অকুসলপদং

ধম্মুদ্দেসৱাৰো

পঠমচিত্তকথাৱণ্ণনা

৩৬৫. কুসলে ৱুত্তনযং অনুগন্ত্ৱা যথানুৰূপং ৱেদিতব্বতায ‘‘ৱুত্তনযেনা’’তি আহ. গন্তব্বাভাৱতোতি বুজ্ঝিতব্বাভাৱতো. দিট্ঠিযা গতমত্তন্তি দিট্ঠিযা গতিমত্তং গহণমত্তং. আসন্নকাৰণত্তা অযোনিসোমনসিকাৰস্স ৱিসুং গহণং একন্তকাৰণত্তা চ. সতিসংৱৰোতি ইধ সীতাদীহি ফুট্ঠস্স অপ্পমজ্জনং খমনং দট্ঠব্বং. পহানসংৱৰোতি ৱীৰিযসংৱৰো.

অস্সাদদস্সনন্তি অস্সাদদিট্ঠি. ফলট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানেন অসম্মাপটিপত্তিপচ্চুপট্ঠানোমোহো, সম্মাপটিপত্তিপটিপক্খভাৱগ্গহণাকাৰো ৱা. সব্বস্স লোভস্স অভিজ্ঝাভাৱে সতিপি ৱিসেসযুত্তায অভিজ্ঝায কম্মপথপ্পত্তায ইধুপ্পজ্জমানায লক্খণাদিং দস্সেতুং ‘‘সা পৰসম্পত্তীন’’ন্তিআদিমাহ. অত্তনো পৰিণামনস্স পুৰেচাৰিকা তণ্হাভিৰতি অভিৰতি.

অনুপপৰিক্খা মোহো. মোহৱসেন হি দিট্ঠিৱসেন ৱা অৱত্থুস্মিং সানুনযো অধিমোক্খো উপ্পজ্জতীতি. অসতিযচিত্তেতি অহিৰিকাদীহি আৰক্খৰহিতচিত্তে. সতিৰহিতত্তা সতিপটিপক্খত্তা চাতি এতেন সতিৰহিতা সতিপটিপক্খা চ অকুসলা খন্ধা এৱ মিচ্ছাসতীতি দস্সেতি. তে পন উপনাহাদিপ্পৱত্তিযং চিৰকতাদিসল্লক্খণে পটুসঞ্ঞাসম্পযুত্তা দট্ঠব্বা. সদৰথাদিভাৱো অৱিসেসেন কিলেসসম্পযোগতো ৱুত্তো লহুতাদিএকন্তপটিপক্খানং থিনমিদ্ধাদীনং কেসঞ্চি ইধ অভাৱা. অৱূপসমোতি অসন্নিসিন্নসব্ভাৱমাহ. অনৱট্ঠানৰসন্তি চলনকিচ্চং. চেতসো অৱূপসমেতি নিপ্ফাদেতব্বে পযোজনে ভুম্মং, অৱূপসমপচ্চযভূতং আৰম্মণং ৱা ‘‘অৱূপসমো’’তি ৱুত্তং.

ধম্মুদ্দেসৱাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদ্দেসৱাৰকথাৱণ্ণনা

৩৭৭. সহজাতধম্মেসু অকম্পনং ন কোসজ্জেসু অকম্পনং ৱিয তপ্পটিপক্খভাৱতো দট্ঠব্বং, তংতংপাপকিৰিযায উস্সহনৱসেন পন থিৰতা তত্থ অকম্পনং.

৩৮১. দিট্ঠিযা ৱিৰূপং ফন্দিতন্তি তথা তথা সস্সতাদিৱসেন পৱত্তা দিট্ঠি এৱ ৱুচ্চতি. তৰন্তীতি তিত্থে ৱিয পিলৱন্তি. ৱিপৰিযেসতোতি ৱত্থুস্স ৱিপৰীততো.

৩৯০. সভাৱপটিচ্ছাদনৱসেন পকতিঅত্তাদিঅসন্তগহণস্স অনিচ্চাদীনং নিচ্চাদিৱিসমগহণস্স চ সঞ্ঞাদিৱিপৰিযেসস্স নিস্সযত্তা ‘‘অসন্তং অসমঞ্চ বুজ্ঝতী’’তি ৱুত্তং.

দুতিযচিত্তৱণ্ণনা

৩৯৯. কিঞ্চাপি…পে… পৰামসন্তস্স উপ্পজ্জতীতি পুৰিমচিত্তেন অৱিসেসং দস্সেতি. অনুস্সাহনাৱসীদনভাৱেন সংহতভাৱো থিনং.

ততিযচিত্তৱণ্ণনা

৪০০. ইধ মানেন সদ্ধিং পঞ্চ অপণ্ণকঙ্গানীতি অৱিৰজ্ঝনকঙ্গানি উপ্পত্তিঅৰহঙ্গানি হোন্তীতি অত্থো দট্ঠব্বো. মানস্স অনিযতত্তা ন নিযতযেৱাপনকাতি. পট্ঠানে হি ‘‘সংযোজনং ধম্মং পটিচ্চ সংযোজনো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ৩.৪.১) এত্থ ‘‘চতুক্খত্তুং কামৰাগেন তিক্খত্তুং পটিঘেন চ মানো ৱিচিকিচ্ছা ভৱৰাগো তযোপেতে সকদাগামিনো সংযোজনানং সংযোজনেহি দসৱিধা যোজনা’’তি দস্সিতায দসৱিধায যোজনায ‘‘কামৰাগসংযোজনং পটিচ্চ মানসংযোজনং অৱিজ্জাসংযোজন’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘কামৰাগসংযোজনং পটিচ্চ অৱিজ্জাসংযোজন’’ন্তি ‘‘মানসংযোজনং পটিচ্চ ভৱৰাগসংযোজনং অৱিজ্জাসংযোজন’’ন্তি চ ৱত্ৱা ‘‘ভৱৰাগসংযোজনং পটিচ্চ অৱিজ্জাসংযোজন’’ন্তি ৱুত্তাহি যোজনাহি মানস্স অনিযতভাৱো পকাসিতো, তথা কিলেসদুকেপি. ইধ চ ৱক্খতি ‘‘দসৱিধা সংযোজনানং যোজনা, তথা দসৱিধা কিলেসান’’ন্তি চ. উন্নমনৱসেনেৱ সম্পগ্গহৰসো, ন ৱীৰিযং ৱিয তংতংকিচ্চসাধনে অব্ভুস্সাহনৱসেন. ওমানস্সপি অত্তানং অৱংকত্ৱা গহণং সম্পগ্গহোতি দট্ঠব্বো.

চতুত্থচিত্তৱণ্ণনা

৪০২. পৰিহৰণত্থং ৱিক্খিত্তা হুত্ৱা উস্সাহং জনেন্তা ‘‘পৰিহৰণত্থং সউস্সাহা’’তি ৱুত্তা, তেসং.

নৱমচিত্তৱণ্ণনা

৪১৩. ৱিসপ্পনঅনিট্ঠৰূপসমুট্ঠানৱসেন অত্তনো পৱত্তিআকাৰৱসেন চ ৱিসপ্পনৰসো. দোসো উপযোগফলেসু অনিট্ঠত্তা ৱিসসংসট্ঠপূতিমুত্তং ৱিয দট্ঠব্বো. অনভিৰতিৰসাতি এৱংপকাৰেসু পটিক্খেপেন ৰসৱচনেসু তংতংপটিপক্খকিচ্চগহণং দট্ঠব্বং. কটুকাকাৰগতি কটুকঞ্চুকতা, অত্তসম্পত্তি আৱাসাদি, পৰাযত্ততায দাসব্যং ৱিয দট্ঠব্বং. যথা হি দাসব্যে সতি দাসো পৰাযত্তো হোতি, এৱং কুক্কুচ্চে সতি তংসমঙ্গী. ন হি সো অত্তনো ধম্মতায পৱত্তিতুং সক্কোতি কুসলেতি. অথ ৱা কতাকতাকুসলকুসলানুসোচনে আযত্ততায তদুভযৱসেন কুক্কুচ্চেন তংসমঙ্গী হোতীতি দাসব্যং ৱিয তং হোতি.

