৩. ধাতুৱিভঙ্গো

১. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা

১৭২. অভিধম্মে চ আগতাতি ইমস্মিং ধাতুৱিভঙ্গে অভিধম্মভাজনীযপঞ্হপুচ্ছকেসু, নিক্খেপকণ্ডধম্মহদযৱিভঙ্গাদীসু চ দেসনাৰুড়্হা. যথা পন সুত্তন্তে অভিধম্মে চ আগতা খন্ধাদযো সুত্তন্তে দেসিতনিযামেন খন্ধৱিভঙ্গাদীসু সুত্তন্তভাজনীযৱসেন ৱিভত্তা, এৱমিধাপি চক্খুধাতাদযো সুত্তন্তভাজনীযৱসেন ৱিভজিতব্বা সিযুং. তত্থ খন্ধাদীনং সব্বসঙ্গাহকো অভিধম্মদেসনাৱিসিট্ঠো সুত্তন্তে আগতো অঞ্ঞো দেসেতব্বাকাৰো নত্থীতি তে ৰূপক্খন্ধাদিৱসেনেৱ সুত্তন্তভাজনীযে দেসিতা, ধাতূনং পন সো অত্থীতি তে তিণ্ণং ধাতুছক্কানং ৱসেন ইধ দেসিতাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সুত্তন্তেস্ৱেৱ…পে… ৱিভত্তন্তি ৱেদিতব্ব’’ন্তি. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সব্বা ধাতুযো ছহি ছহি ধাতূহি সঙ্খিপিত্ৱা’’তি.

কথং পন ছসু ছসু ধাতূসু অট্ঠাৰসন্নং ধাতূনং সমৱৰোধোতি? সভাৱনিস্সযদ্ৱাৰাৰম্মণসম্পযোগসামঞ্ঞতো. তত্থ পঠমছক্কে তাৱ পথৱীতেজোৱাযোধাতুযো সভাৱতো ফোট্ঠব্বধাতু. আপোধাতুআকাসধাতুযো ধম্মধাতুএকদেসো. ৱিঞ্ঞাণধাতু সত্তৱিঞ্ঞাণধাতুযো. চতুধাতুগ্গহণেন চেত্থ তদাযত্তৱুত্তিকা নিস্সযাপদেসেন, ৱিঞ্ঞাণধাতুযা দ্ৱাৰাৰম্মণভাৱেন ৱা অৱসিট্ঠা ৰূপধাতুযো সমৱৰুদ্ধা, ৱিঞ্ঞাণধাতুগ্গহণেন তংসম্পযোগতো ধম্মধাতুএকদেসোতি এৱং সব্বধাতুসমৱৰোধো দট্ঠব্বো. দুতিযে ছপি ধাতুযো সভাৱতো, ধম্মাযতনেকদেসো, তংসম্পযোগতো সত্তৱিঞ্ঞাণধাতুযো, যথাৰহং তেসং নিস্সযদ্ৱাৰাৰম্মণভাৱতো অৱসিট্ঠধাতুযো সমৱৰুদ্ধা. ততিযছক্কেপি এসেৱ নযো. এৱমেত্থ ছসু ছসু ধাতূসু অট্ঠাৰসন্নং ধাতূনং সমৱৰোধো দট্ঠব্বো. তেন ৱুত্তং ‘‘সব্বা ধাতুযো ছহি ছহি ধাতূহি সঙ্খিপিত্ৱা’’তি.

সুঞ্ঞোতি অত্তসুঞ্ঞো, তেন সসভাৱতায চ ইধ ধাতুৱোহাৰোতি আহ ‘‘সুঞ্ঞে সভাৱমত্তে নিৰুড়্হো ধাতুসদ্দো’’তি. তংতংভূতৱিৱিত্ততা ৰূপপৰিযন্তোৱ আকাসোতি যেহি ৱিৱিত্তো, যেসঞ্চ পৰিচ্ছেদো, তেহি অসম্ফুট্ঠতা তেসং ব্যাপকভাৱে সতি ন হোতীতি আহ ‘‘চতূহি মহাভূতেহি অব্যাপিতভাৱো’’তি. পৰিচ্ছিন্নৱুত্তীনি হি ভূতানীতি.

