১. চিত্তুপ্পাদকণ্ডং

তিকমাতিকাপদৱণ্ণনা

ইদানি পটিঞ্ঞাতকথং কাতুং ‘‘ইদানি ইতি মে…পে… কথনোকাসো সম্পত্তো’’তিআদিমাহ. ইতো পট্ঠাযাতি কুসলধম্মপদতো পট্ঠায.

১. সব্বপদেহি লদ্ধনামোতি তীসুপি পদেসু ৱেদনাসদ্দস্স ৱিজ্জমানত্তা তেন লদ্ধনামো সব্বপদেহি লদ্ধনামো হোতি. ননু সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা ধম্মাতি চত্তাৰি পদানি, এৱং সেসেসুপীতি দ্ৱাদসেতানি পদানি, ন তীণীতি ৱেদনাসদ্দস্স পদত্তযাৱযৱত্তং সন্ধায ‘‘সব্বপদেহী’’তি ৱুচ্চেয্য, ন যুত্তং. ‘‘ৱেদনাযা’’তি হি ৱিসুং পদং ন কস্সচি পদস্স অৱযৱো হোতি, নাপি সুখাদিপদভাৱং ভজতীতি তেন লদ্ধনামো কথং সব্বপদেহি লদ্ধনামো সিযাতি? অধিপ্পেতপ্পকাৰত্থগমকস্স পদসমুদাযস্স পদত্তা. পজ্জতি অৱবুজ্ঝীযতি এতেনাতি হি পদং, ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা’’তি এতেন চ পদসমুদাযেন যথাধিপ্পেতো অত্থো সমত্তো ৱিঞ্ঞাযতি, তস্মা সো পদসমুদাযো ‘‘পদ’’ন্তি ৱুচ্চতি. এৱং ইতৰেপি ৱেদিতব্বা. তস্মা তেসং তিণ্ণং সমুদাযানং অৱযৱেন লদ্ধনামো সব্বপদেহি লদ্ধনামোতি যুত্তো.

গন্থতো চ অত্থতো চাতি এত্থ হেতুপদসহেতুকপদাদীহি সম্বন্ধত্তা গন্থতো চ হেতুঅত্থসহেতুকত্থাদীহি সম্বন্ধত্তা অত্থতো চ অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. সহেতুকহেতুসম্পযুত্তদুকা হি হেতুদুকে হেতূহি সম্বন্ধত্তা হেতুদুকসম্বন্ধা, হেতুসহেতুকদুকো হেতুদুকসহেতুকদুকসম্বন্ধো উভযেকপদৱসেন. তথা হেতুহেতুসম্পযুত্তদুকো হেতুদুকহেতুসম্পযুত্তদুকসম্বন্ধো, নহেতুসহেতুকদুকো একদ্ৱিপদৱসেন হেতুদুকসহেতুকদুকসম্বন্ধোতি. কণ্ণিকা ৱিযাতি পুপ্ফমযকণ্ণিকা ৱিয. ঘটা ৱিযাতি পুপ্ফহত্থকাদীসু পুপ্ফাদীনং সমূহো ৱিয. কণ্ণিকাঘটাদীসু হি পুপ্ফাদীনি ৱণ্টাদীহি অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধানি হোন্তীতি তথাসম্বন্ধতা এতেসং দুকানং ৱুত্তা. দুকসামঞ্ঞতোতি অঞ্ঞেহি হেতুদুকাদীহি দুকৱসেন সমানভাৱা. অঞ্ঞেহীতি সাৰম্মণদুকাদীহি. অসঙ্গহিতো পদেসো যেসং অত্থি, তে সপ্পদেসা. যেসং পন নত্থি, তে নিপ্পদেসা.

‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসল’’ন্তি এৱং পুচ্ছিতমেৱত্থং পাকটং কত্ৱা পুচ্ছিতুং ‘‘কচ্চি ভোতো অনাময’’ন্তি ৱুত্তং, তস্মা কুসলসদ্দো অনামযত্থো হোতি. বাহিতিকসুত্তে (ম. নি. ২.৩৬১) ভগৱতো কাযসমাচাৰাদযো ৱণ্ণেন্তেন ধম্মভণ্ডাগাৰিকেন ‘‘যো খো, মহাৰাজ, কাযসমাচাৰো অনৱজ্জো’’তি কুসলো কাযসমাচাৰো ৱুত্তো. ন হি ভগৱতো সুখৱিপাকং কম্মং অত্থীতি সব্বসাৱজ্জৰহিতা কাযসমাচাৰাদযো কুসলাতি ৱুত্তা. কুসলেসু ধম্মেসূতি চ বোধিপক্খিযধম্মা ‘‘কুসলা’’তি ৱুত্তা. তে চ ৱিপস্সনামগ্গফলসম্পযুত্তা ন একন্তেন সুখৱিপাকাযেৱাতি অনৱজ্জত্থো কুসলসদ্দো. অঙ্গপচ্চঙ্গানন্তি কুসলসদ্দযোগেন ভুম্মত্থে সামিৱচনং, অঙ্গপচ্চঙ্গানং ৱা নামকিৰিযাপযোজনাদীসূতি অত্থো. নচ্চগীতস্সাতি চ সামিৱচনং ভুম্মত্থে, নচ্চগীতস্স ৱিসেসেসূতি ৱা যোজেতব্বং. কুসলানং ধম্মানং সমাদানহেতু এৱমিদং পুঞ্ঞং পৱড্ঢতীতি পুঞ্ঞৱিপাকনিব্বত্তককম্মং ‘‘কুসল’’ন্তি ৱুত্তং. ধম্মা হোন্তীতি সুঞ্ঞধম্মত্তা সভাৱমত্তা হোন্তীতি অত্থো. এৱং ধম্মেসু ধম্মানুপস্সীতি এত্থাপি সুঞ্ঞতত্থো ধম্মসদ্দো দট্ঠব্বো.

সলযন্তি…পে… ৱিদ্ধংসেন্তীতি এত্থ পুৰিমস্স পুৰিমস্স পচ্ছিমং পচ্ছিমং অত্থৱচনং. অথ ৱা সলনস্স অত্থদীপনানি চলনাদীনি তীণি তদঙ্গপ্পহানাদীহি যোজেতব্বানি. অপ্পহীনভাৱেন সন্তানে সযমানা অকুসলা ধম্মা ৰাগাদিঅসুচিসম্পযোগতো নানাৱিধদুক্খহেতুতো চ কুচ্ছিতেন আকাৰেন সযন্তি. ঞাণৱিপ্পযুত্তানম্পি ঞাণং উপনিস্সযপচ্চযো হোতীতি সব্বেপি কুসলা ধম্মা কুসেন ঞাণেন পৱত্তেতব্বাতি কুসলা. উপ্পন্নংসানুপ্পন্নংসভাগেসু সঙ্গহিতত্তা উভযভাগগতং সংকিলেসপক্খং পহানানুপ্পাদনেহি লুনন্তি সম্মপ্পধানদ্ৱযং ৱিয.

সত্তাদিগাহকানং চিত্তানং গোচৰা সত্তাদযো ৱিয পঞ্ঞায উপপৰিক্খিযমানা ন নিস্সভাৱা, কিন্তু অত্তনো সভাৱং ধাৰেন্তীতি ধম্মা. ন চ ধাৰিযমানসভাৱা অঞ্ঞো ধম্মো নাম অত্থি. ন হি ৰুপ্পনাদীহি অঞ্ঞে ৰূপাদযো, কক্খড়াদীহি চ অঞ্ঞে পথৱীআদযো ধম্মা ৱিজ্জন্তীতি. অঞ্ঞথা পন অৱবোধেতুং ন সক্কাতি নামৱসেন ৱিঞ্ঞাতাৱিঞ্ঞাতে সভাৱধম্মে অঞ্ঞে ৱিয কত্ৱা ‘‘অত্তনো সভাৱং ধাৰেন্তী’’তি ৱুত্তং. সপ্পচ্চযধম্মেসু ৱিসেসং দস্সেন্তো ‘‘ধাৰীযন্তি ৱা পচ্চযেহী’’তি আহ. ধাৰীযন্তীতি উপধাৰীযন্তি, লক্খীযন্তীতি অত্থো.

অকুসলাতি কুসলপটিসেধনমত্তং কুসলাভাৱমত্তৱচনং তদঞ্ঞমত্তৱচনং ৱা এতং ন হোতি, কিন্তু তপ্পটিপক্খৱচনন্তি দস্সেতুং ‘‘মিত্তপটিপক্খা অমিত্তা ৱিযা’’তিআদি ৱুত্তং. তপ্পটিপক্খৱচনতা চ অব্যাকতততিযৰাসিৱচনেন ৱিঞ্ঞাযতি. যদি হি কুসলাভাৱমত্তৱচনং অকুসলসদ্দো, তেন ন কোচি ধম্মো ৱুত্তোতি অব্যাকতৱচনেনেৱ চ ততিযো ৰাসি ৱুত্তো ন সিযা, কুসলা চেৱ ধম্মা অব্যাকতা চাতি দুকোৱাযং আপজ্জতি, ন তিকো, এৱঞ্চ সতি অকুসলৱচনেন ন কোচি অত্থো. অথ সিযা, ‘‘অনব্যাকতা’’তি চ ৱত্তব্বং সিযা কুসলানং ৱিয অব্যাকতানঞ্চ অভাৱমত্তসম্ভৱা, তস্মা অভাৱমত্তৱচনে অব্যাকতভাৱমত্তং ৱিয কুসলাভাৱমত্তং অকুসলং ন কোচি ৰাসীতি ‘‘অব্যাকতা’’তি ততিযো ৰাসি ন সিযা. ততিযৰাসিভাৱেন চ অব্যাকতা ৱুত্তাতি অকুসলো চ একো ৰাসীতি ৱিঞ্ঞাযতি. তস্মা নাভাৱৱচনতা, সভাৱধাৰণাদিঅত্থেন ধম্মসদ্দেন সমানাধিকৰণভাৱতো চ অকুসলসদ্দস্স কুসলাভাৱমত্তৱচনতা ন হোতি, নাপি তদঞ্ঞমত্তৱচনতা ততিযৰাসিৱচনতো এৱ. যদি হি কুসলেহি অঞ্ঞে অকুসলা চেতসিকেহি অঞ্ঞে অচেতসিকা ৱিয, কুসলাকুসলৱচনেহি সব্বেসং ধম্মানং সঙ্গহিতত্তা অসঙ্গহিতস্স ততিযৰাসিস্স অভাৱা চেতসিকদুকো ৱিয অযঞ্চ দুকো ৱত্তব্বো সিযা ‘‘কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মা’’তি, ন ‘‘অব্যাকতা’’তি ততিযো ৰাসি ৱত্তব্বো, ৱুত্তো চ সো, তস্মা ন তদঞ্ঞমত্তৱচনং অকুসলসদ্দো, পাৰিসেসেন তপ্পটিপক্খেসু অ-কাৰস্স পযোগদস্সনতো লোকে ‘‘অমিত্তা’’তি সাসনে ‘‘অলোভো’’তি ইধাপি তপ্পটিপক্খৱচনতা অকুসলসদ্দস্স সিদ্ধা, তত্থ নিৰুড়্হত্তা চ ন ইতৰৱচনতা, তপ্পটিপক্খভাৱো চ ৱিৰুদ্ধসভাৱত্তা তপ্পহেয্যভাৱতো চ ৱেদিতব্বো, ন কুসলৱিনাসনতো. ন হি কুসলা অকুসলেহি পহাতব্বা, মহাবলৱতায পন কুসলাযেৱ পযোগনিপ্ফাদিতা সদানুসযিতে অকুসলে তদঙ্গৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদৱসেন পজহন্তীতি.

ন ব্যাকতাতি অকথিতা. কথং পনেতে অকথিতা হোন্তি, ননু ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা’’তিআদীহি তিকদুকপদেহি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিৱচনেহি ফস্সাদিৱচনেহি চ কথিতাতি? নো ন কথিতা, তানি পন ৱচনানি ইধ অনধিপ্পেতানি অৱুত্তত্তা অননুৱত্তনতো. ন হি ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা’’তিআদিং ৱত্ৱা ‘‘অব্যাকতা’’তি ৱুত্তং, তস্মা ন তানি ইধ অনুৱত্তন্তীতি তব্বচনীযভাৱেন অকথিততা ন হোতি, কুসলাকুসলৱচনানি পন ইধ ৱুত্তত্তা অনুৱত্তন্তীতি তব্বচনীযভাৱেন অকথিততা ঞাযতীতি ‘‘কুসলাকুসলভাৱেন অকথিতাতি অত্থো’’তি আহ. ন ব্যাকতাতি ৱা অৱিপাকা, অব্যাকতৱচনেনেৱ চ অৱিপাকত্থা ঞাযন্তি. ন হি ভগৱতো ৱচনং ঞাপকসাধনীযং, আসযানুসযচৰিযাদিকুসলেন ভগৱতা যেসং অৱবোধনত্থং ধম্মা ৱুত্তা তেসং ৱচনানন্তৰং তদত্থপটিৱেধতো, পচ্ছিমেহি পন যথা তেসং অৱবোধনত্থং ভগৱতা তং তং ৱচনং ৱুত্তং, যথা চ তেহি তদত্থো পটিৱিদ্ধো, তং সব্বং আচৰিযে পযিৰুপাসিত্ৱা সুত্ৱা ৱেদিতব্বং হোতি, তস্মা কাৰণং অৱত্ৱা ‘‘কুসলাকুসলভাৱেন অকথিতাতি অত্থো’’তি আহ. যো চ ৱদেয্য ‘‘অকুসলৱিপাকভাৱেন অকথিতত্তা, কুসলা অব্যাকতাতি আপজ্জন্তি, কুসলৱিপাকভাৱেন অকথিতত্তা অকুসলাপী’’তি, সোপি ‘‘অঞ্ঞাপকসাধনীযৱচনো ভগৱা’’তি নিৱাৰেতব্বো অনুৱত্তমানৱচনৱচনীযভাৱেন অকথিতস্স চ অব্যাকতভাৱতো. ন হি অৱিপাকৱচনং ৱুত্তং কুসলৱচনঞ্চ অৱুত্তং, যতো অৱিপাকৱচনস্স অধিকতভাৱো কুসলস্স চ তব্বচনীযভাৱেন অকথিতভাৱো সিযা, তস্মা ন কুসলানং অব্যাকততা, এৱং অকুসলানঞ্চ অনব্যাকতভাৱে যোজনা কাতব্বা.

অথ ৱা ৱি-সদ্দো ৱিৰোধৱচনো, আ-সদ্দো অভিমুখভাৱপ্পকাসনো, তস্মা অত্তনো পচ্চযেহি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰোধাভিমুখা কতা, লক্খণৱিৰোধতো ৱিনাসকৱিনাসিতব্বতো চাতি ব্যাকতা, কুসলাকুসলা. ন ব্যাকতাতি অব্যাকতা. তে হি লক্খণতো কুসলাকুসলা ৱিয ৱিৰুদ্ধা ন হোন্তি. ন হি অৱিপাকতা দুক্খৱিপাকতা ৱিয সুখৱিপাকতায সুখৱিপাকতা ৱিয চ দুক্খৱিপাকতায সুখদুক্খৱিপাকতাহি ৱিৰুজ্ঝতীতি নাপি তে কিঞ্চি পজহন্তি, ন চ তে কেনচি পহাতব্বাতি অযমেত্থ অত্তনোমতি.

অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণাতি এত্থ নত্থি এতেসং অৱজ্জন্তি অনৱজ্জা, গৰহিতব্বভাৱৰহিতা নিদ্দোসাতি অত্থো. তেন নেসং অগৰহিতব্বভাৱং দস্সেতি, ন গাৰয্হৱিৰহমত্তং. অঞ্ঞেপি অত্থি নিদ্দোসা অব্যাকতাতি অনৱজ্জৱচনমত্তেন তেসম্পি কুসলতাপত্তিদোসং দিস্ৱা তং পৰিহৰিতুং সুখৱিপাকৱচনং আহ. অৱজ্জপটিপক্খা ৱা ইধ অনৱজ্জাতি ৱুত্তা, ন বাহিতিকসুত্তে (ম. নি. ২.৩৬১) ৱিয পটিপ্পস্সদ্ধাৱজ্জা ৱিৰহিতাৱজ্জমত্তা ৱা, তস্মা অনৱজ্জৱচনেন অৱজ্জৱিনাসনভাৱো দস্সিতো. অব্যাকতেহি পন ৱিসিট্ঠং কুসলাকুসলানং সাধাৰণং সৱিপাকতালক্খণন্তি তস্মিং লক্খণে ৱিসেসদস্সনত্তং সুখৱিপাকৱচনং অৱোচ. সিদ্ধো হি পুৰিমেনেৱ অকুসলাব্যাকতেহি কুসলানং ৱিসেসোতি. সুখো ৱিপাকো এতেসন্তি সুখৱিপাকা. তেন কুসলাকুসলানং সামঞ্ঞে ৱিপাকধম্মভাৱে সুখৱিপাকৱিপচ্চনসভাৱং দস্সেতি, ন তেসং সুখৱিপাকসব্ভাৱমেৱ. অনৱজ্জা চ তে সুখৱিপাকা চাতি অনৱজ্জসুখৱিপাকা. কুসলা লক্খীযন্তি এতেনাতি লক্খণং, অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণং এতেসন্তি অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণা. ননু তে এৱ কুসলা অনৱজ্জসুখৱিপাকা, কথং তে সযমেৱ অত্তনো লক্খণং হোন্তীতি? ৱিঞ্ঞাতাৱিঞ্ঞাতসদ্দত্থভাৱেন লক্খণলক্খিতব্বভাৱযুত্তিতো. কুসলসদ্দত্থৱসেন হি অৱিঞ্ঞাতা কুসলা লক্খিতব্বা হোন্তি, অনৱজ্জসুখৱিপাকসদ্দত্থভাৱেন ৱিঞ্ঞাতা লক্খণন্তি যুত্তমেতং. অথ ৱা লক্খীযতীতি লক্খণং, সভাৱো. অনৱজ্জসুখৱিপাকা চ তে লক্খণঞ্চাতি অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণা, অনৱজ্জসুখৱিপাকা হুত্ৱা লক্খিযমানা সভাৱা কুসলা নামাতি অত্থো.

অথ ৱা অনৱজ্জৱচনেন অনৱজ্জত্তং আহ, সুখৱিপাকৱচনেন সুখৱিপাকত্তং, তস্মা অনৱজ্জঞ্চ সুখৱিপাকো চ অনৱজ্জসুখৱিপাকং, তং লক্খণং এতেসং কৰণত্থে চ কম্মত্থে চ লক্খণসদ্দে সভাৱভূতন্তি অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণা, অনৱজ্জসুখৱিপাকসভাৱেন লক্খিযমানা তংসভাৱৱন্তো চ কুসলাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ অনৱজ্জৱচনেন পৱত্তিসুখতং কুসলানং দস্সেতি, সুখৱিপাকৱচনেন ৱিপাকসুখতং. পুৰিমঞ্হি অত্তনো পৱত্তিসভাৱৱসেন লক্খণতাৱচনং, পচ্ছিমং কালন্তৰে ৱিপাকুপ্পাদনসমত্থতাযাতি. তথা পুৰিমেন কুসলানং অত্তসুদ্ধিং দস্সেতি, পচ্ছিমেন ৱিসুদ্ধৱিপাকতং. পুৰিমেন চ কুসলং অকুসলসভাৱতো নিৱত্তেতি, পচ্ছিমেন অব্যাকতসভাৱতো সৱিপাকত্তদীপকত্তা পচ্ছিমস্স. পুৰিমেন ৱা ৱজ্জপটিপক্খভাৱদস্সনতো কিচ্চট্ঠেন ৰসেন অকুসলৱিদ্ধংসনৰসতং দীপেতি, পচ্ছিমেন সম্পত্তিঅত্থেন ইট্ঠৱিপাকৰসতং. পুৰিমেন চ উপট্ঠানাকাৰট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানেন ৱোদানপচ্চুপট্ঠানতং দস্সেতি, পচ্ছিমেন ফলত্থেন সুখৱিপাকপচ্চুপট্ঠানতং. পুৰিমেন চ যোনিসোমনসিকাৰং কুসলানং পদট্ঠানং ৱিভাৱেতি. ততো হি তে অনৱজ্জা জাতাতি. পচ্ছিমেন কুসলানং অঞ্ঞেসং পদট্ঠানভাৱং দস্সেতি. তে হি সুখৱিপাকস্স কাৰণং হোন্তীতি. এত্থ চ সুখৱিপাকসদ্দে সুখসদ্দো ইট্ঠপৰিযাযৱচনন্তি দট্ঠব্বো. ইট্ঠচতুক্খন্ধৱিপাকা হি কুসলা, ন সুখৱেদনাৱিপাকাৱ. সঙ্খাৰদুক্খোপসমসুখৱিপাকতায চ সম্ভৱো এৱ নত্থি. ন হি তংৱিপাকোতি. যদি পন ৱিপাকসদ্দো ফলপৰিযাযৱচনং, নিস্সন্দৱিপাকেন ইট্ঠৰূপেনাপি সুখৱিপাকতা যোজেতব্বা.

সাৱজ্জদুক্খৱিপাকলক্খণাতি এত্থ চ ৱুত্তৱিধিঅনুসাৰেন অত্থো চ যোজনা চ যথাসম্ভৱং ৱেদিতব্বা. ৱিপাকাৰহতা কুসলাকুসলানং লক্খণভাৱেন ৱুত্তা, তব্ভাৱেন অকথিতা অব্যাকতা অৱিপাকাৰহসভাৱা হোন্তীতি আহ ‘‘অৱিপাকলক্খণা অব্যাকতা’’তি. যথেৱ হি সুখদুক্খৱিপাকাৰহা সুখদুক্খৱিপাকাতি এৱংলক্খণতা কুসলাকুসলানং ৱুত্তা, এৱমিধাপি অৱিপাকাৰহা অৱিপাকাতি এৱংলক্খণতা অব্যাকতানং ৱুত্তা. তস্মা ‘‘অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৱিপাকো ন ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো নত্থি কম্মৱিপাকো, অত্থি কম্মং নত্থি কম্মৱিপাকো ন ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো, ভৱিস্সতি কম্মং ন ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো’’তি (পটি. ম. ১.২৩৪) এৱংপকাৰানং কুসলাকুসলানং কুসলাকুসলভাৱানাপত্তি অব্যাকতভাৱাপত্তি ৱা ন হোতি. ন হি তে সুখদুক্খৱিপাকাৰহা ন হোন্তি ৱিপাকধম্মত্তা, অৱিপাকাৰহা ৱা ন হোন্তি অৱিপাকধম্মত্তাভাৱাতি.

কুসলাতি ৱা ধম্মাতি ৱাতিআদীনীতি কুসলধম্মপদানি দ্ৱে, অকুসলধম্মপদানি দ্ৱে, অব্যাকতধম্মপদানি দ্ৱেতি. একত্থনানত্থানীতি ৱিসুং ৱিসুং দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খং একত্থনানত্থতং চোদেতি, ন ছন্নং. দোসমেত্থ ৱত্তুকামো চোদকো পুচ্ছতীতি ঞত্ৱা আচৰিযো আহ ‘‘কিঞ্চেত্থা’’তি. এত্থ একত্থনানত্থতাযং কিঞ্চি ৱত্তব্বং অসমত্তা তে চোদনা, অৱসিট্ঠং তাৱ ব্ৰূহীতি ৱুত্তং হোতি. যদি একত্থানি ইন্দসক্কসদ্দানং ৱিয সদ্দমত্তে এৱ ভেদো, এৱং কুসলধম্মসদ্দানং, ন অত্থেতি. যথা ‘‘ইন্দো সক্কো’’তি ৱুত্তে ‘‘ইন্দো ইন্দো’’তি ৱুত্তসদিসং হোতি, এৱং ‘‘কুসলা ধম্মা’’তি ইদং ৱচনং ‘‘কুসলা কুসলা’’তি ৱুত্তসদিসং হোতি. এৱং ইতৰেসুপি ‘‘অকুসলা অকুসলা’’তি ৱুত্তসদিসতা ‘‘অব্যাকতা অব্যাকতা’’তি ৱুত্তসদিসতা চ যোজেতব্বা. অথ নানত্থানি, ইন্দকুৱেৰসদ্দানং ৱিয সদ্দতো অত্থতো চ কুসলধম্মসদ্দানং ভেদো, তথা অকুসলধম্মসদ্দাদীনন্তি ছহি পদেহি চতূহি পদেহি চ ছ চত্তাৰো চ অত্থা ভিন্না ৱুত্তাতি কুসলত্তিকাদীনং কুসলছক্কাদিভাৱো, হেতুদুকাদীনঞ্চ হেতুচতুক্কাদিভাৱো আপজ্জতীতি.

ননু তিণ্ণং ধম্মসদ্দানং তিণ্ণং ইন্দসদ্দানং ৱিয ৰূপাভেদা অত্থাভেদোতি ছক্কভাৱো ন ভৱিস্সতি, তস্মা এৱমিদং ৱত্তব্বং সিযা ‘‘তিকদুকানং চতুক্কতিকভাৱো আপজ্জতী’’তি, ন ৱত্তব্বং, তিণ্ণং ধম্মসদ্দানং একত্থানং তিণ্ণং ইন্দসদ্দানং ৱিয ৱচনে পযোজনাভাৱা ৱুত্তানং তেসং মাসসদ্দানং ৱিয অভিন্নৰূপানঞ্চ অত্থভেদো উপপজ্জতীতি, এৱমপি যথা একো মাসসদ্দো অভিন্নৰূপো কালং অপৰণ্ণৱিসেসং সুৱণ্ণমাসঞ্চ ৱদতি, এৱং ধম্মসদ্দোপি একো ভিন্নে অত্থে ৱত্তুমৰহতীতি কালাদীনং মাসপদত্থতায ৱিয তব্বচনীযভিন্নত্থানং ধম্মপদত্থতায অভেদোতি চতুক্কতিকভাৱো এৱ আপজ্জতীতি, নাপজ্জতি একস্স সদ্দস্স জাতিগুণকিৰিযাভিন্নানং অনভিধানতো. ন হি মাস-সদ্দো একো জাতিভিন্নানং কালাদীনং অন্তৰেন সৰূপেকসেসং ৱাচকো হোতি. ইধ চ যদি সৰূপেকসেসো কতো সিযা, দুতিযো ততিযো চ ধম্ম-সদ্দো ন ৱত্তব্বো সিযা, ৱুত্তো চ সো, তস্মা কুসলাদি-সদ্দা ৱিয অভিন্নকুসলাদিজাতীসু ৰূপসামঞ্ঞেপি মাস-সদ্দা ৱিয তযো ৱিনিৱত্তঅঞ্ঞজাতীসু ৱত্তমানা তযো দ্ৱে চ ধম্ম-সদ্দা আপন্নাতি তিকদুকানং ছক্কচতুক্কভাৱো এৱ আপজ্জতীতি.

