১. দুক্খসচ্চনিদ্দেসো
জাতিনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৯০. ‘‘জাতিআদিনিদ্দেসে’’তি ইমিনা ‘‘তত্থা’’তি পদস্স অত্থং ৱদতি. দুক্খমাতিকাতি দুক্খদুক্খাদীনং দুক্খৱিসেসানং উদ্দেসো. পদদ্ৱযেতি ‘‘পৰিযাযদুক্খং, নিপ্পৰিযাযদুক্খ’’ন্তি এতস্মিং পদদ্ৱযে.
দুক্খত্তাযেৱাতি নিপ্পৰিযাযদুক্খতং ৱদতি. সভাৱেন নামং ৱিসেসেতীতি অন্ৱত্থসঞ্ঞতং দস্সেতি. পুৰিমেন সভাৱদুক্খৱাচকেন দুক্খসদ্দেন. সো হি ৱিসেসনং অৱচ্ছেদকভাৱতো পচ্ছিমং সঙ্খাৰদুক্খট্ঠং ৱিসেসেতি. সো হি নিৱত্তেতব্বগহেতব্বসাধাৰণত্তা অৱচ্ছিন্দিতব্বো. তেনাতি ৱিপৰিণামঅধিট্ঠানাদিপকাৰৱিসেসেন.
দেসেতব্বস্স অত্থস্স সঙ্খিপনং ইধ সঙ্খেপো, সো চ তব্বিভাগানং সাধাৰণভাৱোতি আহ ‘‘সঙ্খেপো সামঞ্ঞ’’ন্তি. অন্তোকৰিত্ৱাতি অন্তোগধে কত্ৱা, সঙ্গহেত্ৱা ৱা. উভযথাপীতি সঙ্খেপতোপি ৱিত্থাৰতোপি. সাধাৰণভাগানং ৱিভজনং ৱিভাগো, ৱিত্থাৰোতি আহ ‘‘ৱিত্থাৰো পন ৱিসেসো’’তি. ৱিসেসন্তৰনিৱত্তকোতি ৱিভাগন্তৰাসঙ্গাহকো.
১৯১. অপৰত্থাতি ভুম্মৱচনং সামিঅত্থে যথা ‘‘সব্বত্থ পাদক’’ন্তি আহ ‘‘সামিঅত্থেপি হি অপৰত্থসদ্দো সিজ্ঝতী’’তি. সিদ্ধি পন ‘‘ইতৰাহিপি দিস্সতী’’তি ইমিনা ৱেদিতব্বা. যস্মা চ এৱং সদ্দো সম্ভৱতি, তস্মা পাড়িযং সামিৱসেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ভুম্মৱসেন দস্সিতন্তি দীপেন্তো ‘‘তেসং তেসন্তি ৱা’’তিআদিমাহ. অপৰস্সাতি অপৰস্স সত্তস্স. মনুস্সাদিভেদো উপপত্তিভৱো গতি, তব্বিসেসভূতা খত্তিযাদিসামঞ্ঞাধিট্ঠানা খন্ধা জাতীতি দস্সেন্তো ‘‘পঞ্চগতিৱসেনা’’তিআদিমাহ.
তিণাকাৰোতি তিণৱিকপ্পো, তিণৱিসেসোতি অত্থো. এৱন্তি নিদস্সনে. তেন ৱুত্তপ্পকাৰং পঠমং ৱিঞ্ঞাণপাতুভাৱং পচ্চামসতি. তদুপাদাযাতি ততো পট্ঠায. অৰিযভাৱকৰণত্তাতি অৰিযভাৱকাৰণত্তা. কৰোতীতি হি কৰণং. অৰিযসদিসত্তা ৱা অৰিযসীলং. পুথুজ্জনকল্যাণকানম্পি হি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং অৰিযসীলসদিসং. আকাৰৱিকাৰাতি উপ্পজ্জনাদিআকাৰৱিকতিযো. সহুপ্পাদকাতি উপ্পাদসহিতা উপ্পাদাৱত্থা খন্ধা. আযতনৱসেনাতি পৰিপুণ্ণাপৰিপুণ্ণাযতনৱসেন. যোনিৱসেনাতি অণ্ডজাদিযোনিৱসেন. একেকেনেৱ পদেনাতি যথা দুতিযনযে জাতিআদিপদেসু দ্ৱীহি দ্ৱীহি পদেহি পৰিপুণ্ণাপৰিপুণ্ণাযতনযোনিৱিভাগেন সব্বসত্তে পৰিযাদিযিত্ৱা জাতি দস্সিতা, ন এৱমিধ. ইধ পনেতেসু একেকেনেৱ পদেন অৱিভাগতো সব্বসত্তে পৰিযাদিযিত্ৱা. উভযত্থাতি পুৰিমপচ্ছিমনযেসু ভাৱনিদ্দেসোৱ যুত্তো. অনভিহিতে ৱিভত্তিৱিধানং, নাভিহিতেতি. পাকটা নিব্বত্তীতি অভিব্যত্তা নিব্বত্তি.
দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নন্তি একৱোকাৰভৱে ৰূপাযতনধম্মাযতনৱসেন দ্ৱিন্নং, চতুৱোকাৰভৱে মনাযতনধম্মাযতনৱসেন দ্ৱিন্নং. সেসেতি পঞ্চৱোকাৰভৱে. পঞ্চন্নন্তি চক্খুসোতমনোৰূপধম্মাযতনৱসেন পঞ্চন্নং. তানি হি ৰূপভৱে পঞ্চৱোকাৰে উপপত্তিক্খণে উপ্পজ্জন্তি. কামধাতুযং পটিসন্ধিক্খণে উপ্পজ্জমানানন্তি যোজনা. ৱিকলাৱিকলিন্দ্ৰিযানন্তি অপৰিপুণ্ণপৰিপুণ্ণাযতনানং সত্তানং. ইন্দ্ৰিযৱসেনেৱ হি আযতনানং ৱেকল্লং ইচ্ছিতব্বং. তত্থ ৱিকলিন্দ্ৰিযস্স সত্তন্নং নৱন্নং দসন্নং পুনপি দসন্নং, ইতৰস্স একাদসন্নং আযতনানং ৱসেন সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. সত্তন্নন্তি কাযমনোৰূপগন্ধৰসফোট্ঠব্বধম্মাযতনৱসেন সত্তন্নং. গব্ভসেয্যকঞ্হি সন্ধাযেতং ৱুত্তং. নৱন্নন্তি চক্খুসোতসদ্দাযতনৱজ্জানং নৱন্নং. অন্ধবধিৰৱসেন হিদং ৱুত্তং. দসন্নন্তি চক্খুসদ্দৱজ্জানং. পুন দসন্নন্তি সোতসদ্দৱজ্জানং. অন্ধৱসেন, বধিৰৱসেন চেতং দ্ৱযং ৱুত্তং. একাদসন্নন্তি সদ্দৱজ্জানং.
তংদুক্খভাৱোতি পৰিযাযদুক্খভাৱো. তত্থ নিব্বত্তিনিৱাৰণেনাতি উপ্পলপদুমাদীসু উপ্পত্তিপটিক্খেপেন অভাৱকথনেন. দুক্খুপ্পত্তিকাৰণেতি দুক্খুপ্পত্তিযা হেতুভূতে দুক্খুপ্পত্তিট্ঠানে.
মৰণনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৯৩. খন্ধভেদস্সাতি খন্ধৱিনাসস্স. সোতি খন্ধভেদো. পবন্ধসমুচ্ছেদোতি পবন্ধস্স অচ্চন্তসমুচ্ছেদো. তব্ভাৱতোতি সম্মুতিমৰণভাৱতো. তদেকদেসভাৱতোতি তদৱযৱভাৱতো. তস্সেৱ নামন্তি অসম্মোহত্থং ৱুত্তং সব্বস্সাপি এককম্মনিব্বত্তজীৱিতিন্দ্ৰিযপ্পবন্ধৱিচ্ছেদভাৱতো. সম্মুতিমৰণমেৱ হি জাতিক্খযমৰণং, তং পন জাতিক্খযমৰণং উপক্কমমৰণং, সৰসমৰণন্তি দুৱিধং. তত্থ সৰসমৰণম্পি আযুক্খযমৰণং, পুঞ্ঞক্খযমৰণন্তি দুৱিধং. এৱমেতেসং তদেকদেসতা ৱেদিতব্বা. যঞ্চেত্থ উপক্কমমৰণং, তং অকালমৰণং. সৰসমৰণং কালমৰণং. মৰণেন সত্তা যথালদ্ধঅত্তভাৱেন ৱিযুজ্জন্তীতি আহ ‘‘সম্পত্তিভৱক্খন্ধেহি ৱিযোজেতী’’তি.