৪১৮. ৱিৰুদ্ধাকাৰোতি ৱিৰুদ্ধস্স পুগ্গলস্স, চিত্তস্স ৱা আকাৰো ৱিৰুদ্ধভাৱো. তেন ৱিৰুজ্ঝনং ৱিৰোধোতি দস্সেতি. ৱচনন্তি এতং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. সব্বমেৱ হি কিচ্চং এতেন কৰিযমানং সুৰোপিতং সুজনিতং ন হোতীতি. ৰোপসদ্দৱচনত্থমেৱ কেচি ৱণ্ণেন্তি. তং অপ্পমাণন্তি কোধস্স তথাপৱত্তনসভাৱাভাৱা অঞ্ঞেন কেনচি কাৰণেন পৰিপুণ্ণতা সিযাতি সন্ধায ৱুত্তং.

একাদসমচিত্তৱণ্ণনা

৪২২. ৱিগতা চিকিচ্ছাতি চিকিচ্ছিতুং দুক্কৰতায ৱুত্তং, ন সব্বথা চিকিচ্ছাভাৱা ৱিচিকিচ্ছাযাতি তদত্থং দস্সেতি.

৪২৪. নিচ্ছযাভাৱা অসণ্ঠহনতো চেতসো পৱত্তিপচ্চযমত্ততায ‘‘পৱত্তিট্ঠিতিমত্ত’’ন্তি ৱুত্তং.

৪২৫. একং আকাৰং গন্তুং অসমত্থতায অত্তনো আমুখং সপ্পনতো ওসক্কতি.

দ্ৱাদসমচিত্তৱণ্ণনা

৪২৯. উদ্ধচ্চং অত্তনো গহিতাকাৰে এৱ ঠত্ৱা ভমতীতি একাৰম্মণস্মিংযেৱ ৱিপ্ফন্দনং হোতি. ৱিচিকিচ্ছা পন যদিপি ৰূপাদীসু একস্মিঞ্ঞেৱাৰম্মণে উপ্পজ্জতি, তথাপি ‘‘এৱং নু খো, ইদং নু খো’’তি উপ্পজ্জমানা ‘‘ননু খো, অঞ্ঞং নু খো’’তি অঞ্ঞং গহেতব্বাকাৰং অপেক্খতীতি নানাৰম্মণে চলনং হোতি.

‘‘এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্ব’’ন্তি এত্তাৱতা ইমস্মিং চিত্তদ্ৱযে ৱুত্তপকিণ্ণকং দস্সেত্ৱা দ্ৱাদসসু দস্সেতুং ‘‘সব্বেসুপী’’তিআদিমাহ. কুসলেসুপি আৰম্মণাধিপতিং অনুদ্ধৰিত্ৱা সহজাতাধিপতিনো এৱ উদ্ধটত্তা ইধাপি সো এৱ উদ্ধৰিতব্বো সিযাতি ‘‘সহজাতাধিপতি লব্ভমানোপি ন উদ্ধটো’’তি ৱুত্তং নাৰম্মণাধিপতিনো অলব্ভমানত্তা. সোপি হি অট্ঠসু লোভসহগতেসু লব্ভতীতি. সেসোপীতি ৱীমংসতো অঞ্ঞোপি সহজাতাধিপতি নত্থি, যো উদ্ধৰিতব্বো সিযা. আৰম্মণাধিপতিম্হি ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. কঞ্চি ধম্মন্তি ছন্দাদীসু একম্পি সহজাতং. কুসলত্তিকে তাৱ পটিচ্চৱাৰাদীসু ‘‘ন হেতুপচ্চযা অধিপতিপচ্চযা’’তি একস্সপি পঞ্হস্স অনুদ্ধটত্তা পট্ঠানে পটিসিদ্ধতা ৱেদিতব্বা. অঞ্ঞথা হি ‘‘অকুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি ন হেতুপচ্চযা অধিপতিপচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ১.১.৮৬) এতস্স ৱসেন ‘‘এক’’ন্তি ৱত্তব্বং সিযা.

দস্সনেন পহাতব্বাভাৱতোতি দস্সনেন পহাতব্বস্স অভাৱতো, দস্সনেন পহাতব্বেসু ৱা অভাৱতো. এতেন পটিসন্ধিঅনাকড্ঢনতো দস্সনেন পহাতব্বেসু অনাগমনন্তি তত্থ অনাগমনেন পটিসন্ধিঅনাকড্ঢনং সাধেতি. অনাকড্ঢনতো অনাগমনং পন সাধেতুং ‘‘তেসু হী’’তিআদিমাহ. এত্থেৱ পটিসন্ধিদানং ভৱেয্য. তথা চ সতি দস্সনেন পহাতব্বং সিযা অপাযগমনীযস্স দস্সনেন পহাতব্বভাৱতো. ন চেতং দস্সনেন পহাতব্বং সিযা, তস্মা দস্সনেন পহাতব্বৱিভঙ্গে নাগতন্তি অধিপ্পাযো.

কথং পনেতং ঞাযতি ‘‘পটিসন্ধিঅনাকড্ঢনতো দস্সনেন পহাতব্বেসু অনাগমন’’ন্তি? দস্সনেন পহাতব্বানঞ্ঞেৱ নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱস্স ৱুত্তত্তা. দুৱিধা হি অকুসলা দস্সনেন পহাতব্বা ভাৱনায পহাতব্বাতি. তত্থ ভাৱনায পহাতব্বচেতনানং নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱো ন ৱুত্তো, ইতৰাসঞ্ঞেৱ ৱুত্তো. ‘‘ভাৱনায পহাতব্বো ধম্মো নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বস্স ধম্মস্স কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্থ হি সহজাতমেৱ ৱিভত্তং, ন নানাক্খণিকন্তি. তথা পচ্চনীযেপি ‘‘ভাৱনায পহাতব্বো ধম্মো নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো…পে… সহজাতপচ্চযেন…পে… উপনিস্সযপচ্চযেন…পে…. পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি. ইতৰত্থ চ ৱুত্তং. উদ্ধচ্চসহগতা চ চেতনা ভাৱনায পহাতব্বেসু এৱ আগতাতি নানাক্খণিককম্মপচ্চযো ন সিযাতি. যদি সিযা, ভাৱনায পহাতব্বচেতনায চ নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱো ৱুচ্চেয্য, ন তু ৱুত্তো. তস্মা উদ্ধচ্চসহগতা নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱে সতি দস্সনেন পহাতব্বেসু ৱত্তব্বা সিযা, তদভাৱা ন ৱুত্তাতি. পটিসন্ধিঅনাকড্ঢনতো তত্থ অনাগতাতি অযমেত্থাধিপ্পাযো. নানাক্খণিককম্মপচ্চযাৱচনেন পন ভাৱনায পহাতব্বানং পৱত্তিৱিপাকতা পটিক্খিত্তা. পৱত্তিৱিপাকস্সপি হি নানাক্খণিককম্মপচ্চযতা ন সক্কা নিৱাৰেতুং. ৱুত্তঞ্চ ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তস্স ধম্মস্স কম্মপচ্চযেন পচ্চযো, নানাক্খণিকা’’তিআদি (পট্ঠা. ১.৩.৫৬-৫৭). যদি ভাৱনায পহাতব্বানং ৱিপাকদানং নত্থি, কথং তে ৱিপাকধম্মধম্মা হোন্তীতি? অভিঞ্ঞাচিত্তাদীনং ৱিয ৱিপাকাৰহসভাৱত্তা. যং পন ৱুত্তং ‘‘যস্মিং সমযে অকুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি উপেক্খাসহগতং উদ্ধচ্চসম্পযুত্তং…পে… অৱিক্খেপো হোতি, ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তেসং ৱিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭৩০-৭৩১) ইদম্পি তেসং ৱিপাকাৰহতঞ্ঞেৱ সন্ধায ৱুত্তং সিযা. ইদং পন ঠানং সুট্ঠু ৱিচাৰেতব্বং. অত্থি হি এত্থ ৱচনোকাসো. ন হি ৱিপাকেতি ৱচনং ৱিপাকধম্মৱচনং ৱিয ৱিপাকাৰহতং ৱদতীতি.

অকুসলপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অব্যাকতপদং

অহেতুককুসলৱিপাকৱণ্ণনা

৪৩১. তেসু ৱিপাকাব্যাকতন্তিআদীনং ‘‘ভাজেত্ৱা দস্সেতুং কতমে ধম্মা অব্যাকতাতিআদি আৰদ্ধ’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো. তস্সাপীতি এতস্স ‘‘উপ্পত্তিং দীপেতুং কামা…পে… আদি ৱুত্ত’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো. উপচিতত্তাতি যথা অঞ্ঞস্স ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা অত্তনো ৱিপাকাভিমুখং হোতি তথা ৱড্ঢিতত্তা. ৰূপাদীনং পচ্চযানং অঞ্ঞৱিঞ্ঞাণসাধাৰণত্তা অসাধাৰণেন ৱত্থুনা চক্খুৱিঞ্ঞাণং সোতৱিঞ্ঞাণন্তি নামং উদ্ধটং. চক্খাদীনং তিক্খমন্দভাৱে ৱিঞ্ঞাণানং তিক্খমন্দভাৱা ৱিসেসপচ্চযত্তা চ.

চক্খুসন্নিস্সিতঞ্চ তং ৰূপৱিজাননঞ্চাতি চক্খুসন্নিস্সিতৰূপৱিজাননং. এৱংলক্খণং চক্খুৱিঞ্ঞাণং. তত্থ চক্খুসন্নিস্সিতৱচনেন ৰূপাৰম্মণং অঞ্ঞৱিঞ্ঞাণং পটিক্খিপতি. ৰূপৱিজাননৱচনেন চক্খুনিস্সযে ফস্সাদযো নিৱত্তেতি. চক্খুৰূপৱচনেহি চ নিস্সযতো আৰম্মণতো চ ৱিজাননং ৱিভাৱেতি. ৰূপমত্তস্স আৰম্মণস্স গহণং কিচ্চমেতস্সাতি ৰূপমত্তাৰম্মণৰসং. ঝানঙ্গৱসেনাতি ইদং দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণৱজ্জেসু ৱিজ্জমানানং উপেক্খাসুখদুক্খেকগ্গতানং ঝানঙ্গিকত্তা ইধাপি তংসদিসানং তদুপচাৰং কত্ৱা ৱুত্তং. ন হি ঝানপচ্চযত্তাভাৱে ঝানঙ্গতা অত্থি. ৱুত্তঞ্হি ‘‘ঝানঙ্গানি ঝানসম্পযুত্ত…পে… ৰূপানং ঝানপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.৩.১১২). এতেসঞ্চ ঝানপচ্চযভাৱো পটিক্খিত্তো. যথাহ ‘‘অব্যাকতং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি ন ঝানপচ্চযা. পঞ্চৱিঞ্ঞাণসহগতং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা’’তিআদি (পট্ঠা. ১.১.৯৮). ঝানপচ্চযত্তাভাৱেপি ৱেদনাচিত্তট্ঠিতীনং উপেক্খাদিভাৱতো তথাভূতানং ৱচনে অঞ্ঞট্ঠানাভাৱতো চ দুতিযৰাসিনিদ্দেসো.

৪৩৬. ৱত্থুপণ্ডৰত্তাতি সযং কণ্হধম্মানং অপ্পটিপক্খত্তা সভাৱপৰিসুদ্ধানং পসাদহদযৱত্থুনিস্সযানং ৱসেন পণ্ডৰসভাৱং জাতন্তি অধিপ্পাযো. অযং পন নযো চতুৱোকাৰে ন লব্ভতীতি তত্থ ভৱঙ্গস্স ততো নিক্খন্তাকুসলস্স চ পণ্ডৰতা ন সিযা, তস্মা তত্থ পণ্ডৰতায কাৰণং ৱত্তব্বং. সভাৱো ৱাযং চিত্তস্স পণ্ডৰতাতি.

৪৩৯. ইদম্পীতি পি-সদ্দো ঠিতিমত্তসহিতং পুব্বে ৱুত্তং ৱিচিকিচ্ছাসহগতং অপেক্খিত্ৱা ৱুত্তো. পকতিযাতি অনতিক্কমনেন. সোপি ৱিসেসো. কাযপ্পসাদং ঘট্টেত্ৱা পসাদপচ্চযেসু মহাভূতেসু পটিহঞ্ঞতীতি আপাথং গন্ত্ৱা পটিহঞ্ঞতীতি অত্থো. যথা চ ‘‘ৰূপং আৰব্ভ উপ্পন্ন’’ন্তি ৱুত্তে ন আৰম্মণুপ্পাদানং পুব্বাপৰকালতা হোতি, এৱমিধাপি ঘট্টনপটিহননেসু দট্ঠব্বং. উপমাপি উভযঘট্টনদস্সনত্থং ৱুত্তা, ন নিস্সিতনিস্সযঘট্টনানং পুব্বাপৰতাদস্সনত্থং. এত্থ চ বহিদ্ধাতি এতং নিদস্সনমত্তং. অজ্ঝত্তম্পি হি আৰম্মণং হোতীতি. ৱিঞ্ঞাণধাতুনিস্সযভূতেহি ৱা অঞ্ঞং ‘‘বহিদ্ধা’’তি ৱুত্তং. পটিঘট্টনানিঘংসো বলৱা হোতি, ততো এৱ ইট্ঠানিট্ঠফোট্ঠব্বসমাযোগে সুখদুক্খপচ্চযা ধাতুঅনুগ্গহধাতুক্খোভা চিৰং অনুৱত্তন্তি.

৪৫৫. অঞ্ঞেসং চিত্তানং সভাৱসুঞ্ঞতসব্ভাৱা মনোধাতুভাৱো আপজ্জতীতি চে? ন, ৱিসেসসব্ভাৱা. চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনঞ্হি চক্খাদিনিস্সিততা চক্খাদীনং সৱিসযেসু দস্সনাদিপ্পৱত্তিভাৱতা চ ৱিসেসো. মনোৱিঞ্ঞাণস্স পন অনঞ্ঞনিস্সযমনোপুব্বঙ্গমতায অঞ্ঞনিস্সযৱিঞ্ঞাণস্স অনন্তৰপচ্চযত্তাভাৱেন মনোদ্ৱাৰনিগ্গমনমুখভাৱাভাৱতো চ সাতিসযৱিজাননকিচ্চতা ৱিসেসো. তব্বিসেসৱিৰহা মনোমত্তা ধাতু মনোধাতূতি তিৱিধা মনোধাতু এৱ ৱুচ্চতি, ন ৱিসেসমনো. তস্মা এত্থ মনো এৱ ধাতু মনোধাতূতি এৱ-সদ্দো মত্তসদ্দত্থো দট্ঠব্বো. ৱিসেসনিৱত্তনত্থো হি সো ৱিঞ্ঞাণস্সাতি. মনোদ্ৱাৰনিগ্গমনপৱেসমুখভাৱতো পন মনোধাতুযা ৱিজাননৱিসেসৱিৰহো দট্ঠব্বো, ততো এৱ মনোৱিঞ্ঞাণন্তিপি ন ৱুচ্চতি. ন হি তং ৱিঞ্ঞাণং মনতো পৱত্তং মনসো পচ্চযো, নাপি মনসো পচ্চযভূতং মনতো পৱত্তং, দস্সনাদীনং পন পচ্চযো, তেহি চ পৱত্তং তেসং পুৰেচৰং অনুচৰঞ্চাতি. সম্মাসঙ্কপ্পোতি অৱচনং মহাৱিপাকানং ৱিয জনকসদিসত্তাভাৱতো. তত্থ হি তিহেতুকতো দুহেতুকম্পি উপ্পজ্জমানং সম্মাসঙ্কপ্পতাদীহি সদিসং সহেতুকতাযাতি. পঞ্চৱিঞ্ঞাণসোতেতি এত্থ যথা পগুণং গন্থং সজ্ঝাযন্তো সজ্ঝাযসোতে পতিতং কঞ্চি কঞ্চি ৱাচনামগ্গং ন সল্লক্খেতি, এৱং তথাগতস্স অসল্লক্খণা নাম নত্থি, ন চ পঞ্চৱিঞ্ঞাণসোতে ঝানঙ্গাভাৱো ইধ অৱচনস্স কাৰণং. যদি তদনন্তৰং নিদ্দেসো তংসোতপতিততা, ইতো পৰেসং দ্ৱিন্নং মনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং তংসোতপতিততা ন সিযা. তস্মা পঞ্চৱিঞ্ঞাণানং ৱিয অহেতুকতায মগ্গপচ্চযৱিৰহা চ ৱিজ্জমানেসুপি ৱিতক্কৱিচাৰেসু ঝানঙ্গধম্মানং দুব্বলত্তা পঞ্চৱিঞ্ঞাণেসু ৱিয অগণনুপগভাৱা চ পঞ্চৱিঞ্ঞাণসোতপতিততা. ততো এৱ হি অহেতুককিৰিযত্তযেপি ঝানঙ্গানি বলানি চ সঙ্গহৱাৰে ন উদ্ধটানি, ঝানপচ্চযকিচ্চমত্ততো পন পট্ঠানে দুব্বলানং এত্থ ৱিতক্কাদীনং ঝানপচ্চযতা ৱুত্তা.

