নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
অভিধম্মপিটকে
ধম্মসঙ্গণী-মূলটীকা
ৱীসতিগাথাৱণ্ণনা
১. ধম্মসংৱণ্ণনাযং সত্থৰি পণামকৰণং ধম্মস্স স্ৱাক্খাতভাৱেন সত্থৰি পসাদজননত্থং, সত্থু চ অৱিতথদেসনভাৱপ্পকাসনেন ধম্মে পসাদজননত্থং. তদুভযপ্পসাদা হি ধম্মসম্পটিপত্তি মহতো চ অত্থস্স সিদ্ধি হোতীতি. অথ ৱা ৰতনত্তযপণামৱচনং অত্তনো ৰতনত্তযপসাদস্স ৱিঞ্ঞাপনত্থং, তং পন ৱিঞ্ঞূনং চিত্তাৰাধনত্থং, তং অট্ঠকথায গাহণত্থং, তং সব্বসম্পত্তিনিপ্ফাদনত্থন্তি. ইদং পন আচৰিযেন অধিপ্পেতপ্পযোজনং অন্তৰাযৱিসোসনং. ৱক্খতি হি ‘‘নিপচ্চকাৰস্সেতস্স…পে… অসেসতো’’তি. ৰতনত্তযপণামকৰণঞ্হি অন্তৰাযকৰাপুঞ্ঞৱিঘাতকৰপুঞ্ঞৱিসেসভাৱতো মঙ্গলভাৱতো ভযাদিউপদ্দৱনিৱাৰণতো চ অন্তৰাযৱিসোসনে সমত্থং হোতি. কথং পনেতস্সাপুঞ্ঞৱিঘাতকৰাদিভাৱো ৱিজানিতব্বোতি? ‘‘যস্মিং মহানাম সমযে অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতী’’তিআদিৱচনতো (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১), ‘‘পূজা চ পূজনেয্যানং, এতং মঙ্গলমুত্তম’’ন্তি (খু. পা. ৫.৩; সু. নি. ২৬২) চ, ‘‘এৱং বুদ্ধং সৰন্তানং, ধম্মং সঙ্ঘঞ্চ ভিক্খৱো. ভযং ৱা ছম্ভিতত্তং ৱা, লোমহংসো ন হেস্সতী’’তি (সং. নি. ১.২৪৯) চ ৱচনতোতি.
তত্থ যস্স সত্থুনো পণামং কত্তুকামো, তস্স গুণৱিসেসদস্সনত্থং ‘‘কৰুণা ৱিযা’’তিআদিমাহ. গুণৱিসেসৱা হি পণামাৰহো হোতি, পণামাৰহে চ কতো পণামো ৱুত্তপ্পযোজনসিদ্ধিকৰোৱ হোতীতি. ভগৱতো চ দেসনা ৱিনযপিটকে কৰুণাপ্পধানা, সুত্তন্তপিটকে পঞ্ঞাকৰুণাপ্পধানা. তেনেৱ চ কাৰণেন ৱিনযপিটকস্স সংৱণ্ণনং কৰোন্তেন কৰুণাপ্পধানা ভগৱতো থোমনা কতা, আগমসংৱণ্ণনঞ্চ কৰোন্তেন উভযপ্পধানা, অভিধম্মদেসনা পন পঞ্ঞাপ্পধানাতি কত্ৱা পঞ্ঞাপ্পধানমেৱ থোমনং কৰোন্তো ‘‘কৰুণা ৱিয সত্তেসূ’’তি কৰুণং উপমাভাৱেন গহেত্ৱা পঞ্ঞায থোমেতি.
তত্থ কৰুণা ৱিযাতি নিদস্সনৱচনমেতং, যস্স যথা কৰুণা সব্বেসু সত্তেসু পৱত্তিত্থ, এৱং সব্বেসু ঞেয্যধম্মেসু পঞ্ঞাপি পৱত্তিত্থাতি অত্থো. সত্তেসূতি ৱিসযনিদস্সনমেতং. পঞ্ঞাতি নিদস্সেতব্বধম্মনিদস্সনং. যস্সাতি তদধিট্ঠানপুগ্গলনিদস্সনং. মহেসিনোতি তব্বিসেসনং. ঞেয্যধম্মেসূতি পঞ্ঞাৱিসযনিদস্সনং. সব্বেসূতি তব্বিসেসনং. পৱত্তিত্থাতি কিৰিযানিদস্সনং. যথাৰুচীতি ৱসীভাৱনিদস্সনং.