কাৰণত্থোতি মূলত্থো. মূলঞ্হি ‘‘আদী’’তি ৱুচ্চতি ‘‘কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং, দিট্ঠি চ উজুকা’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৩৬৯). তেনাহ ‘‘সন্ধিবন্ধনচ্ছেদমূলকন্তি অত্থো’’তি.
ফলকিৰিযাগব্ভা ঈদিসী হেতুকিৰিযাতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘অন্তোগধা’’তি. ব্যসনস্স হি আপাদকেহি আপাদনং আপাদেতব্বআপত্তিযা সহেৱ সিজ্ঝতীতি.
সোকনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৯৪. সুখং হিনোতি পৱত্ততি এতেনাতি সুখকাৰণং হিতং. ভোগব্যসনাদিপদত্থৱিসেসন্তি ভোগব্যসনং, সীলব্যসনন্তি এৱং ভোগসীলপদানং ৱসেন অত্থৱিসেসং. সমাসৱিসেসন্তি ‘‘ৰোগোযেৱ ব্যসনং, দিট্ঠি এৱ ব্যসন’’ন্তি সমানাধিকৰণৱসেন সমাসৱিসেসং. অন্নপানৱত্থযানাদি পৰিভুঞ্জিতব্বতো ভোগোতি অধিপ্পেতো, সো চ ধম্মসমূহভাৱেন. তব্বিনাসাতি ঞাতিভোগব্যসনানি ৱুত্তানীতি তে ৱিকাৰভাৱেন পঞ্ঞাপেতব্বত্তা পণ্ণত্তিমত্তা. পৰিনিপ্ফন্নং নাম খন্ধপঞ্চকং. অতংসভাৱত্তা পণ্ণত্তি অপৰিনিপ্ফন্না, অনিপ্ফন্না চ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অপৰিনিপ্ফন্নতং সন্ধায অনিপ্ফন্নানীতি আহা’’তি. ন হি পণ্ণত্তি কেনচি নিপ্ফাদীযতি. অঞ্ঞত্থাপি অপৰিনিপ্ফন্নে অনিপ্ফন্নৱোহাৰো আগতোতি দস্সেতুং ‘‘অপৰিনিপ্ফন্নতংযেৱা’’তিআদিমাহ. কামঞ্চেত্থ অপৰিনিপ্ফন্নং ‘‘অনিপ্ফন্ন’’ন্তি ৱুত্তং, ‘‘নিপ্ফন্ন’’ন্তি পন ন পৰিনিপ্ফন্নমেৱ ৱুচ্চতি, নাপি সব্বো সভাৱধম্মোতি দস্সেন্তো ‘‘খন্ধৱিভঙ্গে চা’’তিআদিমাহ. নিপ্ফন্নতা ৱুত্তাতি সম্বন্ধো. অনিপ্ফন্নতা সভাৱধম্মত্তেপি কেনচি ন নিপ্ফাদীযতীতি কত্ৱা.
সঙ্কুচিতং চিন্তনন্তি পীতিসোমনস্সপটিপক্খতো, দোসসম্পযোগতো চ আৰম্মণে অনভিৰতিপ্পৱত্তিমাহ. অন্তো অত্তনো নিস্সযস্স নিদ্দহনৱসেন ৱা ঝানং চিন্তনং অন্তোনিজ্ঝানং. সতিপি অনুসোচনভাৱে অত্তনো কতাকতকুসলাকুসলৱিসযো মনোৱিলেখভূতো ৱিপ্পটিসাৰো কুক্কুচ্চং, যথাৱুত্তঅন্তোনিজ্ঝানং সোকোতি উভিন্নং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো.
‘‘মনোদ্ৱাৰজৱনক্খণে’’তি পৰিব্যত্তমন্তোনিজ্ঝানং সন্ধাযাহ, ইতৰং পন পঞ্চদ্ৱাৰজৱনেসুপি লব্ভতেৱ. তেনাহ ‘‘কাযৱিঞ্ঞাণাদী’’তিআদি. দোমনস্সস্সাতি অসোচনাকাৰস্স দোমনস্সস্স, সোচনাকাৰস্সাপি ৱা নানাৱীথিকস্স. তম্পি হি দুক্খমেৱাতি. অঞ্ঞথাতি মনোদ্ৱাৰজৱনে এৱ গহিতে. তত্থাতি কাযৱত্থুকমনোদ্ৱাৰিকেসু.
পৰিদেৱনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৯৫. আদেৱনসদ্দং কত্ৱাতি আদেৱিত্ৱা, ৱিলপিত্ৱাতি অত্থো. পুগ্গলস্স সম্ভমভাৱোতি যস্স সত্তস্স উপ্পজ্জতি, তস্স অনৱট্ঠানভাৱো. সম্ভমং ৱা অব্ভন্তৰগতং তস্স পচ্চুপট্ঠাপেতি পাকটভাৱকৰণেনাতি সম্ভমপচ্চুপট্ঠানো.
মুট্ঠীহি পোথনাদীনি মুট্ঠিপোথনাদীনি.
যেন দোমনস্সেন. পুব্বে ৱুত্তদুক্খতোতি ‘‘অত্তনো খন্ধং মুট্ঠীহি পোথেতী’’তিআদিনা ৱুত্তদুক্খতো. তংনিদানন্তি পৰিদেৱনিদানং.
দুক্খদোমনস্সনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৯৬-৭. কাযদুক্খাভিভূতস্স পতিকাৰাভিলাসায তাদিসদুক্খাৱহপযোগকালাদীসু কাযিকদুক্খস্স তদুপনিস্সযতা ৱেদিতব্বা. এতেন দুক্খেনাতি অনাথতাহত্থপাদচ্ছেদনাদিদুক্খেন.
উপাযাসনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৯৮. দুক্খট্ঠাননিসজ্জাদীনি দুক্খট্ঠানাদীনি. দোমনস্সস্স ৱত্থু হোতি উপাযাসোতি সম্বন্ধো.
অপ্পিযসম্পযোগনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৯৯. অঞ্ঞসাপেক্খসদ্দো অসমত্থসমাসোতি তং দস্সেতি ‘‘যেন সমাসো, ন তস্সাযং পটিসেধকো অ-কাৰো’’তি.
পচ্ছিমদ্ৱযন্তি ‘‘সমোধানং মিস্সীভাৱো’’তি ইদং পদদ্ৱযং. তদত্থৱসেনাতি সমোধানত্থস্স, মিস্সীভাৱত্থস্স চ ৱসেন সঙ্খাৰেসু লব্ভতি. আগতেহি চ তেহি সঙ্খাৰেহি পুগ্গলস্স সংযোগো হোতীতি যোজনা.
তংগহণমত্তন্তি আপাথগতাৰম্মণগ্গহণমত্তং.
ইচ্ছানিদ্দেসৱণ্ণনা
২০১. তং কালন্তি চুতিচিত্তনিৰোধতো উদ্ধং কালং. ‘‘যম্পী’’তি যং-সদ্দো কৰণত্থে পচ্চত্তন্তি যেনপীতি অত্থো ৱুত্তো. ‘‘যং ইচ্ছ’’ন্তি যং-সদ্দো যদা ইচ্ছাপেক্খো, তদা ‘‘ন লভতী’’তি এত্থ অলাভপধানাভাৱতো ইচ্ছা ৱিসেসীযতীতি আহ ‘‘অলাভৱিসিট্ঠা ইচ্ছা ৱুত্তা হোতী’’তি. ‘‘ইচ্ছং ন লভতি য’’ন্তি এৱং কিৰিযাপৰামসনভূতো যং-সদ্দো যদা ‘‘ন লভতী’’তি এতং অপেক্খতি, তত্থ গুণভূতা ইচ্ছা, পধানভূতো অলাভোতি আহ ‘‘তদা ইচ্ছাৱিসিট্ঠো অলাভো ৱুত্তো হোতী’’তি.
হিৰোত্তপ্পৰহিতা ছিন্নিকা, ধুত্তিকাতি ৱুচ্চন্তীতি আহ ‘‘ছিন্নভিন্নগণেনাতি নিল্লজ্জেন ধুত্তগণেনা’’তি. কপ্পটিকা সিব্বিতপিলোতিকধাৰিনো.
অলব্ভনেয্যইচ্ছন্তি অলব্ভনেয্যৱত্থুস্মিং ইচ্ছং.
উপাদানক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা
২০২. তাদিসস্স ৱত্থুনো সব্ভাৱাতি সামঞ্ঞতো অনৱসেসগ্গহণং সন্ধাযাহ.
অতিপাকটেন অতি ৱিয পকাসেন দুক্খেনাতি অত্থো.
দুক্খসচ্চনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.