৪৬৯. সমানৱত্থুকং অনন্তৰপচ্চযং লভিত্ৱা উপ্পজ্জমানং সন্তীৰণং মনোধাতুতো বলৱতৰং হোতীতি তং যথাৰম্মণং আৰম্মণৰসং অনুভৱন্তং ইট্ঠে সোমনস্সসহগতং হোতি, ইট্ঠমজ্ঝত্তে উপেক্খাসহগতং সাতিসযানুভৱত্তা, তস্মা ‘‘অযঞ্হি ইট্ঠাৰম্মণস্মিং যেৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ৱোট্ঠব্বনং পন সতিপি বলৱভাৱে ৱিপাকপ্পৱত্তিং নিৱত্তেত্ৱা ৱিসদিসং মনং কৰোন্তং মনসিকাৰকিচ্চন্তৰযোগতো ৱিপাকো ৱিয অনুভৱনমেৱ ন হোতীতি সব্বত্থ উপেক্খাসহগতমেৱ হোতি, তথা পঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনং মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনঞ্চ কিচ্চৱসেন অপুব্বত্তা.

অহেতুককুসলৱিপাকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অট্ঠমহাৱিপাকচিত্তৱণ্ণনা

৪৯৮. অলোভো অব্যাকতমূলন্তিআদীসু কুসলপক্খে তাৱ অলোভাদোসানং নিদ্দেসেসু ‘‘যো তস্মিং সমযে অলোভো অলুব্ভনা…পে… অলোভো কুসলমূল’’ন্তি (ধ. স. ৩২), ‘‘যো তস্মিং সমযে অদোসো অদুস্সনা…পে… অদোসো কুসলমূল’’ন্তি (ধ. স. ৩৩) চ ৱুত্তত্তা ইধাপি তংনিদ্দেসেসু ‘‘অলোভো অব্যাকতমূল’’ন্তি ‘‘অদোসো অব্যাকতমূল’’ন্তি ৱচনং যুজ্জেয্য. পঞ্ঞিন্দ্ৰিযাদিনিদ্দেসেসু পন ‘‘পঞ্ঞাৰতনং অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠী’’তি (ধ. স. ৩৪, ৩৭) এৱং তত্থপি ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘অমোহো কুসলমূল’’ন্তি. তস্মা ইধাপি ‘‘অমোহো অব্যাকতমূল’’ন্তি পাঠেন ন ভৱিতব্বং সিযা. অলোভাদোসানং ৱিয অমোহস্সপি অব্যাকতমূলদস্সনত্থং পনেতং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অৱিঞ্ঞত্তিজনকতোতি কাযৱচীকম্মদ্ৱাৰনিৱাৰণং কৰোতি. অৱিপাকধম্মতোতি মনোকম্মদ্ৱাৰনিৱাৰণঞ্চ. ৱিপাকধম্মানঞ্হি কম্মদ্ৱাৰং ৱুত্তন্তি. তথা অপ্পৱত্তিতোতি দানাদিপুঞ্ঞকিৰিযভাৱেন অপ্পৱত্তিতো. এতেন পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুভেদমেৱ নিৱাৰেতি.

বলৱপচ্চযেহীতি পযোগেন ৱিনা নিপ্ফন্নেহি আৰম্মণাদিপচ্চযেহি. অসঙ্খাৰিকাদীসু হি যেন কেনচি চিত্তেন কম্মে আযূহিতে অসঙ্খাৰেন অপ্পযোগেন কম্মকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তপচ্চুপট্ঠানে পটিসন্ধি উপ্পজ্জমানা অসঙ্খাৰিকা হোতি, সসঙ্খাৰেন সপ্পযোগেন কম্মাদিপচ্চুপট্ঠানে সসঙ্খাৰিকা. ভৱঙ্গচুতিযো পন পটিসন্ধিসদিসাৱ. তদাৰম্মণঞ্চ কুসলাকুসলানি ৱিয অসঙ্খাৰিকং সসঙ্খাৰিকঞ্চ দট্ঠব্বন্তি. এতেসু বলৱং দুব্বলঞ্চ ৱিচাৰেতুং ‘‘তত্থ সব্বেপি সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তা’’তিআদিমাহ. কালৱসেন পন পৰিণমতীতি অপ্পাযুকসংৱত্তনিককম্মবহুলে কালে তংকম্মসহিতসন্তানজনিতসুক্কসোণিতপচ্চযানং তংমূলকানং চন্দসূৰিযৱিসমপৰিৱত্তাদিজনিতউতাহাৰাদিৱিসমপচ্চযানঞ্চ ৱসেন পৰিণমতি.

ৱিপাকুদ্ধাৰকথাৱণ্ণনা

যতো যত্তকো চ ৱিপাকো হোতি, যস্মিঞ্চ ঠানে ৱিপচ্চতি, তং দস্সেতুং ৱিপাকুদ্ধাৰকথা আৰদ্ধা. এত্থেৱাতি একায চেতনায কম্মে আযূহিতেযেৱ. দুহেতুকপটিসন্ধিৱসেন দ্ৱাদসকমগ্গোপি হোতি, দ্ৱাদসকপ্পকাৰোপীতি অত্থো. অহেতুকপটিসন্ধিৱসেন অহেতুকট্ঠকম্পি. অসঙ্খাৰিকসসঙ্খাৰিকানং সসঙ্খাৰিকঅসঙ্খাৰিকৱিপাকসঙ্কৰং অনিচ্ছন্তো দুতিযত্থেৰো ‘‘দ্ৱাদসা’’তিআদিমাহ. পুৰিমস্স হি পচ্চযতোসসঙ্খাৰিকঅসঙ্খাৰিকভাৱো, ইতৰেসং কম্মতো. ততিযো তিহেতুকতো দুহেতুকম্পি অনিচ্ছন্তো ‘‘দসা’’তিআদিমাহ.

ইমস্মিং ৱিপাকুদ্ধাৰট্ঠানে কম্মপটিসন্ধিৱৱত্থানত্থং সাকেতপঞ্হং গণ্হিংসু. কম্মৱসেন ৱিপাকস্স তংতংগুণদোসুস্সদনিমিত্ততং দস্সেতুং উস্সদকিত্তনং গণ্হিংসু. হেতুকিত্তনং ইধ পঠমত্থেৰস্স অধিপ্পাযেন ৱুত্তং. দুতিযত্থেৰৱাদাদীসু ৱিসেসং তত্থ তত্থেৱ ৱক্খামি. ঞাণস্স জচ্চন্ধাদিৱিপত্তিনিমিত্তপটিপক্খভাৱতো তিহেতুকং অতিদুব্বলম্পি সমানং পটিসন্ধিং আকড্ঢন্তং দুহেতুকং আকড্ঢেয্যাতি ‘‘অহেতুকা ন হোতী’’তি আহ. যং পন পটিসম্ভিদামগ্গে সুগতিযং জচ্চন্ধবধিৰাদিৱিপত্তিযা অহেতুকউপপত্তিং ৱজ্জেত্ৱা গতিসম্পত্তিযা সহেতুকোপপত্তিং দস্সেন্তেন ‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণসম্পযুত্তে কতমেসং অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি’’চ্চেৱ (পটি. ম. ১.২৩২) ৱুত্তং. তেন ঞাণৱিপ্পযুত্তেন কম্মুনা ঞাণসম্পযুত্তপটিসন্ধি ন হোতীতি দীপিতং হোতি. অঞ্ঞথা ‘‘সত্তন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতী’’তি ইদম্পি ৱুচ্চেয্য. তথা হি ‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণসম্পযুত্তে কতমেসং অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি? কুসলস্স কম্মস্স জৱনক্খণে তযো হেতূ কুসলা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি. তেন ৱুচ্চতি কুসলমূলপচ্চযাপি সঙ্খাৰা. নিকন্তিক্খণে দ্ৱে হেতূ অকুসলা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি. তেন ৱুচ্চতি অকুসলমূলপচ্চযাপি সঙ্খাৰা. পটিসন্ধিক্খণে তযো হেতূ অব্যাকতা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি. তেন ৱুচ্চতি নামৰূপপচ্চযাপি ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযাপি নামৰূপ’’ন্তি ৱিস্সজ্জিতং ঞাণসম্পযুত্তোপপত্তিযং.