তত্থ কিৰতীতি কৰুণা, পৰদুক্খং ৱিক্খিপতি অপনেতীতি অত্থো. ৰূপাদীসু সত্তা ৱিসত্তাতি সত্তা. তস্সা পন পঞ্ঞত্তিযা খন্ধসন্তানে নিৰুড়্হভাৱতো নিচ্ছন্দৰাগাপি ‘‘সত্তা’’তি ৱুচ্চন্তি. পজানাতীতি পঞ্ঞা, যথাসভাৱং পকাৰেহি পটিৱিজ্ঝতীতি অত্থো. যস্সাতি অনিযমনং. ‘‘তস্স পাদে নমস্সিত্ৱা’’তি এতেন নিযমনং ৱেদিতব্বং. মহেসীতি মহন্তে সীলক্খন্ধাদযো এসি গৱেসীতি মহেসি. ঞাতব্বাতি ঞেয্যা, সভাৱধাৰণাদিনা অত্থেন ধম্মা. তত্থ ‘‘ঞেয্যা’’তি ৱচনেন ধম্মানং অঞেয্যত্তং পটিক্খিপতি. ‘‘ধম্মা’’তি ৱচনেন ঞেয্যানং সত্তজীৱাদিভাৱং পটিক্খিপতি. ঞেয্যা চ তে ধম্মা চাতি ঞেয্যধম্মা. সব্বেসূতি অনৱসেসপৰিযাদানং. তেন অঞ্ঞাতাভাৱং দস্সেতি. পৱত্তিত্থাতি উপ্পজ্জিত্থ. যথাৰুচীতি যা যা ৰুচি যথাৰুচি, ৰুচীতি চ ইচ্ছা, কত্তুকামতা সা. যা যা পৱত্তা তপ্পভেদা, যথা ৱা ৰুচি তথা, ৰুচিঅনুৰূপং পৱত্তা ‘‘যথাৰুচি পৱত্তিত্থা’’তি ৱুচ্চতি. যথা যথা ৱা ৰুচি পৱত্তা, তথা তথা পৱত্তা পঞ্ঞা ‘‘যথাৰুচি পৱত্তিত্থা’’তি ৱুচ্চতি.
তত্থ ভগৱতি পৱত্তাৱ কৰুণা ভগৱতো পঞ্ঞায নিদস্সনন্তি গহেতব্বা. সা হি অসাধাৰণা মহাকৰুণা, ন অঞ্ঞা. যস্সাতি চ কৰুণাপঞ্ঞানং উভিন্নম্পি আধাৰপুগ্গলনিদস্সনং. ন হি নিৰাধাৰা কৰুণা অত্থীতি ‘‘কৰুণা’’তি ৱুত্তে তদাধাৰভূতো পুগ্গলো নিদস্সেতব্বো হোতি, সো চ ইধ অঞ্ঞো ৱুত্তো নত্থি, ন চ আসন্নং ৱজ্জেত্ৱা দূৰস্স গহণে পযোজনং অত্থীতি ‘‘যস্সা’’তি নিদস্সিতপুগ্গলোৱ কৰুণায আধাৰো. তেন ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘যস্স অত্তনো কৰুণা ৱিয পঞ্ঞাপি পৱত্তিত্থা’’তি. কথং পন কৰুণা সত্তেসু পৱত্তিত্থ যথা পঞ্ঞাপি ধম্মেসু পৱত্তিত্থাতি? নিৰৱসেসতো যথাৰুচি চ. ভগৱতো হি কৰুণা কঞ্চি সত্তং অৱজ্জেত্ৱা সব্বেসু সত্তেসু নিৰৱসেসেসু পৱত্ততি, পৱত্তমানা চ ৰুচিৱসেন একস্মিং অনেকেসু চ অঞ্ঞেহি অসাধাৰণা পৱত্ততি. ন হি অঞ্ঞেসং ‘‘মহোঘপক্খন্দানং সত্তানং নত্থঞ্ঞো কোচি ওঘা উদ্ধতা অঞ্ঞত্ৰ মযা’’তি পস্সন্তানং কৰুণোক্কমনং হোতি যথা ভগৱতোতি. পঞ্ঞাপি ভগৱতো সব্বেসু ধম্মেসু নিৰৱসেসেসু পৱত্ততি, পৱত্তমানা চ একস্মিং অনেকেসু চ ধম্মেসু সভাৱকিচ্চাদিজাননেন অনাৱৰণা অসাধাৰণা পৱত্ততি যথাৰুচি, যথা চ পস্সন্তস্স ভগৱতো কৰুণা যথাৰুচি পৱত্ততি. তং সব্বং পটিসম্ভিদামগ্গে মহাকৰুণাঞাণৱিভঙ্গৱসেন জানিতব্বং, পঞ্ঞায চ যথাৰুচি পৱত্তি সেসাসাধাৰণঞাণৱিভঙ্গাদিৱসেন. পঞ্ঞাগহণেন চ তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণং চতুসচ্চঞাণং চতুপটিসম্ভিদাঞাণং, কৰুণাগহণেন মহাকৰুণাসমাপত্তিঞাণস্স গহিতত্তা তং ৱজ্জেত্ৱা অঞ্ঞানি অসাধাৰণঞাণানি চতুৱেসাৰজ্জঞাণং দসবলানি ছ অভিঞ্ঞা চতুচত্তালীস ঞাণৱত্থূনি সত্তসত্ততি ঞাণৱত্থূনীতি এৱমাদযো অনেকে পঞ্ঞাপ্পভেদা সঙ্গয্হন্তি, তস্মা তস্সা তস্সা পঞ্ঞায পৱত্তিৱসেন যথাৰুচি পৱত্তি ৱেদিতব্বা. তেনাহ ‘‘কৰুণা ৱিয…পে… যথাৰুচী’’তি.
