১. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা
১৭২. অভিধম্মে চ আগতাতি ইমস্মিং ধাতুৱিভঙ্গে অভিধম্মভাজনীযপঞ্হপুচ্ছকেসু, নিক্খেপকণ্ডধম্মহদযৱিভঙ্গাদীসু চ দেসনাৰুড়্হা. যথা পন সুত্তন্তে অভিধম্মে চ আগতা খন্ধাদযো সুত্তন্তে দেসিতনিযামেন খন্ধৱিভঙ্গাদীসু সুত্তন্তভাজনীযৱসেন ৱিভত্তা, এৱমিধাপি চক্খুধাতাদযো সুত্তন্তভাজনীযৱসেন ৱিভজিতব্বা সিযুং. তত্থ খন্ধাদীনং সব্বসঙ্গাহকো অভিধম্মদেসনাৱিসিট্ঠো সুত্তন্তে আগতো অঞ্ঞো দেসেতব্বাকাৰো নত্থীতি তে ৰূপক্খন্ধাদিৱসেনেৱ সুত্তন্তভাজনীযে দেসিতা, ধাতূনং পন সো অত্থীতি তে তিণ্ণং ধাতুছক্কানং ৱসেন ইধ দেসিতাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সুত্তন্তেস্ৱেৱ…পে… ৱিভত্তন্তি ৱেদিতব্ব’’ন্তি. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সব্বা ধাতুযো ছহি ছহি ধাতূহি সঙ্খিপিত্ৱা’’তি.
কথং পন ছসু ছসু ধাতূসু অট্ঠাৰসন্নং ধাতূনং সমৱৰোধোতি? সভাৱনিস্সযদ্ৱাৰাৰম্মণসম্পযোগসামঞ্ঞতো. তত্থ পঠমছক্কে তাৱ পথৱীতেজোৱাযোধাতুযো সভাৱতো ফোট্ঠব্বধাতু. আপোধাতুআকাসধাতুযো ধম্মধাতুএকদেসো. ৱিঞ্ঞাণধাতু সত্তৱিঞ্ঞাণধাতুযো. চতুধাতুগ্গহণেন চেত্থ তদাযত্তৱুত্তিকা নিস্সযাপদেসেন, ৱিঞ্ঞাণধাতুযা দ্ৱাৰাৰম্মণভাৱেন ৱা অৱসিট্ঠা ৰূপধাতুযো সমৱৰুদ্ধা, ৱিঞ্ঞাণধাতুগ্গহণেন তংসম্পযোগতো ধম্মধাতুএকদেসোতি এৱং সব্বধাতুসমৱৰোধো দট্ঠব্বো. দুতিযে ছপি ধাতুযো সভাৱতো, ধম্মাযতনেকদেসো, তংসম্পযোগতো সত্তৱিঞ্ঞাণধাতুযো, যথাৰহং তেসং নিস্সযদ্ৱাৰাৰম্মণভাৱতো অৱসিট্ঠধাতুযো সমৱৰুদ্ধা. ততিযছক্কেপি এসেৱ নযো. এৱমেত্থ ছসু ছসু ধাতূসু অট্ঠাৰসন্নং ধাতূনং সমৱৰোধো দট্ঠব্বো. তেন ৱুত্তং ‘‘সব্বা ধাতুযো ছহি ছহি ধাতূহি সঙ্খিপিত্ৱা’’তি.
সুঞ্ঞোতি অত্তসুঞ্ঞো, তেন সসভাৱতায চ ইধ ধাতুৱোহাৰোতি আহ ‘‘সুঞ্ঞে সভাৱমত্তে নিৰুড়্হো ধাতুসদ্দো’’তি. তংতংভূতৱিৱিত্ততা ৰূপপৰিযন্তোৱ আকাসোতি যেহি ৱিৱিত্তো, যেসঞ্চ পৰিচ্ছেদো, তেহি অসম্ফুট্ঠতা তেসং ব্যাপকভাৱে সতি ন হোতীতি আহ ‘‘চতূহি মহাভূতেহি অব্যাপিতভাৱো’’তি. পৰিচ্ছিন্নৱুত্তীনি হি ভূতানীতি.