এৱং ঞাণৱিপ্পযুত্ততো ঞাণসম্পযুত্তুপপত্তিযা চ ৱিজ্জমানায ‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণসম্পযুত্তে কতমেসং সত্তন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি? কুসলস্স কম্মস্স জৱনক্খণে দ্ৱে হেতূ কুসলা’’তি ৱত্ৱা অঞ্ঞত্থ চ পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ সক্কা ৱিস্সজ্জনং কাতুন্তি. যথা পন ‘‘ঞাণসম্পযুত্তে সত্তন্নং হেতূনং পচ্চযা’’তি অৱচনতো ঞাণৱিপ্পযুত্ততো ঞাণসম্পযুত্তা পটিসন্ধি ন হোতি, এৱং ‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণৱিপ্পযুত্তে ছন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি’’চ্চেৱ (পটি. ম. ১.২৩৩) ৱত্ৱা ‘‘সত্তন্নং হেতূনং পচ্চযা’’তি অৱচনতো ঞাণসম্পযুত্ততো ঞাণৱিপ্পযুত্তাপি পটিসন্ধি ন হোতীতি আপন্নং. এত্থাপি হি ন ন সক্কা কম্মনিকন্তিক্খণেসু তযো চ দ্ৱে চ হেতূ যোজেত্ৱা পটিসন্ধিক্খণে দ্ৱে যোজেতুন্তি. ইমস্স পন থেৰস্স অযমধিপ্পাযো সিযা ‘‘কম্মসৰিক্খকৱিপাকদস্সনৱসেন ইধ পাঠো সাৱসেসো কথিতো’’তি. ‘‘ঞাণসম্পযুত্তে অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা’’তি এত্থাপি পাঠস্স সাৱসেসতাপত্তীতি চে? ন, দুব্বলস্স দুহেতুককম্মস্স ঞাণসম্পযুত্তৱিপাকদানে অসমত্থত্তা. তিহেতুকস্স পন অহেতুকৱিপচ্চনে ৱিয দুহেতুকৱিপচ্চনেপি নত্থি সমত্থতাৱিঘাতোতি. আৰম্মণেন ৱেদনা পৰিৱত্তেতব্বাতি সন্তীৰণতদাৰম্মণে সন্ধায ৱুত্তং. ৱিভাগগ্গহণসমত্থতাভাৱতো হি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তেসু উপেক্খাসহগতানেৱ হোন্তি, কাযৱিঞ্ঞাণঞ্চ সুখসহগতমেৱ পটিঘট্টনাৱিসেসেনাতি.

ৱিসেসৱতা কালেন তদাৰম্মণপচ্চযসব্বজৱনৱতা ৱিপাকপ্পৱত্তিং দস্সেতুং ‘‘সংৱৰাসংৱৰে…পে… উপগতস্সা’’তি ৱুত্তং অঞ্ঞকালে পঞ্চৱিঞ্ঞাণাদিপৰিপুণ্ণৱিপাকপ্পৱত্তিঅভাৱা. কক্কটক…পে… ভৱঙ্গোতৰণন্তি এতেন ইদং দস্সেতি – কেদাৰে পূৰেত্ৱা নদীপৱেসনমগ্গভূতং মাতিকং অপ্পৱিসিত্ৱা কক্কটকমগ্গাদিনা অমগ্গেন নদীওতৰণং ৱিয চিত্তস্স জৱিত্ৱা ভৱঙ্গপ্পৱেসনমগ্গভূতে তদাৰম্মণে অনুপ্পন্নে মগ্গেন ৱিনা ভৱঙ্গোতৰণন্তি.

এতেসু তীসু মোঘৱাৰেসু দুতিযো উপপৰিক্খিত্ৱা গহেতব্বো. যদি হি অনুলোমে ৱেদনাত্তিকে পটিচ্চৱাৰাদীসু ‘‘আসেৱনপচ্চযা ন মগ্গে দ্ৱে’’তি ‘‘ন মগ্গপচ্চযা আসেৱনে দ্ৱে’’তি চ ৱুত্তং সিযা, সোপি মোঘৱাৰো লব্ভেয্য. যদি পন ৱোট্ঠব্বনম্পি আসেৱনপচ্চযো সিযা, কুসলাকুসলানম্পি সিযা. ন হি আসেৱনপচ্চযং লদ্ধুং যুত্তস্স আসেৱনপচ্চযভাৱী ধম্মো আসেৱনপচ্চযোতি অৱুত্তো অত্থি. ৱোট্ঠব্বনস্স পন কুসলাকুসলানং আসেৱনপচ্চযভাৱো অৱুত্তো. ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি নাসেৱনপচ্চযা. অকুসলং ধম্মং…পে… নাসেৱনপচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ১.১.৯৩) ৱচনতো পটিক্খিত্তোৱ. অথাপি সিযা ‘‘অসমানৱেদনানং ৱসেন এৱং ৱুত্ত’’ন্তি, এৱমপি যথা ‘‘আৱজ্জনা কুসলানং খন্ধানং অকুসলানং খন্ধানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) ৱুত্তং, এৱং ‘‘আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযোতি’’পি ৱত্তব্বং সিযা, জাতিভেদা ন ৱুত্তন্তি চে? ভূমিভিন্নস্স কামাৱচৰস্স ৰূপাৱচৰাদীনং আসেৱনপচ্চযভাৱো ৱিয জাতিভিন্নস্সপি ভৱেয্যাতি ৱত্তব্বো এৱ সিযা. অভিন্নজাতিকস্স চ ৱসেন যথা ‘‘আৱজ্জনা সহেতুকানং খন্ধানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তং, এৱং ‘‘আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৱত্তব্বং সিযা, ন তু ৱুত্তং. তস্মা ৱেদনাত্তিকেপি সঙ্খিত্তায গণনায ‘‘আসেৱনপচ্চযা ন মগ্গে একং, ন মগ্গপচ্চযা আসেৱনে এক’’ন্তি এৱং গণনায নিদ্ধাৰিযমানায ৱোট্ঠব্বনস্স আসেৱনপচ্চযত্তস্স অভাৱা যথাৱুত্তপ্পকাৰো দুতিযো মোঘৱাৰো ৱীমংসিতব্বো.

ৱোট্ঠব্বনং পন ৱীথিৱিপাকসন্ততিযা আৱট্টনতো আৱজ্জনা, ততো ৱিসদিসস্স জৱনস্স কৰণতো মনসিকাৰো চ. এৱঞ্চ কত্ৱা পট্ঠানে ‘‘ৱোট্ঠব্বনং কুসলানং খন্ধানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি ন ৱুত্তং, ‘‘আৱজ্জনা’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. তস্মা ৱোট্ঠব্বনতো চতুন্নং ৱা পঞ্চন্নং ৱা জৱনানং আৰম্মণপুৰেজাতং ভৱিতুং অসক্কোন্তং ৰূপাদিআৱজ্জনাদীনং পচ্চযো ভৱিতুং ন সক্কোতি, অযমেতস্স সভাৱোতি জৱনাপাৰিপূৰিযা দুতিযো মোঘৱাৰো দস্সেতুং যুত্তো সিযা, অযম্পি অট্ঠকথাযং অনাগতত্তা সুট্ঠু ৱিচাৰেতব্বো. ভৱঙ্গস্স জৱনানুবন্ধনভূতত্তা ‘‘তদাৰম্মণং ভৱঙ্গ’’ন্তি ৱুত্তং. পট্ঠানে (পট্ঠা. ৩.১.১০২) চ ৱুত্তং ‘‘সহেতুকং ভৱঙ্গং অহেতুকস্স ভৱঙ্গস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি, ‘‘অহেতুকং ভৱঙ্গং সহেতুকস্স ভৱঙ্গস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি চ. কুসলাকুসলানং সুখদুক্খৱিপাকমত্তো ৱিপাকো ন ইট্ঠানিট্ঠানং ৱিভাগং কৰোতি, জৱনং পন ৰজ্জনৱিৰজ্জনাদিৱসেন ইট্ঠানিট্ঠৱিভাগং কৰোতীতি ‘‘আৰম্মণৰসং জৱনমেৱ অনুভৱতী’’তি ৱুত্তং.