তত্থ কৰুণাগহণেন মহাবোধিযা মূলং দস্সেতি. মহাদুক্খসম্বাধপ্পটিপন্নঞ্হি সত্তনিকাযং দিস্ৱা ‘‘তস্স নত্থঞ্ঞো কোচি সৰণং, অহমেতং মুত্তো মোচেস্সামী’’তি কৰুণায সঞ্চোদিতমানসো অভিনীহাৰং দীপঙ্কৰস্স ভগৱতো পাদমূলে কত্ৱা বোধিসম্ভাৰে সমোধানেত্ৱা অনুপুব্বেন সম্বোধিং পত্তোতি কৰুণা মহাবোধিযা মূলন্তি. সত্তেসূতি এতেন মহাবোধিযা পযোজনং দস্সেতি. সত্তা হি মহাবোধিং পযোজেন্তি. সত্তসন্তাৰণত্থঞ্হি সব্বঞ্ঞুতা অভিপত্থিতা. যথাহ –
‘‘কিং মে একেন তিণ্ণেন, পুৰিসেন থামদস্সিনা;
সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৱা, সন্তাৰেস্সং সদেৱক’’ন্তি. (বু. ৱং. ২. ৫৬);
পঞ্ঞাগহণেন মহাবোধিং দস্সেতি. সব্বঞ্ঞুতায হি পদট্ঠানভূতং মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ‘‘মহাবোধী’’তি ৱুচ্চতীতি. ঞেয্যধম্মেসু সব্বেসূতি এতেন সন্তাৰেতব্বানং সত্তানং অভিঞ্ঞেয্যপৰিঞ্ঞেয্যপহাতব্বভাৱেতব্বসচ্ছিকাতব্বে খন্ধাযতনধাতুসচ্চিন্দ্ৰিযপটিচ্চসমুপ্পাদসতিপট্ঠানাদিভেদে কুসলাদিভেদে চ সব্বধম্মে দস্সেতি. পৱত্তিত্থ যথাৰুচীতি এতেন পটিৱেধপচ্চৱেক্খণপুব্বঙ্গমদেসনাঞাণপ্পৱত্তিদীপনেন পযোজনসম্পত্তিং দস্সেতি. সব্বধম্মানঞ্হি পটিৱেধঞাণং বোধিপল্লঙ্কে অহোসি. মগ্গঞাণমেৱ হি তন্তি. পচ্চৱেক্খণঞাণঞ্চ ৱিসেসেন ৰতনঘৰসত্তাহে অহোসি. এৱং পটিৱিদ্ধপচ্চৱেক্খিতানং ধম্মানং ধম্মচক্কপ্পৱত্তনাদীসু দেসনাঞাণং অহোসি, ৱিসেসেন চ পণ্ডুকম্বলসিলাযং সত্তপ্পকৰণদেসনাযন্তি. দেসনাঞাণেন চ দেসেন্তো ভগৱা সত্তেসু হিতপটিপত্তিং পটিপজ্জতীতি. এতেন সব্বেন অত্তহিতপটিপত্তিং পৰহিতপটিপত্তিঞ্চ দস্সেতি. মহাবোধিদস্সনেন হি অত্তহিতপটিপত্তি, ইতৰেহিপি পৰহিতপটিপত্তি দস্সিতাতি. তেন অত্তহিতপটিপন্নাদীসু চতূসু পুগ্গলেসু ভগৱতো চতুত্থপুগ্গলভাৱং দস্সেতি, তেন চ অনুত্তৰদক্খিণেয্যভাৱং নিৰতিসযপণামাৰহভাৱঞ্চ অত্তনো চ কিৰিযায খেত্তঙ্গতভাৱং দস্সেতি.
এত্থ চ কৰুণাগহণেন লোকিযেসু মহগ্গতভাৱপ্পত্তাসাধাৰণগুণদীপনতো সব্বলোকিযগুণসম্পত্তি ভগৱতো দস্সিতা হোতি, পঞ্ঞাগহণেনপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানমগ্গঞাণদীপনতো সব্বলোকুত্তৰগুণসম্পত্তি. কৰুণাৱচনেন চ উপগমনং নিৰুপক্কিলেসং, পঞ্ঞাৱচনেন অপগমনং দস্সেতি. উপগমনং দস্সেন্তো চ লোকে সঞ্জাতসংৱড্ঢভাৱং দস্সেতি, অপগমনং দস্সেন্তো লোকেন অনুপলিত্ততং. ‘‘কৰুণা ৱিয সত্তেসূ’’তি চ লোকসমঞ্ঞানুৰূপং ভগৱতো পৱত্তিং দস্সেতি, ‘‘ঞেয্যধম্মেসু সব্বেসু যথাৰুচি পঞ্ঞা পৱত্তিত্থা’’তি এতেন সমঞ্ঞায অনতিধাৱনং. সব্বধম্মসভাৱানৱবোধে হি সতি সমঞ্ঞং অতিধাৱিত্ৱা ‘‘সত্তো জীৱো অত্থী’’তি পৰামসনং হোতীতি. সব্বেসঞ্চ বুদ্ধগুণানং কৰুণা আদি তন্নিদানভাৱতো, পঞ্ঞা পৰিযোসানং ততো উত্তৰিকৰণীযাভাৱতো. আদিপৰিযোসানদস্সনেন চ সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতাৱ হোন্তি. কৰুণাগহণেন চ সীলক্খন্ধপুব্বঙ্গমো সমাধিক্খন্ধো দস্সিতো হোতি. কৰুণানিদানঞ্হি সীলং ততো পাণাতিপাতাদিৱিৰতিপ্পৱত্তিতো তস্সা চ ঝানত্তযসম্পযোগতো. পঞ্ঞাৱচনেন পঞ্ঞাক্খন্ধো. সীলঞ্চ সব্ববুদ্ধগুণানং আদি, সমাধি মজ্ঝং, পঞ্ঞা পৰিযোসানন্তি এৱম্পি আদিমজ্ঝপৰিযোসানকল্যাণা সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি.