১৭৩. অৱযৱৱিনিমুত্তো সমুদাযো নাম কোচি নত্থীতি পুৰিমত্থং অসম্ভাৱেন্তো ‘‘দ্ৱে এৱ ৱা’’তিআদিনা সমুদাযেন ৱিনা দুতিযত্থমাহ. পচ্চত্তং অত্তনি জাততন্তি পাটিপুগ্গলিকতং.

পাটিযেক্কো কোট্ঠাসোতি ৱা লোমাদিইতৰকোট্ঠাসেহি অসম্মিস্সো ৱিসুং একো পথৱীকোট্ঠাসোতি অত্থো.

পযোগন্তি ভাৱনাপযোগং. ৱীৰিযন্তি ভাৱনানিপ্ফাদকং উস্সাহং. আযূহনন্তি তাদিসং চেতনং.

ধাতুপটিক্কূলৱণ্ণমনসিকাৰানন্তি ধাতুমনসিকাৰপটিক্কূলমনসিকাৰৱণ্ণমনসিকাৰানং. অব্যাপাৰতাযাতি ‘‘অহমেতং নিপ্ফাদেমি, মম এসা নিপ্ফাদনা’’তি চেতনাৰহিততায. কৰোন্তীতি আভোগপচ্চৱেক্খণানি উপ্পাদেন্তি.

লক্খণৱসেনাতি সভাৱৱসেন. সো পন যস্মা পথৱীধাতুযা কক্খড়খৰতা হোতীতি আহ ‘‘কক্খড়ং খৰিগতন্তিআদিৱচনং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি.

ৱেকন্তকং নাম সব্বলোহচ্ছেদনসমত্থং লোহং. তথা হি তং ৱিকন্ততি ছিন্দতীতি ৱিকন্তং, ৱিকন্তমেৱ ৱেকন্তকন্তি ৱুচ্চতি. লোহসদিসন্তি লোহাকাৰং লোহমলং ৱিয ঘনসহিতং হুত্ৱা তিট্ঠতি. তাপেত্ৱা তাড়িতং পন ছিন্নং ছিন্নং হুত্ৱা ৱিসৰতি, মুদু মট্ঠং কম্মনিযং ৱা ন হোতি, তেন ‘‘লোহৱিজাতী’’তি ৱুচ্চতীতি. তিপুতম্বাদীহীতি তিপুতম্বে মিস্সেত্ৱা কতং কংসলোহং, সীসতম্বে মিস্সেত্ৱা কতং ৱট্টলোহং, জসদতম্বে মিস্সেত্ৱা কতং আৰকূটং. যং পন কেৱলং জসদধাতুৱিনিগ্গতং, যং ‘‘পিত্তল’’ন্তিপি ৱদন্তি, তং ইধ নাধিপ্পেতং, যথাৱুত্তমিস্সকমেৱ পন গহেত্ৱা ‘‘কিত্তিম’’ন্তি ৱুত্তং.

নিদস্সনমত্তন্তি মুত্তানং জাতিতো অনেকভেদত্তা ৱুত্তং. তথা হি হত্থিকুম্ভং ৱৰাহদাঠং ভুজঙ্গসীসং ৱলাহকূটং ৱেণুপব্বং মচ্ছসিৰো সঙ্খো সিপ্পীতি অট্ঠ মুত্তাযোনিযো. তত্থ হত্থিকুম্ভজা পীতৱণ্ণা পভাহীনা. ৱৰাহদাঠজা ৱৰাহদাঠৱণ্ণাৱ. ভুজঙ্গসীসজা নীলাদিৱণ্ণা সুৱিসুদ্ধা, ৱট্টলা চ. ৱলাহকজা ভাসুৰা দুব্বিভাগৰূপা ৰত্তিভাগে অন্ধকাৰং ৱিধমন্তা তিট্ঠন্তি, দেৱূপভোগা এৱ হোন্তি. ৱেণুপব্বজা কাৰফলসমানৱণ্ণা, ন ভাসুৰা, তে চ ৱেড়ৱো অমনুস্সগোচৰে এৱ পদেসে জাযন্তি. মচ্ছসীসজা পাঠীনপিট্ঠিসমানৱণ্ণা, ৱট্টলা, লঘৱো চ হোন্তি পভাৱিহীনা, তে চ মচ্ছা সমুদ্দমজ্ঝেযেৱ জাযন্তি. সঙ্খজা সঙ্খোৰচ্ছৱিৱণ্ণা, কোলপ্পমাণাপি হোন্তি পভাৱিহীনাৱ. সিপ্পিজা পন পভাৱিসেসযুত্তাৱ হোন্তি নানাসণ্ঠানা. এৱং জাতিতো অট্ঠৱিধাসু মুত্তাসু যা মচ্ছসঙ্খসিপ্পিজা, তা সামুদ্দিকা. ভুজঙ্গজাপি কাচি সামুদ্দিকাতি ৱদন্তি, ইতৰা অসামুদ্দিকা. তেন ৱুত্তং ‘‘সামুদ্দিকমুত্তাতি নিদস্সনমত্তমেতং, সব্বাপি পন মুত্তা মুত্তা এৱা’’তি. বহুলতো ৱা অট্ঠকথাযং এতং ৱুত্তং ‘‘মুত্তাতি সামুদ্দিকমুত্তা’’তি. বহুলঞ্হি লোকে সামুদ্দিকাৱ মুত্তা দিস্সন্তি. তত্থাপি সিপ্পিজাৱ, ইতৰা কদাচি কাচীতি.