অৱিজ্জমানে কাৰকে কথং আৱজ্জনাদিভাৱেন পৱত্তি হোতীতি তং দস্সেতুং পঞ্চৱিধং নিযামং নাম গণ্হিংসু. নিযামো চ ধম্মানং সভাৱকিচ্চপচ্চযভাৱৱিসেসোৱ. তংতংসদিসফলদানন্তি তস্স তস্স অত্তনো অনুৰূপফলস্স দানং. সদিসৱিপাকদানন্তি চ অনুৰূপৱিপাকদানন্তি অত্থো. ইদং ৱত্থুন্তি একৱচননিদ্দেসো একগাথাৱত্থুভাৱেন কতো. জগতিপ্পদেসোতি যথাৱুত্ততো অঞ্ঞোপি লোকপ্পদেসো. কালগতিউপধিপযোগপটিবাড়্হঞ্হি পাপং ন ৱিপচ্চেয্য, ন পদেসপটিবাড়্হন্তি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানপটিসন্ধিযাদিধম্মানং নিযামো দসসহস্সিকম্পনপচ্চযভাৱো ধম্মনিযামো. অযং ইধ অধিপ্পেতোতি এতেন নিযামৱসেন আৱজ্জনাদিভাৱো, ন কাৰকৱসেনাতি এতমত্থং দস্সেতি.

ইমস্মিং ঠানেতি সোড়সৱিপাককথাঠানে. দ্ৱাদসহি ৱাহেতব্বা নাড়িযন্তোপমা ন দ্ৱাদসন্নং চিত্তানং একস্মিং দ্ৱাৰে একাৰম্মণে সহ কিচ্চকৰণৱসেন ৱুত্তা, অথ খো দ্ৱাদসন্নং একস্মিং দ্ৱাৰে সকিচ্চকৰণমত্তৱসেন. অহেতুকপটিসন্ধিজনকসদিসজৱনানন্তৰং অহেতুকতদাৰম্মণং দস্সেন্তো ‘‘চতুন্নং পন দুহেতুককুসলচিত্তানং অঞ্ঞতৰজৱনস্স…পে… পতিট্ঠাতী’’তি আহ. অহেতুকপটিসন্ধিকস্স পন তিহেতুকজৱনে জৱিতে পটিসন্ধিদাযকেন কম্মেন অহেতুকস্স তদাৰম্মণস্স নিব্বত্তি ন পটিসেধিতা. এৱং দুহেতুকপটিসন্ধিকস্সপি তিহেতুকানন্তৰং দুহেতুকতদাৰম্মণং অপ্পটিসিদ্ধং দট্ঠব্বং. পৰিপুণ্ণৱিপাকস্স চ পটিসন্ধিজনককম্মস্স ৱসেনাযং ৱিপাকৱিভাৱনা তস্সা মুখনিদস্সনমত্তমেৱাতি পৱত্তিৱিপাকস্স চ একস্স তিহেতুকাদিকম্মস্স সোড়সৱিপাকচিত্তাদীনি ৱুত্তনযেন যোজেতব্বানি. তস্মা যেন কেনচি কম্মুনা একেন অনেকং তদাৰম্মণং পৱত্তমানং কম্মৱিসেসাভাৱা যেসং তং অনুবন্ধভূতং, তেসং জৱনসঙ্খাতানং পচ্চযানং ৱিসেসেন ৱিসিট্ঠং হোতীতি জৱনেনাযং তদাৰম্মণনিযামো ৱুত্তো, ন নানাকম্মুনা নিব্বত্তমানস্স ৱসেন. এৱঞ্চ কত্ৱা পট্ঠানে (পট্ঠা. ৩.১.৯৮) ‘‘সহেতুকে খন্ধে অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৱিপস্সতি. কুসলাকুসলে নিৰুদ্ধে অহেতুকো ৱিপাকো তদাৰম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি ঞাণানন্তৰং অহেতুকতদাৰম্মণং, ‘‘কুসলাকুসলে নিৰুদ্ধে সহেতুকো ৱিপাকো তদাৰম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি অকুসলানন্তৰঞ্চ সহেতুকতদাৰম্মণং ৱুত্তং, ন চ ‘‘তং এতেন থেৰেন অদস্সিত’’ন্তি কত্ৱা তস্স পটিসেধো কতো হোতীতি.

যং পন জৱনেন…পে… তং কুসলং সন্ধায ৱুত্তন্তি ইদং কুসলস্স ৱিয অকুসলস্স সদিসো ৱিপাকো নত্থীতি কত্ৱা ৱুত্তং. সসঙ্খাৰিকাসঙ্খাৰিকনিযমনং পন সন্ধায তস্মিং ৱুত্তে অকুসলেপি ন তং ন যুজ্জতীতি. অট্ঠানমেতন্তি ইদং নিযমিতাদিৱসেন যোনিসো অযোনিসো ৱা আৱট্টিতে অযোনিসো যোনিসো ৱা ৱৱত্থাপনস্স অভাৱং সন্ধায ৱুত্তং.

পটিসিদ্ধন্তি অৱচনমেৱ পটিসেধোতি কত্ৱা ৱুত্তং. কামতণ্হানিব্বত্তেন কম্মুনা মহগ্গতলোকুত্তৰানুভৱনৱিপাকো ন হোতীতি তত্থ তদাৰম্মণাভাৱো ৱেদিতব্বো. আপাথগতে ৱিসযে তন্নিন্নং ভৱঙ্গং আৱজ্জনং উপ্পাদেতীতি আৱজ্জনং ৱিসযে নিন্নত্তা উপ্পজ্জতি. ভৱঙ্গং পন সব্বদা সৱিসযে নিন্নমেৱাতি ৱিসযন্তৰৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হুত্ৱাপি তদভাৱা ৱিনা আৱজ্জনেন সৱিসযে নিন্নত্তাৱ উপ্পজ্জতি. চিণ্ণত্তাতি আৱজ্জনেন ৱিনা বহুলং উপ্পন্নপুব্বত্তা. সমুদাচাৰত্তাতি আপাথগতে ৱিসযে পটিসন্ধিৱিসযে চ বহুলং উপ্পাদিতপুব্বত্তা. চিণ্ণত্তাতি ৱা পুগ্গলেন আসেৱিতভাৱো ৱুত্তো. সমুদাচাৰত্তাতি সযং বহুলং পৱত্তভাৱো. নিৰোধস্স অনন্তৰপচ্চযং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি ইদং তদনন্তৰমেৱ নিৰোধফুসনং সন্ধায ৱুত্তং, ন অৰূপক্খন্ধানং ৱিয নিৰোধস্স অনন্তৰপচ্চযভাৱং. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং পন কিঞ্চি পৰিকম্মেন ৱিনা উপ্পজ্জমানং নত্থি. পৰিকম্মাৱজ্জনমেৱ তস্স আৱজ্জনন্তি অঞ্ঞস্স ৱিয এতস্সপি সাৱজ্জনতায ভৱিতব্বং.