১৭৩. অৱযৱৱিনিমুত্তো সমুদাযো নাম কোচি নত্থীতি পুৰিমত্থং অসম্ভাৱেন্তো ‘‘দ্ৱে এৱ ৱা’’তিআদিনা সমুদাযেন ৱিনা দুতিযত্থমাহ. পচ্চত্তং অত্তনি জাততন্তি পাটিপুগ্গলিকতং.
পাটিযেক্কো কোট্ঠাসোতি ৱা লোমাদিইতৰকোট্ঠাসেহি অসম্মিস্সো ৱিসুং একো পথৱীকোট্ঠাসোতি অত্থো.
পযোগন্তি ভাৱনাপযোগং. ৱীৰিযন্তি ভাৱনানিপ্ফাদকং উস্সাহং. আযূহনন্তি তাদিসং চেতনং.
ধাতুপটিক্কূলৱণ্ণমনসিকাৰানন্তি ধাতুমনসিকাৰপটিক্কূলমনসিকাৰৱণ্ণমনসিকাৰানং. অব্যাপাৰতাযাতি ‘‘অহমেতং নিপ্ফাদেমি, মম এসা নিপ্ফাদনা’’তি চেতনাৰহিততায. কৰোন্তীতি আভোগপচ্চৱেক্খণানি উপ্পাদেন্তি.
লক্খণৱসেনাতি সভাৱৱসেন. সো পন যস্মা পথৱীধাতুযা কক্খড়খৰতা হোতীতি আহ ‘‘কক্খড়ং খৰিগতন্তিআদিৱচনং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি.
ৱেকন্তকং নাম সব্বলোহচ্ছেদনসমত্থং লোহং. তথা হি তং ৱিকন্ততি ছিন্দতীতি ৱিকন্তং, ৱিকন্তমেৱ ৱেকন্তকন্তি ৱুচ্চতি. লোহসদিসন্তি লোহাকাৰং লোহমলং ৱিয ঘনসহিতং হুত্ৱা তিট্ঠতি. তাপেত্ৱা তাড়িতং পন ছিন্নং ছিন্নং হুত্ৱা ৱিসৰতি, মুদু মট্ঠং কম্মনিযং ৱা ন হোতি, তেন ‘‘লোহৱিজাতী’’তি ৱুচ্চতীতি. তিপুতম্বাদীহীতি তিপুতম্বে মিস্সেত্ৱা কতং কংসলোহং, সীসতম্বে মিস্সেত্ৱা কতং ৱট্টলোহং, জসদতম্বে মিস্সেত্ৱা কতং আৰকূটং. যং পন কেৱলং জসদধাতুৱিনিগ্গতং, যং ‘‘পিত্তল’’ন্তিপি ৱদন্তি, তং ইধ নাধিপ্পেতং, যথাৱুত্তমিস্সকমেৱ পন গহেত্ৱা ‘‘কিত্তিম’’ন্তি ৱুত্তং.