১৭৪. ইধ নত্থি নিযমো কেৱলং দ্ৰৱভাৱস্সেৱ অধিপ্পেতত্তা.

১৭৫. নিসিতভাৱেনাতি সন্তাপনাদিৱসপ্পৱত্তেন তিখিণভাৱেন. উস্মাকাৰঞ্হি নিসানং ইধ নিসিতভাৱো. পাকতিকোতি সাভাৱিকো কাযুস্মাতি অধিপ্পেতো. সদাতি সব্বকালং যাৱ জীৱিতিন্দ্ৰিযং পৱত্ততি. পেতগ্গি নিজ্ঝামতণ্হিকপেতগ্গি. ইধাতি বাহিৰতেজোধাতুকথাযং.

১৭৬. ৱাযনং বীজনং, তং পন থামসা পৱত্তীতি আহ ‘‘সৱেগগমনৱসেনা’’তি. সমুদীৰণং অল্লপৰিসোসনং, ভূতসঙ্ঘাতস্স দেসন্তৰুপ্পত্তিহেতুভাৱো ৱা.

১৭৭. ভিত্তিচ্ছিদ্দাদিৱসেন লব্ভমানং অজটাকাসং নিস্সাযেৱ পৰিচ্ছেদাকাসস্স পৰিকম্মকৰণন্তি আহ ‘‘অজটাকাসস্স চ কথিতত’’ন্তি.

১৭৯. সুখদুক্খফোট্ঠব্বসমুট্ঠাপনপচ্চযভাৱেনাতি ইট্ঠানিট্ঠফোট্ঠব্বানং নিব্বত্তকভূতেন পচ্চযভাৱেন. কস্স পন সো পচ্চযভাৱোতি আহ ‘‘সৰীৰট্ঠকউতুস্সা’’তি. পচ্চযভাৱেনাতি চ হেতুম্হি কৰণৱচনং. তেন হি কাৰণভূতেন সুখদুক্খফোট্ঠব্বানং যথাৱুত্তসমত্থতা হোতীতি. ‘‘তথেৱা’’তি ইমিনা ‘‘যথাবলং সৰীৰেকদেসসকলসৰীৰ’’ন্তি ইদং অনুকড্ঢতি. এৱন্তি অত্তনো ফলূপচাৰসিদ্ধেন ফৰণপ্পকাৰেন. এতেসন্তি সুখাদীনং. ‘‘ওড়াৰিকপ্পৱত্তি এৱ ৱা ফৰণ’’ন্তি ইমিনা নিৰুপচাৰং এতেসং ফৰণট্ঠং দস্সেতি. উভযৱতোতি সুখদুক্খৱতো, সোমনস্সদোমনস্সৱতো চ, ফৰণাফৰণট্ঠানৱতো ৱা.