পদানঞ্চ অসম্বন্ধোতি কুসলধম্মপদানং অঞ্ঞমঞ্ঞং তথা অকুসলধম্মপদানং অব্যাকতধম্মপদানঞ্চ অসম্বন্ধো আপজ্জতীতি অত্থো. দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নঞ্হি ইচ্ছিতো সম্বন্ধো, ন সব্বেসং ছন্নং চতুন্নং ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি. ইদং পন কস্মা চোদেতি, ননু নানত্থত্তে সতি অত্থন্তৰদস্সনত্থং ৱুচ্চমানেসু ধম্ম-সদ্দেসু কুসলাকুসলাব্যাকত-সদ্দানং ৱিয অসম্বন্ধো ৱুত্তো যুত্তো এৱাতি? সচ্চমেতং, অসম্বন্ধং পন সিদ্ধং কত্ৱা পুৰিমচোদনা কতা ‘‘তিকদুকানং ছক্কচতুক্কভাৱো আপজ্জতী’’তি, ইধ পন তং অসম্বন্ধং সাধেতুং ইদং চোদিতন্তি ৱেদিতব্বং. অথ ৱা এৱমেত্থ যোজনা কাতব্বা – যদি পন ছক্কচতুক্কভাৱং ন ইচ্ছসি, পদানং সম্বন্ধেন ভৱিতব্বং যথাৱুত্তনযেন, সো চ সমানৱিভত্তীনং দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং সম্বন্ধো একত্থত্তে সতি যুজ্জেয্য, ত্ৱং পন নানত্থতং ৱদসীতি পদানঞ্চ তে অসম্বন্ধো আপজ্জতি, নেৱ নাপজ্জতীতি. নিযমনত্থো চ-সদ্দো. পুব্বাপৰ…পে… নিপ্পযোজনানি নাম হোন্তীতি ছক্কচতুক্কভাৱং অনিচ্ছন্তস্স, নানত্থতং পন ইচ্ছন্তস্সাতি অধিপ্পাযো. অৱস্সঞ্চ সম্বন্ধো ইচ্ছিতব্বো পুব্বাপৰৱিৰোধাপত্তিতোতি দস্সেতুং ‘‘যাপি চেসা’’তিআদিমাহ. পুচ্ছা হি পদৱিপল্লাসকৰণেন ধম্মা এৱ কুসলাতি কুসলধম্ম-সদ্দানং ইধ উদ্দিট্ঠানং একত্থতং দীপেতি, তৱ চ নানত্থতং ৱদন্তস্স নেৱ হি ধম্মা কুসলাতি কত্ৱা তাযপি পুচ্ছায ৱিৰোধো আপজ্জতি, ৱুচ্চতি চ তথা সা পুচ্ছাতি ন নানত্থতা যুজ্জতি.

অপৰো নযোতি ‘‘কুসলা ধম্মা’’তিআদীনং দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং একত্থত্তমেৱ তিণ্ণং ধম্মসদ্দানং একত্থনানত্থত্তেহি চোদেতি. তিণ্ণং ধম্মানং একত্তাতিআদিম্হি যথা তীহি ইন্দ-সদ্দেহি ৱুচ্চমানানং ইন্দত্থানং ইন্দভাৱেন একত্তা ততো অনঞ্ঞেসং সক্কপুৰিন্দদসহস্সক্খসদ্দত্থানং একত্তং, এৱং তিণ্ণং ধম্ম-সদ্দত্থানং ধম্মভাৱেন একত্তা ততো অনঞ্ঞেসং কুসলাকুসলাব্যাকত-সদ্দত্থানং একত্তং আপজ্জতীতি অত্থো. ধম্মো নাম ভাৱোতি সভাৱধাৰণাদিনা অত্থেন ধম্মোতি ৱুত্তো, সো চ সভাৱস্সেৱ হোতি, নাসভাৱস্সাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৱদতি. হোতু ভাৱো, ততো কিন্তি? যদি তিণ্ণং ধম্মসদ্দানং নানত্থতা, তীসু ধম্মেসু যো কোচি একো ধম্মো ভাৱো, ততো অনঞ্ঞং কুসলং অকুসলং অব্যাকতং ৱা একেকমেৱ ভাৱো. ভাৱভূতা পন ধম্মা অঞ্ঞে দ্ৱে অভাৱা হোন্তীতি তেহি অনঞ্ঞে কুসলাদীসু দ্ৱে যে কেচি অভাৱা. যোপি চ সো একো ধম্মো ভাৱোতি গহিতো, সোপি সমানৰূপেসু তীসু ধম্মসদ্দেসু অযমেৱ ভাৱত্থো হোতীতি নিযমস্স অভাৱা অঞ্ঞস্স ভাৱত্থত্তে সতি অভাৱো হোতীতি ততো অনঞ্ঞস্সপি অভাৱত্তং আপন্নন্তি কুসলাদীনং সব্বেসম্পি অভাৱত্তাপত্তি হোতি. ন হি ইন্দস্স অমনুস্সত্তে ততো অনঞ্ঞেসং সক্কাদীনং মনুস্সত্তং অত্থীতি.

ননু এৱমপি একস্স ভাৱত্তং ৱিনা অঞ্ঞেসং অভাৱত্তং ন সক্কা ৱত্তুং, তত্থ চ একেনেৱ ভাৱেন ভৱিতব্বন্তি নিযমাভাৱতো তিণ্ণম্পি ভাৱত্তে সিদ্ধে তেহি অনঞ্ঞেসং কুসলাদীনম্পি ভাৱত্তং সিদ্ধং হোতীতি? ন হোতি তিণ্ণং ধম্ম-সদ্দানং নানত্থভাৱস্স অনুঞ্ঞাতত্তা. ন হি তিণ্ণং ভাৱত্তে নানত্থতা অত্থি, অনুঞ্ঞাতা চ সা তযাতি. ননু তিণ্ণং ধম্মানং অভাৱত্তেপি নানত্থতা ন সিযাতি? মা হোতু নানত্থতা, তৱ পন নানত্থতং পটিজানন্তস্স ‘‘এসো দোসো’’তি ৱদামি, ন পন মযা নানত্থতা একত্থতা ৱা অনুঞ্ঞাতাতি কুতো মে ৱিৰোধো সিযাতি. অথ ৱা অভাৱত্তং আপন্নেহি ধম্মেহি অনঞ্ঞে কুসলাদযোপি অভাৱা এৱ সিযুন্তি ইদং ৱচনং অনিযমেন যে কেচি দ্ৱে ধম্মা অভাৱত্তং আপন্না, তেহি অনঞ্ঞেসং কুসলাদীসু যেসং কেসঞ্চি দ্ৱিন্নং কুসলাদীনং অভাৱত্তাপত্তিং সন্ধায ৱুত্তং একস্স ভাৱত্তা. যম্পি ৱুত্তং ‘‘তেহি চ অঞ্ঞো কুসলপৰোপি অভাৱো সিযা’’তি, তং অনিযমদস্সনত্থং ৱুত্তং, ন সব্বেসং অভাৱসাধনত্থং. অযঞ্হি তত্থ অত্থো অকুসলপৰস্স ৱা অব্যাকতপৰস্স ৱা ধম্মস্স ভাৱত্তে সতি তেহি অঞ্ঞো কুসলপৰোপি অভাৱো সিযাতি.

সব্বমেতং অকাৰণন্তি এত্থ কাৰণং নাম যুত্তি. কুসলকুসলসদ্দানং ৱিয একন্তএকত্থতং, কুসলৰূপচক্খুম-সদ্দানং ৱিয একন্তনানত্থতঞ্চ ৱিকপ্পেত্ৱা যাযং পুনৰুত্তি ছক্কচতুক্কাপত্তি অসম্বন্ধৱিৰোধাভাৱাপত্তি দোসাৰোপনযুত্তি ৱুত্তা, সব্বা সা অযুত্তি, তথা একত্থনানত্থতাভাৱতোতি ৱুত্তং হোতি. যা যা অনুমতি যথানুমতি অনুমতিযা অনুমতিযা ৱোহাৰসিদ্ধিতো. অনুমতিযা অনুৰূপং ৱা যথানুমতি, যথা অনুমতি পৱত্তা, তথা তদনুৰূপং ৱোহাৰসিদ্ধিতোতি অত্থো. অনুমতি হি ৱিসেসনৱিসেসিতব্বাভাৱতো অচ্চন্তমভিন্নেসু কত্থচি কিৰিযাগুণাদিপৰিগ্গহৱিসেসেন অৱিৱটসদ্দত্থৱিৱৰণত্থং পৱত্তা যথা ‘‘সক্কো ইন্দো পুৰিন্দদো’’তি. কত্থচি অচ্চন্তং ভিন্নেসু যথা ‘‘ধৱো খদিৰো পলাসো চ আনীযন্তূ’’তি. কত্থচি ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱতো ভেদাভেদৱন্তেসু সেয্যথাপি ‘‘নীলুপ্পলং পণ্ডিতপুৰিসো’’তি, তায তায অনুমতিযা তদনুৰূপঞ্চ তে তে ৱোহাৰা সিদ্ধা. তস্মা ইহাপি কুসলধম্ম-সদ্দানং ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱতো ৱিসেসত্থসামঞ্ঞত্থপৰিগ্গহেন সমানে অত্থে ভেদাভেদযুত্তে পৱত্তি অনুমতাতি তায তায অনুমতিযা তদনুৰূপঞ্চ সিদ্ধো এসো ৱোহাৰো. তস্মা ৱুত্তং ‘‘সব্বমেতং অকাৰণ’’ন্তি.

অত্তনো অত্তনো অত্থৱিসেসং তস্স দীপেন্তীতি অত্তনা পৰিগ্গহিতং অত্তনা ৱুচ্চমানং অনৱজ্জসুখৱিপাকাদিকুসলাদিভাৱং ধম্ম-সদ্দস্স দীপেন্তি তদত্থস্স তব্ভাৱদীপনৱসেনাতি অধিপ্পাযো. ন হি ধম্ম-সদ্দো কুসলাদিভাৱো হোতীতি. ইমিনাৱাতি ‘‘ধম্ম-সদ্দো পৰিযত্তিআদীসু দিস্সতী’’তিআদিনা ‘‘অত্তনো সভাৱং ধাৰেন্তী’’তিআদিনা চ নযেন. সো হি সব্বত্থ সমানো, ন কুসল-সদ্দো আৰোগ্যাদীসু দিস্সতীতি ‘‘কুচ্ছিতে সলযন্তী’’তিআদিকো, সো চ ৱিসেসনযো ‘‘ইতো পৰং ৱিসেসমত্তমেৱ ৱক্খামা’’তি এতেন অপনীতোতি দট্ঠব্বো. ন হি কুসলাদিৱিসেসং গহেত্ৱা পৱত্তা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তাতিআদযো ৱিসেসাতি.

২. সুখস্স চ পহানাতি এত্থ সুখিন্দ্ৰিযং ‘‘সুখ’’ন্তি ৱুত্তং, তঞ্চ সুখৱেদনাৱ হোতীতি ‘‘সুখৱেদনাযং দিস্সতী’’তি ৱুত্তং, ন পন ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা সুখা ৱেদনা’’তিএৱমাদীসু (সং. নি. ৪.২৪৯ আদযো) সুখ-সদ্দো ৱিয সুখৱেদনাসদ্দেন সমানত্থত্তা. অযঞ্হি সুখিন্দ্ৰিযত্থো সুখ-সদ্দো কাযসুখনং কাযানুগ্গহং সাতৱিসেসং গহেত্ৱা পৱত্তো, ন পন সুখা ৱেদনা ‘‘যং কিঞ্চি ৱেদনং ৱেদেতি সুখং ৱা (ম. নি. ১.৪০৯), যো সুখং দুক্খতো’’তিএৱমাদীসু (সং. নি. ৪.২৫৩) সুখ-সদ্দো ৱিয সাতসামঞ্ঞং গহেত্ৱা পৱত্তোতি. যস্মিং সতি সুখহেতূনং পৱত্তি, তং সুখমূলং. বুদ্ধুপ্পাদে চ কামসমতিক্কমাদিকে ৱিৰাগে চ সতি সুখহেতূনং পুঞ্ঞপস্সদ্ধিআদীনং পৱত্তি হোতীতি তং ‘‘সুখমূলং সুখ’’ন্তি ৱুত্তং. সুখস্স চ আৰম্মণত্তা ‘‘ৰূপং সুখ’’ন্তি ৱুত্তং. পুঞ্ঞানীতি যদিদং ৱচনং, তং সুখস্স চ অধিৱচনং ইট্ঠৱিপাকস্স অধিৱচনং তদত্থস্স ইট্ঠৱিপাকৱিপচ্চনতোতি অত্থো. সুখপচ্চযানং ৰূপাদীনং ইট্ঠানং ঠানং ওকাসো সগ্গা নন্দনঞ্চাতি ‘‘সুখা সগ্গা সুখং নন্দন’’ন্তি ৱুত্তং. দিট্ঠধম্মেতি ইমস্মিং অত্তভাৱে. সুখৱিহাৰাতি পঠমজ্ঝানৱিহাৰাদী. নীৱৰণাদিব্যাবাধৰহিতত্তা ‘‘অব্যাবজ্ঝা’’তি ৱুত্তা. সব্বসঙ্খাৰদুক্খনিব্বাপনতো তংনিৰোধত্তা ৱা ‘‘নিব্বানং সুখ’’ন্তি ৱুত্তং. আদি-সদ্দেন ‘‘অদুক্খমসুখং সন্তং, সুখমিচ্চেৱ ভাসিত’’ন্তি অদুক্খমসুখে. ‘‘দ্ৱেপি মযা, আনন্দ, ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন সুখা ৱেদনা দুক্খা ৱেদনা’’তি (সং. নি. ৪.২৬৭) সুখোপেক্খাসু চ ইট্ঠাসূতি এৱমাদীসু পৱত্তি সঙ্গহিতা.

দুক্খৱত্থূতি দুক্খস্স ওকাসো. অত্তনো পচ্চযেহি উপ্পজ্জমানম্পি হি তং দুক্খং জাতিআদীসু ৱিজ্জমানেসু তব্বত্থুকং হুত্ৱা উপ্পজ্জতি. দুক্খপচ্চযেতি দুক্খহেতুম্হি, দুক্খস্স জনকেতি অত্থো. দুক্খপচ্চযট্ঠানেতি দুক্খজনককম্মস্স সহাযভূতানং অনিট্ঠৰূপাদিপচ্চযানং ঠানে. পচ্চযসদ্দো হি জনকে জনকসহাযে চ পৱত্ততীতি. আদি-সদ্দেন ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৩.১৫, ৪৫-৪৬, ৭৬) সঙ্খাৰদুক্খাদীসু পৱত্তি দট্ঠব্বা. সম্পযুত্তে ৱত্থুঞ্চ কৰজকাযং সুখযতি লদ্ধস্সাদে অনুগ্গহিতে কৰোতীতি সুখা. সুখাতি ৱেদনাসদ্দমপেক্খিত্ৱা সুখভাৱমত্তস্স অপ্পকাসনেন নপুংসকলিঙ্গতা ন কতা. সভাৱতো সঙ্কপ্পতো চ যং ইট্ঠং, তদনুভৱনং ইট্ঠাকাৰানুভৱনং ৱা ইট্ঠানুভৱনং.

সমন্তি অৱিসমং. সমা একীভাৱূপগতা ৱিয যুত্তা, সমং ৱা সহ যুত্তাতি যোজেতব্বং. একুপ্পাদাতি একো সমানো উপ্পাদো এতেসন্তি একুপ্পাদা, সমানপচ্চযেহি সহুপ্পত্তিকাতি অত্থো. সহুপ্পত্তিকানং ৰূপাৰূপানঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি ‘‘একনিৰোধা’’তি ৱুত্তং, যে সমানুপ্পাদা সমাননিৰোধা চ, তে সম্পযুত্তাতি ৰূপাৰূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযোগো নিৱাৰিতো হোতি. এৱমপি অৱিনিব্ভোগৰূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি ‘‘একৱত্থুকা’’তি ৱুত্তং, যে একুপ্পাদা একনিৰোধা একৱত্থুকা চ, তে সম্পযুত্তাতি. এৱমপি অৱিনিব্ভোগৰূপেসু একং মহাভূতং সেসমহাভূতোপাদাৰূপানং নিস্সযপচ্চযো হোতীতি তেন তানি একৱত্থুকানীতি, চক্খাদিনিস্সযভূতানি ৱা ভূতানি একং ৱত্থু এতেসু সন্নিস্সিতন্তি একৱত্থুকানীতি কপ্পেন্তস্স তেসং সম্পযুত্ততাপত্তি সিযাতি তন্নিৱাৰণত্থং ‘‘একাৰম্মণা’’তি ৱুত্তং, যে একুপ্পাদা…পে… একাৰম্মণা চ হোন্তি, তে সম্পযুত্তাতি. পটিলোমতো ৱা একাৰম্মণাতি ৱুত্তে একৱীথিযঞ্চ পঞ্চৱিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনানং নানাৱীথিযং পৰসন্তানে চ একস্মিং আৰম্মণে উপ্পজ্জমানানং ভিন্নৱত্থুকানং সম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি ‘‘একৱত্থুকা’’তি ৱুত্তং, যে একৱত্থুকা হুত্ৱা একাৰম্মণা, তে সম্পযুত্তাতি. এৱমপি সম্পটিচ্ছনসন্তীৰণাদীনং সম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি ‘‘একনিৰোধা’’তি ৱুত্তং, যে একনিৰোধা হুত্ৱা একৱত্থুকা একাৰম্মণা, তে সম্পযুত্তাতি. কিং পন নানুপ্পাদাপি এৱং তিৱিধলক্খণা হোন্তি, অথ একুপ্পাদা এৱাতি ৱিচাৰণায একুপ্পাদা এৱ এৱং তিৱিধলক্খণা হোন্তীতি দস্সনত্থং ‘‘একুপ্পাদা’’তি ৱুত্তং.

৩. ৱিপক্কভাৱমাপন্নানং অৰূপধম্মানন্তি যথা সালিবীজাদীনং ফলানি তংসদিসানি নিব্বত্তানি ৱিপক্কানি নাম হোন্তি, ৱিপাকনিৰুত্তিঞ্চ লভন্তি, ন মূলঙ্কুৰপত্তখন্ধনাড়ানি, এৱং কুসলাকুসলানং ফলানি অৰূপধম্মভাৱেন সাৰম্মণভাৱেন সুক্ককণ্হাদিভাৱেন চ তংসদিসানি ৱিপক্কভাৱমাপন্নানীতি ৱিপাকনিৰুত্তিং লভন্তি, ন ৰূপধম্মা কম্মনিব্বত্তাপি কম্মাসদিসাতি দস্সেতুং ৱুত্তং. জাতিজৰাসভাৱাতি জাযনজীৰণসভাৱা. ৱিপাকপকতিকাতি ৱিপচ্চনপকতিকা. ৱিপচ্চনসভাৱতা চ অনুপচ্ছিন্নাৱিজ্জাতণ্হামানসন্তানে সব্যাপাৰতা, তেন অভিঞ্ঞাদিকুসলানং ভাৱনাযপহাতব্বাদিঅকুসলানঞ্চ ৱিপাকানুপ্পাদনেপি ৱিপাকধম্মতা সিদ্ধা হোতি. ৱিপক্কভাৱন্তি চেত্থ ভাৱ-সদ্দেন সভাৱো এৱ ৱুত্তো. তং যথাৱুত্তং ৱিপক্কসভাৱং দুতিযস্স ৱুত্তং ৱিপচ্চনসভাৱঞ্চ গহেত্ৱা ‘‘উভযসভাৱপটিক্খেপৱসেনা’’তি আহ.

৪. উপেতেন আদিন্না উপাদিন্না. কিং পন তং উপেতং, কেন চ উপেতং, কথঞ্চ উপেতং, কে চ তেন আদিন্নাতি? সতি চ লোকুত্তৰানং কেসঞ্চি আৰম্মণভাৱে তন্নিৱত্তনত্থং উপেতসদ্দসম্বন্ধিনা উপয-সদ্দেন ৱুচ্চমানাহি চতুব্বিধুপাদানভূতাহি তণ্হাদিট্ঠীহি উপেতং, তেহি চ আৰম্মণকৰণৱসেন উপেতং, ন সমন্নাগমৱসেন. সতি চ সব্বতেভূমকধম্মানং উপাদানাৰম্মণত্তে যেহি ৱিপাককটত্তাৰূপানি অম্হেহি নিব্বত্তত্তা অম্হাকং এতানি ফলানীতি গণ্হন্তেহি ৱিয আদিন্নানি, তানি তেভূমককম্মানি কম্মভাৱেন একত্তং উপনেত্ৱা উপেতন্তি ইধ গহিতানি. তেহি চ নিব্বত্তানি ৱিপাককটত্তাৰূপানি উপাদিন্না ধম্মাতি সব্বমেতং দস্সেতুং ‘‘আৰম্মণকৰণৱসেনা’’তিআদি ৱুত্তং. অযঞ্চ অত্থনযো যথাসম্ভৱং যোজেতব্বো, ন ৱচনানুপুব্বেনাতি. এত্থাহ – যদি আৰম্মণকৰণৱসেন তণ্হাদিট্ঠীহি উপেতেন আদিন্না উপাদিন্না, সব্বতেভূমকধম্মা চ তণ্হাদীনং আৰম্মণা হোন্তি, ন চ উপেতসদ্দো কম্মে এৱ নিৰুড়্হো, তেন কম্মস্সেৱ গহণে কাৰণং নত্থি, তস্মা সব্বতেভূমকধম্মপচ্চযুপ্পন্নানং অৱিজ্জাদিহেতূহি নিব্বত্তানং সঙ্খাৰাদিফলানং উপাদিন্নত্তং আপজ্জতি তেসম্পি তেহিফলভাৱেন গহিতত্তা. উপ-সদ্দেন চ উপেততামত্তং জোতিতং, ন আৰম্মণকৰণং সমন্নাগমনিৱত্তকং, আদিন্ন-সদ্দেন চ গহিততামত্তং ৱুত্তং, ন কম্মসমুট্ঠানতাৱিসেসো. তস্মা সব্বপচ্চযুপ্পন্নানং উপাদিন্নত্তং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি বোধনেয্যজ্ঝাসযৱসেন দেসনাপৱত্তিতো. যেসঞ্হি বোধনত্থং ‘‘উপাদিন্না’’তি এতং ৱুত্তং, তে তেনেৱ ৱচনেন যথাৱুত্তপ্পকাৰে ধম্মে বুজ্ঝিংসু, এতৰহি পন তাৱতা বুজ্ঝিতুং অসক্কোন্তেন সুত্ৱা তদত্থো ৱেদিতব্বোতি এসা অত্থৱিভাৱনা কতা ‘‘কম্মুনা’’তি.

অযং পন অপৰো অত্থো দট্ঠব্বো – উপ-সদ্দো উপেতং দীপেতি. অযঞ্হি উপ-সদ্দো সমাসে পযুজ্জমানো ‘‘অতিমালা’’তিআদীসু অতি-সদ্দো ৱিয অতিক্কমনং সসাধনং উপগমনং সসাধনং ৱদতি, উপগমনঞ্চ উপাদানউপযো, তেন উপগতং উপেতং. কিং পন তন্তি? যং অসতি উপাদানে ন হোতি, তং ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৱো’’তি এৱং ৱুত্তং তেভূমককম্মং পচ্চযভাৱেন পুৰিমজাতুপ্পন্নেন উপাদানেন উপগতত্তা ‘‘উপেত’’ন্তি ৱুচ্চতি. ন হি কোচি অনুপগ্গম্ম অনিচ্ছন্তো কম্মং কৰোতীতি. তেন উপেতেন কম্মুনা পুনব্ভৱস্স আদানং হোতি. কম্মুনা হি সাসৱেন সত্তা আদিযন্তি পুনব্ভৱং, তস্মা আদাতব্বভাৱেন পাকটো পুনব্ভৱো. সো চ উপপত্তিভৱো তেভূমকৱিপাককটত্তাৰূপসঙ্গহো ‘‘ভৱপচ্চযা জাতী’’তি এত্থ জাতিৱচনে সমৱৰুদ্ধোতি উপাদিন্নৱচনেন উপপত্তিভৱো ৱুচ্চতি, উপপত্তিভৱো চ তেভূমকৱিপাককটত্তাৰূপানীতি ধাতুকথাযং পকাসিতমেতং. তস্মা উপেতেন আদিন্নাতি তে এৱ ধম্মা ৱুচ্চন্তীতি সিদ্ধো অযমত্থোতি. উপাদিন্ন-সদ্দস্স অত্থং ৱত্ৱা তং ৱিস্সজ্জেত্ৱা উপাদানিয-সদ্দস্স ৱিসুং উপাদিন্নসদ্দানপেক্খং অত্থং ৱত্তুং ‘‘আৰম্মণভাৱং উপগন্ত্ৱা’’তিআদিমাহ. তস্মা এৱ অৱিসেসেত্ৱা ‘‘উপাদানস্স আৰম্মণপচ্চযভূতানমেতং অধিৱচন’’ন্তি ৱুত্তং. তং পন উপাদানিযং উপাদিন্নং অনুপাদিন্নন্তি দুৱিধং. তস্মা তং ৱিসেসনেন দস্সেন্তো ‘‘উপাদিন্না চ তে উপাদানিযা চা’’তিআদিমাহ.

৫. সংকিলেসোতি দস কিলেসৱত্থূনি ৱুচ্চন্তি. সংকিলিট্ঠাতি তেহি ৱিবাধিতা উপতাপিতা চ. তে পন যস্মা সংকিলেসসম্পযুত্তা একুপ্পাদাদীহি নিন্নানত্তা একীভাৱমিৱ গতা ৱিসাদীহি ৱিয সপ্পিআদযো ৱিদূসিতা মলীনা ৱিবাধিতা উপতাপিতা চ নাম হোন্তি, তস্মা আহ ‘‘সংকিলেসেন সমন্নাগতা সংকিলিট্ঠা’’তি. সংকিলেসং অৰহন্তীতি সংকিলেসস্স আৰম্মণভাৱেন তং লদ্ধুং অৰহন্তীতি অত্থো. আৰম্মণভাৱানতিক্কমনতোতি এতেন সংকিলেসানতিক্কমনমেৱ দস্সেতি, ৱত্থযুগিকসুঙ্কসালিকসদ্দানং ৱিয সংকিলেসিক-সদ্দস্স পৱত্তি ৱেদিতব্বা.