নিদস্সনমত্তন্তি মুত্তানং জাতিতো অনেকভেদত্তা ৱুত্তং. তথা হি হত্থিকুম্ভং ৱৰাহদাঠং ভুজঙ্গসীসং ৱলাহকূটং ৱেণুপব্বং মচ্ছসিৰো সঙ্খো সিপ্পীতি অট্ঠ মুত্তাযোনিযো. তত্থ হত্থিকুম্ভজা পীতৱণ্ণা পভাহীনা. ৱৰাহদাঠজা ৱৰাহদাঠৱণ্ণাৱ. ভুজঙ্গসীসজা নীলাদিৱণ্ণা সুৱিসুদ্ধা, ৱট্টলা চ. ৱলাহকজা ভাসুৰা দুব্বিভাগৰূপা ৰত্তিভাগে অন্ধকাৰং ৱিধমন্তা তিট্ঠন্তি, দেৱূপভোগা এৱ হোন্তি. ৱেণুপব্বজা কাৰফলসমানৱণ্ণা, ন ভাসুৰা, তে চ ৱেড়ৱো অমনুস্সগোচৰে এৱ পদেসে জাযন্তি. মচ্ছসীসজা পাঠীনপিট্ঠিসমানৱণ্ণা, ৱট্টলা, লঘৱো চ হোন্তি পভাৱিহীনা, তে চ মচ্ছা সমুদ্দমজ্ঝেযেৱ জাযন্তি. সঙ্খজা সঙ্খোৰচ্ছৱিৱণ্ণা, কোলপ্পমাণাপি হোন্তি পভাৱিহীনাৱ. সিপ্পিজা পন পভাৱিসেসযুত্তাৱ হোন্তি নানাসণ্ঠানা. এৱং জাতিতো অট্ঠৱিধাসু মুত্তাসু যা মচ্ছসঙ্খসিপ্পিজা, তা সামুদ্দিকা. ভুজঙ্গজাপি কাচি সামুদ্দিকাতি ৱদন্তি, ইতৰা অসামুদ্দিকা. তেন ৱুত্তং ‘‘সামুদ্দিকমুত্তাতি নিদস্সনমত্তমেতং, সব্বাপি পন মুত্তা মুত্তা এৱা’’তি. বহুলতো ৱা অট্ঠকথাযং এতং ৱুত্তং ‘‘মুত্তাতি সামুদ্দিকমুত্তা’’তি. বহুলঞ্হি লোকে সামুদ্দিকাৱ মুত্তা দিস্সন্তি. তত্থাপি সিপ্পিজাৱ, ইতৰা কদাচি কাচীতি.
১৭৪. ইধ নত্থি নিযমো কেৱলং দ্ৰৱভাৱস্সেৱ অধিপ্পেতত্তা.
১৭৫. নিসিতভাৱেনাতি সন্তাপনাদিৱসপ্পৱত্তেন তিখিণভাৱেন. উস্মাকাৰঞ্হি নিসানং ইধ নিসিতভাৱো. পাকতিকোতি সাভাৱিকো কাযুস্মাতি অধিপ্পেতো. সদাতি সব্বকালং যাৱ জীৱিতিন্দ্ৰিযং পৱত্ততি. পেতগ্গি নিজ্ঝামতণ্হিকপেতগ্গি. ইধাতি বাহিৰতেজোধাতুকথাযং.
১৭৬. ৱাযনং বীজনং, তং পন থামসা পৱত্তীতি আহ ‘‘সৱেগগমনৱসেনা’’তি. সমুদীৰণং অল্লপৰিসোসনং, ভূতসঙ্ঘাতস্স দেসন্তৰুপ্পত্তিহেতুভাৱো ৱা.
১৭৭. ভিত্তিচ্ছিদ্দাদিৱসেন লব্ভমানং অজটাকাসং নিস্সাযেৱ পৰিচ্ছেদাকাসস্স পৰিকম্মকৰণন্তি আহ ‘‘অজটাকাসস্স চ কথিতত’’ন্তি.