১৮১. এত্থ ৱুত্তং সঙ্কপ্পন্তি এতস্মিং ‘‘সঙ্কপ্পো কামো’’তিআদিকে (মহানি. ১; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮) নিদ্দেসপদেসে ৱুত্তং সঙ্কপ্পং. তত্থ হি কিলেসকামোৱ ‘‘সঙ্কপ্পৰাগো পুৰিসস্স কামো’’তিআদীসু (অ. নি. ৬.৬৩; কথা. ৫১৩) ৱিয. ৱত্থুকামস্স তথা তথা সঙ্কপ্পনতো পৰিকপ্পনতো ‘‘সঙ্কপ্পো’’তি ৱুত্তো, ন ৱিতক্কোতি অযমেত্থ অত্থো ৱুত্তো. টীকাযং পন ৱিতক্কৱসেন অত্থং দস্সেতুং ‘‘সোপি হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্ৰাপি পুৰিমো এৱত্থো অধিপ্পেতোতি চে, সম্পিণ্ডনত্থো পি-সদ্দো নিৰত্থকো সিযা, ‘‘কিলেসসন্থৱসম্ভৱতো’’তি চ ন ৱত্তব্বং সিযা, পৰতো চ ‘‘ব্যাপাদৱচনেন ব্যাপাদৱিতক্কং দস্সেতী’’তি ৱক্খতি. কিলেসকামো ৱিভত্তো কিলেসসম্পযুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. কামপটিবদ্ধাতি এত্থ কাম-সদ্দেন ৱত্থুকামাপি সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা.

১৮২. উভযত্থ উপ্পন্নোতি সত্তেসু, সঙ্খাৰেসূতি উভযত্থ উপ্পন্নো, সত্তাকাৰো, সঙ্খাৰাকাৰোতি ৱা আৰম্মণস্স উভযাকাৰগ্গহণৱসেন উপ্পন্নো. কম্মপথৱিসেসো, কম্মপথৱিনাসকো চ কম্মপথভেদোতি দস্সেতুং ‘‘অভিজ্ঝাসংযোগেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তথা ৱিহিংসায ৱিহিংসাৱিতক্কং দস্সেতীতি যোজনা. ৱিহিংসাযাতি চ ৱিহিংসাৱচনেনাতি অত্থো. যথাসম্ভৱং পাণাতিপাতাদিৱসেনাতি আদি-সদ্দেন অদিন্নাদানমুসাৱাদপেসুঞ্ঞফৰুসৱাচাসম্ফপ্পলাপে সঙ্গণ্হাতি. সব্ব…পে… সঙ্গাহকেহি কামনেক্খম্মধাতূহি. দ্ৱে দ্ৱেতি ব্যাপাদৱিহিংসাধাতুযো, অব্যাপাদঅৱিহিংসাধাতুযো চ. ‘‘এত্থাতি পনা’’তিআদিনা সংকিলেসৱোদানানং সঙ্কৰভাৱস্স অনিট্ঠাপজ্জনস্স চ দস্সনেন পুৰিমংযেৱ অত্থং ব্যতিৰেকমুখেন সম্পাদেতি.

সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা

১৮৩. আৱেণিকত্থো অতিসযত্থো চ ৱিসেসসদ্দো হোতীতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘পুগ্গলন্তৰাসাধাৰণং, নীলাদিসব্বৰূপসাধাৰণঞ্চা’’তি ৱুত্তং. অসাধাৰণকাৰণেনাপি হি নিদ্দেসো হোতি যথা ‘‘ভেৰিসদ্দো, যৱঙ্কুৰো’’তি. অতিসযকাৰণেনপি যথা ‘‘অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মসমাদানানং ঠানসো হেতুসো ৱিপাকং যথাভূতং পজানাতী’’তি (কথা. ৩৫৫; পটি. ম. ২.৪৪). ধাতুঅত্থো এৱাতি ‘‘ধাতু’’ইতি ইমস্স ধাতুসদ্দস্সেৱ অত্থো. ধাতুৱচনীযো হি অত্থো উপসগ্গেন জোতীযতি.

পুৰিমেন অসদিসো ৱিধানধাৰণত্থানং পাকটো ভেদোতি. ৱিসভাগলক্খণা ৱিসদিসসভাৱা অৱযৱা ভাগা, তেসু.

যথাসম্ভৱন্তি কিৰিযামনোধাতু উপনিস্সযকোটিযা, ৱিপাকমনোধাতু ৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণস্স অনন্তৰাদিনাপি, ইতৰস্স সব্বাপি উপনিস্সযকোটিযাৱ. ধম্মধাতু পন ৱেদনাদিকা সহজাতা সহজাতাদিনা, অসহজাতা অনন্তৰাদিনা, উপনিস্সযেন আৰম্মণাদিনা চ মনোৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযোতি এৱং মনোধাতুধম্মধাতূনং মনোৱিঞ্ঞাণস্স হেতুভাৱো যথাসম্ভৱং যোজেতব্বো. দ্ৱাৰভূতমনোপি সুত্তে ‘‘মনোধাতূ’’তি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘দ্ৱাৰভূতমনোৱসেন ৱা’’তি. তস্সা মনোধাতুযা মনোৱিঞ্ঞাণস্স হেতুভাৱো যথাসম্ভৱং যোজেতব্বোতি সম্বন্ধো.