২. এৱং সঙ্খেপেন সব্ববুদ্ধগুণেহি ভগৱন্তং থোমেত্ৱা যস্সা সংৱণ্ণনং কত্তুকামো, তায অভিধম্মদেসনায অঞ্ঞেহি অসাধাৰণায থোমেতুং ‘‘দযায তাযা’’তিআদিমাহ. তস্সা পন দেসনায নিদানঞ্চ সমুট্ঠানঞ্চ দস্সেতুং ‘‘দযায তাযা’’তিআদি ৱুত্তং. নিদানঞ্চ দুৱিধং অব্ভন্তৰং বাহিৰঞ্চাতি. অব্ভন্তৰং কৰুণা, বাহিৰং দেসকালাদি. সমুট্ঠানং দেসনাপঞ্ঞা. তত্থ অব্ভন্তৰনিদানং দস্সেন্তো ‘‘দযায তায সত্তেসু, সমুস্সাহিতমানসো’’তি আহ. তত্থ দযাতি কৰুণা অধিপ্পেতা. তায হি সমুস্সাহিতো অভিধম্মকথামগ্গং সম্পৱত্তযীতি. তাযাতি অযং ত-সদ্দো পুব্বে ৱুত্তস্স পটিনিদ্দেসো হোতি.
পুৰিমগাথায চ পধানভাৱেন পঞ্ঞা নিদ্দিট্ঠা, তব্বিসেসনভাৱেন কৰুণা. সা হি তস্সা নিদস্সনভূতা অপ্পধানা তং ৱিসেসেত্ৱা ৱিনিৱত্তা, তস্মা ‘‘তাযা’’তি পটিনিদ্দেসং নাৰহতি. যা চ পধানভূতা পঞ্ঞা, সা দেসনায সমুট্ঠানং, ন সমুস্সাহিনীতি তস্সা চ পটিনিদ্দেসো ন যুত্তোতি? পঞ্ঞায তাৱ পটিনিদ্দেসো ন যুত্তোতি সুৱুত্তমেতং, কৰুণায পন পটিনিদ্দেসো নো ন যুত্তো ‘‘দযায তাযা’’তি দ্ৱিন্নং পদানং সমানাধিকৰণভাৱতো. সমানাধিকৰণানঞ্হি দ্ৱিন্নং পদানং ৰূপক্খন্ধাদীনং ৱিয ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱো হোতি. ৰূপ-সদ্দো হি অঞ্ঞক্খন্ধনিৱত্তনত্থং ৱুচ্চমানো ৱিসেসনং হোতি, খন্ধ-সদ্দো চ নিৱত্তেতব্বগহেতব্বসাধাৰণৱচনভাৱতো ৱিসেসিতব্বো, এৱমিধাপি ‘‘দযায তাযা’’তি দ্ৱিন্নং পদানং একৱিভত্তিযুত্তানং সমানাধিকৰণভাৱতো ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱো হোতি. তত্থ দযা সমুস্সাহিনীতি পধানা, নিৱত্তেতব্বগহেতব্বসাধাৰণৱচনঞ্চিদং. তস্মা ‘‘দযাযা’’তি ৱিসেসিতব্বৱচনমেতং, তস্স চ যথা ৱিসেসনং হোতি ‘‘তাযা’’তি ইদং ৱচনং, তথা তস্স পটিনিদ্দেসভাৱো যোজেতব্বো. ন হি পঞ্ঞাপটিনিদ্দেসভাৱে দযাৱিসেসনং ত-সদ্দো হোতি, কৰুণাপটিনিদ্দেসভাৱে চ হোতীতি. পধানঞ্চ পঞ্ঞং ৱজ্জেত্ৱা ‘‘দযাযা’’তি এতেন সম্বজ্ঝমানো ‘‘তাযা’’তি অযং ত-সদ্দো অপ্পধানায কৰুণায পটিনিদ্দেসো ভৱিতুমৰহতি. অযমেত্থ অত্থো – যায দযায সমুস্সাহিতো, ন সা যা কাচি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পন নিদস্সনভূতা মহাকৰুণা, তায সমুস্সাহিতোতি.