৬. সহ ৱিতক্কেন হোন্তীতি ৱচনসেসো যোজেতব্বো অৱুচ্চমানস্সপি ভৱতি-অত্থস্স ৱিঞ্ঞাযমানত্তা. মত্তাতি পমাণৱাচকং একং পদন্তি গহেত্ৱা ‘‘ৱিচাৰোৱ মত্তা এতেস’’ন্তি অত্থো ৱুত্তো. অঞ্ঞত্থ অৱিপ্পযোগীসু ৱিতক্কৱিচাৰেসু ৱিচাৰোৱ এতেসং মত্তা, ততো উদ্ধং ৱিতক্কেন সম্পযোগং ন গচ্ছন্তীতি অত্থো. অযমপৰো অত্থো – মত্ত-সদ্দো ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থো. সৱিতক্কসৱিচাৰা ধম্মা হি ৱিতক্কৱিসিট্ঠেন ৱিচাৰেন সৱিচাৰা, এতে পন ৱিচাৰমত্তেন ৱিতক্কসঙ্খাতৱিসেসৰহিতেন, তস্মা ‘‘ৱিচাৰমত্তা’’তি ৱুচ্চন্তি, ৱিচাৰমত্তৱন্তোতি অত্থো. ৱিচাৰমত্তৱচনেন অৱিতক্কত্তে সিদ্ধে অৱিতক্কানং অঞ্ঞেসম্পি অত্থিভাৱজোতনত্থং অৱিতক্কৱচনং. অৱিতক্কা হি ৱিচাৰমত্তা চ সন্তি অৱিচাৰা চাতি নিৱত্তেতব্বা গহেতব্বা চ হোন্তি, তেসু অৱুচ্চমানেসু নিৱত্তেতব্বগহেতব্বস্স অদস্সিতত্তা ৱিচাৰমত্তাৱঅৱিতক্কাতি আপজ্জেয্যাতি. ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱো পন যথাকামং হোতীতি সামঞ্ঞেন অৱিতক্কভাৱেন সহ ৱিচাৰমত্ততায ধম্মৱিসেসনভাৱং দস্সেতুং ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা’’তি পদানুক্কমো কতো.

অথ ৱা সৱিচাৰা দুৱিধা সৱিতক্কা অৱিতক্কা চ, তেসু অৱিতক্কে নিৱত্তেতুং আদিপদং ৱুত্তং. অৱিচাৰা চ দুৱিধা সৱিতক্কা অৱিতক্কা চ, তেসু সৱিতক্কে নিৱত্তেতুং ততিযপদং ৱুত্তং. যে পন দ্ৱীহিপি নিৱত্তিতা অৱিতক্কা সৱিতক্কা চ সৱিচাৰা অৱিচাৰা চ, তেসু অঞ্ঞতৰদস্সনং ৱা কত্তব্বং সিযা উভযদস্সনং ৱা. উভযদস্সনে কৰিযমানে যদি ‘‘সৱিতক্কসৱিচাৰা’’তি ৱুচ্চেয্য, আদিপদত্থতাৱ আপজ্জতি. অথ ‘‘অৱিতক্কঅৱিচাৰা’’তি ৱুচ্চেয্য, অন্তপদত্থতা. অথ পন ‘‘অৱিতক্কসৱিচাৰা সৱিতক্কঅৱিচাৰা’’তি ৱুচ্চেয্য, অজ্ঝত্তবহিদ্ধানং ৱিয অত্থন্তৰাভাৱো ৱা সঙ্কৰদোসো ৱা একস্সেৱ সৱিতক্কাৱিতক্কতাসৱিচাৰাৱিচাৰতাৱিৰোধো ৱা আপজ্জেয্য, তস্মা অঞ্ঞতৰদস্সনেন ইতৰম্পি পকাসেতুং অৱিতক্কৱচনেন দ্ৱিপ্পকাৰেসু ৱত্তব্বেসু সৱিতক্কঅৱিচাৰে নিৱত্তেত্ৱা অৱিতক্কসৱিচাৰে দস্সেন্তো আহ ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা’’তি. অথ ৱা ৱিতক্কাভাৱেন এতে ৱিচাৰমত্তা, ন ৱিচাৰতো অঞ্ঞস্স কস্সচি ধম্মস্স অভাৱাতি দস্সেতুং অৱিতক্কৱচনেন ৱিচাৰমত্তা ৱিসেসিতা.

৭. উপেক্খতীতি ৱেদযমানাপি মজ্ঝত্তৱেদনা সুখাকাৰে দুক্খাকাৰে চ উদাসিনা হোতীতি অত্থো. অথ ৱা উপেতা যুত্তা সুখদুক্খানং অৱিৰুদ্ধা ইক্খা অনুভৱনং উপেক্খা. ৱিসেসদস্সনৱসেনাতি নানত্তদস্সনৱসেন. যদি হি পীতিসহগতা এৱ সুখসহগতা সিযুং, ‘‘পীতিসহগতা’’তি এতেনেৱ সিদ্ধত্তা ‘‘সুখসহগতা’’তি ইদং ন ৱত্তব্বং সিযা, ‘‘সুখসহগতা’’তি ৱা ৱুচ্চমানে ‘‘পীতিসহগতা’’তি ন ৱত্তব্বং, ততো তিকং পূৰেন্তেন দুক্খসহগতপদং ৱত্তব্বং সিযা, এৱঞ্চ সতি ‘‘ৱেদনাত্তিকো এৱায’’ন্তি ৱুত্তৱচনং আপজ্জতি, তস্মা ‘‘পীতিসহগতা’’তি ৱত্ৱা ‘‘সুখসহগতা’’তি ৱদন্তো পীতিৱিপ্পযুত্তম্পি সুখং অত্থীতি ততিযজ্ঝানকাযৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং সুখং সপ্পীতিকসুখতো ভিন্নং কত্ৱা দস্সেতীতি অধিপ্পাযো. অথ ৱা পীতিসুখানং দুব্বিঞ্ঞেয্যনানত্তানং নানত্তদস্সনত্থং অযং তিকো ৱুত্তো. ‘‘পীতিসহগতা’’তি এত্থ হি সুখেকদেসো সঙ্গহিতো, ন পীতি. ‘‘সুখসহগতা’’তি এত্থ পীতি সঙ্গহিতা, ন সুখং. পীতিৱিপ্পযুত্তসুখসহগতা চ পুৰিমেন অসঙ্গহিতা পচ্ছিমেন সঙ্গহিতাতি সিদ্ধো পীতিসুখানং ৱিসেসোতি.

৮. নিব্বানং দস্সনতোতি নিব্বানাৰম্মণতং সন্ধাযাহ. অথ ৱা ধম্মচক্খু পুনপ্পুনং নিব্বত্তনেন ভাৱনাভাৱং অপ্পত্তং দস্সনং নাম, ধম্মচক্খু চ পৰিঞ্ঞাদিকিচ্চকৰণেন চতুসচ্চধম্মদস্সনং তদতিসযো, তস্মা নত্থেত্থ গোত্ৰভুস্স দস্সনভাৱাপত্তীতি. উভযপটিক্খেপৱসেনাতি দ্ৱীহি পদেহি ৱুত্তধম্মপটিক্খেপৱসেন, ন পহাযকপটিক্খেপৱসেন. তথা হি সতি দস্সনভাৱনাহি অঞ্ঞো সমুচ্ছেদৱসেন পহাযকো অত্থি, তেন পহাতব্বা নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বাতি অযমত্থো আপজ্জতি, ন চ অঞ্ঞো পহাযকো অত্থি অঞ্ঞেহি ৱিক্খম্ভিতানঞ্চ পুনপ্পৱত্তিসব্ভাৱা, নাপি পহাতব্বা ততিযপদেন সঙ্গয্হন্তি, কিন্তু অপ্পহাতব্বা এৱাতি. তস্মা পহাতব্বপদং পচ্চেকং যোজেত্ৱা নেৱ দস্সনেন পহাতব্বা ন ভাৱনায পহাতব্বাতি দস্সনেন ভাৱনায পহাতব্বেহি অঞ্ঞে গহিতাতি ৱেদিতব্বা.

৯. এৱমত্থং অগ্গহেত্ৱাতি অত্থাযুত্তিতো চ সদ্দাযুত্তিতো চ অগ্গহেতব্বতং দস্সেতি. দস্সনভাৱনাহি অপ্পহাতব্বহেতুমত্তেসু হি গয্হমানেসু অহেতুকা অসঙ্গহিতাতি যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স অপৰিপুণ্ণত্তা অত্থাযুত্তি, পহাতব্বসদ্দস্স নিচ্চসাপেক্খত্তে চ সতি ন সম্বন্ধীসদ্দতো পহাযকতো অঞ্ঞং পটিসেধং অপেক্খমানস্স হেতুসদ্দেন সমাসো উপপজ্জতীতি সদ্দাযুত্তি চ ৱেদিতব্বা. এৱমত্থো গহেতব্বোতি পহাতব্ব-সদ্দং পটিসেধেন অযোজেত্ৱা যেসং অঞ্ঞপদত্থে সমাসো, তব্বিসেসনং অত্থীতি ইদং পটিসেধেন যোজেত্ৱা দস্সনভাৱনাহি পহাতব্বো হেতু এতেসং নেৱত্থীতি অত্থো গহেতব্বোতি ৱুত্তং হোতি. এৱঞ্চ সতি যথাধিপ্পেতত্থো সব্বো সঙ্গহিতোতি. অত্থাযুত্তি মা হোতু, সদ্দো পন ইধাপি ন যুত্তো. একন্তযোগীনং অত্থি-সদ্দমেৱ হি অপেক্খমানানং উভিন্নং পহাতব্বহেতু-সদ্দানং সমাসো যুত্তো, ন পটিসেধং অপেক্খমানানন্তি, তস্মা গহেতব্বত্থদস্সনমত্তং এতং কতং, সদ্দো পন যথা যুজ্জতি, তথা যোজেতব্বো. এৱং পন যুজ্জতি – পহাতব্বো হেতু এতেসং অত্থীতি পহাতব্বহেতুকা. কেন পহাতব্বোতি? দস্সনেন ভাৱনায চ. তযিদং পহাতব্বহেতুকপদং দস্সনভাৱনাপদেহি ৱিসুং ৱিসুং যোজেত্ৱা তেহি যুত্তেন যে দস্সনেন পহাতব্বহেতুকা নেৱ হোন্তি, ভাৱনায পহাতব্বহেতুকা চ ন হোন্তীতি পটিসেধঞ্চ ৱিসুং ৱিসুং যোজেত্ৱা তে নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বহেতুকাতি ৱুচ্চন্তি. নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মৱচনং ৱিয হি পুৰিমপদদ্ৱযসঙ্গহিতধম্মপটিসেধনেন তদঞ্ঞধম্মনিদস্সনমেতং হোতি, ন অহেতুকপদং ৱিয হেতুৱিৰহপ্পকাসনেনাতি. এৱঞ্চ কত্ৱা দ্ৱে পটিসেধা যুত্তা হোন্তি.

হেতুযেৱ হি তেসং নত্থি, যো দস্সনভাৱনাহি পহাতব্বো সিযাতি পুৰিমস্মিঞ্হি অত্থে হেতূনং দস্সনভাৱনাহি পহাতব্বতা পটিক্খিত্তা, পটিক্খেপো চ পহাতব্বাসঙ্কাসব্ভাৱে হোতি, পহাতব্বাসঙ্কা চ হেতুম্হি সতি সিযা, তেসং পন অহেতুকানং হেতুযেৱ নত্থি, যো দস্সনভাৱনাহি পহাতব্বো সিযা, তদভাৱা পহাতব্বাসঙ্কা নত্থীতি তংনিৱাৰণত্থো পটিক্খেপো ন সম্ভৱতি, তস্মা ‘‘নেৱদস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বো হেতু এতেস’’ন্তি এৱং অহেতুকানং গহণং ন ভৱেয্যাতি অত্থো. অথ ৱা ইতৰথা হি অহেতুকানং অগ্গহণং ভৱেয্যাতি অত্থস্স পাকটত্তা ন কাৰণসাধনীযো এসোতি গহেতব্বত্থস্সেৱ কাৰণং ৱদন্তো ‘‘হেতুযেৱ হি তেসং নত্থী’’তিআদিমাহ. তেসঞ্হি নেৱদস্সনেন ন ভাৱনাযপহাতব্বহেতুকপদৱচনীযানং যো দস্সনভাৱনাহি পহাতব্বো সিযা, সো এৱংপকাৰো হেতু নত্থি. তে হি অনেকপ্পকাৰা সহেতুকা অহেতুকা চাতি, তস্মা নেৱদস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বো হেতু এতেসং অত্থীতি অযমত্থো গহেতব্বোতি অত্থো.

১০. তং আৰম্মণং কত্ৱাতি ইদং চতুকিচ্চসাধনৱসেন আৰম্মণকৰণং সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অঞ্ঞথা গোত্ৰভুফলপচ্চৱেক্খণাদীনম্পি অপচযগামিতা আপজ্জেয্যাতি. অথ ৱা হেতুভাৱেন অপচযং নিব্বানং গচ্ছন্তীতি অপচযগামিনো. নিব্বানস্স হি অনিব্বত্তনিযত্তেপি সমুদযপ্পহানসমুদযনিৰোধানং অধিগমঅধিগন্তব্বভাৱতো হেতুহেতুফলভাৱো মগ্গনিব্বানানং যুজ্জতি. যথাহ ‘‘দুক্খনিৰোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭১৯). অত্থোতি হি হেতুফলং. ধম্মোতি হেতূতি. পুৰিমপচ্ছিমানং পুৰিমে সসম্পযুত্তা ৱুত্তা, পচ্ছিমে কেৱলা. পুৰিমে ৱিয পন পচ্ছিমে অত্থেপি অৰিযমগ্গসীসেন সব্বলোকুত্তৰকুসলচিত্তুপ্পাদা গহেতব্বা. দুতিযে অত্থৱিকপ্পে ‘‘আচযং গামিনো’’তি ৱত্তব্বে অনুনাসিকলোপো কতোতি দট্ঠব্বো. আচিনন্তীতি ৱা আচযা, আচযা হুত্ৱা গচ্ছন্তি পৱত্তন্তীতিপি অত্থো দট্ঠব্বো.

১১. সত্ত পন সেক্খা সিক্খনসীলাতি সেক্খা, তেসং ইমেতি সেক্খা, অঞ্ঞাসাধাৰণা মগ্গফলত্তযধম্মা. সযমেৱ সিক্খন্তীতি সিক্খনসীলানমেতং নিদস্সনং. যে হি ধম্মা সিক্খন্তি, তে সিক্খনসীলা হোন্তীতি. অক্খৰত্থো পন সিক্খা এতেসং সীলন্তি সেক্খাতি. ন সেক্খাতি যত্থ সেক্খভাৱাসঙ্কা অত্থি, তত্থাযং পটিসেধোতি লোকিযনিব্বানেসু অসেক্খভাৱানাপত্তি দট্ঠব্বা. সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা হি সিক্খা অত্তনো পটিপক্খকিলেসেহি ৱিপ্পমুত্তা পৰিসুদ্ধা উপক্কিলেসানং আৰম্মণভাৱম্পি অনুপগমনতো এতা সিক্খাতি ৱত্তুং যুত্তা অট্ঠসু মগ্গফলেসু ৱিজ্জন্তি, তস্মা চতুমগ্গহেট্ঠিমফলত্তযধম্মা ৱিয অৰহত্তফলধম্মাপি তাসু সিক্খাসু জাতাতি চ, তংসিক্খাসমঙ্গিনো অৰহতো ইতৰেসং ৱিয সেক্খত্তে সতি সেক্খস্স এতেতি চ, সিক্খা সীলং এতেসন্তি চ সেক্খাতি আসঙ্কিতব্বা সিযুন্তি তদাসঙ্কানিৱত্তনত্থং ‘‘অসেক্খা’’তি যথাৱুত্তসেক্খভাৱপটিসেধো কতো. অৰহত্তফলে হি পৱত্তমানা সিক্খা পৰিনিট্ঠিতসিক্খাকিচ্চত্তা ন সিক্খাকিচ্চং কৰোন্তি, কেৱলং সিক্খাফলভাৱেনেৱ পৱত্তন্তি, তস্মা তা ন সিক্খাৱচনং অৰহন্তি, নাপি তংসমঙ্গিনো সেক্খৱচনং, ন চ তংসম্পযুত্তা সিক্খনসীলাতি সিক্খাসু জাতাতিআদিঅত্থেহি অগ্গফলধম্মা সেক্খা ন হোন্তি, হেট্ঠিমফলেসু পন সিক্খা সকদাগামিমগ্গৱিপস্সনাদীনং উপনিস্সযভাৱতো সিক্খাকিচ্চং কৰোন্তীতি সিক্খাৱচনং অৰহন্তি, তংসমঙ্গিনো চ সেক্খৱচনং, তংসম্পযুত্তা চ সিক্খনসীলৱুত্তীতি তত্থ ধম্মা যথাৱুত্তেহি অত্থেহি সেক্খা হোন্তি এৱ.

সেক্খাতি ৱা অপৰিযোসিতসিক্খা দস্সিতা. অনন্তৰমেৱ ‘‘অসেক্খা’’তি ৱচনং পৰিযোসিতসিক্খানং দস্সনন্তি ন লোকিযনিব্বানানং অসেক্খতাপত্তি. ৱুদ্ধিপ্পত্তা ৱা সেক্খাতি এতস্মিং অত্থে সেক্খধম্মেসু এৱ কেসঞ্চি ৱুদ্ধিপ্পত্তানং অসেক্খতা আপজ্জতি, তেন অৰহত্তমগ্গধম্মা ৱুদ্ধিপ্পত্তা চ যথাৱুত্তেহি চ অত্থেহি সেক্খাতি কত্ৱা অসেক্খা আপন্নাতি? ন, তংসদিসেসু তব্বোহাৰা. অৰহত্তমগ্গতো হি নিন্নানাকৰণং অৰহত্তফলং ঠপেত্ৱা পৰিঞ্ঞাদিকিচ্চকৰণং ৱিপাকভাৱঞ্চ, তস্মা তে এৱ সেক্খা ধম্মা অৰহত্তফলভাৱং আপন্নাতি সক্কা ৱত্তুং, কুসলসুখতো চ ৱিপাকসুখং সন্ততৰতায পণীততৰন্তি ৱুদ্ধিপ্পত্তা চ তে ধম্মা হোন্তীতি অসেক্খাতি ৱুচ্চন্তীতি.

১২. কিলেসৱিক্খম্ভনাসমত্থতাদীহি পৰিত্তা. ‘‘কিলেস…পে… তাযা’’তি অত্থত্তযম্পি কুসলেসু যুজ্জতি, ৱিপাককিৰিযেসু দীঘসন্তানতাৱ. পমাণকৰেহি ৱা ওড়াৰিকেহি কামতণ্হাদীহি পৰিচ্ছিন্না পৰিত্তা. তেহি অপৰিচ্ছিন্নত্তা সুখুমেহি ৰূপতণ্হাদীহি পৰিচ্ছিন্না পমাণমহত্তং গতাতি মহগ্গতা. অপৰিচ্ছিন্না অপ্পমাণা.

১৪. অতপ্পকট্ঠেনাতি দিৱসম্পি পচ্চৱেক্খিযমানা লোকুত্তৰধম্মা তিত্তিং ন জনেন্তি সমাপজ্জিযমানাপি ফলধম্মাতি.

১৫. মাতুঘাতাদীসু পৱত্তমানাপি হিতসুখং ইচ্ছন্তাৱ পৱত্তন্তীতি তে ধম্মা হিতসুখাৱহা মে ভৱিস্সন্তীতি আসীসিতা হোন্তি, তথা অসুভাসুখানিচ্চানত্তেসু সুভাদিৱিপৰিযাসদড়্হতায আনন্তৰিযকম্মনিযতমিচ্ছাদিট্ঠীসু পৱত্তি হোতীতি তে ধম্মা অসুভাদীসু সুভাদিৱিপৰীতপ্পৱত্তিকা হোন্তি. মিচ্ছাসভাৱাতি মুসাসভাৱা. অনেকেসু আনন্তৰিযেসু কতেসু যং তত্থ বলৱং, তং ৱিপচ্চতি, ন ইতৰানীতি একন্তৱিপাকজনকতায নিযততা ন সক্কা ৱত্তুন্তি ‘‘ৱিপাকদানে সতী’’তিআদিমাহ. তত্থ খন্ধভেদানন্তৰন্তি চুতিঅনন্তৰং. চুতি হি মৰণনিদ্দেসে (ৱিভ. ১৯৩) ‘‘খন্ধানং ভেদো’’তি ৱুত্তাতি. এতেন ৱচনেন সতি ফলদানে চুতিঅনন্তৰো এৱ, ন অঞ্ঞো এতেসং ফলকালোতি ফলকালনিযমেনেৱ নিযততা ৱুত্তা হোতি, ন ফলদাননিযমেনাতি নিযতফলকালানং অঞ্ঞেসম্পি উপপজ্জৱেদনীযানং দিট্ঠধম্মৱেদনীযানম্পি নিযততা আপজ্জতি, তস্মা ৱিপাকধম্মধম্মানং পচ্চযন্তৰৱিকলতাদীহি অৱিপচ্চমানানম্পি অত্তনো সভাৱেন ৱিপাকধম্মতা ৱিয বলৱতা আনন্তৰিযেন ৱিপাকে দিন্নে অৱিপচ্চমানানম্পি আনন্তৰিযানং ফলদানে নিযতসভাৱা আনন্তৰিযসভাৱা চ পৱত্তীতি অত্তনো সভাৱেন ফলদাননিযমেনেৱ নিযততা আনন্তৰিযতা চ ৱেদিতব্বা. অৱস্সঞ্চ নিযতসভাৱা আনন্তৰিযসভাৱা চ তেসং পৱত্তীতি সম্পটিচ্ছিতব্বমেতং অঞ্ঞস্স বলৱতো আনন্তৰিযস্স অভাৱে চুতিঅনন্তৰং একন্তেন ফলদানতো.

ননু এৱং অঞ্ঞেসম্পি উপপজ্জৱেদনীযানং অঞ্ঞস্মিং ৱিপাকদাযকে অসতি চুতিঅনন্তৰমেৱ একন্তেন ফলদানতো আনন্তৰিযসভাৱা নিযতসভাৱা চ পৱত্তি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি অসমানজাতিকেন চেতোপণিধিৱসেন উপঘাতকেন চ নিৱত্তেতব্বৱিপাকত্তা অনন্তৰেকন্তফলদাযকত্তাভাৱা, ন পন আনন্তৰিযকানং পঠমজ্ঝানাদীনং দুতিযজ্ঝানাদীনি ৱিয অসমানজাতিকং ফলনিৱত্তকং অত্থি সব্বানন্তৰিযকানং অৱীচিফলত্তা, ন চ হেট্ঠুপপত্তিং ইচ্ছতো সীলৱতো চেতোপণিধি ৱিয উপৰূপপত্তিজনককম্মফলং আনন্তৰিযকফলং নিৱত্তেতুং সমত্থো চেতোপণিধি অত্থি অনিচ্ছন্তস্সেৱ অৱীচিপাতনতো, ন চ আনন্তৰিযকোপঘাতকং কিঞ্চি কম্মং অত্থি, তস্মা তেসংযেৱ অনন্তৰেকন্তৱিপাকজনকসভাৱা পৱত্তীতি.

অনেকানি চ আনন্তৰিযকানি কতানি একন্তে ৱিপাকে সন্নিযতত্তা উপৰতাৱিপচ্চনসভাৱাসঙ্কত্তা নিচ্ছিতানি সভাৱতো নিযতানেৱ. চুতিঅনন্তৰং পন ফলং অনন্তৰং নাম তস্মিং অনন্তৰে নিযুত্তানি তন্নিব্বত্তনেন অনন্তৰকৰণসীলানি অনন্তৰপ্পযোজনানি চাতি সভাৱতো আনন্তৰিযকানেৱ চ হোন্তি. তেসু পন সমানসভাৱেসু একেন ৱিপাকে দিন্নে ইতৰানি অত্তনা কত্তব্বস্স কিচ্চস্স তেনেৱ কতত্তা ন দুতিযং ততিযম্পি চ পটিসন্ধিং কৰোন্তি, ন সমত্থতাৱিঘাতত্তাতি নত্থি তেসং নিযতানন্তৰিযতানিৱত্তীতি. ন হি সমানসভাৱং সমানসভাৱস্স সমত্থতং ৱিহনতীতি. একস্স পন অঞ্ঞানিপি উপত্থম্ভকানি হোন্তীতি দট্ঠব্বানীতি. সম্মা সভাৱাতি সচ্চসভাৱা.

১৬. পৰিপুণ্ণমগ্গকিচ্চত্তা চত্তাৰো অৰিযমগ্গাৱ ইধ ‘‘মগ্গা’’তি ৱুত্তা. পচ্চযট্ঠেনাতি মগ্গপচ্চযট্ঠেন. নিক্খেপকণ্ডেপি হি যে মগ্গপচ্চযং লভন্তি, ন পন সযং মগ্গপচ্চযভাৱং গচ্ছন্তি, তে মগ্গহেতুকাতি দস্সেতুং ‘‘অৰিযমগ্গসমঙ্গিস্স মগ্গঙ্গানি ঠপেত্ৱা’’তিআদি (ধ. স. ১০৩৯) ৱুত্তং. যো পন তত্থেৱ ‘‘অৰিযমগ্গসমঙ্গিস্স অলোভো অদোসো অমোহো, ইমে ধম্মা মগ্গহেতূ’’তি আদিনযো ৱুত্তো, তং দস্সেতুং ‘‘মগ্গসম্পযুত্তা ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘অৰিযমগ্গসমঙ্গিস্স সম্মাদিট্ঠি মগ্গো চেৱ হেতু চা’’তিআদিনা পন ৱুত্তনযং দস্সেতুং ‘‘সম্মাদিট্ঠি সয’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পন অসঙ্গহিতসঙ্গণ্হনৱসেন পটিপাটিযা তযো নযা ৱুত্তা, হেতুবহুতাৱসেন ততিযো নযো ইধ দুতিযো ৱুত্তো.

অভিভৱিত্ৱা পৱত্তনট্ঠেনাতি সহজাতাধিপতিপি পুব্বাভিসঙ্খাৰৱসেন জেট্ঠকভাৱে পৱত্তমানো সহজাতে অত্তনো ৱসে অনুৱত্তযমানো তে অভিভৱিত্ৱা পৱত্ততি, আৰম্মণাধিপতিপি তদাৰম্মণে ধম্মে তথেৱ অত্তানং অনুৱত্তযমানো তে ধম্মে অভিভৱিত্ৱা আৰম্মণভাৱেন পৱত্ততি, ন পচ্চুপ্পন্নভাৱেন, তস্মা অধিপতিদ্ৱযম্পি সঙ্গহিতন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘মগ্গো অধিপতি এতেস’’ন্তি অযঞ্চ অত্থো নিক্খেপকণ্ডে উদাহৰণৱসেন আগতং অত্থনযং গহেত্ৱা ৱুত্তো. যস্মা পন পট্ঠানে (পট্ঠা. ২.১৬.১১) ‘‘মগ্গাধিপতিং ধম্মং পটিচ্চ মগ্গাধিপতি ধম্মো উপ্পজ্জতি নাধিপতিপচ্চযা, মগ্গাধিপতী খন্ধে পটিচ্চ মগ্গাধিপতি অধিপতী’’তি ৱুত্তং, তস্মা মগ্গো অধিপতি মগ্গাধিপতীতি অযম্পি অত্থো পাড়িযং সৰূপেকসেসৱসেন সমানসদ্দত্থৱসেন ৱা সঙ্গহিতোতি ৱেদিতব্বো.