পুৰিমনযেনাতি ৱিসেসনং দুতিযনযস্স হীনত্তিকৱসেনেৱ ৱিভত্তত্তা. নানাধাতূনঞ্চ চক্খুধাতুআদীনন্তি সম্বন্ধো.

ন হি দ্ৱে মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো সন্তি অট্ঠাৰসধাতুৱিভাগদস্সনেতি অধিপ্পাযো. খন্ধাযতনধাতিন্দ্ৰিযানংযেৱ ৱসেন সঙ্খেপাদিৱিভাগদস্সনং তেসং বহুলং পৰিঞ্ঞেয্যধম্মসঙ্গণ্হনতো. সচ্চদেসনা পন অতিসংখিত্তভাৱতোযেৱেত্থ বহিকতা.

নিজ্জীৱস্সাতিআদি ৱিসেসতো সত্তসুঞ্ঞতাদীপনত্থা ধাতুদেসনাতি কত্ৱা ৱুত্তং. পুৰিমনযো অঞ্ঞেসম্পি কমৱুত্তীনং ধাতূনং সম্ভৱতীতি অধিপ্পাযেন ৱুত্তোতি ‘‘মনোধাতুযেৱ ৱা’’তিআদিনা দুতিযনযো ৱুত্তো. তত্থ অৱিজ্জমানেপি পুৰেচৰানুচৰভাৱেতি পুৰেচৰানুচৰাভিসন্ধিযা অভাৱেপি কেৱলং অনন্তৰপুব্বকালঅনন্তৰাপৰকালতায মনোধাতু পুৰেচৰানুচৰা ৱিয দট্ঠব্বাতি ৱুত্তা.

‘‘অঞ্ঞং অগ্গহেত্ৱা পৱত্তিতুং অসমত্থতাযা’’তি এতেন ৱিঞ্ঞাণস্স একন্তসাৰম্মণতাদস্সনেন ‘‘আৰম্মণেন ৱিনা সযমেৱ নীলাদিআভাসং চিত্তং পৱত্ততী’’তি এৱং পৱত্তিতং ৱিঞ্ঞাণৱাদং পটিসেধেতি.

১৮৪. একনানাসন্তানগতানন্তি একসন্তানগতানং অভিন্নসন্তানগতানং দ্ৱাৰানং, নানাসন্তানগতানং ভিন্নসন্তানগতানং আৰম্মণানন্তি যোজনা. একনানাজাতিকত্তাতি চক্খাদিএকেকজাতিকত্তা দ্ৱাৰানং, নীলাদিঅনেকজাতিকত্তা আৰম্মণানং.

চক্খাদি একম্পি ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি, ৰূপাদি পন অনেকমেৱ সংহতন্তি ইমস্স ৱা অত্থৱিসেসস্স দস্সনত্থং চক্খুৰূপাদীসু ৱচনভেদো কতো. কিং পন কাৰণং চক্খাদি একম্পি ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি, ৰূপাদি পন অনেকমেৱাতি? পচ্চযভাৱৱিসেসতো. চক্খু হি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সযপুৰেজাতইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তপচ্চযেহি পচ্চযো হোন্তং অত্থিভাৱেনেৱ হোতি তস্মিং সতি তস্স ভাৱতো, অসতি অভাৱতো, যতো তং অত্থিঅৱিগতপচ্চযেহিস্স পচ্চযো হোতীতি ৱুচ্চতীতি. তংনিস্সযতা চস্স ন একদেসেন অল্লীযনৱসেন ইচ্ছিতব্বা অৰূপভাৱতো, অথ খো গৰুৰাজাদীসু সিস্সৰাজপুৰিসাদীনং ৱিয তপ্পটিবদ্ধৱুত্তিতায. ইতৰে চ পচ্চযা তেন তেন ৱিসেসেন ৱেদিতব্বা. স্ৱাযং পচ্চযভাৱো ন একস্মিং ন সম্ভৱতীতি একম্পি চক্খু চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি দস্সেতুং পাড়িযং ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চা’’তি একৱচননিদ্দেসো কতো.