কথং পন কৰুণা ‘‘দযা’’তি ঞাতব্বা, ননু ৱুত্তং ‘‘দযাপন্নো’’তি এতস্স অট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.৮) ‘‘মেত্তচিত্ততং আপন্নো’’তি, তস্মা দযা মেত্তাতি যুজ্জেয্য, ন কৰুণাতি? যদি এৱং ‘‘অদযাপন্নো’’তি এতস্স অট্ঠকথাযং ‘‘নিক্কৰুণতং আপন্নো’’তি ৱুত্তন্তি দযা মেত্তাতি চ ন যুজ্জেয্য, তস্মা দযা-সদ্দো যত্থ যত্থ পৱত্ততি, তত্থ তত্থ অধিপ্পাযৱসেন যোজেতব্বো. দযা-সদ্দো হি অনুৰক্খণত্থং অন্তোনীতং কত্ৱা পৱত্তমানো মেত্তায চ কৰুণায চ পৱত্ততীতি নো ন যুজ্জতি. এৱঞ্হি অট্ঠকথানং অৱিৰোধো হোতীতি. কৰুণা চ দেসনায নিদানভাৱেন ৱুত্তা, ন মেত্তা ‘‘অচ্চন্তমেৱ হি তং সমযং ভগৱা কৰুণাৱিহাৰেন ৱিহাসী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১; ম. নি. অট্ঠ. ১.১ মূলপৰিযাযসুত্তৱণ্ণনা; সং. নি. অট্ঠ. ১.১.১; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১) এৱমাদীসু, তস্মা ইধ কৰুণাৱ দযাৱচনেন গহিতাতি ৱেদিতব্বা. সা হি সমুস্সাহিনী, ন মেত্তা, মেত্তা পন পঞ্ঞাগতিকপৱত্তিনী হোতীতি.
‘‘সত্তেসূ’’তি কস্মা এৱং ৱুত্তং, ননু ‘‘তাযা’’তি এতেন ৱচনেন সত্তৱিসযা কৰুণা গহিতাতি? নো ন গহিতা, পুৰিমগাথায পন ‘‘সত্তেসু কৰুণা যথাৰুচি পৱত্তিত্থা’’তি সপ্পদেসসত্তৱিসযা নিপ্পদেসসত্তৱিসযা চ সব্বা ৱুত্তা, ইধ পন নিপ্পদেসসত্তৱিসযতং গহেতুং ‘‘সত্তেসূ’’তি নিপ্পদেসসত্তৱিসযভূতা দস্সিতা. তেন সব্বসত্তৱিসযায কৰুণায সমুস্সাহিতো অভিধম্মকথামগ্গং দেৱানং সম্পৱত্তযি, ন দেৱৱিসযায এৱ, তস্মা সব্বসত্তহিতত্থং অভিধম্মকথামগ্গং দেৱানং সম্পৱত্তযি, ন দেৱানংযেৱ অত্থাযাতি অযমত্থো দস্সিতোৱ হোতি. অথ ৱা ‘‘সত্তেসূ’’তি ইদং ন দযায আলম্বননিদস্সনং, সমুস্সাহনৱিসযো পন এতেন দস্সিতো. অভিধম্মকথামগ্গপ্পৱত্তনত্থঞ্হি ভগৱা কৰুণায ন দেৱেসুযেৱ সমুস্সাহিতো, সব্ববোধনেয্যেসু পন সত্তেসু সমুস্সাহিতো সব্বেসং অত্থায পৱত্তত্তা, তস্মা সত্তেসু সমুস্সাহিতমানসোতি সত্তেসু ৱিসযভূতেসু নিমিত্তভূতেসু ৱা সমুস্সাহিতমানসো উয্যোজিতচিত্তোতি অত্থো দট্ঠব্বো.
এৱং অব্ভন্তৰনিদানং দস্সেত্ৱা বাহিৰনিদানং দস্সেন্তো ‘‘পাটিহীৰাৱসানম্হী’’তিআদিমাহ. তত্থ যস্মিং কালে ভগৱতা অভিধম্মকথামগ্গো পৱত্তিতো, তং দস্সেতুং ‘‘পাটিহীৰাৱসানম্হি ৱসন্তো’’তি ৱুত্তং. ‘‘অৱসানম্হি ৱসন্তো তিদসালযে’’তি ৱচনতো যস্সাৱসানম্হি তিদসালযে ৱসি, তং কণ্ডম্বমূলে কতং যমকপাটিহাৰিযং ইধ ‘‘পাটিহীৰ’’ন্তি ৱুত্তং, ন বোধিমূলাদীসু কতং পাটিহাৰিযং, নাপি আদেসনানুসাসনিযোতি ৱিঞ্ঞাযতি, পাকটত্তা চ আসন্নত্তা চ তদেৱ গহিতন্তি দট্ঠব্বং. পাটিহাৰিযপদস্স ৱচনত্থং (উদা. অট্ঠ. ১; ইতিৱু. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ‘‘পটিপক্খহৰণতো ৰাগাদিকিলেসাপনযনতো পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱদন্তি, ভগৱতো পন পটিপক্খা ৰাগাদযো ন সন্তি যে হৰিতব্বা. পুথুজ্জনানম্পি হি ৱিগতুপক্কিলেসে অট্ঠঙ্গগুণসমন্নাগতে চিত্তে হতপটিপক্খে ইদ্ধিৱিধং পৱত্ততি, তস্মা তত্থ পৱত্তৱোহাৰেন চ ন সক্কা ইধ ‘‘পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱত্তুং. সচে পন মহাকাৰুণিকস্স ভগৱতো ৱেনেয্যগতা চ কিলেসা পটিপক্খা, তেসং হৰণতো ‘‘পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং সতি যুত্তমেতং. অথ ৱা ভগৱতো চ সাসনস্স চ পটিপক্খা তিত্থিযা, তেসং হৰণতো পাটিহাৰিযং. তে হি দিট্ঠিহৰণৱসেন দিট্ঠিপ্পকাসনে অসমত্থভাৱেন চ ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীহি হৰিতা অপনীতা হোন্তীতি. অথ ৱা পটীতি অযং সদ্দো ‘‘পচ্ছা’’তি এতস্স অত্থং বোধেতি ‘‘তস্মিং পটিপৱিট্ঠম্হি, অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্ৰাহ্মণো’’তিআদীসু (সু. নি. ৯৮৫; চূড়নি. পাৰাযনৱগ্গ, ৱত্থুগাথা ৪) ৱিয, তস্মা সমাহিতে চিত্তে ৱিগতুপক্কিলেসে চ কতকিচ্চেন পচ্ছা হৰিতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি পটিহাৰিযং, অত্তনো ৱা উপক্কিলেসেসু চতুত্থজ্ঝানমগ্গেহি হৰিতেসু পচ্ছা হৰণং পটিহাৰিযং, ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিযো চ ৱিগতুপক্কিলেসেন কতকিচ্চেন চ সত্তহিতত্থং পুন পৱত্তেতব্বা, হৰিতেসু চ অত্তনো উপক্কিলেসেসু পৰসত্তানং উপক্কিলেসহৰণানি হোন্তীতি পটিহাৰিযানি ভৱন্তি, পটিহাৰিযমেৱ পাটিহাৰিযং. পটিহাৰিযে ৱা ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিসমুদাযে ভৱং একেকং পাটিহাৰিযন্তি ৱুচ্চতি. পটিহাৰিযং ৱা চতুত্থজ্ঝানং মগ্গো চ পটিপক্খহৰণতো, তত্থ জাতং, তস্মিং ৱা নিমিত্তভূতে, ততো ৱা আগতন্তি পাটিহাৰিযং. পাটিহাৰিযমেৱ ইধ ‘‘পাটিহীৰ’’ন্তি ৱুত্তং. অৱসানম্হি ৱসন্তোতি এতেহি কালং নিদস্সেতি. পাটিহীৰকৰণাৱসানেন হি তিদসালযৱাসেন চ পৰিচ্ছিন্নো অভিধম্মকথামগ্গপ্পৱত্তনস্স কালোতি. তিদসালযেতি দেসং নিদস্সেতি. সো হি অভিধম্মকথামগ্গপ্পৱত্তনস্স দেসো তত্থ ৱসন্তেন পৱত্তিতত্তাতি.
৩. তত্থাপি দেসৱিসেসদস্সনত্থং ‘‘পাৰিচ্ছত্তকমূলম্হী’’তিআদি ৱুত্তং. যুগন্ধৰেতি সীতপব্বতেস্ৱেকো দ্ৱেচত্তালীসযোজনসহস্সুব্বেধো, আদিচ্চো চ তদুব্বেধমগ্গচাৰী, সো সতি সম্ভৱে যথা যুগন্ধৰে সোভেয্য, এৱং সোভমানো নিসিন্নোতি অত্থো.
৪-৫. ইদানি পুগ্গলে ধম্মপটিগ্গাহকে অপদিসন্তো ‘‘চক্কৱাড়সহস্সেহী’’তিআদিমাহ. সব্বসোতি সমন্ততো আগম্ম সব্বেহি দিসাভাগেহি, সন্নিৱেসৱসেন ৱা সমন্ততো সন্নিৱিট্ঠেহি দসহি চক্কৱাড়সহস্সেহীতি অধিপ্পাযো, ন সব্বসো চক্কৱাড়সহস্সেহি দসহি দসহীতি. এৱং সতি চত্তালীসচক্কৱাড়সহস্সেহি অধিকেহি ৱা আগমনং ৱুত্তং সিযা, ন চেতং অধিপ্পেতন্তি. সমন্ততো সন্নিসিন্নেনাতি ৱা যোজেতব্বং. সমং, সম্মা ৱা নিসিন্নেন সন্নিসিন্নেন, অঞ্ঞমঞ্ঞং অব্যাবাধেত্ৱা ভগৱতি গাৰৱং কত্ৱা সোতং ওদহিত্ৱা নিসজ্জদোসে ৱজ্জিতব্বে ৱজ্জেত্ৱা নিসিন্নেনাতি অত্থো. মাতৰং পমুখং কত্ৱা সন্নিসিন্নেন দেৱানং গণেন পৰিৱাৰিতোতি ৱা, মাতৰং পমুখং কত্ৱা অভিধম্মকথামগ্গং সম্পৱত্তযীতি ৱা যোজনা কাতব্বা.
