২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা
১৮৩. আৱেণিকত্থো অতিসযত্থো চ ৱিসেসসদ্দো হোতীতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘পুগ্গলন্তৰাসাধাৰণং, নীলাদিসব্বৰূপসাধাৰণঞ্চা’’তি ৱুত্তং. অসাধাৰণকাৰণেনাপি হি নিদ্দেসো হোতি যথা ‘‘ভেৰিসদ্দো, যৱঙ্কুৰো’’তি. অতিসযকাৰণেনপি যথা ‘‘অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মসমাদানানং ঠানসো হেতুসো ৱিপাকং যথাভূতং পজানাতী’’তি (কথা. ৩৫৫; পটি. ম. ২.৪৪). ধাতুঅত্থো এৱাতি ‘‘ধাতু’’ইতি ইমস্স ধাতুসদ্দস্সেৱ অত্থো. ধাতুৱচনীযো হি অত্থো উপসগ্গেন জোতীযতি.
পুৰিমেন অসদিসো ৱিধানধাৰণত্থানং পাকটো ভেদোতি. ৱিসভাগলক্খণা ৱিসদিসসভাৱা অৱযৱা ভাগা, তেসু.
যথাসম্ভৱন্তি কিৰিযামনোধাতু উপনিস্সযকোটিযা, ৱিপাকমনোধাতু ৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণস্স অনন্তৰাদিনাপি, ইতৰস্স সব্বাপি উপনিস্সযকোটিযাৱ. ধম্মধাতু পন ৱেদনাদিকা সহজাতা সহজাতাদিনা, অসহজাতা অনন্তৰাদিনা, উপনিস্সযেন আৰম্মণাদিনা চ মনোৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযোতি এৱং মনোধাতুধম্মধাতূনং মনোৱিঞ্ঞাণস্স হেতুভাৱো যথাসম্ভৱং যোজেতব্বো. দ্ৱাৰভূতমনোপি সুত্তে ‘‘মনোধাতূ’’তি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘দ্ৱাৰভূতমনোৱসেন ৱা’’তি. তস্সা মনোধাতুযা মনোৱিঞ্ঞাণস্স হেতুভাৱো যথাসম্ভৱং যোজেতব্বোতি সম্বন্ধো.
পুৰিমনযেনাতি ৱিসেসনং দুতিযনযস্স হীনত্তিকৱসেনেৱ ৱিভত্তত্তা. নানাধাতূনঞ্চ চক্খুধাতুআদীনন্তি সম্বন্ধো.
ন হি দ্ৱে মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো সন্তি অট্ঠাৰসধাতুৱিভাগদস্সনেতি অধিপ্পাযো. খন্ধাযতনধাতিন্দ্ৰিযানংযেৱ ৱসেন সঙ্খেপাদিৱিভাগদস্সনং তেসং বহুলং পৰিঞ্ঞেয্যধম্মসঙ্গণ্হনতো. সচ্চদেসনা পন অতিসংখিত্তভাৱতোযেৱেত্থ বহিকতা.
নিজ্জীৱস্সাতিআদি ৱিসেসতো সত্তসুঞ্ঞতাদীপনত্থা ধাতুদেসনাতি কত্ৱা ৱুত্তং. পুৰিমনযো অঞ্ঞেসম্পি কমৱুত্তীনং ধাতূনং সম্ভৱতীতি অধিপ্পাযেন ৱুত্তোতি ‘‘মনোধাতুযেৱ ৱা’’তিআদিনা দুতিযনযো ৱুত্তো. তত্থ অৱিজ্জমানেপি পুৰেচৰানুচৰভাৱেতি পুৰেচৰানুচৰাভিসন্ধিযা অভাৱেপি কেৱলং অনন্তৰপুব্বকালঅনন্তৰাপৰকালতায মনোধাতু পুৰেচৰানুচৰা ৱিয দট্ঠব্বাতি ৱুত্তা.
‘‘অঞ্ঞং অগ্গহেত্ৱা পৱত্তিতুং অসমত্থতাযা’’তি এতেন ৱিঞ্ঞাণস্স একন্তসাৰম্মণতাদস্সনেন ‘‘আৰম্মণেন ৱিনা সযমেৱ নীলাদিআভাসং চিত্তং পৱত্ততী’’তি এৱং পৱত্তিতং ৱিঞ্ঞাণৱাদং পটিসেধেতি.
১৮৪. একনানাসন্তানগতানন্তি একসন্তানগতানং অভিন্নসন্তানগতানং দ্ৱাৰানং, নানাসন্তানগতানং ভিন্নসন্তানগতানং আৰম্মণানন্তি যোজনা. একনানাজাতিকত্তাতি চক্খাদিএকেকজাতিকত্তা দ্ৱাৰানং, নীলাদিঅনেকজাতিকত্তা আৰম্মণানং.