ৰূপং পন যদিপি চক্খু ৱিয পুৰেজাতঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেহি পচ্চযো হোতি পুৰেতৰং উপ্পন্নং হুত্ৱা ৱিজ্জমানক্খণেযেৱ উপকাৰকত্তা, তথাপি অনেকমেৱ সংহতং হুত্ৱা পচ্চযো হোতি আৰম্মণভাৱতো. যঞ্হি পচ্চযধম্মং সভাৱভূতং, পৰিকপ্পিতাকাৰমত্তং ৱা ৱিঞ্ঞাণং ৱিভাৱেন্তং পৱত্ততি, তদঞ্ঞেসঞ্চ সতিপি পচ্চযভাৱে সো তস্স সাৰম্মণসভাৱতো যং কিঞ্চি অনালম্বিত্ৱা পৱত্তিতুং অসমত্থস্স ওলুব্ভ পৱত্তিকাৰণতায আলম্বনীযতো আৰম্মণং নাম. তস্স যস্মা যথা যথা সভাৱূপলদ্ধি ৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযলাভো, তস্মা চক্খুৱিঞ্ঞাণং ৰূপং আৰব্ভ পৱত্তমানং তস্স সভাৱং ৱিভাৱেন্তমেৱ পৱত্ততি. সা চস্স ইন্দ্ৰিযাধীনৱুত্তিকস্স আৰম্মণসভাৱূপলদ্ধি ন একদ্ৱিকলাপগতৱণ্ণৱসেনেৱ হোতি, নাপি কতিপযকলাপৱণ্ণৱসেন, অথ খো আভোগানুৰূপং আপাথগতৱণ্ণৱসেনাতি অনেকমেৱ ৰূপং সংহচ্চকাৰিতায ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি দস্সেন্তো ভগৱা ‘‘ৰূপে চা’’তি বহুৱচনেন নিদ্দিসি.

যং পন ‘‘ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা, তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১) ৱুত্তং, তং কথন্তি? তম্পি যাদিসং ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযো, তাদিসমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. কীদিসং পন তন্তি? সমুদিতন্তি পাকটোযমত্থো. এৱঞ্চ কত্ৱা যদেকে ৱদন্তি ‘‘আযতনসল্লক্খণৱসেন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদযো সল্লক্খণাৰম্মণা, ন দব্যসল্লক্খণৱসেনা’’তি, তং যুত্তমেৱ হোতি. ন চেত্থ সমুদাযাৰম্মণতা আসঙ্কিতব্বা সমুদাযাভোগস্সেৱ অভাৱতো, সমুদিতা পন ৱণ্ণধম্মা আৰম্মণপচ্চযা হোন্তি. কথং পন পচ্চেকং অসমত্থা সমুদিতা আৰম্মণা হোন্তি, ন হি পচ্চেকং দট্ঠুং অসক্কোন্তা অন্ধা সমুদিতা পস্সন্তীতি? নযিদমেকন্তিকং ৱিসুং অসমত্থানং সিৱিকাৱহনাদীসু সমত্থতায দস্সনতো. কেসাদীনঞ্চ যস্মিং ঠানে ঠিতানং পচ্চেকং ৱণ্ণং গহেতুং ন সক্কা, তস্মিংযেৱ ঠানে সমুদিতানং তং গহেতুং সক্কাতি ভিয্যোপি তেসং সংহচ্চকাৰিতা পৰিব্যত্তা. এতেন কিং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স পৰমাণুৰূপং আৰম্মণং, উদাহু তংসমুদাযোতিআদিকা চোদনা পটিক্খিত্তা ৱেদিতব্বা. ‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চা’’তিআদীসুপি অযমেৱ নযো.