১৭৯. সুখদুক্খফোট্ঠব্বসমুট্ঠাপনপচ্চযভাৱেনাতি ইট্ঠানিট্ঠফোট্ঠব্বানং নিব্বত্তকভূতেন পচ্চযভাৱেন. কস্স পন সো পচ্চযভাৱোতি আহ ‘‘সৰীৰট্ঠকউতুস্সা’’তি. পচ্চযভাৱেনাতি চ হেতুম্হি কৰণৱচনং. তেন হি কাৰণভূতেন সুখদুক্খফোট্ঠব্বানং যথাৱুত্তসমত্থতা হোতীতি. ‘‘তথেৱা’’তি ইমিনা ‘‘যথাবলং সৰীৰেকদেসসকলসৰীৰ’’ন্তি ইদং অনুকড্ঢতি. এৱন্তি অত্তনো ফলূপচাৰসিদ্ধেন ফৰণপ্পকাৰেন. এতেসন্তি সুখাদীনং. ‘‘ওড়াৰিকপ্পৱত্তি এৱ ৱা ফৰণ’’ন্তি ইমিনা নিৰুপচাৰং এতেসং ফৰণট্ঠং দস্সেতি. উভযৱতোতি সুখদুক্খৱতো, সোমনস্সদোমনস্সৱতো চ, ফৰণাফৰণট্ঠানৱতো ৱা.
১৮১. এত্থ ৱুত্তং সঙ্কপ্পন্তি এতস্মিং ‘‘সঙ্কপ্পো কামো’’তিআদিকে (মহানি. ১; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮) নিদ্দেসপদেসে ৱুত্তং সঙ্কপ্পং. তত্থ হি কিলেসকামোৱ ‘‘সঙ্কপ্পৰাগো পুৰিসস্স কামো’’তিআদীসু (অ. নি. ৬.৬৩; কথা. ৫১৩) ৱিয. ৱত্থুকামস্স তথা তথা সঙ্কপ্পনতো পৰিকপ্পনতো ‘‘সঙ্কপ্পো’’তি ৱুত্তো, ন ৱিতক্কোতি অযমেত্থ অত্থো ৱুত্তো. টীকাযং পন ৱিতক্কৱসেন অত্থং দস্সেতুং ‘‘সোপি হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্ৰাপি পুৰিমো এৱত্থো অধিপ্পেতোতি চে, সম্পিণ্ডনত্থো পি-সদ্দো নিৰত্থকো সিযা, ‘‘কিলেসসন্থৱসম্ভৱতো’’তি চ ন ৱত্তব্বং সিযা, পৰতো চ ‘‘ব্যাপাদৱচনেন ব্যাপাদৱিতক্কং দস্সেতী’’তি ৱক্খতি. কিলেসকামো ৱিভত্তো কিলেসসম্পযুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. কামপটিবদ্ধাতি এত্থ কাম-সদ্দেন ৱত্থুকামাপি সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা.
১৮২. উভযত্থ উপ্পন্নোতি সত্তেসু, সঙ্খাৰেসূতি উভযত্থ উপ্পন্নো, সত্তাকাৰো, সঙ্খাৰাকাৰোতি ৱা আৰম্মণস্স উভযাকাৰগ্গহণৱসেন উপ্পন্নো. কম্মপথৱিসেসো, কম্মপথৱিনাসকো চ কম্মপথভেদোতি দস্সেতুং ‘‘অভিজ্ঝাসংযোগেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তথা ৱিহিংসায ৱিহিংসাৱিতক্কং দস্সেতীতি যোজনা. ৱিহিংসাযাতি চ ৱিহিংসাৱচনেনাতি অত্থো. যথাসম্ভৱং পাণাতিপাতাদিৱসেনাতি আদি-সদ্দেন অদিন্নাদানমুসাৱাদপেসুঞ্ঞফৰুসৱাচাসম্ফপ্পলাপে সঙ্গণ্হাতি. সব্ব…পে… সঙ্গাহকেহি কামনেক্খম্মধাতূহি. দ্ৱে দ্ৱেতি ব্যাপাদৱিহিংসাধাতুযো, অব্যাপাদঅৱিহিংসাধাতুযো চ. ‘‘এত্থাতি পনা’’তিআদিনা সংকিলেসৱোদানানং সঙ্কৰভাৱস্স অনিট্ঠাপজ্জনস্স চ দস্সনেন পুৰিমংযেৱ অত্থং ব্যতিৰেকমুখেন সম্পাদেতি.
সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.