অযং পনেত্থাধিপ্পাযো দট্ঠব্বো – নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স ন নিৰোধস্স অনন্তৰপচ্চযভাৱে নিন্নাদিতা অঞ্ঞত্থ দিট্ঠা অতদত্থপৰিকম্মভাৱে চ উপ্পত্তিযা, অথ চ তং তস্স অনন্তৰপচ্চযো হোতি, তথা চ উপ্পজ্জতি. এৱং যথাৱুত্তা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু অসতিপি নিৰাৱজ্জনুপ্পত্তিযং নিন্নাদিভাৱে নিৰাৱজ্জনা উপ্পজ্জতীতি. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘অৰিযমগ্গচিত্তং মগ্গানন্তৰানি ফলচিত্তানী’’তি ইদং ৱুত্তং. যদি হি নিব্বানাৰম্মণাৱজ্জনাভাৱং সন্ধাযেতং ৱুত্তং সিযা, গোত্ৰভুৱোদানানি নিদস্সনানি সিযুং তেহেৱ এতেসং নিৰাৱজ্জনতাসিদ্ধিতো. ফলসমাপত্তিকালে চ ‘‘পৰিত্তাৰম্মণং মহগ্গতাৰম্মণং অনুলোমং ফলসমাপত্তিযা অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱচনতো সমানাৰম্মণাৱজ্জনৰহিতত্তা ‘‘মগ্গানন্তৰানি ফলচিত্তানী’’তি এৱং ফলসমাপত্তিচিত্তানি ন ৱজ্জেতব্বানি সিযুং, গোত্ৰভুৱোদানানি পন যদিপি নিব্বানে চিণ্ণানি সমুদাচাৰানি চ ন হোন্তি, আৰম্মণন্তৰে চিণ্ণসমুদাচাৰানেৱ. ফলসমাপত্তিচিত্তানি চ মগ্গৱীথিতো উদ্ধং তদত্থপৰিকম্মসব্ভাৱাতি তেসং গহণং ন কতং, অনুলোমানন্তৰঞ্চ ফলসমাপত্তিচিত্তং চিণ্ণং সমুদাচাৰং, ন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনানন্তৰং মগ্গানন্তৰস্স ৱিয তদত্থপৰিকম্মাভাৱাতি ‘‘নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্সা’’তি তঞ্চ নিদস্সনং. আৰম্মণেন পন ৱিনা নুপ্পজ্জতীতি ইদং এতস্স মহগ্গতাৰম্মণত্তাভাৱা পুচ্ছং কাৰেত্ৱা আৰম্মণনিদ্ধাৰণত্থং ৱুত্তং.

তত্থাতি ৱিপাককথাযং. জচ্চন্ধপীঠসপ্পিউপমানিদস্সনং ৱিপাকস্স নিস্সযেন ৱিনা অপ্পৱত্তিদস্সনত্থং. ৱিসযগ্গাহোতি ইদং চক্খাদীনং সৱিসযগ্গহণেন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিৱিপাকস্স দস্সনত্থং ৱুত্তং. উপনিস্সযতো চক্খাদীনং দস্সনাদিঅত্থতো চ তস্সেৱ ৱিপাকস্স দস্সনত্থং ‘‘উপনিস্সযমত্থসো’’তি ৱুত্তং. হদযৱত্থুমেৱাতি যথা পুৰিমচিত্তানি হদযৱত্থুনিস্সিতানি চ পসাদৱত্থুঅনুগতানি চ অঞ্ঞাৰম্মণানি হোন্তি, ন এৱং ভৱঙ্গং, তং পনেতং ৱত্থাৰম্মণন্তৰৰহিতং কেৱলং হদযৱত্থুমেৱ নিস্সায পৱত্ততীতি ৱুত্তং হোতি. হদযৰূপৱত্থুকন্তি ইধাপি অঞ্ঞৱত্থানুগতন্তি অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো. মক্কটকস্স হি সুত্তাৰোহণং ৱিয পসাদৱত্থুকং চিত্তং, সুত্তেন গমনাদীনি ৱিয তদনুগতানি সেসচিত্তানীতি. সুত্তঘট্টনমক্কটকচলনানি ৱিয পসাদঘট্টনভৱঙ্গচলনানি সহ হোন্তীতি দীপনতো ‘‘একেকং…পে… আগচ্ছতী’’তিপি দীপেতি.

ভৱঙ্গস্স আৱট্টিতকালোতি ইদং দোৱাৰিকসদিসানং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং পাদপৰিমজ্জকসদিসস্স আৱজ্জনস্স সঞ্ঞাদানসদিসো অনন্তৰপচ্চযভাৱো এৱ ভৱঙ্গাৱট্টনন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. ৱিপাকমনোধাতুআদীনং অদিস্ৱাৱ সম্পটিচ্ছনাদিকৰণং গাড়্হগ্গহণমত্তপুথুলচতুৰস্সভাৱৱিজাননমত্তকহাপণভাৱৱিজাননমত্তকম্মোপনযনমত্তসামঞ্ঞৱসেন ৱুত্তং, ন গাড়্হগ্গাহকাদীনং কহাপণদস্সনস্স অভাৱো তংসমানভাৱো চ সম্পটিচ্ছনাদীনং অধিপ্পেতোতি ৱেদিতব্বো.

পণ্ডৰং এতন্তি পণ্ডৰৰূপদস্সনসামঞ্ঞতো চক্খুৱিঞ্ঞাণমেৱ দস্সনকিচ্চং সাধেতীতি দীপনং ৱেদিতব্বং. এৱং সোতদ্ৱাৰাদীসুপি যোজেতব্বং সৱনাদিৱসেন. সন্তাপনৱসেন গুড়সীলো গুড়প্পযোজনো ৱা গোড়িযকো. উপনিস্সযতোতি ন উপনিস্সযপচ্চযং সন্ধায ৱুত্তং. যস্মিং পন অসতি যো ন হোতি, সো ইধ ‘‘উপনিস্সযো’’তি অধিপ্পেতো. আলোকসন্নিস্সিতন্তি ইদম্পি আলোকে সতি সব্ভাৱং সন্ধায ৱুত্তং, ন উপনিস্সযপচ্চযতং. মন্দথামগতং নাম কিৰিযচিত্তস্স পচ্চযভাৱং অনুপগন্ত্ৱা সযমেৱ পৱত্তমানং.

অসঙ্খাৰিকসসঙ্খাৰিকেসু দোসং দিস্ৱাতি ন কম্মস্স ৱিৰুদ্ধসভাৱেন ৱিপাকেন ভৱিতব্বন্তি অসঙ্খাৰিককম্মস্স সসঙ্খাৰিকৱিপাকেসু, সসঙ্খাৰিককম্মস্স চ অসঙ্খাৰিকৱিপাকেসু দোসং দিস্ৱা. অহেতুকানং পন ৰূপাদীসু অভিনিপাতমত্তাদিকিচ্চানং ন সসঙ্খাৰিকৱিৰুদ্ধো সভাৱোতি অসঙ্খাৰিকতা নত্থি, অসঙ্খাৰিকৱিৰুদ্ধসভাৱাভাৱা নাপি সসঙ্খাৰিকতাতি উভযাৱিৰোধা উভযেনপি তেসং নিব্বত্তিং অনুজানাতি. চিত্তনিযামন্তি তদাৰম্মণনিযামং. কিৰিযতো পঞ্চাতি ইমেসং…পে… পতিট্ঠাতীতি কিৰিযজৱনানন্তৰঞ্চ তদাৰম্মণং ৱুত্তং. পট্ঠানে (পট্ঠা. ১.৩.৯৪) পন ‘‘কুসলাকুসলে নিৰুদ্ধে ৱিপাকো তদাৰম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি ৱিপাকধম্মধম্মানমেৱ অনন্তৰা তদাৰম্মণং ৱুত্তং. কুসলত্তিকে চ ‘‘সেক্খা ৱা পুথুজ্জনা ৱা কুসলং অনিচ্চতো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪০৬) কুসলাকুসলজৱনমেৱ ৱত্ৱা তদনন্তৰং তদাৰম্মণং ৱুত্তং, ন অব্যাকতানন্তৰং, ন চ কত্থচি কিৰিযানন্তৰং তদাৰম্মণস্স ৱুত্তট্ঠানং দিস্সতি. ৱিজ্জমানে চ তস্মিং অৱচনে কাৰণং নত্থি, তস্মা উপপৰিক্খিতব্বো এসো থেৰৱাদো. ৱিপ্ফাৰিকঞ্হি জৱনং নাৱং ৱিয নদীসোতো ভৱঙ্গং অনুবন্ধতীতি যুত্তং, ন পন ছড়ঙ্গুপেক্খৱতো সন্তৱুত্তিং কিৰিযজৱনং পণ্ণপুটং ৱিয নদীসোতোতি.