১৭. অনুপ্পন্নাতি এতেন সব্বো উপ্পন্নভাৱো পটিসিদ্ধো, ন উপ্পন্নধম্মভাৱো এৱাতি তেন উপ্পন্না ৱিগতা অতীতাপি ন সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. যদি হি সঙ্গহিতা সিযুং, ‘‘অনুপ্পন্নো ধম্মো উপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিএৱমাদি ৱুচ্চেয্য, ন তু ৱুত্তন্তি. অনাগতানি ৱিপাককটত্তাৰূপানি অতীতে অনাগতে ৱা কম্মে পুৰিমনিপ্ফন্নে এৱ উপ্পজ্জিস্সন্তি, নানিপ্ফন্নেতি পৰিনিট্ঠিতকাৰণেকদেসানেৱ হোন্তি, তস্মা তানি ‘‘অৱস্সং উপ্পজ্জিস্সন্তীতি উপ্পাদিনো ধম্মা’’তি ৱুচ্চন্তি.

১৮. অত্তনো সভাৱন্তি কক্খড়ফুসনাদিসভাৱং.

২০. এৱং পৱত্তমানাতি এৱং চক্খাদিভাৱেন ফুসনাদিভাৱেন চ একসন্ততিপৰিযাপন্নতাৱসেন পৱত্তমানা. অত্তানং অধি অজ্ঝত্তাতি অধি-সদ্দো সমাসৱিসযে অধিকাৰত্থং পৱত্তিঅত্থঞ্চ গহেত্ৱা পৱত্ততীতি অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৱত্তা অজ্ঝত্তা. তেনাতি যস্স ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা চ সুঞ্ঞতং আনেঞ্জঞ্চ মনসিকৰোতো অজ্ঝত্তসুঞ্ঞতাদীসু চিত্তং ন পক্খন্দতি ন পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি নাধিমুচ্চতি, যো চ ইতিহ তত্থ সম্পজানো, তেন ভিক্খুনা. তস্মিংযেৱ পুৰিমস্মিং সমাধিনিমিত্তেতি পঠমজ্ঝানাদিসমাধিনিমিত্তে. অজ্ঝত্তমেৱাতি ঝানগোচৰে কসিণাদিম্হি. চিত্তং সণ্ঠপেতব্বন্তি পঠমজ্ঝানাদিচিত্তং সণ্ঠপেতব্বং. অজ্ঝত্তৰতোতি গোচৰজ্ঝত্তে নিব্বানে ৰতো, সমাধিগোচৰে কম্মট্ঠানে ৱা ৰতো. ‘‘সমাহিতো একো সন্তুসিতো তমাহু ভিক্খু’’ন্তি (ধ. প. ৩৬২) গাথাসেসো.

অজ্ঝত্তং সম্পসাদনন্তি এত্থ ঝানং সকসন্ততিপৰিযাপন্নত্তা ‘‘অজ্ঝত্ত’’ন্তি ৱুত্তন্তি নিযকজ্ঝত্তত্থো অজ্ঝত্ত-সদ্দো হোতি. অজ্ঝত্তন্তি সকসন্ততিনিযকং. অজ্ঝত্তে ভৱা অজ্ঝত্তিকাতি নিযকজ্ঝত্তেসুপি অব্ভন্তৰা চক্খাদযো ৱুচ্চন্তি. এত্থ পন অজ্ঝত্তিক-সদ্দো চক্খাদীসু পৱত্তমানো দস্সিতো, ন অজ্ঝত্তসদ্দো, অত্থি চ অজ্ঝত্তঅজ্ঝত্তিকসদ্দানং বহিদ্ধাবাহিৰ-সদ্দানং ৱিয ৱিসেসো. অজ্ঝত্তিকসদ্দো হি সপৰসন্তানিকেসু সব্বেসু চক্খাদীসু ৰূপাদীসু বাহিৰ-সদ্দো ৱিয পৱত্ততি, অজ্ঝত্ত-সদ্দো পন সকসন্তানিকেস্ৱেৱ চক্খুৰূপাদীসু ততো অঞ্ঞেস্ৱেৱ বহিদ্ধা-সদ্দো ৱিয পৱত্ততীতি তস্মা সদ্দতো অত্থতো চ অসমানত্তা ন ইদমেত্থ উদাহৰণং যুত্তন্তি. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো দট্ঠব্বো – অজ্ঝত্তে ভৱা অজ্ঝত্তিকাতি অযঞ্হি ৱচনত্থো. যঞ্চ অজ্ঝত্তে ভৱং, তেন অজ্ঝত্তেনেৱ ভৱিতব্বং, তেন তংৱাচকস্স অজ্ঝত্ত-সদ্দস্স অজ্ঝত্তিক-সদ্দস্স চ সমানত্থতা. উভিন্নম্পি সদ্দানং সমানত্থভাৱতো অজ্ঝত্তজ্ঝত্তে পৱত্তমানে অজ্ঝত্তিক-সদ্দে অজ্ঝত্ত-সদ্দো তত্থ পৱত্তোতি সক্কা ৱত্তুন্তি.

অযং খো পনানন্দ, ৱিহাৰোতি ৱিহাৰসুঞ্ঞতাসুত্তে (ম. নি. ৩.১৮৭) সঙ্গণিকাৰামতায ৰূপাদিৰতিযা চ আদীনৱং ৱত্ৱা তপ্পটিপক্খৱিহাৰদস্সনত্থং ৱুত্তং. অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতন্তি ৱিসযভূতং ইস্সৰিযট্ঠানভূতং সুঞ্ঞতং, সুঞ্ঞতাফলসমাপত্তিন্তি অত্থো. চিত্তিস্সৰা হি বুদ্ধা ভগৱন্তো ধম্মং দেসেন্তাপি যং মুহুত্তং তুণ্হী ভৱিতব্বং হোতি, তং মুহুত্তং ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তি, পগেৱ অঞ্ঞস্মিং কালে, তস্মা সব্বত্থাপি ইস্সৰিযানং বহুলং ফলসমাপত্তিযং ইস্সৰিযস্স পৱত্তনতো ফলসমাপত্তি ‘‘ইস্সৰিযট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তা. অৰহত্তফলাধিগমেন ৱা তথাগতানং ইস্সৰিযং নিব্বত্তং তংজনকেনেৱ মগ্গেনাতি তং তেসং ইস্সৰিযট্ঠানং. ৱিসযো চ অনঞ্ঞত্থভাৱোৱ যথা ‘‘আকাসে সকুণা উদকে মচ্ছা’’তি, বুদ্ধা চ অঞ্ঞত্থ দিস্সমানাপি ৱিৱেকপব্ভাৰতায ফলসমাপত্তিনিন্নাৱ, তেন তস্সা তস্সা কিৰিযায অনন্তৰং ফলসমাপত্তিযংযেৱ ভৱন্তীতি সা তেসং ৱিসযো, তব্বিসযতা চ সচ্চকসুত্তেন (ম. নি. ১.৩৬৪ আদযো) দীপেতব্বা.

২২. যেসং দট্ঠব্বভাৱো অত্থি, তে সনিদস্সনা. চক্খুৱিঞ্ঞাণগোচৰভাৱোৱ দট্ঠব্বভাৱো, তস্স ৰূপাযতনা অনঞ্ঞত্তেপি অঞ্ঞেহি ধম্মেহি ৰূপাযতনং ৱিসেসেতুং অঞ্ঞং ৱিয কত্ৱা ‘‘সহ নিদস্সনেনাতি সনিদস্সনা’’তি ৱুত্তং. ধম্মসভাৱসামঞ্ঞেন হি একীভূতেসু ধম্মেসু যো নানত্তকৰো সভাৱো, সো অঞ্ঞো ৱিয কত্ৱা উপচৰিতুং যুত্তো. এৱঞ্হি অত্থৱিসেসাৱবোধো হোতীতি. সযঞ্চ নিস্সযৱসেন চ সম্পত্তানং অসম্পত্তানঞ্চ পটিমুখভাৱো অঞ্ঞমঞ্ঞপতনং পটিহননভাৱো, যেন ব্যাপাৰাদিৱিকাৰপচ্চযন্তৰসহিতেসু চক্খাদীনং ৱিসযেসু ৱিকাৰুপ্পত্তি.

তিকমাতিকাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুকমাতিকাপদৱণ্ণনা

১-৬. মূলট্ঠেনাতি সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনেন মূলভাৱেন, ন পচ্চযমত্তট্ঠেন হেতুধম্মা হেতূ ধম্মাতি সমাসাসমাসনিদ্দেসভাৱো দ্ৱিন্নং পাঠানং ৱিসেসো. তথেৱাতি সম্পযোগতোৱ. সহেতুকানং হেতুসম্পযুত্তভাৱতো ‘‘সম্পযোগতো’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং, ন সহসদ্দস্স সম্পযোগত্থত্তা. সহ-সদ্দো পন একপুঞ্জে উপ্পাদতো যাৱ ভঙ্গা সহেতুকানং হেতূহি সমানদেসগহণানং হেতুআদিসব্ভাৱং দীপেতি, সম্পযুত্ত-সদ্দো একুপ্পাদাদিৱসেন সহ হেতূহি একীভাৱুপগমনং, ততো এৱ চ দ্ৱিন্নং দুকানং নানত্তং ৱেদিতব্বং. ধম্মনানত্তাভাৱেপি হি পদত্থনানত্তেন দুকন্তৰং ৱুচ্চতি. ন হি হেতুদুকসঙ্গহিতেহি ধম্মেহি অঞ্ঞে সহেতুকদুকাদীহি ৱুচ্চন্তি, তে এৱ পন সহেতুকাহেতুকাদিভাৱতো সহেতুকদুকাদীহি ৱুত্তা. এৱং সহেতুকদুকসঙ্গহিতা এৱ হেতুসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তভাৱতো হেতুসম্পযুত্তদুকেন ৱুত্তা. ন হি ধম্মানং অৱুত্ততাপেক্খং দুকন্তৰৱচনন্তি নত্থি পুনৰুত্তিদোসো. দেসেতব্বপ্পকাৰজাননঞ্হি দেসনাৱিলাসো তথা দেসনাঞাণঞ্চাতি. তেন ধম্মানং তপ্পকাৰতা ৱুত্তা হোতি. সকলেকদেসৱসেন পঠমদুকং দুতিযততিযেহি সদ্ধিং যোজেত্ৱা চতুত্থাদযো তযো দুকা ৱুত্তা. সকলঞ্হি পঠমদুকং দুতিযদুকেকদেসেন সহেতুকপদেন ততিযদুকেকদেসেন হেতুসম্পযুত্তপদেন চ যোজেত্ৱা যথাক্কমং চতুত্থপঞ্চমদুকা ৱুত্তা, তথা পঠমদুকেকদেসং নহেতুপদং সকলেন দুতিযদুকেন যোজেত্ৱা ছট্ঠদুকো ৱুত্তো. ইদম্পি সম্ভৱতীতি এতেন অৱুত্তম্পি সম্ভৱৱসেন দীপিতন্তি দস্সেতি. সম্ভৱো হি গহণস্স কাৰণন্তি. যথা হেতুসহেতুকাতি ইদং সম্ভৱতীতি কত্ৱা গহিতং, এৱং হেতুঅহেতুকাতি ইদম্পি সম্ভৱতীতি কত্ৱা গহেতব্বমেৱাতি এৱং অঞ্ঞত্থাপি যোজেতব্বং.

এৱং পঠমদুকং দুতিযততিযদুকেসু দুতিযপদেহি যোজেত্ৱা ‘‘হেতূ চেৱ ধম্মা অহেতুকা চ, অহেতুকা চেৱ ধম্মা ন চ হেতূ, হেতূ চেৱ ধম্মা হেতুৱিপ্পযুত্তা চ, হেতুৱিপ্পযুত্তা চেৱ ধম্মা ন চ হেতূ’’তি যে দ্ৱে দুকা কাতব্বা, তেসং সম্ভৱৱসেনেৱ সঙ্গহং দস্সেত্ৱা খো পন-পদেন অপৰেসম্পি দুকানং সঙ্গহং দস্সেতুং ‘‘তত্ৰ যদেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্ৰাতি পাড়িযং. অযং অতিৰেকত্থোতি ইদানি যং ৱক্খতি, তমত্থমাহ. তত্থ পন অঞ্ঞেপি অঞ্ঞথাপীতি এতেসং ৱিসুং পৱত্তিযা দ্ৱে দুকা দস্সিতা, সহ পৱত্তিযা পন অযম্পি দুকো ৱেদিতব্বো ‘‘হেতূ চেৱ ধম্মা হেতুসম্পযুত্তাপি হেতুৱিপ্পযুত্তাপী’’তি, এতেসু পন পঞ্চসু দুকেসু দুতিযদুকেন ততিযদুকো ৱিয, চতুত্থদুকেন পঞ্চমদুকো ৱিয চ ছট্ঠদুকেন নিন্নানত্থত্তা ‘‘ন হেতু খো পন ধম্মা হেতুসম্পযুত্তাপি হেতুৱিপ্পযুত্তাপী’’তি অযং দুকো ন ৱুত্তো. দস্সিতনিন্নানত্থনযো হি সো পুৰিমদুকেহীতি. ইতৰেসু চতূসু হেতূ চেৱ অহেতুকদুকেন সমানত্থত্তা হেতূ চেৱ হেতুৱিপ্পযুত্তদুকো, হেতুসহেতুকদুকেন সমানত্থত্তা হেতুহেতুসম্পযুত্তদুকো চ নহেতুহেতুসম্পযুত্তদুকো ৱিয ন ৱত্তব্বো. তেসু পন দ্ৱীসু পচ্ছিমদুকে ‘‘হেতূ খো পন ধম্মা সহেতুকা’’তি পদং চতুত্থদুকে পঠমপদেন নিন্নানাকৰণত্তা ন ৱত্তব্বং, ‘‘হেতূ খো পন ধম্মা অহেতুকা’’তি পদং ‘‘হেতূ চেৱ ধম্মা অহেতুকা’’তি এতেন নিন্নানত্তা ন ৱত্তব্বং. অৱসিট্ঠে পন একস্মিং দুকে ‘‘অহেতুকা চেৱ ধম্মা ন চ হেতূ’’তি পদং ছট্ঠদুকে দুতিযপদেন একত্থত্তা ন ৱত্তব্বং. ইদানি ‘‘হেতূ চেৱ ধম্মা অহেতুকা চা’’তি ইদমেৱেকং পদং অৱসিট্ঠং, ন চ একেন পদেন দুকো হোতীতি তঞ্চ ন ৱুত্তন্তি. চতুত্থদুকে দুতিযপদেন পন সমানত্থস্স ছট্ঠদুকে পঠমপদস্স ৱচনং দুকপূৰণত্থং, এতেন ৱা গতিদস্সনেন সব্বস্স সম্ভৱন্তস্স সঙ্গহো কতোতি দট্ঠব্বো. তথা হি সব্বো সম্ভৱদুকো পঠমদুকে দুতিযততিযদুকপক্খেপেন দস্সিতো, তেসু চ পঠমদুকপক্খেপেনাতি.

৭-১৩. সমানকালেন অসমানকালেন কালৱিমুত্তেন চ পচ্চযেন নিপ্ফন্নানং পচ্চযাযত্তানং পচ্চযভাৱমত্তেন তেসং পচ্চযানং অত্থিতং দীপেতুং সপ্পচ্চযৱচনং, ন সহেতুকৱচনং ৱিয সমানকালানমেৱ, নাপি সনিদস্সনং ৱিয তংসভাৱস্স অনত্থন্তৰভূতস্স. সঙ্খত-সদ্দো পন সমেতেহি নিপ্ফাদিতভাৱং দীপেতীতি অযমেতেসং ৱিসেসো দুকন্তৰৱচনে কাৰণং. এত্থ চ অপ্পচ্চযা অসঙ্খতাতি বহুৱচননিদ্দেসো অৱিনিচ্ছিতত্থপৰিচ্ছেদদস্সনৱসেন মাতিকাঠপনতো কতোতি ৱেদিতব্বো. উদ্দেসেন হি কুসলাদিসভাৱানং ধম্মানং অত্থিতামত্তং ৱুচ্চতি, ন পৰিচ্ছেদোতি অপৰিচ্ছেদেন বহুৱচনেন উদ্দেসো ৱুত্তোতি. ৰূপন্তি ৰূপাযতনং পথৱিযাদি ৱা. পুৰিমস্মিং অত্থৱিকপ্পে ৰূপাযতনস্স অসঙ্গহিততা আপজ্জতীতি ৰুপ্পনলক্খণং ৱা ৰূপন্তি অযং অত্থনযো ৱুত্তো. তত্থ ৰূপন্তি ৰুপ্পনসভাৱো. ন লুজ্জতি ন পলুজ্জতীতি যো গহিতো তথা ন হোতি, সো লোকোতি তংগহণৰহিতানং লোকুত্তৰানং নত্থি লোকতা. দুক্খসচ্চং ৱা লোকো, তত্থ তেনেৱ লোকসভাৱেন ৱিদিতাতি লোকিযা.

এৱং সন্তে চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৱিজানিতব্বস্স ৰূপাযতনস্স তেনেৱ নৱিজানিতব্বস্স সদ্দাযতনাদিকস্স চ নানত্তা দ্ৱিন্নম্পি পদানং অত্থনানত্ততো দুকো হোতি. এৱং পন দুকে ৱুচ্চমানে দুকবহুতা আপজ্জতি, যত্তকানি ৱিঞ্ঞাণানি, তত্তকা দুকা ৱুত্তা সমত্তা ঠপেত্ৱা সব্বধম্মাৰম্মণানি ৱিঞ্ঞাণানি. তেসু চ দুকস্স পচ্ছেদো আপজ্জতি, তথা চ সতি ‘‘কেনচী’’তি পদং সব্বৱিঞ্ঞাণসঙ্গাহকং ন সিযা, নিদ্দেসেন চ ৱিৰুদ্ধং ইদং ৱচনং. যো চ তত্থ ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৱিঞ্ঞেয্যাতি অযং দুকো ন হোতী’’তি পটিসেধো কতো, সো চ কথং যুজ্জেয্য. ন হি সমত্থা অট্ঠকথা পাড়িং পটিসেধেতুন্তি, ন চ কেনচি-সদ্দস্স তেনেৱাতি অযং পদত্থো সম্ভৱতি, ‘‘কেনচী’’তি এতস্স আদিপদস্স অনিযমিতং যং কিঞ্চি একং পদত্থো, তং ৱত্ৱা ৱুচ্চমানস্স ‘‘কেনচী’’তি দুতিযপদস্স যং কিঞ্চি অপৰং অনিযমিতং পদত্থোতি লোকসিদ্ধমেতং, তথেৱ চ নিদ্দেসো পৱত্তো, ন চেত্থ ৱিঞ্ঞাতব্বধম্মভেদেন দুকভেদো সমত্তো আপজ্জতি যত্তকা ৱিঞ্ঞাতব্বা, তত্তকা দুকাতি, তস্মা নত্থি দুকবহুতা. ন হি একংযেৱ ৱিঞ্ঞাতব্বং কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যং কেনচি ন ৱিঞ্ঞেয্যঞ্চ, কিন্তু অপৰম্পি অপৰম্পীতি সব্বৱিঞ্ঞাতব্বসঙ্গহে দুকো সমত্তো হোতি, এৱঞ্চ সতি ‘‘কেনচী’’তি পদং অনিযমেন সব্বৱিঞ্ঞাণসঙ্গাহকন্তি সিদ্ধং হোতি, ৱিঞ্ঞাণনানত্তেন চ ৱিঞ্ঞাতব্বং ভিন্দিত্ৱা অযং দুকো ৱুত্তো, ন ৱিঞ্ঞাতব্বানং অত্থন্তৰতাযাতি. এতস্স পন দুকস্স নিক্খেপৰাসিনিদ্দেসো দুকসঙ্গহিতধম্মেকদেসেসু দুকপদদ্ৱযপ্পৱত্তিদস্সনৱসেন পৱত্তো. অত্থুদ্ধাৰনিদ্দেসো নিৰৱসেসদুকসঙ্গহিতধম্মদস্সনৱসেনাতি ৱেদিতব্বো.

১৪-১৯. চক্খুতোপি…পে… মনতোপীতি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিৱীথীসু তদনুগতমনোৱিঞ্ঞাণৱীথীসু চ কিঞ্চাপি কুসলাদীনম্পি পৱত্তি অত্থি, কামাসৱাদযো এৱ পন ৱণতো যূসং ৱিয পগ্ঘৰণকঅসুচিভাৱেন সন্দন্তি, তস্মা তে এৱ ‘‘আসৱা’’তি ৱুচ্চন্তি. তত্থ হি পগ্ঘৰণকঅসুচিম্হি নিৰুড়্হো আসৱসদ্দোতি. ধম্মতো যাৱ গোত্ৰভুন্তি ততো পৰং মগ্গফলেসু অপ্পৱত্তিতো ৱুত্তং. এতে হি আৰম্মণকৰণৱসেন ধম্মে গচ্ছন্তা ততো পৰং ন গচ্ছন্তীতি. ননু ততো পৰং ভৱঙ্গাদীনিপি গচ্ছন্তীতি চে? ন, তেসম্পি পুব্বে আলম্বিতেসু লোকিযধম্মেসু সাসৱভাৱেন অন্তোগধত্তা ততো পৰতাভাৱতো. এত্থ চ গোত্ৰভুৱচনেন গোত্ৰভুৱোদানফলসমাপত্তিপুৰেচাৰিকপৰিকম্মানি ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি, পঠমমগ্গপুৰেচাৰিকমেৱ ৱা গোত্ৰভু অৱধিনিদস্সনভাৱেন গহিতং, ততো পৰং মগ্গফলসমানতায পন অঞ্ঞেসু মগ্গেসু মগ্গৱীথিযং ফলসমাপত্তিৱীথিযং নিৰোধানন্তৰঞ্চ পৱত্তমানেসু ফলেসু নিব্বানে চ পৱত্তি নিৱাৰিতা আসৱানন্তি ৱেদিতব্বা. সৱন্তীতি গচ্ছন্তি. দুৱিধো হি অৱধি অভিৱিধিৱিসযো অনভিৱিধিৱিসযো চ. অভিৱিধিৱিসযং কিৰিযা ব্যাপেত্ৱা পৱত্ততি ‘‘আভৱগ্গা ভগৱতো যসো গতো’’তি, ইতৰং বহি কত্ৱা ‘‘আপাটলিপুত্তা ৱুট্ঠো দেৱো’’তি. অযঞ্চ আ-কাৰো অভিৱিধিঅত্থো ইধ গহিতোতি ‘‘অন্তোকৰণত্থো’’তি ৱুত্তং.

চিৰপাৰিৱাসিযট্ঠো চিৰপৰিৱুত্থতা পুৰাণভাৱো. আদি-সদ্দেন ‘‘পুৰিমা, ভিক্খৱে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি ভৱতণ্হাযা’’তি (অ. নি. ১০.৬২) ইদং সুত্তং সঙ্গহিতং. অৱিজ্জাসৱভৱাসৱানঞ্চ চিৰপৰিৱুত্থতায দস্সিতায তব্ভাৱভাৱীনং কামাসৱদিট্ঠাসৱানঞ্চ চিৰপৰিৱুত্থতা দস্সিতা হোতি. অঞ্ঞেসুপি যথাৱুত্তে ধম্মে ওকাসঞ্চ আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তমানেসু মানাদীসু ৱিজ্জমানেসু অত্তত্তনিযাদিগ্গাহৱসেন অভিব্যাপনং মদকৰণৱসেন আসৱসদিসতা চ এতেসংযেৱ, নাঞ্ঞেসন্তি এতেস্ৱেৱ আসৱসদ্দো নিৰুড়্হো দট্ঠব্বো. আযতং ৱা সৱন্তি ফলন্তীতি আসৱা. ন হি কিঞ্চি সংসাৰদুক্খং আসৱেহি ৱিনা উপ্পজ্জমানং অত্থীতি. আৰম্মণভাৱেন যে ধম্মা ৱণো ৱিয আসৱে পগ্ঘৰন্তি, তে অসম্পযোগে অতব্ভাৱেপি সহ আসৱেহীতি সাসৱা, আসৱৱন্তোতি অত্থো.

ওসানদুকে ‘‘নো আসৱা খো পনা’’তি অৱত্ৱা ‘‘আসৱৱিপ্পযুত্তা খো পনা’’তি ৱচনং সাসৱানং সহেতুকানং ৱিয সম্পযুত্তেহি তংসহিততা ন হোতীতি দস্সনত্থং. এৱং সেসগোচ্ছকেসুপি যথাসম্ভৱং ৱিপ্পযুত্তগ্গহণে পযোজনং দট্ঠব্বং. অপিচ ‘‘নো আসৱা খো পন ধম্মা সাসৱা’’তি ইদং পদং চতুত্থদুকে দুতিযপদেন নিন্নানং, ন চ একেন দুকো হোতি, তস্মা আসৱৱিপ্পযুত্তপদমেৱ গহেত্ৱা ওসানদুকযোজনা ঞাযাগতাতি কতা. হেতুগোচ্ছকে পন হেতুৱিপ্পযুত্তানং সহেতুকতা নত্থীতি তে গহেত্ৱা দুকযোজনায অসক্কুণেয্যত্তা নহেতুপদং গহেত্ৱা ওসানদুকযোজনা কতা. যে ৱা পন পঠমে দুকে দুতিযস্স পক্খেপে একো, ততিযস্স দ্ৱে, পঠমস্স দুতিযে একো, ততিযে দ্ৱে, দুতিযস্স ততিযে একো, দুতিযে চ ততিযস্স একোতি অট্ঠ দুকা লব্ভন্তি, তেসু তীহি ইতৰে চ নযতো দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা. এস নযো সেসগোচ্ছকেসুপি.