চক্খাদি একম্পি ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি, ৰূপাদি পন অনেকমেৱ সংহতন্তি ইমস্স ৱা অত্থৱিসেসস্স দস্সনত্থং চক্খুৰূপাদীসু ৱচনভেদো কতো. কিং পন কাৰণং চক্খাদি একম্পি ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি, ৰূপাদি পন অনেকমেৱাতি? পচ্চযভাৱৱিসেসতো. চক্খু হি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সযপুৰেজাতইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তপচ্চযেহি পচ্চযো হোন্তং অত্থিভাৱেনেৱ হোতি তস্মিং সতি তস্স ভাৱতো, অসতি অভাৱতো, যতো তং অত্থিঅৱিগতপচ্চযেহিস্স পচ্চযো হোতীতি ৱুচ্চতীতি. তংনিস্সযতা চস্স ন একদেসেন অল্লীযনৱসেন ইচ্ছিতব্বা অৰূপভাৱতো, অথ খো গৰুৰাজাদীসু সিস্সৰাজপুৰিসাদীনং ৱিয তপ্পটিবদ্ধৱুত্তিতায. ইতৰে চ পচ্চযা তেন তেন ৱিসেসেন ৱেদিতব্বা. স্ৱাযং পচ্চযভাৱো ন একস্মিং ন সম্ভৱতীতি একম্পি চক্খু চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি দস্সেতুং পাড়িযং ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চা’’তি একৱচননিদ্দেসো কতো.
ৰূপং পন যদিপি চক্খু ৱিয পুৰেজাতঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেহি পচ্চযো হোতি পুৰেতৰং উপ্পন্নং হুত্ৱা ৱিজ্জমানক্খণেযেৱ উপকাৰকত্তা, তথাপি অনেকমেৱ সংহতং হুত্ৱা পচ্চযো হোতি আৰম্মণভাৱতো. যঞ্হি পচ্চযধম্মং সভাৱভূতং, পৰিকপ্পিতাকাৰমত্তং ৱা ৱিঞ্ঞাণং ৱিভাৱেন্তং পৱত্ততি, তদঞ্ঞেসঞ্চ সতিপি পচ্চযভাৱে সো তস্স সাৰম্মণসভাৱতো যং কিঞ্চি অনালম্বিত্ৱা পৱত্তিতুং অসমত্থস্স ওলুব্ভ পৱত্তিকাৰণতায আলম্বনীযতো আৰম্মণং নাম. তস্স যস্মা যথা যথা সভাৱূপলদ্ধি ৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযলাভো, তস্মা চক্খুৱিঞ্ঞাণং ৰূপং আৰব্ভ পৱত্তমানং তস্স সভাৱং ৱিভাৱেন্তমেৱ পৱত্ততি. সা চস্স ইন্দ্ৰিযাধীনৱুত্তিকস্স আৰম্মণসভাৱূপলদ্ধি ন একদ্ৱিকলাপগতৱণ্ণৱসেনেৱ হোতি, নাপি কতিপযকলাপৱণ্ণৱসেন, অথ খো আভোগানুৰূপং আপাথগতৱণ্ণৱসেনাতি অনেকমেৱ ৰূপং সংহচ্চকাৰিতায ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি দস্সেন্তো ভগৱা ‘‘ৰূপে চা’’তি বহুৱচনেন নিদ্দিসি.
যং পন ‘‘ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা, তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১) ৱুত্তং, তং কথন্তি? তম্পি যাদিসং ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযো, তাদিসমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. কীদিসং পন তন্তি? সমুদিতন্তি পাকটোযমত্থো. এৱঞ্চ কত্ৱা যদেকে ৱদন্তি ‘‘আযতনসল্লক্খণৱসেন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদযো সল্লক্খণাৰম্মণা, ন দব্যসল্লক্খণৱসেনা’’তি, তং যুত্তমেৱ হোতি. ন চেত্থ সমুদাযাৰম্মণতা আসঙ্কিতব্বা সমুদাযাভোগস্সেৱ অভাৱতো, সমুদিতা পন ৱণ্ণধম্মা আৰম্মণপচ্চযা হোন্তি. কথং পন পচ্চেকং অসমত্থা সমুদিতা আৰম্মণা হোন্তি, ন হি পচ্চেকং দট্ঠুং অসক্কোন্তা অন্ধা সমুদিতা পস্সন্তীতি? নযিদমেকন্তিকং ৱিসুং অসমত্থানং সিৱিকাৱহনাদীসু সমত্থতায দস্সনতো. কেসাদীনঞ্চ যস্মিং ঠানে ঠিতানং পচ্চেকং ৱণ্ণং গহেতুং ন সক্কা, তস্মিংযেৱ ঠানে সমুদিতানং তং গহেতুং সক্কাতি ভিয্যোপি তেসং সংহচ্চকাৰিতা পৰিব্যত্তা. এতেন কিং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স পৰমাণুৰূপং আৰম্মণং, উদাহু তংসমুদাযোতিআদিকা চোদনা পটিক্খিত্তা ৱেদিতব্বা. ‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চা’’তিআদীসুপি অযমেৱ নযো.