ইদানি দেসনায সমুট্ঠানং দস্সেন্তো ‘‘তস্সা পঞ্ঞায তেজসা’’তি আহ. যা সা আদিম্হি কৰুণায উপমিতা সব্বঞেয্যধম্মানং যথাসভাৱজাননসমত্থা, তেসং দেসেতব্বপ্পকাৰজাননসমত্থা, বোধেতব্বপুগ্গলানং আসযাধিমুত্তিযাদিৱিভাৱনসমত্থা চ পঞ্ঞা, তস্সা চ যথাৱুত্তবলযোগতোতি অত্থো. তেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৱ অভিধম্মকথায সমুট্ঠানভাৱে সমত্থং, নাঞ্ঞন্তি ইমমত্থং দীপেন্তো অভিধম্মকথায অসাধাৰণভাৱং দস্সেতি. মগ্গোতি উপাযো. খন্ধাযতনাদীনং কুসলাদীনঞ্চ ধম্মানং অৱবোধস্স, সচ্চপ্পটিৱেধস্সেৱ ৱা উপাযভাৱতো ‘‘অভিধম্মকথামগ্গো’’তি ৱুত্তো. পবন্ধো ৱা ‘‘মগ্গো’’তি ৱুচ্চতি. সো হি দীঘত্তা মগ্গো ৱিযাতি মগ্গো, তস্মা অভিধম্মকথাপবন্ধো ‘‘অভিধম্মকথামগ্গো’’তি ৱুত্তো. দেৱানং গণেন পৰিৱাৰিতোতি ৱত্ৱা পুন দেৱানন্তি ৱচনং তেসং গহণসমত্থতং দীপেতি. ন হি অসমত্থানং ভগৱা দেসেতীতি.
৬. এৱং কৰুণাপঞ্ঞামুখেহি গুণেহি ভগৱতো অভিধম্মকথামগ্গপ্পৱত্তনেন চ হিতপ্পটিপত্তিযা পৰমপণামাৰহতং দস্সেত্ৱা ইদানি অধিপ্পেতং পণামং কৰোন্তো আহ ‘‘তস্স পাদে নমস্সিত্ৱা’’তি. ভগৱতো থোমনেনেৱ চ ধম্মস্স স্ৱাক্খাততা সঙ্ঘস্স চ সুপ্পটিপন্নতা দস্সিতা হোতি তপ্পভৱস্স অনঞ্ঞথাভাৱতো, তস্মা পণামাৰহং তঞ্চ ৰতনদ্ৱযং পণমন্তো ‘‘সদ্ধম্মঞ্চস্স…পে… চঞ্জলি’’ন্তি আহ. তত্থ যস্মা বুদ্ধো ‘‘সদেৱকে লোকে তথাগতো ৱন্দনীযো’’তি, সঙ্ঘো চ ‘‘সুপ্পটিপন্নো…পে… অঞ্জলিকৰণীযো’’তি (অ. নি. ৬.১০) ৱুত্তো, তস্মা ‘‘তস্স পাদে নমস্সিত্ৱা, কত্ৱা সঙ্ঘস্স চঞ্জলি’’ন্তি ৱুত্তং. ধম্মো পন স্ৱাক্খাততাদিগুণযুত্তো তথানুস্সৰণেন পূজেতব্বো হোতি ‘‘তমেৱ ধম্মং সক্কত্ৱা গৰুংকত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰেয্য’’ন্তি (সং. নি. ১.১৭৩; অ. নি. ৪.২১) ৱচনতো, কাযৱাচাচিত্তেহি সব্বথা পূজেতব্বো, তস্মা ‘‘সদ্ধম্মঞ্চস্স পূজেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. সিৰীমতোতি এত্থ সিৰীতি পঞ্ঞাপুঞ্ঞানং অধিৱচনন্তি ৱদন্তি. অথ ৱা পুঞ্ঞনিব্বত্তা সৰীৰসোভগ্গাদিসম্পত্তি কতপুঞ্ঞে নিস্সযতি, কতপুঞ্ঞেহি ৱা নিস্সীযতীতি ‘‘সিৰী’’তি ৱুচ্চতি, সা চ অতিসযৱতী ভগৱতো অত্থীতি সিৰীমা, ভগৱা, তস্স সিৰীমতো.
৭. নিপচ্চকাৰস্সাতি পণামকিৰিযায. আনুভাৱেনাতি বলেন. সোসেত্ৱাতি সুক্খাপেত্ৱা অন্তৰধাপেত্ৱা অত্থং পকাসযিস্সামীতি সম্বন্ধো. অন্তৰাযেতি অত্থপ্পকাসনস্স উপঘাতকে. অসেসতোতি নিস্সেসে সকলে.
৮. ইদানি অভিধম্মস্স গম্ভীৰত্থত্তা অত্থপ্পকাসনস্স দুক্কৰভাৱং দীপেতুং ‘‘ৱিসুদ্ধাচাৰসীলেনা’’তিআদিনা অভিযাচনং দস্সেতি. থুল্লচ্চযাদিৱিসুদ্ধিযা ৱিসুদ্ধাচাৰো, পাৰাজিকসঙ্ঘাদিসেসৱিসুদ্ধিযা ৱিসুদ্ধসীলো. চাৰিত্তৱাৰিত্তৱিসুদ্ধিযা ৱা ৱিসুদ্ধাচাৰসীলো, তেন. সক্কচ্চন্তি চিত্তিং কত্ৱা. অভিযাচিতোতি অভিমুখং যাচিতো. তেন অনাদৰিযং অত্থপ্পকাসনে কাতুং অসক্কুণেয্যং দস্সেতি.