২০-২৫. কিলেসকম্মৱিপাকৱট্টানং পচ্চযভাৱেন তত্থ সংযোজেন্তি, সতিপি অঞ্ঞেসং তপ্পচ্চযভাৱে ন ৱিনা সংযোজনানি তেসং তপ্পচ্চযভাৱো অত্থি, ওৰম্ভাগিযুদ্ধম্ভাগিযসঙ্গহিতেহি চ তংতংভৱনিব্বত্তককম্মনিযমো ভৱনিযমো চ হোতি, ন চ উপচ্ছিন্নসংযোজনস্স কতানিপি কম্মানি ভৱং নিব্বত্তেন্তীতি. সংযোজেতব্বাতি ৱা সংযোজনিযা, সংযোজনে নিযুত্তাতি ৱা. দূৰগতস্সপি আকড্ঢনতো নিস্সৰিতুং অপ্পদানৱসেন বন্ধনং সংযোজনং, গন্থকৰণং সঙ্খলিকচক্কলকানং ৱিয পটিবদ্ধতাকৰণং ৱা গন্থনং গন্থো, সংসিলিসকৰণং যোজনং যোগোতি অযমেতেসং ৱিসেসোতি ৱেদিতব্বো. ধম্মানং সভাৱকিচ্চৱিসেসঞ্ঞুনা পন ভগৱতা সম্পযুত্তেসু আৰম্মণেসু তপ্পচ্চযেসু চ তেহি তেহি নিপ্ফাদিযমানং তং তং কিচ্চৱিসেসং পস্সন্তেন তে তে ধম্মা তথা তথা আসৱসংযোজনগন্থাদিৱসেন ৱুত্তাতি ‘‘কিমত্থং এতেযেৱ ধম্মা এৱং ৱুত্তা, কস্মা চ ৱুত্তা এৱ পুন ৱুত্তা’’তি ন চোদেতব্বমেতং.

২৬-৩৭. গন্থনিযাতি এত্থ অযমঞ্ঞো অত্থো ‘‘গন্থকৰণং গন্থনং, গন্থনে নিযুত্তাতি গন্থনিযা, গন্থযিতুং সক্কুণেয্যা, গন্থযিতুং অৰহন্তীতি ৱা গন্থনিযা’’তি. এৱং ওঘনিযাদীসুপি দট্ঠব্বং. তেনাতিক্কমতীতি এতং ধাত্ৱত্থং গহেত্ৱা ওঘনিযাতি পদসিদ্ধি কতা.

৫০-৫৪. ধম্মসভাৱং অগ্গহেত্ৱা পৰতো আমসন্তীতি পৰামাসা. পৰতোতি নিচ্চাদিতো. আমসন্তীতি সভাৱপটিসেধেন পৰিমজ্জন্তি.

৫৫-৬৮. সভাৱতো ৱিজ্জমানং অৱিজ্জমানং ৱা ৱিচিত্তসঞ্ঞায সঞ্ঞিতং আৰম্মণং অগ্গহেত্ৱা অপ্পৱত্তিতো আলম্বমানা ধম্মা সাৰম্মণা. চিন্তনং গহণং আৰম্মণূপলদ্ধি. চেতসি নিযুত্তা, চেতসা সংসট্ঠা ৱা চেতসিকা. দুব্বিঞ্ঞেয্যনানত্ততায একীভাৱমিৱুপগমনং নিৰন্তৰভাৱুপগমনং. যেসং ৰূপানং চিত্তং সহজাতপচ্চযো হোতি, তেসং চিত্তস্স চ সুৱিঞ্ঞেয্যনানত্তন্তি নিৰন্তৰভাৱানুপগমনং ৱেদিতব্বং. একতো ৱত্তমানাপীতি অপি-সদ্দো কো পন ৱাদো একতো অৱত্তমানাতি এতমত্থং দীপেতি. ইদমেত্থ ৱিচাৰেতব্বং – অৱিনিব্ভোগৰূপানং কিং অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠতা, উদাহু ৱিসংসট্ঠতাতি? ৱিসুং আৰম্মণভাৱেন সুৱিঞ্ঞেয্যনানত্তত্তা ন সংসট্ঠতা, নাপি ৱিসংসট্ঠতা সংসট্ঠাতি অনাসঙ্কনীযসভাৱত্তা. চতুন্নঞ্হি খন্ধানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠসভাৱত্তা ৰূপনিব্বানেহিপি সো সংসট্ঠভাৱো অত্থি নত্থীতি সিযা আসঙ্কা, তস্মা তেসং ইতৰেহি, ইতৰেসঞ্চ তেহি ৱিসংসট্ঠসভাৱতা ৱুচ্চতি, ন পন ৰূপানং ৰূপেহি কত্থচি সংসট্ঠতা অত্থীতি তদাসঙ্কাভাৱতো ৱিসংসট্ঠতা চ ৰূপানং ৰূপেহি ন ৱুচ্চতীতি. এস হি তেসং সভাৱোতি. চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানাদিপদেসু সংসট্ঠসমুট্ঠানাদিসদ্দা চিত্তসদ্দাপেক্খাতি পচ্চেকং চিত্তসদ্দসম্বন্ধত্তা চিত্তসংসট্ঠা চ তে চিত্তসমুট্ঠানা চাতি পচ্চেকং যোজেত্ৱা অত্থো ৱুত্তো. উপাদিযন্তেৱাতি ভূতানি গণ্হন্তি এৱ, নিস্সযন্তি এৱাতি অত্থো. যথা ভূতানি উপাদিযন্তি গয্হন্তি নিস্সীযন্তি, ন তথা এতানি গয্হন্তি নিস্সীযন্তি, তস্মা উপাদা. অথ ৱা ভূতানি অমুঞ্চিত্ৱা তেসং ৱণ্ণনিভাদিভাৱেন গহেতব্বতো উপাদা.

৭৫-৮২. সংকিলিট্ঠত্তিকে ৱুত্তনযেনাতি সং-সদ্দং অপনেত্ৱা কিলিসন্তীতি কিলেসাতিআদিনা নযেন.

৮৩-১০০. কামাৱচৰাদীসু অযমপৰো অত্থো – কামতণ্হা কামো, এৱং ৰূপাৰূপতণ্হা ৰূপং অৰূপঞ্চ. আৰম্মণকৰণৱসেন তানি যত্থ অৱচৰন্তি, তে কামাৱচৰাদযোতি. এৱঞ্হি সতি অঞ্ঞভূমীসু উপ্পজ্জমানানং অকামাৱচৰাদিতা কামাৱচৰাদিতা চ নাপজ্জতীতি সিদ্ধং হোতি. নিক্খেপকণ্ডেপি ‘‘এত্থাৱচৰা’’তি ৱচনং অৱীচিপৰনিম্মিতপৰিচ্ছিন্নোকাসায কামতণ্হায আৰম্মণভাৱং সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং, তদোকাসতা চ তণ্হায তন্নিন্নতায ৱেদিতব্বা. যদি পৰিযাপন্নসদ্দস্স অন্তোগধাতি অযমত্থো, মগ্গাদিধম্মানঞ্চ লোকুত্তৰন্তোগধত্তা পৰিযাপন্নতা আপজ্জতি. ন হি ‘‘পৰিযাপন্না’’তি এত্থ তেভূমকগহণং অত্থীতি? নাপজ্জতি সব্বদা পৱত্তমানস্স পচ্চক্খস্স লোকস্স ৱসেন পৰিযাপন্ননিচ্ছযতো. অথ ৱা পৰিচ্ছেদকাৰিকায তণ্হায পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা আপন্না পটিপন্না গহিতাতি পৰিযাপন্না.

অনীয-সদ্দো বহুলা কত্তুঅভিধাযকোতি ৱট্টচাৰকতো নিয্যন্তীতি নিয্যানীযা, নী-কাৰস্স ৰস্সত্তং য-কাৰস্স চ ক-কাৰত্তং কত্ৱা ‘‘নিয্যানিকা’’তি ৱুত্তং, নিয্যানকৰণসীলা ৱা নিয্যানিকা. উত্তৰিতব্বস্স অঞ্ঞস্স নিদ্দিট্ঠস্স অভাৱা নিদ্দিসিযমানা সউত্তৰা ধম্মাৱ উত্তৰিতব্বাতি ‘‘অত্তান’’ন্তি আহ. ৰাগাদীনন্তি ৰাগাদীনং দসন্নং কিলেসানং সব্বনিযতাকুসলানং ৱা. তেহি নানপ্পকাৰদুক্খনিব্বত্তকেহি অভিভূতা সত্তা কন্দন্তি অকন্দন্তাপি কন্দনকাৰণভাৱতো. যস্মা পন পহানেকট্ঠতাৱসেন চ ‘‘সৰণা’’তি আহ, তস্মা ‘‘ৰাগাদীন’’ন্তি ৱচনেন ৰাগদোসমোহাৱ গহিতাতি ঞাযতি. ৰণ-সদ্দো ৱা ৰাগাদিৰেণূসু নিৰুড়্হো দট্ঠব্বো, ৰণং ৱা যুদ্ধং, ‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তি (সু. নি. ৪৩৮; মহানি. ২৮, ৬৮, ১৪৯; চূড়নি. নন্দমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৪৭) এৱমাদিকা চ অকুসলা সেনা অৰিযমগ্গযুদ্ধেন জেতব্বত্তা সযুদ্ধত্তা ‘‘সৰণা’’তি ৱুচ্চন্তীতি. অৰণৱিভঙ্গসুত্তে (ম. নি. ৩.৩২৩ আদযো) পন সদুক্খা সউপঘাতা সউপাযাসা সপৰিড়াহা মিচ্ছাপটিপদাভূতা কামসুখানুযোগাদযো ‘‘সৰণা’’তি ৱুত্তাতি দুক্খাদীনং ৰণভাৱো তন্নিব্বত্তকসভাৱানং অকুসলানং সৰণতা চ ৱেদিতব্বা.

পিট্ঠিদুকা সমত্তা.

সুত্তন্তিকদুকমাতিকাপদৱণ্ণনা

১০১-১০৮. ৱিজ্জাৰাসন্তোগধধম্মা ৱিজ্জাসভাগতায তদেকদেসে ৱিজ্জাকোট্ঠাসে ৱত্তন্তীতি ৱুত্তা. ৱজিৰস্স যত্থ তং পততি, তত্থ অভেজ্জং নাম কিঞ্চি মণিপাসাণাদি নত্থি, ন চ তেন গমনমগ্গো ৱিৰুহতি, এৱমেৱ অৰহত্তমগ্গেন যত্থ সো উপ্পজ্জতি, তস্মিং সন্তানে অভেজ্জো কিলেসো নাম নত্থি, ন চ ভিন্নো পুন ৱিৰুহতীতি ৱজিৰুপমতা ৱেদিতব্বা. তদুপচাৰেন বালা যথা ‘‘মঞ্চা ঘোসন্তী’’তি. কণ্হাভিজাতীতি অপাযা ৱুচ্চন্তি মনুস্সেসু চ দোভগ্গিযং. তপনস্স ৱা দুক্খস্স হিতাতি তপনিযা.

দাসাদীসুপি সিৰিৱড্ঢকাদিসদ্দা ৱিয অতথত্তা ৱচনমত্তমেৱ অধিকাৰং কত্ৱা পৱত্তা অধিৱচনা. যস্মা পন অধিৱচননিৰুত্তিপঞ্ঞত্তিপদানি সমানত্থানি, সব্বঞ্চ ৱচনং অধিৱচনাদিভাৱং ভজতি, তস্মা তেসুপি ৱচনৱিসেসেসু ৱিসেসেন পৱত্তেহি অধিৱচনাদিসদ্দেহি সব্বানি ৱচনানি অত্থপ্পকাসনসামঞ্ঞেন ৱুত্তানীতি এতেনাধিপ্পাযেন অযং অত্থযোজনা কতাতি ৱেদিতব্বা. অথ ৱা অধি-সদ্দো উপৰিভাগে, উপৰি ৱচনং অধিৱচনং. কস্স উপৰি? পকাসেতব্বস্স অত্থস্সাতি ৱিদিতোৱাযমত্থো. অধীনং ৱা ৱচনং অধিৱচনং. কেন অধীনং? অত্থেন. তথা তংতংঅত্থপ্পকাসনে নিচ্ছিতং, নিযতং ৱা ৱচনং নিৰুত্তি. পথৱীধাতুপুৰিসাদিতংতংপকাৰেন ঞাপনতো পঞ্ঞত্তীতি এৱং অধিৱচনাদিপদানং সব্বৱচনেসু পৱত্তি ৱেদিতব্বা. অঞ্ঞথা সিৰিৱড্ঢকধনৱড্ঢকপ্পকাৰানমেৱ অভিলাপানং অধিৱচনতা, অভিসঙ্খৰোন্তীতি এৱংপকাৰানমেৱ নিদ্ধাৰণৱচনানং নিৰুত্তিতা, তক্কো ৱিতক্কোতি এৱংপকাৰানমেৱ একমেৱত্থং তেন তেন পকাৰেন ঞাপেন্তানং পঞ্ঞত্তিতা চ আপজ্জেয্যাতি.

১০৯-১১৮. ফস্সো ৱেদনাতি সব্বদাপি অৰূপধম্মানং ফস্সাদিনামকত্তা পথৱিযাদীনং কেসকুম্ভাদিনামন্তৰাপত্তি ৱিয নামন্তৰানাপজ্জনতো চ সদা অত্তনাৱ কতনামতায চতুক্খন্ধনিব্বানানি নামকৰণট্ঠেন নামং. নমনং অৱিনাভাৱতো আৰম্মণাভিমুখতা, নমনহেতুভূততা নামনং. অথ ৱা অধিৱচনসম্ফস্সো ৱিয অধিৱচনং নামমন্তৰেন যে অনুপচিতবোধিসম্ভাৰানং গহণং ন গচ্ছন্তি, তে নামাযত্তগ্গহণা নামং. ৰূপং পন ৱিনাপি নামসাধনং অত্তনো ৰুপ্পনসভাৱেন গহণং উপযাতীতি ৰূপং.

১১৯-১২৩. ইতো পুব্বে পৰিকম্মং পৱত্তং, ইতো পৰং ভৱঙ্গং, মজ্ঝে সমাপত্তীতি এৱং সমাপত্তীনং অপ্পনাপৰিচ্ছেদপঞ্ঞা সমাপত্তিকুসলতা. ৱুট্ঠানে কুসলভাৱো পুব্বে ৱুট্ঠানে পৰিচ্ছেদকৰণঞাণং. লক্খণাদিৱসেন অনিচ্চাদিৱসেন চ মনসি কৰণং মনসিকাৰো.

১২৪-১৩৪. সুচিসীলতা সোৰচ্চং. সা হি সোভনকম্মৰততাতি. সম্মোদকস্স, সম্মোদকো ৱা মুদুভাৱো সম্মোদকমুদুভাৱো, সণ্হৱাচতা. ‘‘অগুত্তদ্ৱাৰতা’’তি ৱুত্তে কেসু দ্ৱাৰেসূতি ন পঞ্ঞাযতীতি ‘‘ইন্দ্ৰিযেসূ’’তি ৱুত্তং. সম্পজানাতীতি সম্পজানো, তস্স ভাৱো সম্পজঞ্ঞং. তদপি ঞাণং যস্মা সম্পজানাতি, তস্মা ‘‘সম্পজানাতীতি সম্পজঞ্ঞ’’ন্তি আহ. অপ্পটিসঙ্খানে নিমিত্তে ৱিসযে ৱা. ৱীৰিযসীসেনাতি ৱীৰিযপামোক্খেন. উপ্পন্নং বলন্তি ৱীৰিযোপত্থম্ভেন হি কুসলভাৱনা বলৱতী থিৰা উপ্পজ্জতীতি তথা উপ্পন্না বলৱতী কুসলভাৱনা বলৱন্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতিপি ৱুচ্চন্তি. কসিণনিমিত্তং ৱিয সঞ্ঞাণং ৱিয সৱিগ্গহং ৱিয চ সুট্ঠু উপলক্খেতব্বাকাৰং ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি. সমথো চ এৱং আকাৰোতি ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি ৱুত্তো. তথা হি সো পচ্চৱেক্খন্তেন পচ্চৱেক্খণতো গয্হতীতি. উদ্ধচ্চমিৱ চিত্তং ন ৱিক্খিপতীতি, ৱিক্খেপপটিক্খেপো ৱা অৱিক্খেপো.

১৩৫-১৪২. সীলমেৱ পুনপ্পুনং আসেৱিযমানং লোকিযং লোকুত্তৰম্পি সীলং পৰিপূৰেতীতি ‘‘সীলপৰিপূৰণতো’’তি ৱুত্তং. সীলস্স সম্পদাতি কাৰণসীলম্পি ফলসীলম্পি সম্পন্নসমুদাযস্স একদেসৱসেন ৱুত্তং. অথ ৱা ‘‘কতমে চ থপতি অকুসলা সীলা? অকুসলং কাযকম্মং অকুসলং ৱচীকম্মং পাপকো আজীৱো’’তি (ম. নি. ২.২৬৪) ৱুত্তত্তা সব্বম্পি কুসলাকুসলং ‘‘সীল’’ন্তি গহেত্ৱা তত্থ কুসলসীলং নিদ্ধাৰেত্ৱা ‘‘সীলসম্পদা’’তি ৱুত্তং. এৱং দিট্ঠিসম্পদাপি ৱেদিতব্বা.

দিট্ঠিৱিসুদ্ধি খো পন যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি কম্মস্সকতঞাণাদিসঙ্খাতা দিট্ঠিৱিসুদ্ধি চেৱাতি পটিপাটিযা দিট্ঠিৱিসুদ্ধি দিট্ঠিৱিসুদ্ধি খো পনাতি চ পদদ্ৱযস্স সমানত্তা পঞ্ঞা. যথাদিট্ঠিস্সাতি নিব্বত্তিতপ্পকাৰদিট্ঠিস্স নিব্বত্তেতব্বপধানানুৰূপদিট্ঠিস্স ৱা যথাদিট্ঠিপৱত্তকিৰিযস্স ৱা. সংৱেগোতি সহোত্তপ্পং ঞাণং, ওত্তপ্পমেৱ ৱা. সমত্তং তুস্সনং তিত্তি সন্তুট্ঠি, নত্থি এতস্স সন্তুট্ঠীতি অসন্তুট্ঠি, অসন্তুট্ঠিস্স ভাৱো অসন্তুট্ঠিতা. ৱীৰিযপ্পৱাহে পৱত্তমানে অন্তৰা এৱ পটিগমনং নিৱত্তনং পটিৱানং, তং অস্স অত্থীতি পটিৱানী, ন পটিৱানী অপ্পটিৱানী, তস্স ভাৱো অপ্পটিৱানিতা. ৱিমুচ্চনং নাম আৰম্মণে অধিমুত্ততা কিলেসেহি সব্বসঙ্খাৰেহি চ নিস্সটতা চ. পটিসন্ধিৱসেনাতি কিলেসানং তংতংমগ্গৱজ্ঝানং উপ্পন্নমগ্গে খন্ধসন্তানে পুন সংদহনৱসেন. অনুপ্পাদভূতেতি তংতংফলে. অনুপ্পাদপৰিযোসানেতি অনুপ্পাদকৰো মগ্গো অনুপ্পাদো, তস্স পৰিযোসানে.

সুত্তন্তিকদুকমাতিকাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুকমাতিকাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কামাৱচৰকুসলপদভাজনীযৱণ্ণনা

১. ‘‘যে ৱা পন…পে… অৰূপিনো ধম্মা’’তি ইদং ‘‘ফস্সো হোতী’’তি এৱমাদিকং ৱিয ন ৱিসুং ‘‘তেপি হোন্তী’’তি হোতি-সদ্দেন সম্বন্ধং কত্ৱা ৱুত্তং, উদ্দিট্ঠাৱসেসে চ পন গহেত্ৱা ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা’’তি অপ্পেতুং ৱুত্তন্তি অপ্পনায অৱৰোধিতং. এৱঞ্চ কত্ৱা নিদ্দেসেপি এতস্স পদভাজনীযং ন ৱুত্তন্তি. সৰূপেন পন অদস্সিতত্তা ‘‘অত্থী’’তি ৱত্ৱা দুতিযেন হোতি-সদ্দেন সম্বন্ধো নিদ্দেসো চ ন কতো, সঙ্খেপেন পন উদ্দিসিত্ৱা সঙ্খেপেনেৱ যে ৱা পন ধম্মা নিদ্দিট্ঠাতি এতস্স ধম্মস্স উদ্দেসে অৱৰোধো যুত্তো. ধম্মনিদ্দেসে চ নিদ্দেসাৱসানে ৱুত্তস্সাতি.

পুচ্ছাপৰিচ্ছেদৱচনেনেৱ পুচ্ছাভাৱে ৱিঞ্ঞাতে পুচ্ছাৱিসেসঞাপনত্থং আহ ‘‘অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা’’তি. পঞ্চৱিধা হীতি মহানিদ্দেসে (মহানি. ১৫০; চূড়নি. পুণ্ণকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১২; মেত্তগূমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১৮) আগতা পুচ্ছা দস্সেতি. লক্খণন্তি ঞাতুং ইচ্ছিতো যো কোচি সভাৱো. অঞ্ঞাতন্তি যেন কেনচি ঞাণেন অঞ্ঞাতভাৱং আহ. অদিট্ঠন্তি দস্সনভূতেন ঞাণেন পচ্চক্খং ৱিয অদিট্ঠতং. অতুলিতন্তি ‘‘এত্তকং ইদ’’ন্তি তুলাভূতায পঞ্ঞায অতুলিততং. অতীৰিতন্তি তীৰণভূতায পঞ্ঞায অকতঞাণকিৰিযাসমাপনতং. অৱিভূতন্তি ঞাণস্স অপাকটভাৱং. অৱিভাৱিতন্তি ঞাণেন অপাকটীকতভাৱং. অদিট্ঠং জোতীযতি এতাযাতি অদিট্ঠজোতনা. অনুমতিযা পুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে’’তিআদিপুচ্ছায হি ‘‘কা তুম্হাকং অনুমতী’’তি অনুমতি পুচ্ছিতা হোতি. কথেতুকম্যতাতি কথেতুকম্যতায.

পভেদতো ধম্মানং দেসনন্তি মাতিকাদেসনং আহ. তত্থ হি পুৰতো কুসলাদিকে পভেদে ৱত্ৱা পচ্ছতো ধম্মা ৱুত্তাতি ‘‘পভেদৱন্তদস্সনত্থ’’ন্তি নিদ্দেসং আহ. ইদং ৱুত্তং হোতি – মাতিকায সৱিসেসনা ধম্মা ৱুত্তা, তে চ ৱিসেসিতব্বত্তা পধানা, পধানঞ্চ ইতিকত্তব্বতায যুজ্জতীতি ধম্মানমেৱ পধানানং পুচ্ছিতব্বতা ৱিস্সজ্জিতব্বতা চ হোতি, তস্মা তে পুচ্ছিতব্বে দস্সেতুং ‘‘কতমে ধম্মা’’তি ৱুত্তং, তে পন ৱিসেসৱন্তো পুচ্ছিতাতি দস্সেতুং পুন ‘‘কুসলা’’তি ৱুত্তন্তি এৱং পভেদৱন্তদস্সনত্থং অযং পদানুক্কমো কতোতি. ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা’’তি ৱিস্সজ্জনেপি এৱমেৱ যোজনা কাতব্বা. ‘‘পভেদতো ধম্মানং দেসনং দীপেত্ৱা’’তি এতস্স অত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘ইমস্মিঞ্হী’’তিআদিমাহ. অনেকপ্পভেদা দেসেতব্বাতি সম্বন্ধো. তস্মাতি অৱোহাৰদেসনতো ধম্মানমেৱ দেসেতব্বত্তা তেসঞ্চ ঘনৱিনিব্ভোগপটিসম্ভিদাঞাণাৱহনতো পভেদৱন্তানং দেসেতব্বত্তা ‘‘কুসলা…পে… দীপেত্ৱা’’তি এতেন সম্বন্ধো. এৱমেৱ হি যথাৱুত্তদীপনস্স হেতুং সকাৰণং পকাসেতুং পুন ‘‘ধম্মাযেৱা’’তিআদি ৱুত্তন্তি. ধম্মাতি সামঞ্ঞমত্তৱচনেন সমূহাদিঘনৱসেন একত্তগ্গহণং হোতীতি একত্তৱিনিব্ভোগকৰণং ঘনৱিনিব্ভোগঞাণং আৱহতি পভেদদেসনা, তথা কুসলাদিধম্মানং অব্যাকতাদিঅত্থানঞ্চ দীপনতো ধম্মপটিসম্ভিদাদিঞাণঞ্চ আৱহতি. ‘‘পভেদৱন্তদস্সনত্থ’’ন্তি এতং ৱিৱৰিতুং ‘‘ইদানি যে তেনা’’তিআদিমাহ. পভেদ…পে… যুজ্জতি ইতিকত্তব্বতাযুত্তস্স ৱিসেসনত্তা. অথ ৱা উদ্দেসো ধম্মপ্পধানো, পুচ্ছা সংসযিতপ্পধানা, ন চ ধম্মভাৱো সংসযিতো, কুসলাদিভেদো পন সংসযিতোতি নিচ্ছিতসংসযিতৱসেনাযং পদানুক্কমো কতো.

এত্থাতি এতস্মিং ৱচনে. কিমত্থমাহ ভগৱাতি তং দস্সেতুং আহ ‘‘সমযে নিদ্দিসি চিত্ত’’ন্তি. পৰিযোসানেতি সমযে চিত্তনিদ্দেসস্স ‘‘যস্মিং…পে… আৰব্ভা’’তি এতস্স পৰিযোসানে. তস্মিং সমযেতি তস্মিং চিত্তুপ্পাদসমযে. চিত্তেন সমযং নিযমেত্ৱান অথ পচ্ছা বোধেতুন্তি সম্বন্ধো. ৱিজ্জমানেপি ভোজনগমনাদিসমযনানত্তে সমৱাযাদিনানত্তে চ যথাৱুত্তচিত্তনিযমিতা ৱিসেসিতা অঞ্ঞস্মিং সমযে যথাধিপ্পেতানং ফস্সাদীনং অভাৱা চিত্তনিযমিতে সমযে ফস্সাদযো বোধেতুং ৱিসেসনমেৱ তাৱ চিত্তং দস্সেতুং সমযে চিত্তং নিদ্দিসীতি অত্থো. ৱিসেসিতব্বোপি হি সমযো অত্তনো উপকাৰত্থং ৱিসেসনভাৱং আপজ্জতি, ৱিসেসনভূতঞ্চ চিত্তং তদুপকাৰত্থং ৱিসেসিতব্বভাৱন্তি. সন্ততিঘনাদীনং অযং ৱিসেসো – পুৰিমপচ্ছিমানং নিৰন্তৰতায একীভূতানমিৱ পৱত্তি সন্ততিঘনতা, তথা ফস্সাদীনং একসমূহৱসেন দুব্বিঞ্ঞেয্যকিচ্চভেদৱসেন একাৰম্মণতাৱসেন চ একীভূতানমিৱ পৱত্তি সমূহাদিঘনতাতি.