এৱম্পি অত্থো লব্ভতীতি ‘‘মনোধাতুযাপী’’তি পি-সদ্দেন ন কেৱলং জৱনপৰিযোসানা মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযেৱ সম্পিণ্ডীযতি, অথ খো তদাৰম্মণভৱঙ্গসঙ্খাতাপি সম্পিণ্ডীযতীতি এৱম্পি অত্থো লব্ভতি, সম্ভৱতীতি অত্থো. এৱং সতীতি এৱং অঞ্ঞমনোধাতুপ্পৱত্তিযা ওৰং পৱত্তচিত্তানং মনোৱিঞ্ঞাণধাতুতাদস্সনে সতি. সতিপি মনসো সম্ভূতভাৱে মনোধাতুযা মনোৱিঞ্ঞাণধাতুভাৱপ্পসঙ্গো ন হোতিযেৱ তংসভাৱস্সেৱ মনোৱিঞ্ঞাণধাতুভাৱেন নিদ্দিট্ঠত্তা. ইদানি তমেৱত্থং ‘‘পঞ্চৱিঞ্ঞাণধাতুমনোধাতূ’’তিআদিনা পাকটতৰং কৰোতি. তব্বিধুৰসভাৱেনাতি পঞ্চৱিঞ্ঞাণধাতূহি ৱিসদিসসভাৱেন. উপ্পত্তিট্ঠানেন চাতি মনোধাতুকিৰিযমনোৱিঞ্ঞাণধাতুআদীহি পৰিচ্ছিন্নেন উপ্পজ্জনট্ঠানেন চ. ইদানি একত্তগ্গহণং ৱিনাপি যথাৱুত্তস্স অত্থস্স সম্ভৱং দস্সেতুং ‘‘অনুপনীতেপী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সামঞ্ঞৱসেনাতি সদিসতাৱসেন. তস্সাতি ভৱঙ্গানন্তৰং উপ্পন্নচিত্তস্স. অমনোৱিঞ্ঞাণধাতুভাৱাসিদ্ধিতোতি মনোধাতুভাৱাসিদ্ধিতো. ন হি ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযাপি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধসমনন্তৰং উপ্পজ্জতি চিত্তং…পে… তজ্জা মনোৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তি ইদং ৱচনং ভৱঙ্গানন্তৰং উপ্পন্নচিত্তস্স মনোধাতুভাৱং সাধেতি. সিদ্ধে হি মনোধাতুভাৱে তং তস্স নিৱত্তকং সিযাতি অধিপ্পাযো. মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা পন উপ্পন্নস্স চিত্তস্স মনোৱিঞ্ঞাণধাতুভাৱদীপকং ৱচনং তাদিসায মনোধাতুযাপি মনোৱিঞ্ঞাণধাতুভাৱমেৱ দীপেয্যাতি কথং তস্সা নিৱত্তকং সিযাতি আহ ‘‘ন হি যং চোদীযতি, তদেৱ পৰিহাৰায হোতী’’তি.

যদি এৱং পঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনস্স মনোৱিঞ্ঞাণধাতুভাৱাপত্তি এৱাতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘মনোধাতুযাপী’’তিআদি. পঞ্চৱিঞ্ঞাণেহি মনোধাতূহি চ ৱিসিট্ঠো সভাৱো পঞ্চৱিঞ্ঞাণ…পে… সভাৱো, তস্স ৱসেন. চুতিপটিসন্ধিভৱঙ্গানন্তি তদাৰম্মণম্পি ভৱঙ্গন্তোগধং কত্ৱা ৱুত্তং. জৱনাৱসানানীতি ৱা জৱনাৰম্মণত্তা তদাৰম্মণম্পি গহিতং দট্ঠব্বং. তেনেৱাহ ‘‘ছদ্ৱাৰিকচিত্তেহি ৱা’’তিআদি.

ৱিসুং কাতুং যুত্তন্তি আৱজ্জনম্পি যদিপি ৰূপাদিৱিসযং হোতি, জৱনং ৱিয আৰম্মণৰসানুভৱনং পন ন হোতীতি এদিসে ঠানে ৱিসুং কাতব্বমেৱ. মনো চাতি চ-সদ্দো ‘‘মনঞ্চ পটিচ্চা’’তিআদীসু ৱিয ন সম্পিণ্ডনত্থো, অথ খো ব্যতিৰেকত্থো দট্ঠব্বো.

অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা

হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তাতি ধম্মধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং ‘‘পঞ্চপণ্ণাস কামাৱচৰধম্মে আৰব্ভ ৰজ্জন্তস্সা’’তিআদিনা (ৱিভ. অট্ঠ. ১৫০; ১৬৮) পৰিত্তাৰম্মণাদিভাৱে দস্সিযমানে ‘‘চিত্তুপ্পাদৰূপৱসেন তং তং সমুদাযং একেকং ধম্মং কত্ৱা’’তিআদিনা (ৱিভ. মূলটী. ১৫০) তদত্থস্স খন্ধৱিভঙ্গৱণ্ণনাদীসু ৱুত্তনযত্তা.

পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ধাতুৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.