পিণ্ডজৱনং জৱতীতি কুসলাকুসলকিৰিযজৱনানি পিণ্ডেত্ৱা কথিতানীতি তথা কথিতানি জৱনানি পিণ্ডিতানি ৱিয ৱুত্তানি, একস্মিং ৱা তদাৰম্মণে পিণ্ডেত্ৱা দস্সিতানি হুত্ৱা জৱিতানেৱ ৱুত্তানি. ইমঞ্চ পন পিণ্ডজৱনং ৱদন্তেন অকুসলতো চত্তাৰিযেৱ উপেক্খাসহগতানি গহেত্ৱা দ্ৱাদসুপেক্খাসহগতজৱনানি পিণ্ডিতানি ৱিয ৱুত্তানি. পট্ঠানে পন ‘‘কুসলং অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আৰব্ভ ৰাগো উপ্পজ্জতি. দিট্ঠি, ৱিচিকিচ্ছা, উদ্ধচ্চং, দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. অকুসলে নিৰুদ্ধে ৱিপাকো তদাৰম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তত্তা ইতৰানি দ্ৱে ইট্ঠাৰম্মণে পৱত্তৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতানিপি কুসলৱিপাকে তদাৰম্মণে পিণ্ডেতব্বানি সিযুং. তেসং পন অনন্তৰং অহেতুকৱিপাকেনেৱ তদাৰম্মণেন ভৱিতব্বং, সো চ সন্তীৰণভাৱেনেৱ গহিতোতি অপুব্বং গহেতব্বং নত্থি. অহেতুকে চ পিণ্ডেতব্বং নাৰহন্তীতি অধিপ্পাযেন ন পিণ্ডেতীতি.

তিহেতুকজৱনাৱসানে পনেত্থাতি এতস্মিং দুতিযৱাদে তিহেতুকজৱনাৱসানে তিহেতুকতদাৰম্মণং যুত্তন্তি দস্সেতুং যুত্তং ৱদতি জৱনসমানত্তা, নালব্ভমানত্তা অঞ্ঞস্স. পঠমত্থেৰেন অকুসলানন্তৰং ৱুত্তস্স অহেতুকতদাৰম্মণস্স, কুসলানন্তৰং ৱুত্তস্স চ সহেতুকতদাৰম্মণস্স অকুসলানন্তৰং উপ্পত্তিং ৱদন্তস্স হি পটিসন্ধিজনকং তিহেতুককম্মং দুহেতুকাহেতুকং ৱিপাকং জনযন্তম্পি তিহেতুকজৱনানন্তৰং ন জনেতীতি ন এত্থ কাৰণং দিস্সতীতি এৱং যুত্তং গহেতব্বং অৱুত্তম্পীতি অধিপ্পাযো. অথ ৱা তস্মিং তস্মিং থেৰৱাদে যেন অধিপ্পাযেন সসঙ্খাৰাসঙ্খাৰৱিধানাদি ৱুত্তং, তং তেনেৱ অধিপ্পাযেন যুত্তং গহেতব্বং, ন অধিপ্পাযন্তৰং অধিপ্পাযন্তৰেন আলোড়েতব্বন্তি অত্থো. হেতুসদিসমেৱাতি জনককম্মহেতুসদিসমেৱ. মহাপকৰণে আৱি ভৱিস্সতীতি মহাপকৰণে আগতপাড়িযা পাকটং উপ্পত্তিৱিধানং আৱি ভৱিস্সতীতি অধিপ্পাযেন ৱদতি.

কামাৱচৰকুসলৱিপাককথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাককথাৱণ্ণনা

৪৯৯. অনন্তৰাযেনাতি পৰিহানিপচ্চযৱিৰহেন. পটিপদাদিভেদোতি পটিপদাৰম্মণভেদো. তথা হি দুক্খপটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং ঝানং উপ্পাদেত্ৱা পুনপ্পুনং সমাপজ্জন্তস্স তং ঝানং তংপটিপদমেৱ হোতি. এতস্মিং অপৰিহীনে তস্স ৱিপাকো নিব্বত্তমানো তপ্পটিপদোৱ ভৱিতুং অৰহতীতি. ছন্দাধিপতেয্যাদিভাৱো পন তস্মিং খণে ৱিজ্জমানানং ছন্দাদীনং অধিপতিপচ্চযভাৱেন হোতি, ন আগমনৱসেন. তথা হি একমেৱ ঝানং নানাক্খণেসু নানাধিপতেয্যং হোতি. চতুত্থজ্ঝানস্সেৱ হি চতুৰিদ্ধিপাদভাৱেন ভাৱনা হোতি, তস্মা ৱিপাকস্স আগমনৱসেন ছন্দাধিপতেয্যাদিতা ন ৱুত্তা.

ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাককথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

লোকুত্তৰৱিপাককথাৱণ্ণনা

৫০৫. যথা ৱট্টং আচিনতি, তথা তণ্হাদীহি অভিসঙ্খতং লোকিযকম্মং উপচিতন্তি ৱুচ্চতি. লোকুত্তৰং পন এৱং ন হোতীতি তথা ন ৱুত্তং. সুদ্ধাগমনৱসেনাতি অনিমিত্তাপ্পণিহিতনামদাযকেহি সগুণাৰম্মণেহি ৱিজ্জমানেহিপি ফলস্স সুঞ্ঞতনামদানদীপনে অগ্গহিতভাৱেনেৱ অৱোমিস্সেনাতি অত্থো. আগমনতো সুঞ্ঞতাপ্পণিহিতনামৱতো মগ্গস্স আগমনীযট্ঠানে ঠত্ৱা অত্তনো ফলস্স নামত্তযদানং যোজিতং, ইতৰস্সপি পন তথেৱ যোজেতব্বং. নযমত্তদস্সনঞ্হেতং. সগুণাৰম্মণেহি পন নামত্তযৱতো অনিচ্চানুপস্সনানন্তৰস্সপি মগ্গস্স আগমনীযট্ঠানে ঠত্ৱা অত্তনো ফলস্স নামত্তযদানং ন নিৱাৰিতন্তি. ৱড়ঞ্জনকফলসমাপত্তিযা চ ৱিপস্সনাগমনৱসেন নামলাভে মগ্গস্স ৱিয অনিমিত্তনামলাভো ন সিযা. যথা পন মগ্গানন্তৰস্স ৱিয ৱড়ঞ্জনকফলসমাপত্তিযাপি ঝানপটিপদাভেদো হোতি, এৱং সুঞ্ঞতাদিনামলাভে সতি অনিমিত্তনামঞ্চ লভতীতি. অৱূপসন্তাযাতি ইদং কেনচি অঞ্ঞেন অনন্তৰিতত্তা তাদিসায এৱ সদ্ধায…পে… পঞ্ঞায চ অনন্তৰপচ্চযভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. তেন ছন্দাদযোপি অত্তনো অনন্তৰসদিসানং ছন্দাদীনং উপ্পাদকা অধিপতিভূতা অধিপতিভূতে এৱ উপ্পাদেন্তীতি ইমমত্থং দীপেতি.

৫৫৫. কিলেসসমুচ্ছেদকস্স মগ্গস্স সম্মাদিট্ঠিআদিকস্স নিয্যানিকসভাৱস্স ফলেনপি পটিপ্পস্সদ্ধকিলেসেন নিয্যানসভাৱেনেৱ ভৱিতব্বং, তস্মা ফলেপি ‘‘মগ্গঙ্গং মগ্গপৰিযাপন্ন’’ন্তি ৱুত্তং. এৱঞ্চ কত্ৱা মগ্গৱিভঙ্গে ফলেসু চ অট্ঠঙ্গিকো পঞ্চঙ্গিকো চ মগ্গো উদ্ধটো, এৱং বোজ্ঝঙ্গাপীতি. মগ্গং উপাদাযাতি মগ্গসদিসতায মগ্গোতি ইমমত্থং সন্ধাযাহ.

লোকুত্তৰৱিপাককথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অকুসলৱিপাককথাৱণ্ণনা

৫৫৬. ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তেসু ৱিয ন অনিট্ঠঅনিট্ঠমজ্ঝত্তেসু সন্তীৰণৱিসেসো অত্থি, অনিট্ঠাৰম্মণমেৱ পন অধিমত্তং মন্দঞ্চ এৱং দ্ৱিধা ৱুত্তং.

অকুসলৱিপাককথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.