কালঞ্চ সমযঞ্চাতি যুত্তকালঞ্চ পচ্চযসামগ্গিঞ্চ. খণোতি ওকাসো. তথাগতুপ্পাদাদিকো হি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স ওকাসো তপ্পচ্চযপটিলাভহেতুত্তা. খণো এৱ চ সমযো. যো ‘‘খণো’’তি চ ‘‘সমযো’’তি চ ৱুচ্চতি, সো একোৱাতি অত্থো. মহাসমযোতি মহাসমূহো. সমযোপি খোতি সিক্খাপৰিপূৰণস্স হেতুপি. সমযপ্পৱাদকেতি দিট্ঠিপ্পৱাদকে. তত্থ হি নিসিন্না তিত্থিযা অত্তনো অত্তনো সমযং পৱদন্তীতি. অত্থাভিসমযাতি হিতপটিলাভা. অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, অভিসমযো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি পীড়নাদীনি অভিসমিতব্বভাৱেন একীভাৱং উপনেত্ৱা ৱুত্তানি, অভিসমযস্স ৱা পটিৱেধস্স ৱিসযভূতো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি তানেৱ তথা একত্তেন ৱুত্তানি. তত্থ পীড়নং দুক্খসচ্চস্স তংসমঙ্গিনো হিং সনং অৱিপ্ফাৰিকতাকৰণং. সন্তাপো দুক্খদুক্খতাদিভাৱেন সন্তাপনং পৰিদহনং.

‘‘ইধা’’তি ৱচনং অকুসলেসু অব্যাকতেসু চ কেসুচি খণস্স অসম্ভৱতো. ননু কুসলানঞ্চ নৱমেন খণেন ৱিনা উপ্পত্তি হোতীতি? নো ন হোতি, ন পন নৱমো এৱ খণো, চতুচক্কানিপি খণোতি ৱুত্তানি. সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেন অত্তসম্মাপণিধিখণমন্তৰেন নত্থি কুসলস্স উপ্পত্তীতি খণো ইধ গহিতো. ইন্দ্ৰিযৱিসযমনসিকাৰাধীনং ৱিঞ্ঞাণন্তি এৱমাদি সাধাৰণফলং দট্ঠব্বং. নৱমোতি অট্ঠক্খণে উপাদায ৱুত্তং. চতুচক্কং ৱত্ততীতি পুন পতিৰূপদেসৱাসাদিসম্পত্তি চতুচক্কং ৱিপৰিৱত্ততীতি অত্থো. ওকাসভূতানীতি অত্তনো নিব্বত্তিযা ‘‘ইদানি উপ্পজ্জন্তু কুসলানী’’তি অনুমতিদানং ৱিয ভূতানি.

চিত্তকালোতি ধম্মেনেৱ সতা কালো ৱিসেসিতো, ন তস্স পৱত্তিত্থ পৱত্তিস্সতি পৱত্ততীতি এতেন অৱত্থাৱিসেসেন, নাপি তস্স ৱিজাননকিচ্চেন, তস্মা এৱংৱিধে ধম্মে উপাদায পঞ্ঞত্তোতি ৱুত্তো. কমপ্পৱত্তা ৱিসেসা এৱ পটিপাটীতি বীজভাৱো চ পটিপাটীতি ৱত্তুমৰহতীতি ইমিনাধিপ্পাযেন ‘‘বীজকালোতি ধম্মপটিপাটিং উপাদায পঞ্ঞত্তো’’তি আহ. ধম্মপটিপাটিং ৱাতি অট্ঠকলাপধম্মে সন্ধাযাহ. সঞ্চিতা ৱিয গয্হমানকালা এৱ কালসঞ্চযো, যথা ৱা তথা ৱা কালোতি একং সভাৱং গহেত্ৱা অভিনিৱেসং কৰোন্তস্স তদভিনিৱেসনিসেধনত্থং ‘‘সো পনেস সভাৱতো অৱিজ্জমানত্তা পঞ্ঞত্তিমত্তকো’’তি আহ. ঞত্ৱা ৱিঞ্ঞেয্যোতি সম্বন্ধো. ইতৰো পন হেতূতি এস সমযো পচ্চযোৱ ৱিঞ্ঞেয্যো. এত্থাতি এতস্মিং অধিকাৰে ন হেতুহেতু সাধাৰণহেতু চাতি অত্থো. সমৱাযো পচ্চযসামগ্গী, হেতু পন একেকো পচ্চযোতি অযমেতেসং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং অনেকপচ্চযদস্সনেন তংতংদ্ৱাৰিকানং কুসলানঞ্চ তপ্পচ্চযতং দস্সেতি.

পৰিগ্গহো কতো অট্ঠকথাচৰিযেহি. এককাৰণৱাদোতি পকতিকাৰণৱাদো, ইস্সৰকাৰণৱাদো ৱা. অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খোতি অৱযৱানং অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খতায সমুদাযো ৱুত্তো. অপেক্খা চ যাৱ সহাযকাৰণসমাগমো ন হোতি, তাৱ ফলস্স অনিপ্ফাদনং সমাগমে নিপ্ফাদনসমত্থস্স নিপ্ফাদনঞ্চ. সমাগমো চ যেসু যুজ্জমানেসু নিব্যাপাৰেসুপি ফলস্স পৱত্তি, তেসং সব্ভাৱোতি.

অসামগ্গী…পে… পত্তিতোতি চক্খুৰূপালোকমনসিকাৰানং অসমৱেতানং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স অহেতুভাৱে সতি সমৱেতানঞ্চ তংসভাৱাৱিনিৱত্তিতো হেতুভাৱানাপত্তিতোতি অত্থো. ন হি সভাৱন্তৰং অঞ্ঞেন সহিতং সভাৱন্তৰং হোতীতি. একস্মিন্তি অন্ধসতে একেকস্মিং অন্ধেতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথা যথাৰুতৱসেন অত্থে গয্হমানে একস্স অন্ধস্স দস্সনাসমত্থতা সব্বেসম্পি ন হোতি, নাপি একস্স অসমত্থতায সব্বেসম্পি অসমত্থতা ৱুত্তা, কিন্তু সব্বেসং ৱিসুং অসমত্থতায এৱাতি উপমাৱচনং ন যুজ্জেয্য, নাপি উপমোপমিতব্বসম্বন্ধো. ন হি উপমিতব্বেসু চক্খাদীসু একস্স অসমত্থতায সব্বেসম্পি অসমত্থতা ৱুত্তা, কিন্তু সব্বেসং ৱিসুং অসমত্থতায সহিতানং অসমত্থতাতি. অন্ধসতং পস্সতীতি চ অন্ধসতং সহিতং পস্সতীতি অধিপ্পাযো অঞ্ঞথা ৱুত্তনযেন উপমিতব্বাসমানতাপত্তিতো. সাধা…পে… ঠিতভাৱোতি যেসু ৱিজ্জমানেসু ফলপ্পৱত্তি তেসং সমোধানে, যথা পৱত্তমানেসু তেসু ফলপ্পৱত্তি, তথা পৱত্তিমাহ. ন যেসং কেসঞ্চি অনেকেসং সমোধানমত্তং সামগ্গী. ন হি সদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বসমোধানং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স, কট্ঠকপালপাসাণসমোধানং ৱা সোতৱিঞ্ঞাণস্স হেতূতি. তন্তি তং দস্সনং. অসা…পে… সিদ্ধোতি নাযমত্থো সাধেতব্বো ৱিসুং অহেতূনং চক্খাদীনং সহিতানং হেতুভাৱস্স পচ্চক্খসিদ্ধত্তাতি অত্থো. ন হি পচ্চক্খসিদ্ধে যুত্তিমগ্গনং যুত্তন্তি.

মনুস্সত্তাদীনং খণাৱযৱানং সামগ্গী খণসামগ্গী, তং ৱিনা সো নৱমচক্কসম্পত্তিসঙ্খাতো খণো নত্থি. সা এৱ হি খণসামগ্গী সো খণোতি অত্থো. খণ…পে… দীপেতি অত্তনো দুল্লভতাযাতি অত্থো. খণত্থো ৱা সমযসদ্দো খণসঙ্খাতো সমযোতি ৱুত্তো. সো যস্মিং দুল্লভে খণে সতীতি ইমস্সত্থস্স ৱিভাৱনৱসেন তদাযত্তায কুসলুপ্পত্তিযা দুল্লভভাৱং দীপেতি. এতেনুপাযেন সমৱায…পে… ৱুত্তিং দীপেতীতি এত্থ ইতো পৰেসু চ যোজনা তস্স তস্স তংতংদীপনে কাতব্বা.

তস্স পুৰিসস্সাতি ‘‘সেয্যথাপি ভিক্খৱে চত্তাৰো দড়্হধম্মা ধনুগ্গহা সিক্খিতা কতহত্থা কতুপাসনা চতুদ্দিসা ঠিতা অস্সু, অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য ‘অহং ইমেসং…পে… কতুপাসনানং কণ্ডে খিত্তে খিত্তে অপ্পতিট্ঠিতে পথৱিযং গহেত্ৱা আহৰিস্সামী’’’তি (সং. নি. ২.২২৮) এৱং ৱুত্তজৱনপুৰিসস্স. তাৱ পৰিত্তকোতি গমনস্সাদানং দেৱপুত্তানং হেট্ঠুপৰিযাযেন পটিমুখং ধাৱন্তানং সিৰসি পাদে চ বদ্ধখুৰধাৰাসন্নিপাততো চ পৰিত্ততৰো কালো. কালসঙ্খাতো সমযো চিত্তপৰিচ্ছিন্নো ৱুচ্চমানো তেনেৱ পৰিচ্ছেদকচিত্তেন ‘‘এৱং পৰিত্তো অহ’’ন্তি অত্তনো পৰিত্ততং দীপেতি. যথা চাহং, এৱং সব্বো কুসলচিত্তপ্পৱত্তিকালোতি তস্স পৰিত্ততং দীপেতি. সদ্দস্স দীপনা ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বা.

পকতিৱাদীনং মহতো ৱিয অণুৱাদীনং দ্ৱিঅণুকস্স ৱিয চ একস্সেৱ. হেতু…পে… ৱুত্তিতং দীপেতীতি পচ্চযাযত্তৱুত্তিদীপনতো তপ্পৰভাৱা হেতুসঙ্খাতস্স পৰাযত্তৱুত্তিদীপনতা ৱুত্তা. সতি পন পচ্চযাযত্তভাৱে পচ্চযসামগ্গীআযত্ততা সমৱাযসঙ্খাতেন দীপিযতীতি অতপ্পৰভাৱতো তস্স তংদীপনতা ন ৱুত্তা. অনেন সমযেন কত্তুভূতেন, অনেন সমযেন ৱা কৰণভূতেন ভগৱতা পটিসেধিতোতি অত্থো. এস নযো পুৰিমাসু দীপনাসু.

অধিকৰণৱসেনাতি আধাৰৱসেন. এত্থাতি কালসমূহসঙ্খাতে সমযে গহিতেতি অত্থো. কালোপি হি চিত্তপৰিচ্ছিন্নো সভাৱতো অৱিজ্জমানোপি আধাৰভাৱেনেৱ সঞ্ঞাতো ‘‘অধিকৰণ’’ন্তি ৱুত্তো তংখণপ্পৱত্তানং ততো পুব্বে পৰতো চ অভাৱা. ভাৱোতি কিৰিযা. কিৰিযায কিৰিযন্তৰলক্খণং ভাৱেনভাৱলক্খণং. যথা গাৱীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতোতি দোহনকিৰিযা গমনকিৰিযায লক্খণং হোতি, এৱমিহাপি ‘‘যস্মিং সমযে তস্মিং সমযে’’তি চ ৱুত্তে সতীতি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযমানো এৱ হোতি অঞ্ঞকিৰিযাসম্বন্ধাভাৱেন পদত্থস্স সত্তাৱিৰহাভাৱতোতি সমযস্স সত্তাকিৰিযায চিত্তুপ্পাদকিৰিযা ফস্সাদিভৱনকিৰিযা চ লক্খীযতীতি উভযত্থ সমযসদ্দে ভুম্মনিদ্দেসো কতো লক্খণভূতভাৱযুত্তোতি.

উদ্দানতোতি উদ্দেসতো সঙ্খেপতো. কিলেসকামো ৱত্থুকামভাৱং ভজন্তো কামনীযৱসেন ভজতি, ন কামনৱসেনাতি কামনৱসেন কিলেসকামো এৱ হোতি, ন ৱত্থুকামো. দুৱিধোপেসোতি ৱচনেন দুৱিধস্সপি সহিতস্স অৱচৰণপ্পদেসং সঙ্গণ্হাতি. তেন ৱত্থুকামস্সেৱ পৱত্তিদেসো ৰূপাৰূপধাতুদ্ৱযং অপনীতং হোতি. ননু চ দুৱিধোপি সহিতো ৰূপাৰূপধাতূসু পৱত্ততি ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মানং ৱত্থুকামত্তা তদাৰম্মণানং ৰূপাৰূপৰাগানঞ্চ কিলেসকামভাৱসিদ্ধিতোতি? তং ন, বহলকিলেসস্স কামৰাগস্স কিলেসকামভাৱেন ইধ সঙ্গহিতত্তা. এৱঞ্চ কত্ৱা ৰূপাৰূপধাতূসু পৱত্তমানেসু কামাৱচৰধম্মেসু নিকন্তি ইধ ন সঙ্গহিতা সুখুমত্তা. ‘‘উদ্দানতো দ্ৱে কামা’’তি সব্বকামে উদ্দিসিত্ৱাপি হি ‘‘দুৱিধোপেসো’’তি এত্থ তদেকদেসভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞসহিততাপৰিচ্ছিন্না কামৰাগতব্বত্থুকধম্মাৱ সঙ্গহিতাতি, নিৰৱসেসো ৱা কিলেসকামো কামৰাগো কামতণ্হাৰূপতণ্হাঅৰূপতণ্হানিৰোধতণ্হাভেদো ইধ পৱত্ততীতি অনৱসেসপ্পৱত্তিতং সন্ধায ‘‘দুৱিধোপেসো’’তি ৱুত্তং, ৱত্থুকামোপি চ অপ্পকো ইধাপি ন ৱত্ততি ৰূপাৰূপাৱচৰৱিপাকমত্তো, তথাপি পৰিপুণ্ণৱত্থুকামত্তা কামাৱচৰধম্মাৱ ইধ গহিতা. এৱঞ্চ কত্ৱা সসত্থাৱচৰোপমা যুত্তা হোতি. ‘‘ৰূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতী’’তি (ধ. স. ১৬৩; ৱিভ. ৬২৫) এত্থ ৰূপভৱো উত্তৰপদলোপং কত্ৱা ‘‘ৰূপ’’ন্তি ৱুত্তো, এৱমিধাপি উত্তৰপদলোপো দট্ঠব্বো. অঞ্ঞথা হি চিত্তং কামাৱচৰাৱচৰন্তি ৱুচ্চেয্যাতি. আৰম্মণকৰণৱসেনাতিআদিকে ‘‘কামো’’তি সব্বং তণ্হমাহ, তস্মা ‘‘কামঞ্চেসা’’তিআদি ৱুত্তং, ‘‘কামে অৱচাৰেতীতি কামাৱচাৰ’’ন্তি ৱত্তব্বে চা-সদ্দস্স ৰস্সত্তং কতং.

ৰুড়্হিসদ্দেনাতি ঞাণসম্পযুত্তেসু ৰুড়্হেন সদ্দেন, ঞাণসম্পযুত্তেসু ৱা পৱত্তিত্ৱা অনৱজ্জসুখৱিপাকতায তংসদিসেসু ঞাণৱিপ্পযুত্তেসু ৰুড়্হেন সদ্দেন. অথ ৱা কিঞ্চি নিমিত্তং গহেত্ৱা সতিপি অঞ্ঞস্মিং তংনিমিত্তযুত্তে কিস্মিঞ্চিদেৱ ৱিসযে সম্মুতিযা চিৰকালতাৱসেন নিমিত্তৱিৰহেপি পৱত্তি ৰুড়্হি নাম যথা ‘‘মহিযং সেতীতি মহিংসো, গচ্ছন্তীতি গাৱো’’তি, এৱং কুসলসদ্দস্সপি ৰুড়্হিভাৱো ৱেদিতব্বো. পঞ্ঞানিদ্দেসে ‘‘কোসল্ল’’ন্তি অভিধম্মে (ধ. স. ১৬) ৱুত্তং, তস্স চ ভাৱা কুসলসদ্দপ্পৱত্তীতি কোসল্লযোগা কুসলন্তি অযং অভিধম্মপৰিযাযো হোতি. কুসলন্তি কুসলভাৱং আহ.

ৱিপাকাদীনং অৱজ্জপটিপক্খতা নত্থীতি কুসলমেৱ অনৱজ্জলক্খণং ৱুত্তং. অনৱজ্জলক্খণমেৱাতি সুখৱিপাকসভাৱস্স লক্খণভাৱনিৱাৰণত্থং অৱধাৰণং কতং, তংনিৱাৰণঞ্চ তস্স পচ্চুপট্ঠানতং ৱত্থুকামতায কতং. সম্পত্তিঅত্থেন ৰসেন ৱোদানভাৱৰসং. ফলট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানেন ইট্ঠৱিপাকপচ্চুপট্ঠানং. সভাৱো কক্খড়াদিফুসনাদিকো অসাধাৰণো. সামঞ্ঞং সাধাৰণো অনিচ্চাদিসভাৱো. ইধ চ কুসললক্খণং সব্বকুসলসাধাৰণসভাৱত্তা সামঞ্ঞং দট্ঠব্বং, অকুসলাদীহি অসাধাৰণতায সভাৱো ৱা. উপট্ঠানাকাৰোতি গহেতব্বভাৱেন ঞাণস্স উপট্ঠহনাকাৰো. ফলং পন অত্তনো কাৰণং পটিচ্চ তপ্পটিবিম্বভাৱেন, পটিমুখং ৱা উপট্ঠাতীতি পচ্চুপট্ঠানং.

ৱিজানাতীতি সঞ্ঞাপঞ্ঞাকিচ্চৱিসিট্ঠং ৱিসযগ্গহণং আহ. সব্বচিত্তসাধাৰণত্তা যত্থ যত্থ যথা যথা অত্থো লব্ভতি, তত্থ তত্থ তথা তথা গহেতব্বোতি. যং আসেৱনপচ্চযভাৱেন চিনোতি, যঞ্চ কম্মুনা অভিসঙ্খতত্তা চিতং, তং তথা ‘‘চিত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. যং পন তথা ন হোতি, তং পৰিত্তকিৰিযদ্ৱযং অন্তিমজৱনঞ্চ লব্ভমানচিন্তনৱিচিত্ততাদিৱসেন ‘‘চিত্ত’’ন্তি ৱেদিতব্বং. হসিতুপ্পাদো পন অঞ্ঞজৱনগতিকোৱ. চিত্তানং পনাতি ৱিচিত্ৰানন্তি অত্থো. তদন্তোগধত্তা হি সমুদাযৱোহাৰেন অৱযৱোপি ‘‘চিত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি যথা পব্বতনদীসমুদ্দাদিএকদেসেসু দিট্ঠেসু পব্বতাদযো দিট্ঠাতি ৱুচ্চন্তীতি. চৰণং নাম গহেত্ৱা চৰিতব্বচিত্তপটো. ৰূপানীতি বিম্বানি.

অজ্ঝত্তিকন্তি ইন্দ্ৰিযবদ্ধং ৱদতি. চিত্তকতমেৱাতি চিত্তস্স মূলকাৰণতং সন্ধায ৱুত্তং. কম্মস্স হেতং চিত্তং কাৰণন্তি. তং পন অত্থং ৱিভাৱেতুং ‘‘কাযকম্মাদিভেদ’’ন্তিআদিমাহ. লিঙ্গনানত্তন্তি সণ্ঠাননানত্তং, ভিন্নসণ্ঠানঙ্গপচ্চঙ্গৱতো সৰীৰস্স ৱা নানত্তং. ৱোহাৰৱসেন ইত্থিপুৰিসাদিভাৱেন ৱোহৰিতব্বেসু পত্থনাৱিসেসা উপ্পজ্জন্তি, ততো কম্মৱিসেসা. এৱমিদং কম্মনানত্তং ৱোহাৰনানত্ততো হোতি. অপা…পে… কাদিতাতি এৱমাদীসু আদি-সদ্দেহি গতিযা উপপত্তিযা অত্তভাৱে লোকধম্মেসু চ নানাকৰণানি সুত্তাগতানি সঙ্গণ্হাতি.

কম্মনানত্তাদিৱসেনাতি এত্থ কুসলাকুসলৱসেন কম্মনানত্তং ৱেদিতব্বং. ৱিসদিসসভাৱতা হি নানত্তন্তি. কুসলকম্মস্স দানাদিৱসেন কাযসুচৰিতাদিভাৱেন চ পুথুত্তং, অকুসলকম্মস্স চ মচ্ছৰিযাদীহি কাযদুচ্চৰিতাদীহি চ পুথুত্তং ৱেদিতব্বং. বহুপ্পকাৰতা হি পুথুত্তন্তি. অন্নদানাদিৱসেন দানাদীনং পাণাতিপাতাৱিৰতিআদিৱসেন কাযসুচৰিতাদীনং আৱাসমচ্ছৰিযাদিৱসেন মচ্ছৰিযাদীনং পাণাতিপাতাদিৱসেন কাযদুচ্চৰিতাদীনঞ্চ পভেদো ৱেদিতব্বো. একেকস্স হি পকাৰস্স ভেদো পভেদোতি. নানত্তাদীনং ৱৱত্থানং তথা তথা ৱৱত্থিততা নিচ্ছিততা. এতেনুপাযেন লিঙ্গনানত্তাদীনি ৱেদিতব্বানি. কম্মনানত্তাদীহি নিব্বত্তানি হি তানীতি.

পচ্চুপ্পন্নস্স লিঙ্গস্স কম্মতো পৱত্তিং তদনুক্কমেন পচ্চুপ্পন্নকম্মস্স নিপ্ফত্তিঞ্চ দস্সেত্ৱা ততো অনাগতলিঙ্গনানত্তাদিনিপ্ফত্তিদস্সনেন সংসাৰং ঘটেন্তো ‘‘কম্মনানাকৰণং পটিচ্চা’’তিআদিমাহ. তত্থ পুৰিমেন কম্মৱচনেন অৱিজ্জাসঙ্খাৰা, লিঙ্গাদিৱচনেন ৱিঞ্ঞাণাদীনি ভৱপৰিযোসানানি, গতিআদিৱচনেন জাতিজৰামৰণানি গহিতানীতি দট্ঠব্বানি. তত্থ গতীতি নিৰযাদযো পঞ্চ গতিযো ৱুচ্চন্তি, তাসং নানাকৰণং অপদাদিভাৱো. তা হি তথা ভিন্নাতি. উপপত্তীতি গোমহিংসাদিখত্তিযাদিচাতুমহাৰাজিকাদিউপপত্তিযো, তাসং নানাকৰণং উচ্চাদিতা. খত্তিযো এৱ হি একচ্চো কুলভোগইস্সৰিযাদীহি উচ্চো হোতি, একচ্চো নীচো. তেহি এৱ হীনতায হীনো, পধানভাৱং নীততায পণীতো, অড্ঢতায সুগতো, দলিদ্দতায দুগ্গতো. কুলৱসেন ৱা উচ্চনীচতা, ইস্সৰিযৱসেন হীনপণীততা, ভোগৱসেন সুগতদুগ্গততা যোজেতব্বা. সুৱণ্ণদুব্বণ্ণতাতি ওদাতসামাদিৱণ্ণসুদ্ধিঅসুদ্ধিৱসেন ৱুত্তং. সুজাতদুজ্জাততাতি নিগ্ৰোধপৰিমণ্ডলাদিআৰোহপৰিণাহেহি লক্খণেহি ৱা অত্তভাৱপৰিপুণ্ণাপৰিপুণ্ণজাততাৱসেন. সুসণ্ঠিতদুস্সণ্ঠিততাতি অঙ্গপচ্চঙ্গানং সণ্ঠানৱসেন.

অপৰম্পি ৱুত্তং অজ্ঝত্তিকচিত্তস্স যথাৱুত্তস্স চিত্তকতভাৱসাধকং সুত্তং ‘‘কম্মতো’’তিআদি. কম্মঞ্হি চিত্ততো নিব্বত্তন্তি ততো নিপ্ফজ্জমানং সব্বম্পি চিত্তং চিত্তকতমেৱাতি সাধেতি. কম্মনিব্বত্ততো লিঙ্গতো পৱত্তমানলিঙ্গসঞ্ঞা মূলকাৰণতো কম্মতো আসন্নকাৰণতো লিঙ্গতো চ পৱত্তা হোতীতি ‘‘কম্মতো…পে… পৱত্তৰে’’তি আহ. অথ ৱা লিঙ্গঞ্চ সঞ্ঞা চ লিঙ্গসঞ্ঞা, তা যথাসঙ্খ্যং কম্মতো লিঙ্গতো চ পৱত্তৰেতি অত্থো. সঞ্ঞাতো ভেদং গচ্ছন্তীতি তে ইত্থিপুৰিসাদিলিঙ্গসঞ্ঞাতো ইত্থিপুৰিসাদিৱোহাৰভেদং ধম্মা গচ্ছন্তি, তথা তথা ৱোহৰিতব্বাতি অত্থো. ইমায গাথায অতীতপচ্চুপ্পন্নদ্ধপটিচ্চসমুপ্পাদৱসেন চিত্তকতং চিত্তং দস্সিতং.

লোকো এৱ পজাতত্তা পজাতি পুৰিমপাদস্স ৱিৱৰণং পচ্ছিমপাদো দট্ঠব্বো. যথা ৰথস্স আণি নিবন্ধনা, এৱং সত্তলোকৰথস্স কম্মং নিবন্ধনন্তি উপমাসংসন্দনং ৱেদিতব্বং. ইমায চ গাথায অদ্ধদ্ৱযৱসেন চিত্তস্স কম্মৱিঞ্ঞাণকততা দস্সিতা. কিত্তিন্তি পৰম্মুখা কিত্তনং পত্থটযসতং. পসংসন্তি সম্মুখা পসংসনং থুতিং. কম্মনানাকৰণন্তি কম্মতো নিব্বত্তনানাকৰণং কম্মজেহি অনুমিযমানং কম্মস্সেৱ ৱা নানাকৰণং.

কম্মস্সকাতি কম্মসযা. কম্মস্স দাযং তেন দাতব্বং আদিযন্তীতি কম্মদাযাদা. অণ্ডজাদীনঞ্চ যোনীনং কম্মতো নিব্বত্তত্তা কম্মমেৱ যোনি অত্তভাৱপটিলাভনিমিত্তং এতেসন্তি কম্মযোনী. বন্ধনট্ঠেন কম্মং বন্ধু এতেসন্তি কম্মবন্ধূ.