এৱম্পি অত্থো লব্ভতীতি ‘‘মনোধাতুযাপী’’তি পি-সদ্দেন ন কেৱলং জৱনপৰিযোসানা মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযেৱ সম্পিণ্ডীযতি, অথ খো তদাৰম্মণভৱঙ্গসঙ্খাতাপি সম্পিণ্ডীযতীতি এৱম্পি অত্থো লব্ভতি, সম্ভৱতীতি অত্থো. এৱং সতীতি এৱং অঞ্ঞমনোধাতুপ্পৱত্তিযা ওৰং পৱত্তচিত্তানং মনোৱিঞ্ঞাণধাতুতাদস্সনে সতি. সতিপি মনসো সম্ভূতভাৱে মনোধাতুযা মনোৱিঞ্ঞাণধাতুভাৱপ্পসঙ্গো ন হোতিযেৱ তংসভাৱস্সেৱ মনোৱিঞ্ঞাণধাতুভাৱেন নিদ্দিট্ঠত্তা. ইদানি তমেৱত্থং ‘‘পঞ্চৱিঞ্ঞাণধাতুমনোধাতূ’’তিআদিনা পাকটতৰং কৰোতি. তব্বিধুৰসভাৱেনাতি পঞ্চৱিঞ্ঞাণধাতূহি ৱিসদিসসভাৱেন. উপ্পত্তিট্ঠানেন চাতি মনোধাতুকিৰিযমনোৱিঞ্ঞাণধাতুআদীহি পৰিচ্ছিন্নেন উপ্পজ্জনট্ঠানেন চ. ইদানি একত্তগ্গহণং ৱিনাপি যথাৱুত্তস্স অত্থস্স সম্ভৱং দস্সেতুং ‘‘অনুপনীতেপী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সামঞ্ঞৱসেনাতি সদিসতাৱসেন. তস্সাতি ভৱঙ্গানন্তৰং উপ্পন্নচিত্তস্স. অমনোৱিঞ্ঞাণধাতুভাৱাসিদ্ধিতোতি মনোধাতুভাৱাসিদ্ধিতো. ন হি ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযাপি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধসমনন্তৰং উপ্পজ্জতি চিত্তং…পে… তজ্জা মনোৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তি ইদং ৱচনং ভৱঙ্গানন্তৰং উপ্পন্নচিত্তস্স মনোধাতুভাৱং সাধেতি. সিদ্ধে হি মনোধাতুভাৱে তং তস্স নিৱত্তকং সিযাতি অধিপ্পাযো. মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা পন উপ্পন্নস্স চিত্তস্স মনোৱিঞ্ঞাণধাতুভাৱদীপকং ৱচনং তাদিসায মনোধাতুযাপি মনোৱিঞ্ঞাণধাতুভাৱমেৱ দীপেয্যাতি কথং তস্সা নিৱত্তকং সিযাতি আহ ‘‘ন হি যং চোদীযতি, তদেৱ পৰিহাৰায হোতী’’তি.
যদি এৱং পঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনস্স মনোৱিঞ্ঞাণধাতুভাৱাপত্তি এৱাতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘মনোধাতুযাপী’’তিআদি. পঞ্চৱিঞ্ঞাণেহি মনোধাতূহি চ ৱিসিট্ঠো সভাৱো পঞ্চৱিঞ্ঞাণ…পে… সভাৱো, তস্স ৱসেন. চুতিপটিসন্ধিভৱঙ্গানন্তি তদাৰম্মণম্পি ভৱঙ্গন্তোগধং কত্ৱা ৱুত্তং. জৱনাৱসানানীতি ৱা জৱনাৰম্মণত্তা তদাৰম্মণম্পি গহিতং দট্ঠব্বং. তেনেৱাহ ‘‘ছদ্ৱাৰিকচিত্তেহি ৱা’’তিআদি.
ৱিসুং কাতুং যুত্তন্তি আৱজ্জনম্পি যদিপি ৰূপাদিৱিসযং হোতি, জৱনং ৱিয আৰম্মণৰসানুভৱনং পন ন হোতীতি এদিসে ঠানে ৱিসুং কাতব্বমেৱ. মনো চাতি চ-সদ্দো ‘‘মনঞ্চ পটিচ্চা’’তিআদীসু ৱিয ন সম্পিণ্ডনত্থো, অথ খো ব্যতিৰেকত্থো দট্ঠব্বো.
অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.