চিত্তস্সাতি কম্মৱিঞ্ঞাণস্স. তস্স পন অলদ্ধোকাসতা অঞ্ঞেন কম্মেন পটিবাহিতত্তা তদৱিপচ্চনোকাসে পুগ্গলস্স নিব্বত্তত্তা চ ৱেদিতব্বা. ৱিজ্জমানম্পি অপৰাপৰিযৱেদনীযকম্মৱিঞ্ঞাণং কালগতিপযোগাদিসহকাৰীপচ্চযৱিকলতায অৱসেসপচ্চযৱেকল্লং দট্ঠব্বং. একচ্চচিত্তন্তি চিত্তেন কত্তব্বচিত্ৰেন একচ্চভূতং তেন কত্তব্বচিত্ৰমাহ.

অনুভৱিত্ৱা ভৱিত্ৱা চ অপগতং ভূতাপগতং. অনুভূতভূততা হি ভূততাসামঞ্ঞেন ভূতসদ্দেন ৱুত্তা. সামঞ্ঞমেৱ হি উপসগ্গেন ৱিসেসীযতীতি. অনুভূতসদ্দো চ কম্মৱচনিচ্ছাভাৱতো অনুভৱকৱাচকো দট্ঠব্বো. ৱিকপ্পগাহৱসেন ৰাগাদীহি তব্বিপক্খেহি চ অকুসলং কুসলঞ্চ আৰম্মণৰসং অনুভৱতি, ন ৱিপাকো কম্মৱেগক্খিত্তত্তা, নাপি কিৰিযা অহেতুকানং অতিদুব্বলতায সহেতুকানঞ্চ খীণকিলেসস্স ছড়ঙ্গুপেক্খাৱতো উপ্পজ্জমানানং অতিসন্তৱুত্তিত্তা. এত্থ চ পুৰিমনযে কুসলাকুসলমেৱ ৱত্তুং অধিপ্পাযৱসেন ‘‘ভূতাপগত’’ন্তি ৱুত্তং. যং ‘‘উপ্পন্নানং অকুসলানং ধম্মানং পহানায উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা’’তি (সং. নি. ৫.৬৫১-৬৬২; ৱিভ. ৩৯০-৩৯১) এত্থ উপ্পন্নন্তি গহেত্ৱা তংসদিসানং পহানং, ৱুদ্ধি চ ৱুত্তা, পচ্ছিমনযে পন চ-সদ্দেন কুসলাকুসলঞ্চ আকড্ঢিত্ৱা সব্বং সঙ্খতং ৱুত্তং ভূতাপগতভাৱাভিধানাধিপ্পাযেন.

ৱিপচ্চিতুং ওকাসকৰণৱসেন উপ্পতিতং অতীতকম্মঞ্চ ততো উপ্পজ্জিতুং আৰদ্ধো অনাগতো ৱিপাকো চ ‘‘ওকাসকতুপ্পন্ন’’ন্তি ৱুত্তো. যং উপ্পন্নসদ্দেন ৱিনাপি ৱিঞ্ঞাযমানং উপ্পন্নং, তং সন্ধায ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, সঞ্চেতনিকান’’ন্তিআদি (অ. নি. ১০.২১৭, ২১৯) ৱুত্তং. তাসু তাসু ভূমীসূতি মনুস্সদেৱাদিঅত্তভাৱসঙ্খাতেসু উপাদানক্খন্ধেসু. তস্মিং তস্মিং সন্তানে অনুপ্পত্তিঅনাপাদিততায অসমূহতং. এত্থ চ লদ্ধভূমিকং ‘‘ভূমিলদ্ধ’’ন্তি ৱুত্তং অগ্গিআহিতো ৱিয. ওকাসকতুপ্পন্নসদ্দেপি চ ওকাসো কতো এতেনাতি, ওকাসো কতো এতস্সাতি চ দুৱিধত্থেপি এৱমেৱ কতসদ্দস্স পৰনিপাতো ৱেদিতব্বো.

সব্বদা অৱত্তমানম্পি গমিযচিত্তং পটিপক্খপচ্চৱেক্খণায অৱিক্খম্ভিতত্তা ‘‘উপ্পন্ন’’ন্তি ৱুত্তং. অন্তৰধাপেতীতি ৱিক্খম্ভিকা আনাপানস্সতি ৱিক্খম্ভেতি. অন্তৰাযেৱাতি ভূমিলদ্ধে সভূমিযং অব্বোচ্ছিন্নে ৱিচ্ছিন্দিত্ৱাতি অত্থো. অনতীতং অননাগতঞ্চ খণত্তযেকদেসগতম্পি উপ্পজ্জমানং ‘‘খণত্তযগত’’ন্তি ৱুত্তং. দেসনায পধানেন গহিতো অত্থো ‘‘সীস’’ন্তি ৱুচ্চতি. লোকিযধম্মঞ্হি দেসেতব্বং পত্ৱা দেসনায চিত্তং পুব্বঙ্গমং হোতি, ধম্মসভাৱং ৱা সন্ধাযেতং ৱুত্তং. অকুসলাতি সব্বেপি অকুসলা ধম্মা ৱুত্তা. চেতনাতি কেচি. অকুসলভাগিযাতি ৰাগাদযো একন্তঅকুসলা. অকুসলপক্খিকাতি ফস্সাদযোপি তপ্পক্খিকা. মনো তেসং ধম্মানং পঠমং উপ্পজ্জতীতি সহজাতোপি মনো সম্পযুত্তে সঙ্গণ্হিত্ৱা অধিপতিভাৱেন পৱত্তমানো পঠমং উপ্পন্নো ৱিয হোতীতি এৱং ৱুত্তো. সম্পযুত্তাপি তদনুৱত্তনতায অন্ৱদেৱ অকুসলা ধম্মাতি ৱুত্তা, অনন্তৰপচ্চযমনং ৱা সন্ধায মনোপুব্বঙ্গমতা ৱুত্তা. চিত্তেন নীযতীতি অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণং সন্ধাযাহ, তণ্হাসম্পযুত্তং ৱা. পভস্সৰন্তি সভাৱপণ্ডৰতং সন্ধাযাহ. অৰক্খিতেতি সতিযা অনুনযপটিঘাদীহি অৰক্খিতে, ৰাগাদীহি ব্যাপন্নে, তেহি এৱ অৱস্সুতে. চিত্তস্স পুব্বঙ্গমভাৱসাধনে অঞ্ঞমঞ্ঞং বলদানৱসেন সুত্তানুৰক্খণং, ইধ ৱা উপসংহতানং আভিধম্মিকেহি ৱিঞ্ঞাতানং চিৰকালপ্পৱত্তিৱসেন ৱেদিতব্বং.

কতৰপঞ্ঞং ত্ৱন্তিআদি ন পাড়িআৰুড়্হং, এৱং ভগৱা পুচ্ছতীতি অট্ঠকথাযমেৱ ৱুত্তং. পঞ্ঞা পন কিমত্থিযাতি ইদম্পি একং সুত্তং. ‘‘অভিঞ্ঞত্থা পৰিঞ্ঞত্থা পহানত্থা’’তি তস্স ৱিস্সজ্জনং.

সাতন্তি সভাৱৱসেন ৱুত্তং, মধুৰন্তি মধুৰং ৱিযাতি উপমাৱসেন. পোনোব্ভৱিকাতি পুনব্ভৱকৰণসীলা. তত্ৰতত্ৰাভিনন্দনতো নন্দী, নন্দিভূতো ৰাগো নন্দিৰাগো, নন্দিৰাগভাৱেন সহগতাতি নন্দিৰাগসহগতাতি ন এত্থ সম্পযোগৱসেন সহগতভাৱো অত্থীতি সহগতসদ্দো তণ্হায নন্দিৰাগভাৱং জোতেতি. নন্দিৰাগভূতাতি চস্স অত্থো. নিস্সযেতি পাদকে. ৰূপাৰূপাৰম্মণানন্তি পথৱীকসিণাদিআকাসাদিআৰম্মণানং. সংসট্ঠেতি খীৰোদকং ৱিয সমোদিতে একীভাৱমিৱ গতে. সহজাতেতি সম্পযুত্তসহজাতে, ন সহজাতমত্তে. ইধাপীতি ‘‘ইমস্মিম্পি পদে অযমেৱ অত্থো অধিপ্পেতো’’তি ইমিস্সা অট্ঠকথায যথাদস্সিতসংসট্ঠসদ্দো সহজাতে অধিপ্পেতোতি. অৰূপং ৰূপেনাতি পটিসন্ধিক্খণে ৱত্থুনা. উক্কট্ঠনিদ্দেসোতি অনৱসেসসঙ্গহেন কতো অতিসযনিদ্দেসো.

অনাভট্ঠতাযেৱাতি ‘‘দিট্ঠং সুত’’ন্তিআদীসু দিট্ঠতাদযো ৱিয অভাসিতব্বতা অনাভট্ঠতা. সব্বাকাৰেন সদিসস্স দুতিযচিত্তস্স সসঙ্খাৰিকতাৱচনেন ইমস্স অসঙ্খাৰিকতা ৱিঞ্ঞাযতি, তস্মা অভাসিতব্বতায ন গহিতোতি অত্থো যুজ্জতি. অধিপ্পাযো পন পাড়িযং অভাসিতত্তা এৱ তত্থ দেসেতব্বভাৱেন ন গহিতো ন সঙ্গহিতো ন তস্সত্থস্স অভাৱাতি. অথ ৱা পাড়িযং অনাভট্ঠতায এৱ অট্ঠকথাযং ন গহিতো ন তস্সত্থো ৱুত্তো. নিযমেত্ৱাৱাতি পৰতো এৱংৱিধস্সেৱ সসঙ্খাৰিকভাৱৱচনতো ইধ তদৱচনেনেৱ অসঙ্খাৰিকভাৱং নিযমেত্ৱা.

মনোৱিঞ্ঞাণন্তি এত্থ দ্ৱাৰং ৱত্থূতি ৱুত্তং, দ্ৱাৰেন ৱা তংসহাযভূতং হদযৱত্থু ৱুত্তং. সৰসভাৱেনাতি সকিচ্চভাৱেন. অৱিজ্জা হি সঙ্খাৰানং পচ্চযভাৱকিচ্চা, অঞ্ঞাসাধাৰণো ৱা ৰসিতব্বো ৱিঞ্ঞাতব্বো ভাৱো সৰসভাৱো, অৱিজ্জাসভাৱো সঙ্খাৰসভাৱোতি এৱমাদিকো. ‘‘সৰসসভাৱেনা’’তিপি পাঠো, সোযেৱ অত্থো. অৱিজ্জাপচ্চযাতি ৱা সৰসেন, সঙ্খাৰাতি সভাৱেন.

একসমুট্ঠানাদিতা ৰূপধম্মেসু এৱ যোজেতব্বা তেসু তব্বোহাৰবাহুল্লতো. অতীতাদিভাৱো ৰূপাৰূপধম্মেসু, চিত্তচেতসিকনিব্বানানম্পি ৱা যথাসভাৱং একদ্ৱিনকুতোচিসমুট্ঠানতা যোজেতব্বা. অনাপাথগতাতি চক্খাদীনং অগোচৰগতা সুখুমৰজাদিৰূপং ৱিয ৱত্থুপৰিত্ততায তত্তাযোগুড়ে পতিতোদকবিন্দুৰূপং ৱিয খণপৰিত্ততায অতিদূৰতায অচ্চাসন্নাদিতায অতীতানাগততায চ. ৱিসযো অনঞ্ঞত্থভাৱেন, গোচৰো চ তত্থ চৰণেন ৱুত্তো, তব্বিসযনিচ্ছযেন মনো পটিসৰণং. অযমত্থো সিদ্ধো হোতি অঞ্ঞথা তেসং ধম্মাৰম্মণভাৱেন ‘‘নেসং গোচৰৱিসযং পচ্চনুভোতী’’তি ৱচনস্স অনুপপত্তিতো. দিব্বচক্খুদিব্বসোতইদ্ধিৱিধঞাণেহি যথাৱুত্তনযেন অনাপাথগতানি ৰূপাদীনি আলম্বিযমানানি ন ধম্মাৰম্মণন্তি কত্থচি ৱুচ্চমানানি দিট্ঠানি, ইতৰথা চ দিট্ঠানি ‘‘দিব্বেন চক্খুনা ৰূপং পস্সতী’’তিআদীসূতি.

আপাথমাগচ্ছতি মনসা পঞ্চৱিঞ্ঞাণেহি চ গহেতব্বভাৱূপগমনেন. ঘট্টেত্ৱাতি পটিমুখভাৱাপাথং গন্ত্ৱা. সৰভাণকস্স ওসাৰকস্স. পকতিযা দিট্ঠাদিৱসেন আপাথগমনঞ্চ ভোজনপৰিণামউতুভোজনৱিসেসউস্সাহাদীহি কল্যং, ৰোগিনো ৱাতাদীহি চ উপদ্দুতং ৱা কাযং অনুৱত্তন্তস্স জাগৰস্স ভৱঙ্গস্স চলনপচ্চযানং কাযিকসুখদুক্খউতুভোজনাদিউপনিস্সযানং চিত্তপণিদহনসদিসাসদিসসম্বন্ধদস্সনাদিপচ্চযানং, সুত্তস্স চ সুপিনদস্সনে ধাতুক্খোভাদিপচ্চযানং ৱসেন ৱেদিতব্বং. অদিট্ঠস্স অসুতস্স অনাগতবুদ্ধৰূপাদিনো পসাদদাতুকামতাৱত্থুস্স তংসদিসতাসঙ্খাতেন দিট্ঠসুতসম্বন্ধেনেৱ. ন কেৱলং তংসদিসতাৱ উভযসম্বন্ধো, কিন্তু তব্বিপক্খতা তদেকদেসতা তংসম্পযুত্ততাদিকো চ ৱেদিতব্বো. কেনচি ৱুত্তে কিস্মিঞ্চি সুতে অৱিচাৰেত্ৱা সদ্দহনং সদ্ধা, সযমেৱ তং ৱিচাৰেত্ৱা ৰোচনং ৰুচি, ‘‘এৱং ৱা এৱং ৱা ভৱিস্সতী’’তি আকাৰৱিচাৰণং আকাৰপৰিৱিতক্কো, ৱিচাৰেন্তস্স কত্থচি দিট্ঠিযা নিজ্ঝানক্খমনং দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তি.

গেৰুকহৰিতালঞ্জনাদিধাতূসু. সুভনিমিত্তং সুভগ্গহণস্স নিমিত্তং. তং সুভনিমিত্তত্তা ৰঞ্জনীযত্তা চ লোভস্স ৱত্থু. নিযমিতস্স চিত্তস্স ৱসেন নিযমিতৱসেন. এৱমিতৰেসু দ্ৱীসু. আভোগো আভুজিতং. লূখপুগ্গলা দোসবহুলা. অদোসবহুলা সিনিদ্ধপুগ্গলা. তদধিমুত্ততাতি পীতিনিন্নচিত্ততা. ইমেহি…পে… ৱেদিতব্বো পীতিযা সোমনস্সৱিপ্পযোগাসম্ভৱতোতি অধিপ্পাযো.

জীৱিতৱুত্তিযা আযতনভাৱতো হত্থাৰোহাদিসিপ্পমেৱ সিপ্পাযতনং. কসিৱাণিজ্জাদিকম্মমেৱ কম্মাযতনং. আযুৱেদাদিৱিজ্জা এৱ ৱিজ্জাট্ঠানং. অব্যাপজ্জেতি দোমনস্সব্যাপাদৰহিতে ৰূপভৱে. ধম্মপদাতি ধম্মকোট্ঠাসা. পিলৱন্তীতি উপট্ঠহন্তি পদিস্সন্তি. যোগাতি ভাৱনাভিযোগা সমাধিতো. ৱত্থুৱিসদকিৰিযাতি অজ্ঝত্তিকবাহিৰানং ৱত্থূনং নিম্মলভাৱকিৰিযা. সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৱত্তনং ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনতা. গম্ভীৰানং ঞাণেন চৰিতব্বানং, গম্ভীৰঞাণেন ৱা চৰিতব্বানং সুত্তন্তানং পচ্চৱেক্খণা গম্ভীৰঞাণচৰিযপচ্চৱেক্খণা.

ৱংসোতি অনুক্কমো. তন্তীতি সন্ততি. পৱেণীতি সম্বন্ধো. সব্বমেতং চাৰিত্তকিৰিযাপবন্ধস্স ৱচনং. চাৰিত্তসীলত্তা সীলমযং. ‘‘দস্সামী’’তি ৱচীভেদেন ৱত্থুস্স পৰিণতত্তা ততো পট্ঠায দানং আৰদ্ধং নাম হোতি, যতো তস্স অত্তনো পৰিণামনাদীসু আপত্তি হোতি. ৱিজ্জমানৱত্থুস্মিং চিন্তনকালতো পট্ঠায দানং আৰদ্ধন্তি তত্থ দানমযং কুসলং হোতীতি অধিপ্পাযো. ন হি দানৱত্থুং অৱিজ্জমানকম্পি সঙ্খৰোন্তস্স কুসলং ন হোতীতি. তং পন দানমযস্স পুব্বভাগোতি তদেৱ ভজেয্য, ৱুত্তং অট্ঠকথাযং. কুলৱংসাদিৱসেনাতি উদাহৰণমত্তমেৱেতং. অত্তনা সমাদিন্নৱত্তৱসেন সপ্পুৰিসৱত্তগামজনপদৱত্তাদিৱসেন চ চাৰিত্তসীলতা ৱেদিতব্বা.

সৱত্থুকন্তি ভেৰিআদিৱত্থুসহিতং কত্ৱা. ৱিজ্জমানকৱত্থুন্তি ভেৰিআদিৱত্থুং. ধম্মস্সৱনঘোসনাদীসু চ সৱত্থুকং কত্ৱা সদ্দস্স দানং সদ্দৱত্থূনং ঠানকৰণানং সসদ্দপ্পৱত্তিকৰণমেৱাতি তস্স চিন্তনং ৱিজ্জমানৱত্থুপৰিচ্চাগো ৱেদিতব্বো. ভাজেত্ৱা দস্সেসি ধম্মৰাজা ইধ চ ৰূপাৰম্মণাদিভাৱং, অঞ্ঞত্থ চ ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনী’’তি (দী. নি. ৩.৩০৫) দানমযাদিভাৱং, অপৰত্থ চ ‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? তীণি…পে… তংসমুট্ঠানং কাযকম্ম’’ন্তিআদিনা কাযকম্মাদিভাৱঞ্চ ৱদন্তো. অপৰিযাপন্না চাতি পৰমত্থতো অৱিজ্জমানত্তা অঞ্ঞাযতনত্তা চ অসঙ্গহিতা.

পৰিভোগৰসো পৰিভোগপচ্চযং পীতিসোমনস্সং. অযং পন ৰসসমানতাৱসেন গহণং উপাদায ৰসাৰম্মণন্তি ৱুত্তো, ন সভাৱতো. সভাৱেন পন গহণং উপাদায পীতিসোমনস্সং ধম্মাৰম্মণমেৱ হোতীতি ‘‘সুখা ৱেদনা ধম্মাৰম্মণ’’ন্তি ৱুত্তং. আৰম্মণমেৱ নিবদ্ধন্তি ৰূপাৰম্মণং…পে… ধম্মাৰম্মণন্তি এৱং নিযমেত্ৱা ৱুত্তং. কম্মস্স অনিবদ্ধত্তাতি কম্মস্স অনিযতত্তা. যথা হি ৰূপাদীসু একাৰম্মণং চিত্তং অনঞ্ঞাৰম্মণং হোতি, ন এৱং কাযদ্ৱাৰাদীসু একদ্ৱাৰিককম্মং অঞ্ঞস্মিং দ্ৱাৰে নুপ্পজ্জতি, তস্মা কম্মস্স দ্ৱাৰনিযমৰহিতত্তা দ্ৱাৰম্পি কম্মনিযমৰহিতন্তি ইধ আৰম্মণং ৱিয নিযমেত্ৱা ন ৱুত্তং. ৱিনা আৰম্মণেন অনুপ্পজ্জনতোতি এতস্সপি চত্থো ‘‘যথা কাযকম্মাদীসু একং কম্মং তেন দ্ৱাৰেন ৱিনা অঞ্ঞস্মিং দ্ৱাৰে চৰতি, ন এৱং ৰূপাদীসু একাৰম্মণং চিত্তং তেনাৰম্মণেন ৱিনা আৰম্মণন্তৰে উপ্পজ্জতী’’তি ৱেদিতব্বো. ন হি যথা ৱচীদ্ৱাৰে উপ্পজ্জমানম্পি ‘‘কাযকম্ম’’ন্তি ৱুচ্চতি, এৱং সদ্দাৰম্মণে উপ্পজ্জমানং ‘‘ৰূপাৰম্মণ’’ন্তি ৱুচ্চতি.

কামাৱচৰকুসলং

কাযকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা

ইমস্স পনত্থস্সাতি কম্মদ্ৱাৰানং অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং অনিযততায ‘‘দ্ৱাৰে চৰন্তি কম্মানী’’তিআদিনা পকাসনত্থং. পঞ্চ ৱিঞ্ঞাণানীতি এত্থ ছট্ঠস্স ৱিঞ্ঞাণস্স তস্স চ দ্ৱাৰস্স অনুদ্দেসো দ্ৱাৰদ্ৱাৰৱন্তানং সহাভাৱা. নিযতৰূপৰূপৱসেন চতুসমুট্ঠানিককাযা ৱুত্তাতি সদ্দস্স ৱিকাৰৰূপাদীনঞ্চ অসঙ্গহো.

পঠমজৱনসমুট্ঠিতা ৱাযোধাতু যদিপি তস্মিং খণে ৰূপানং দেসন্তৰুপ্পত্তিহেতুভাৱেন চালেতুং ন সক্কোতি, তথাপি ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰসহিতাৱ সা ৱেদিতব্বা. দসসু হি দিসাসু যং দিসং গন্তুকামো অঙ্গপচ্চঙ্গানি ৱা খিপিতুকামো, তংদিসাভিমুখানেৱ ৰূপানি সা সন্থম্ভেতি সন্ধাৰেতি চাতি তদভিমুখভাৱৱিকাৰৱতী হোতি, অধিপ্পাযসহভাৱী চ ৱিকাৰো ৱিঞ্ঞত্তীতি. এৱঞ্চ কত্ৱা আৱজ্জনস্সপি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকভাৱো যথাধিপ্পাযৱিকাৰৰূপুপ্পাদনেন উপপন্নো হোতি, যতো বাত্তিংস চিত্তানি ৰূপিৰিযাপথৱিঞ্ঞত্তিজনকানি ৱুত্তানীতি. যোজনং গতো, দসযোজনং গতোতি ৱত্তব্বতং আপজ্জাপেতি অনেকসহস্সৱাৰং উপ্পন্না.

ৱাযোধাতুযা…পে… পচ্চযো ভৱিতুন্তি থম্ভনচলনেসু ৱাযোধাতুযা পচ্চযো ভৱিতুং সমত্থো চিত্তসমুট্ঠানমহাভূতানং একো আকাৰৱিসেসো অত্থি, অযং ৱিঞ্ঞত্তি নাম. তেসঞ্হি তদাকাৰত্তা ৱাযোধাতু থম্ভেতি চালেতি চাতি. ন চিত্তসমুট্ঠানাতি এতেন পৰমত্থতো অভাৱং দস্সেতি. ন হি ৰূপং অপ্পচ্চযং অত্থি, ন চ নিব্বানৱজ্জো অত্থো নিচ্চো অত্থীতি. ৱিঞ্ঞত্তিতাযাতি ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰতায. চিত্তসমুট্ঠানভাৱো ৱিয মহাভূতৱিকাৰতায উপাদাৰূপভাৱো চ অধিপ্পেতোতি ৱেদিতব্বো.

কাযিককৰণন্তি কাযদ্ৱাৰপ্পৱত্তং চিত্তকিৰিযং, অধিপ্পাযন্তি অত্থো. কাৰেতি মঞ্ঞেতি এতেন ৱণ্ণগ্গহণানুসাৰেন গহিতায ৱিঞ্ঞত্তিযা যং কৰণং ৱিঞ্ঞাতব্বং, তস্স ৱিজাননেন ৱিঞ্ঞত্তিযা ৱিঞ্ঞাতত্তং দস্সেতি. ন হি ৱিঞ্ঞত্তিৰহিতেসু ৰুক্খচলনাদীসু ‘‘ইদমেস কাৰেতী’’তি ৱিজাননং হোতীতি. চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স হি ৰূপে অভিনিপাতমত্তং কিচ্চং, ন অধিপ্পাযসহভুনো চলনৱিকাৰস্স গহণং. চিত্তস্স পন লহুপৰিৱত্তিতায চক্খুৱিঞ্ঞাণৱীথিযা অনন্তৰং মনোৱিঞ্ঞাণেন ৱিঞ্ঞাতম্পি চলনং চক্খুনা দিট্ঠং ৱিয মঞ্ঞন্তি অৱিসেসৱিদুনো, তস্মা যথা নীলাভিনিপাতৱসপ্পৱত্তায চক্খুৱিঞ্ঞাণৱীথিযা নীলন্তি পৱত্তায মনোৱিঞ্ঞাণৱীথিযা চ অন্তৰং ন ৱিঞ্ঞাযতি, এৱং অৱিঞ্ঞাযমানন্তৰেন মনোদ্ৱাৰৱিঞ্ঞাণেন গহিতে তস্মিং চিত্তেন সহেৱ অনুপৰিৱত্তে কাযথম্ভনৱিকাৰচোপনসঙ্খাতে ‘‘ইদমেস কাৰেতি, অযমস্স অধিপ্পাযো’’তি ৱিজাননং হোতি.

তালপণ্ণাদিৰূপানি দিস্ৱা তদনন্তৰপ্পৱত্তায মনোদ্ৱাৰৱীথিযা অৱিঞ্ঞাযমানন্তৰায তালপণ্ণাদীনং উদকাদিসহচাৰিপ্পকাৰতং সঞ্ঞাণাকাৰং গহেত্ৱা উদকাদিগ্গহণং ৱিয. এত্থ উদকং ভৱিস্সতীতিআদিনা চ উদকাদিসম্বন্ধনাকাৰেন ৰূপগ্গহণানুসাৰৱিঞ্ঞাণেন যং উদকাদি ৱিঞ্ঞাতব্বং, তস্স ৱিজাননেন তদাকাৰস্স ৱিঞ্ঞাততা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা. এতস্স পন কাযিককৰণগ্গহণস্স উদকাদিগ্গহণস্স চ পুৰিমসিদ্ধসম্বন্ধগ্গহণং উপনিস্সযো হোতীতি দট্ঠব্বং. অথ পন নালম্বিতাপি ৱিঞ্ঞত্তি কাযিককৰণগ্গহণস্স চ পচ্চযো পুৰিমসিদ্ধসম্বন্ধগ্গহণোপনিস্সযৱসেন সাধিপ্পাযৱিকাৰভূতৱণ্ণগ্গহণানন্তৰং পৱত্তমানস্স অধিপ্পাযগ্গহণস্স অধিপ্পাযসহভূৱিকাৰাভাৱে অভাৱতো, এৱং সতি ৱণ্ণগ্গহণানন্তৰেন উদকাদিগ্গহণেনেৱ তালপণ্ণাদিসঞ্ঞাণাকাৰো ৱিয ৱণ্ণগ্গহণানন্তৰেন অধিপ্পাযগ্গহণেনেৱ ৱিঞ্ঞত্তি পাকটা হোতীতি ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ এস কাৰেতি মঞ্ঞে’’তি অধিপ্পাযৱিজাননেনেৱ ৱিঞ্ঞত্তিযা ৱিঞ্ঞাততা ৱুত্তা.

অযং নো পহৰিতুকামোতি অধিপ্পাযৱিজাননেন ৱিঞ্ঞত্তিযা পাকটভাৱং দস্সেতি. ন হি তদপাকটভাৱে অধিপ্পাযৱিজাননং হোতীতি. সম্মুখী…পে… যেৱ নাম হোতীতি অসম্মুখীভূততায অনাপাথগতানং ৰূপাদীনং চক্খুৱিঞ্ঞেয্যাদিভাৱো ৱিয সভাৱভূতং তং দ্ৱিধা ৱিঞ্ঞত্তিভাৱং সাধেতি. পৰং বোধেতুকামতায ৱিনাপি অভিক্কমনাদিপ্পৱত্তনেন সো চিত্তসহভূৱিকাৰো অধিপ্পাযং ৱিঞ্ঞাপেতি, সযঞ্চ ৱিঞ্ঞাযতীতি দ্ৱিধাপি ৱিঞ্ঞত্তিযেৱাতি ৱেদিতব্বা.

তস্মিং দ্ৱাৰে সিদ্ধাতি তেন দ্ৱাৰেন ৱিঞ্ঞাতব্বভাৱতো তেনেৱ দ্ৱাৰেন নামলাভতো তস্মিং দ্ৱাৰে পাকটভাৱৱসেন সিদ্ধা. কুসলং ৱা অকুসলং ৱাতি ঠপেতব্বং. কস্মা? যস্মা পৰৱাদিনো অৱিপাকস্স কম্মভাৱো ন সিদ্ধো, ইতৰস্স পন সিদ্ধোতি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকানং একাদসন্নং কিৰিযচিত্তানং ৱসেন তিকং পূৰেত্ৱা ঠপেতব্বং.

দ্ৱাৰে চৰন্তি কম্মানীতি এত্থ অযমধিপ্পাযো – যদি দ্ৱাৰা দ্ৱাৰন্তৰচাৰিনো হোন্তি, দ্ৱাৰসম্ভেদা কম্মসম্ভেদোপীতি কাযকম্মং কাযকম্মদ্ৱাৰন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞৱৱত্থানং ন সিযা, কম্মানম্পি কম্মন্তৰচৰণে এসেৱ নযো. যদি পন দ্ৱাৰানম্পি দ্ৱাৰভাৱেন কম্মন্তৰচৰণং কম্মানঞ্চ দ্ৱাৰন্তৰচৰণং ন সিযা, সুট্ঠুতৰং কম্মদ্ৱাৰৱৱত্থানং সিযা. ন পন কম্মানং দ্ৱাৰন্তৰে অচৰণং অত্থি, কিন্তু দ্ৱাৰে অঞ্ঞস্মিঞ্চ চৰন্তি কম্মানি অঞ্ঞানিপি. যস্মা পন দ্ৱাৰে দ্ৱাৰানি ন চৰন্তি, তস্মা অদ্ৱাৰচাৰীহি দ্ৱাৰেহি কাৰণভূতেহি কম্মানি দ্ৱাৰন্তৰে চৰন্তানিপি ৱৱত্থিতানি. ন কেৱলং কম্মানেৱ, তেহি পন দ্ৱাৰানিপীতি এৱং কম্মদ্ৱাৰানি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থিতানি ‘‘যেভুয্যেনৱুত্তিতায তব্বহুলৱুত্তিতায চা’’তি ৱুচ্চমানায ৱৱত্থানযুত্তিযা. তত্থ দ্ৱাৰাপেক্খত্তা কম্মানং কাযকম্মাদিভাৱস্স অদ্ৱাৰচাৰীহি দ্ৱাৰেহি ৱৱত্থানং হোতি, ন পন দ্ৱাৰন্তৰচাৰীহি কম্মেহি দ্ৱাৰানং অৱৱত্থানং কম্মানপেক্খকাযদ্ৱাৰাদিভাৱেহি দ্ৱাৰেহি ৱৱত্থিতানং কাযকম্মাদীনং কাযকম্মদ্ৱাৰাদিৱৱত্থানকৰত্তা. অথ ৱা দ্ৱাৰন্তৰে চৰন্তানিপি কাযাদীহি উপলক্খিতানেৱ চৰন্তি পাণাতিপাতাদীনং এৱংসভাৱত্তা আণত্তিহত্থৱিকাৰাদীহি ৱুচ্চমানস্সপি কাযাদীহি সাধেতব্বসভাৱাৱবোধতো, তস্মা ন কম্মন্তৰস্স অত্তনি চৰন্তস্সপি দ্ৱাৰন্তৰং সনামং দেতি, নাপি কম্মং দ্ৱাৰস্স, তংতংদ্ৱাৰমেৱ পন কম্মস্স কম্মঞ্চ দ্ৱাৰন্তৰে চৰন্তম্পি অত্তনোযেৱ দ্ৱাৰস্স নামং দেতীতি সিদ্ধং অঞ্ঞমঞ্ঞৱৱত্থানং. পুব্বে পন দ্ৱাৰেসু অনিবদ্ধতা কম্মানং দ্ৱাৰন্তৰচৰণমেৱ সন্ধায ৱুত্তা, ন এতং ৱৱত্থানন্তি.

তত্থাতি তেসু দ্ৱাৰকম্মেসু. কাযকম্মস্স উপ্পজ্জনট্ঠানন্তি তংসহজাতা ৱিঞ্ঞত্তিযেৱ ৱুচ্চতি. কিঞ্চাপি হি সা তস্স কেনচি পকাৰেন পচ্চযো ন হোতি, তথাপি কম্মস্স ৱিসেসিকা ৱিঞ্ঞত্তি তংসহজাতা হোতীতি তস্স উপ্পত্তিট্ঠানভাৱেন ৱুত্তা যথাৱুত্তনিযমেন অঞ্ঞৱিসেসনস্স কম্মস্স ৱিসেসনন্তৰে উপ্পত্তিঅভাৱা. কাযেন পন কতত্তাতি কাযৱিঞ্ঞত্তিং জনেত্ৱা তায জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদাদিনিপ্ফাদনতো অত্তনো নিপ্ফত্তিৱসেন ‘‘কাযেন কতং কম্ম’’ন্তি ৱুত্তং. কাৰণভূতো হি পনেত্থ কাযোতি.

অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থিতাতি এত্থ কম্মুনা কাযো কাযকম্মদ্ৱাৰন্তি এৱং ৱৱত্থিতো, ন কাযো ইচ্চেৱ. যথা সূচিকম্মুনা সূচিকম্মকৰণন্তি ৱৱত্থিতা, ন সূচি ইচ্চেৱ, তথা ইদম্পি দট্ঠব্বং. অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থিতাতি চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসেসিতাতি অত্থো. এৱং সন্তেতি যথাৱুত্তং ৱৱত্থাননিযমং অগ্গহেত্ৱা ‘‘দ্ৱাৰে চৰন্তি কম্মানী’’তিআদিৱচনমেৱ গহেত্ৱা চোদেতি. তত্থ এৱং সন্তেতি কম্মানং দ্ৱাৰচৰণে অঞ্ঞমঞ্ঞেন চ ৱৱত্থানে নামলাভে ৱিসেসনে সতীতি অত্থো.

কাযকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৱচীকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা

চতূহি, ভিক্খৱে, অঙ্গেহি সমন্নাগতাতি এত্থ সুভাসিতভাসনসঙ্খাতা অপিসুণৱাচা, ধম্মভাসনসঙ্খাতো অসম্ফপ্পলাপো, পিযভাসনসঙ্খাতা অফৰুসৱাচা, সচ্চভাসনসঙ্খাতো অমুসাৱাদো চাতি এতা ৱাচা তথাপৱত্তা চেতনা দট্ঠব্বা. সহসদ্দা পনাতি তস্স ৱিকাৰস্স সদ্দেন সহ সম্ভূতত্তা ৱুত্তং. চিত্তানুপৰিৱত্তিতায পন সো ন যাৱ সদ্দভাৱীতি দট্ঠব্বো, ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দো ন সোতৱিঞ্ঞেয্যোতি পৱত্তেন মহাঅট্ঠকথাৱাদেন চিত্তসমুট্ঠানসদ্দো ৱিনাপি ৱিঞ্ঞত্তিঘট্টনেন উপ্পজ্জতীতি আপজ্জতি. ‘‘যা তায ৱাচায ৱিঞ্ঞত্তী’’তি (ধ. স. ৬৩৬) হি ৱচনতো অসোতৱিঞ্ঞেয্যসদ্দেন সহ ৱিঞ্ঞত্তিযা উপ্পত্তি নত্থীতি ৱিঞ্ঞাযতীতি.

চিত্তসমুট্ঠানং সদ্দাযতনন্তি এত্থ চ ন কোচি চিত্তসমুট্ঠানো সদ্দো অসঙ্গহিতো নাম অত্থীতি অধিপ্পাযেন মহাঅট্ঠকথাৱাদং পটিসেধেতি. ছব্বিধেন ৰূপসঙ্গহাদীসু হি ‘‘সোতৱিঞ্ঞেয্য’’ন্তি ‘‘দিট্ঠং সুত’’ন্তি এত্থ ‘‘সুত’’ন্তি চ ন কোচি সদ্দো ন সঙ্গয্হতীতি. মহাঅট্ঠকথাযং পন ৱিঞ্ঞত্তিসহজমেৱ জিৱ্হাতালুচলনাদিকৰৱিতক্কসমুট্ঠিতং সুখুমসদ্দং ‘‘দিব্বসোতেন সুত্ৱা আদিসতী’’তি সুত্তে পট্ঠানে চ ওড়াৰিকসদ্দং সন্ধায ‘‘সোতৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তন্তি ইমিনা অধিপ্পাযেন অসোতৱিঞ্ঞেয্যতা ৱুত্তা সিযা. সদ্দো চ অসোতৱিঞ্ঞেয্যো চাতি ৱিৰুদ্ধমেতন্তি পন পটিক্খেপো ৱেদিতব্বো. ৱিঞ্ঞত্তিপচ্চযা ঘট্টনা ৱিঞ্ঞত্তিঘট্টনা. ৱিঞ্ঞত্তি এৱ ৱা. ঘট্টনাকাৰপ্পৱত্তভূতৱিকাৰো হি ‘‘ঘট্টনা’’তি ৱুত্তো. সঙ্ঘট্টনেন সহেৱ সদ্দো উপ্পজ্জতি, ন পুব্বাপৰভাৱেন. পথৱীধাতুযাতি ইদং ৱাযোধাতুযা ৱিয চালনং পথৱীধাতুযা সঙ্ঘট্টনং কিচ্চং অধিকন্তি কত্ৱা ৱুত্তং, ৱিকাৰস্স চ তপ্পচ্চযভাৱো ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. তব্বিকাৰানঞ্হি ভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পচ্চযভাৱোতি. অঞ্ঞম্পি সব্বং ৱিধানং কাযৱিঞ্ঞত্তিযং ৱিয ৱেদিতব্বং.

তিসমুট্ঠানিককাযং…পে… ন লব্ভতি. ন হি চালনং উপাদিন্নঘট্টনন্তি. চালনঞ্হি দেসন্তৰুপ্পাদনপৰম্পৰতা, ঘট্টনং পচ্চযৱিসেসেন ভূতকলাপানং আসন্নতৰুপ্পাদোতি. উপত্থম্ভনকিচ্চম্পি নত্থীতি উপত্থম্ভনেন ৱিনা পঠমচিত্তসমুট্ঠানাপি ঘট্টনাকাৰেন পৱত্ততীতি ঘট্টনত্থং উপত্থম্ভনেন পযোজনং নত্থি, লদ্ধাসেৱনেন চিত্তেনেৱ ঘট্টনস্স বলৱভাৱতো চাতি অধিপ্পাযো. উপত্থম্ভনং নত্থি অত্থীতি ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বং.

ৱচীকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মনোকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা

অযং নাম চেতনা কম্মং ন হোতীতি ন ৱত্তব্বাতি ইদং যস্স দ্ৱাৰং মনো, তংদস্সনত্থং ৱুত্তং. কপ্পেতীতি ‘‘ত্ৱং ফুসনং কৰোহি, ত্ৱং ৱেদযিত’’ন্তি এৱং কপ্পেন্তং ৱিয পৱত্ততীতি অত্থো. পকপ্পনঞ্চ তদেৱ. কিং পিণ্ডং কৰোতীতি আযূহনত্থৱসেন পুচ্ছতি. ফস্সাদিধম্মে হি অৱিপ্পকিণ্ণে কত্ৱা সকিচ্চেসু পৱত্তনং আযূহনং, তত্থেৱ ব্যাপাৰণং চেতযনং, তথাকৰণং অভিসঙ্খৰণন্তি. তেভূমকস্সেৱ গহণং লোকুত্তৰকম্মস্স কম্মক্খযকৰত্তা.

মনোকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কম্মকথাৱণ্ণনা

চেতযিত্ৱা কম্মং কৰোতীতি এত্থ যস্মা পুৰিমচেতনায চেতযিত্ৱা সন্নিট্ঠানকম্মং কৰোতি, তস্মা চেতনাপুব্বকং কম্মং তংচেতনাসভাৱমেৱাতি চেতনং অহং কম্মং ৱদামীতি অত্থো. অথ ৱা সমানকালত্তেপি কাৰণকিৰিযা পুব্বকালা ৱিয ৱত্তুং যুত্তা, ফলকিৰিযা চ অপৰকালা ৱিয. যস্মা চ চেতনায চেতযিত্ৱা কাযৱাচাহি চোপনকিৰিযং মনসা চ অভিজ্ঝাদিকিৰিযং কৰোতি, তস্মা তস্সা কিৰিযায কাৰিকং চেতনং অহং কম্মং ৱদামীতি অত্থো. কাযে ৱাতি কাযৱিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতে কাযে ৱা. সতীতি ধৰমানে, অনিৰোধিতে ৱা. কাযসমুট্ঠাপিকা চেতনা কাযসঞ্চেতনা. এত্থ চ সুখদুক্খুপ্পাদকেন কম্মেন ভৱিতব্বং, চেতনা চ সুখদুক্খুপ্পাদিকা ৱুত্তাতি তস্সা কম্মভাৱো সিদ্ধো হোতি. সঞ্চেতনিযন্তি সঞ্চেতনসভাৱৱন্তং. সমিদ্ধিত্থেৰেন ‘‘সঞ্চেতনিযং, আৱুসো…পে… মনসা সুখং সো ৱেদযতী’’তি (ম. নি. ৩.৩০০; কথা. ৫৩৯) অৱিভজিত্ৱা ব্যাকতো. সুখৱেদনীযন্তিআদিনা পন ৱিভজিত্ৱা ব্যাকাতব্বো সো পঞ্হো, তস্মা সম্মা ব্যাকতো নাম ন হোতি. ইতৰদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. যথা পন সুত্তানি ঠিতানি, তথা চোপনকিৰিযানিস্সযভূতা কাযৱাচা অভিজ্ঝাদিকিৰিযানিস্সযো চ মনোদ্ৱাৰানি, যায পন চেতনায তেহি কাযাদীহি কৰণভূতেহি চোপনাভিজ্ঝাদিকিৰিযং কৰোন্তি ৱাসিআদীহি ৱিয ছেদনাদিং, সা চেতনা কম্মন্তি দ্ৱাৰপ্পৱত্তিযম্পি কম্মদ্ৱাৰাভেদনঞ্চ কম্মদ্ৱাৰৱৱত্থানঞ্চ দিস্সতি, এৱঞ্চ সতি ‘‘কাযেন চে কতং কম্ম’’ন্তিআদিগাথাযো (ধ. স. অট্ঠ. ১ কাযকম্মদ্ৱাৰ) অতিৱিয যুজ্জন্তি.

লোকুত্তৰমগ্গো ইধ লোকিযকম্মকথাযং অনধিপ্পেতোপি ভজাপিযমানো তীণি কম্মানি ভজতি. মনেন দুস্সীল্যন্তি কাযিকৱাচসিকৱীতিক্কমৱজ্জং সব্বং অকুসলং সঙ্গণ্হাতি, মিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্কপ্পৱাযামসতিসমাধিং ৱা. তম্পি চেতং ‘‘মনসা সংৱৰো সাধূ’’তি (সং. নি. ১.১১৬; ধ. প. ৩৬১) ৱুত্তস্স সংৱৰস্স পটিপক্খৱসেন ৱুত্তং, ন সীলৱিপত্তিৱসেন. ন হি সা মানসিকা অত্থীতি মগ্গস্সেৱ ভজাপনং মহাৱিসযত্তা. বোজ্ঝঙ্গা হি মনোকম্মমেৱ ভজেয্যুং, ন চ ন সক্কা মগ্গভজাপনেনেৱ তেসং ভজাপনং ৱিঞ্ঞাতুন্তি.

কম্মপথং অপ্পত্তানম্পি তংতংদ্ৱাৰে সংসন্দনং অৱৰোধনং দ্ৱাৰন্তৰে কম্মন্তৰুপ্পত্তিযম্পি কম্মদ্ৱাৰাভেদনঞ্চ দ্ৱাৰসংসন্দনং নাম. ‘‘তিৱিধা, ভিক্খৱে, কাযসঞ্চেতনা অকুসলং কাযকম্ম’’ন্তিআদিনা (কথা. ৫৩৯) কম্মপথপ্পত্তাৱ সন্নিট্ঠাপকচেতনা কম্মন্তি ৱুত্তাতি পুৰিমচেতনা সব্বা কাযকম্মং ন হোতীতি ৱুত্তং. আণাপেত্ৱা…পে… অলভন্তস্সাতি আণত্তেহি অমাৰিতভাৱং সন্ধায ৱুত্তং, ৱচীদুচ্চৰিতং নাম হোতি অকম্মপথভাৱতোতি অধিপ্পাযো. ‘‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তূ’’তি পৱত্তব্যাপাদৱসেন চেতনাপক্খিকা ৱা ভৱন্তি কাযকম্মৱোহাৰলাভা. অব্বোহাৰিকা ৱা মনোকম্মৱোহাৰৱিৰহা. সসম্ভাৰপথৱীআদীসু আপাদযো এত্থ নিদস্সনং.

কুলুম্বস্সাতি গব্ভস্স, কুলস্সেৱ ৱা. তিস্সোপি সঙ্গীতিযো আৰুড়্হতায অননুজাননতো ‘‘তৱ সুত্তস্সা’’তি ৱুত্তং. দসৱিধা ইদ্ধি পটিসম্ভিদামগ্গে ইদ্ধিকথায গহেতব্বা. ভাৱনামযন্তি অধিট্ঠানিদ্ধিং সন্ধায ৱদতি. ঘটভেদো ৱিয পৰূপঘাতো, উদকৱিনাসো ৱিয ইদ্ধিৱিনাসো চ হোতীতি উপমা সংসন্দতি. তৱ পঞ্হোতি ভাৱনামযায পৰূপঘাতো হোতীতি ৱুত্তো ঞাপেতুং ইচ্ছিতো অত্থো. আথব্বণিদ্ধি ৱিজ্জামযিদ্ধি হোতি. সত্তমে পদেতি মণ্ডলাদিতো সত্তমে পদে.

ৱচনন্তৰেন গমেতব্বত্থং নেয্যত্থং, সযমেৱ গমিতব্বত্থং নীতত্থং. কিৰিযতো সমুট্ঠাতি, উদাহু অকিৰিযতোতি তেনাধিপ্পেতং সম্পজানমুসাৱাদং সন্ধায পুচ্ছতি, ন উপোসথক্খন্ধকে ৱুত্তং. তত্থ অৱুত্তমেৱ হি সো অনৰিযৱোহাৰং ৱুত্তন্তি গহেত্ৱা ৱোহৰতীতি. ৱাচাগিৰন্তি ৱাচাসঙ্খাতং গিৰং, ৱাচানুচ্চাৰণং ৱা.

খন্দসিৱাদযো সেট্ঠাতি খন্দাতি কুমাৰা. সিৱাতি মহেস্সৰা, মিচ্ছাদিট্ঠিযা নিদস্সনত্থমিদং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. নত্থিকদিট্ঠাদযো এৱ হি কম্মপথপ্পত্তা কম্মন্তি. চেতনা পনেত্থ অব্বোহাৰিকাতি কাযদ্ৱাৰে ৱচীদ্ৱাৰে চ সমুট্ঠিতাপি কাযকম্মং ৱচীকম্মন্তি চ ৱোহাৰং ন লভতি অভিজ্ঝাদিপ্পধানত্তা. ‘‘তিৱিধা, ভিক্খৱে, মনোসঞ্চেতনা অকুসলং মনোকম্ম’’ন্তি পন ৱচনতো সভাৱেনেৱ সা মনোকম্মং, ন অভিজ্ঝাদিপক্খিকত্তাতি ‘‘অভিজ্ঝাদিপক্খিকাৱা’’তি ন ৱুত্তং. ইমস্মিং পন ঠানে কাযঙ্গৱাচঙ্গানি অচোপেত্ৱা চিন্তনকালে চেতনাপি চেতনাসম্পযুত্তধম্মাপি মনোদ্ৱাৰে এৱ সমুট্ঠহন্তি, তস্মা চেতনায অব্বোহাৰিকভাৱো কথঞ্চি নত্থীতি অধিপ্পাযো.

‘‘তিৱিধা, ভিক্খৱে, কাযসঞ্চেতনা কুসলং কাযকম্ম’’ন্তিআদিৱচনতো (কথা. ৫৩৯) পাণাতিপাতাদিপটিপক্খভূতা তব্বিৰতিৱিসিট্ঠা চেতনাৱ পাণাতিপাতৱিৰতিআদিকা হোন্তীতি ‘‘চেতনাপক্খিকা ৱা’’তি ৱুত্তং, ন ‘‘ৱিৰতিপক্খিকা’’তি. ৰক্খতীতি অৱিনাসেত্ৱা কথেতি. ভিন্দতীতি ৱিনাসেত্ৱা কথেতি.

কম্মকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চক্খুৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰন্তি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স দ্ৱাৰং. চক্খু চ তং ৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰঞ্চাতি ৱা চক্খুৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰং. চক্খু ৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰন্তি ৱা অসমাসনিদ্দেসো. তং পন চক্খুমেৱ. এস নযো সেসেসুপি. ‘‘চক্খুনা সংৱৰো সাধূ’’তিআদিকায (ধ. প. ৩৬০) গাথায পসাদকাযচোপনকাযসংৱৰে একজ্ঝং কত্ৱা কাযেন সংৱৰো ৱুত্তো, তং ইধ ভিন্দিত্ৱা অট্ঠ সংৱৰা, তপ্পটিপক্খভাৱেন অসংৱৰা অট্ঠ কথিতা. সীলসংৱৰাদযোপি পঞ্চেৱ সংৱৰা সব্বদ্ৱাৰেসু উপ্পজ্জমানাপি, তপ্পটিপক্খভাৱেন দুস্সীল্যাদীনি অসংৱৰাতি ৱুত্তানি. তত্থ দুস্সীল্যং পাণাতিপাতাদিচেতনা. মুট্ঠস্সচ্চং সতিপটিপক্খা অকুসলা ধম্মা. পমাদন্তি কেচি. সীতাদীসু পটিঘো অক্খন্তি. থিনমিদ্ধং কোসজ্জং.

ৱিনা ৱচীদ্ৱাৰেন সুদ্ধং কাযদ্ৱাৰসঙ্খাতন্তি ইদং ৱচীদ্ৱাৰসল্লক্খিতস্স মুসাৱাদাদিনোপি কাযদ্ৱাৰে পৱত্তিসব্ভাৱা অসুদ্ধতা অত্থীতি তংনিৱাৰণত্থং ৱুত্তং. ন হি তং কাযকম্মং হোতি. সুদ্ধৱচীদ্ৱাৰোপলক্খিতং পন ৱচীকম্মমেৱ হোতীতি. এত্থ অসংৱৰোতি এতেন সুদ্ধকাযদ্ৱাৰেন উপলক্খিতো অসংৱৰো দ্ৱাৰন্তৰে উপ্পজ্জমানোপি ৱুত্তো. দ্ৱাৰন্তৰানুপলক্খিতং সব্বং তংদ্ৱাৰিকাকুসলঞ্চেতি ৱেদিতব্বং. এৱঞ্চ কত্ৱা কম্মপথসংসন্দনে ‘‘চোপনকাযঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন উপ্পজ্জমানো অসংৱৰো অকুসলং কাযকম্মমেৱ হোতী’’তিআদি ‘‘অকুসলং কাযকম্মং চোপনকাযঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন ৱচীঅসংৱৰৱসেন চ উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা সহ অৱিৰুদ্ধং হোতি. অসংৱৰো হি দ্ৱাৰন্তৰে উপ্পজ্জমানোপি সদ্ৱাৰে এৱাতি ৱুচ্চতি, সদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্নোতি চ, কম্মং অঞ্ঞদ্ৱাৰে অঞ্ঞদ্ৱাৰৱসেন চাতি এৱং অৱিৰুদ্ধং.

অথ ৱা এত্থাতি সুদ্ধং অসুদ্ধন্তি এতং অৱিচাৰেত্ৱা এতস্মিং চোপনেতি ৱুত্তং হোতি. এৱং সতি দ্ৱাৰন্তৰোপলক্খিতং কম্মপথভাৱপ্পত্ততায ৱচীমনোকম্মং চোপনকাযঅসংৱৰদ্ৱাৰে উপ্পন্নং, সেসং সব্বং তংদ্ৱাৰুপ্পন্নাকুসলং ৱিয ‘‘চোপনকাযঅসংৱৰো’’তি ৱুচ্চতি. কম্মপথভাৱপ্পত্তিযা দ্ৱাৰন্তৰুপ্পন্নং কাযকম্মঞ্চ তথা ন ৱুচ্চতীতি কম্মপথসংসন্দনৱিৰোধো সিযা, তদৱিৰোধং তত্থেৱ ৱক্খাম. সীলসংৱৰাদযো পঞ্চ নিক্খেপকণ্ডে আৱি ভৱিস্সন্তি. তত্থ ঞাণসংৱৰে পচ্চযসন্নিস্সিতসীলস্স, ৱীৰিযসংৱৰে চ আজীৱপাৰিসুদ্ধিযা অন্তোগধতা দট্ঠব্বা.

অকুসলকম্মপথকথাৱণ্ণনা