৯. ইদানি যস্স অত্থং পকাসেতুকামো, তং দস্সেতুং ‘‘যং দেৱদেৱো’’তিআদিমাহ. তত্থ যন্তি অভিধম্মং. দেৱদেৱোতি ৱিসুদ্ধিসম্মুতিউপপত্তিদেৱানং দেৱো. লোকে হি যে ‘‘সৰণং পৰাযণ’’ন্তি গন্তব্বা গতিভূতা, তে ‘‘দেৱা’’তি ৱুচ্চন্তি, ভগৱা চ সব্বদেৱানং গতিভূতোতি. নযতোতি সঙ্খেপতো. সমাচিক্খীতি সম্মা আচিক্খি যথা থেৰো বুজ্ঝতি. ৱেনেয্যসত্তে ৱিনেতীতি ৱিনাযকো, নাযকৱিৰহিতো ৱা, সযম্ভূতি অত্থো.
১০-১২. যঞ্চাতি যঞ্চ অভিধম্মং ভিক্খূনং পযিৰুদাহাসীতি সম্বন্ধো. পযিৰুদাহাসীতি কথেসি. ইতীতি ইমিনা অনুক্কমেন. ‘‘যো ধাৰিতো’’তি যন্তি উপযোগৱসেন ৱুত্তো যং-সদ্দো ধাৰিতোতি পচ্চত্তেন সম্বজ্ঝমানো পচ্চত্তৱসেন পৰিণমতি, তস্মা যো ধাৰিতো, যো চ সঙ্গীতো, তস্স অত্থং পকাসযিস্সামীতি যোজনা কাতব্বা. ৱেদেন পঞ্ঞায ঈহতি পৱত্ততীতি ৱেদেহো, তেন মুনিনা. অভিণ্হসোতি বহুসো. অভিধম্মস্সাতি এতং ‘‘অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি এতেন যোজেতব্বং. ইদানি যো অত্থপ্পকাসনস্স নিস্সযো, তং দস্সেতুং ‘‘আদিতো’’তিআদিমাহ. তত্থ আদিতোতি আদিম্হি পঠমসঙ্গীতিযং.
১৩. যা অট্ঠকথা সঙ্গীতা, কস্স পন সা অট্ঠকথাতি? অঞ্ঞস্স ৱুত্তস্স অভাৱা ‘‘যস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি ৱুত্তং, অধিকাৰৱসেন ‘‘তস্স অভিধম্মস্সা’’তি ৱিঞ্ঞাযতি. সঙ্গীতাতি অত্থং পকাসেতুং যুত্তট্ঠানে ‘‘অযং এতস্স অত্থো, অযং এতস্স অত্থো’’তি সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তা, পচ্ছাপি চ দুতিযততিযসঙ্গীতীসু অনুসঙ্গীতা.
১৪-১৬. অভিসঙ্খতাতি ৰচিতা. ততোতি অট্ঠকথাতো. তন্তিনযানুগন্তি তন্তিগতিং অনুগতং. ভাসন্তি মাগধভাসং. নিকাযন্তৰলদ্ধীহীতি অন্তৰন্তৰা অনুপ্পৱেসিতাহি. অসম্মিস্সন্তি অৱোকিণ্ণং. অনাকুলন্তি সনিকাযেপি অনাৱিলং পৰিচ্ছিন্নং. অসম্মিস্সো অনাকুলো চ যো মহাৱিহাৰৱাসীনং অত্থৱিনিচ্ছযো, তং দীপযন্তো অত্থং পকাসযিস্সামীতি. এতেন তিপিটকচূড়নাগত্থেৰাদীহি ৱুত্তো থেৰৱাদোপি সঙ্গহিতো হোতি. অথ ৱা তম্বপণ্ণিভাসং অপনেত্ৱা মাগধভাসঞ্চ আৰোপেত্ৱা পকাসিযমানো যো অভিধম্মস্স অত্থো অসম্মিস্সো অনাকুলোযেৱ চ হোতি মহাৱিহাৰৱাসীনঞ্চ ৱিনিচ্ছযভূতো, তং অত্থং ‘‘এসো মহাৱিহাৰৱাসীনং ৱিনিচ্ছযো’’তি দীপযন্তো পকাসযিস্সামি. তপ্পকাসনেনেৱ হি সো তথা দীপিতো হোতীতি.
১৭. তোসযন্তো ৱিচক্খণেতি ৱিচক্খণে তোসযন্তো গহেতব্বং গহেত্ৱানাতি এৱং যোজেত্ৱা ‘‘গহেতব্বট্ঠানেযেৱ গহিতং সুট্ঠু কত’’ন্তি এৱং তোসযন্তোতি অত্থং ৱদন্তি. এৱং সতি গহেতব্বগ্গহণেনেৱ তোসনং কতং, ন অঞ্ঞেন অত্থপ্পকাসনেনাতি এতং আপজ্জেয্য. তোসযন্তো অত্থং পকাসযিস্সামীতি এৱং পন যোজনায সতি গহেতব্বগ্গহণং অঞ্ঞঞ্চ সব্বং অত্থপ্পকাসনং হোতীতি সব্বেন তেন তোসনং কতং হোতি, তস্মা তোসযন্তো অত্থং পকাসযিস্সামীতি যুত্তৰূপা.
১৮-২০. ইদানি যং অত্থপ্পকাসনং কত্তুকামো, তস্স মহত্তং পৰিহৰিতুং ‘‘কম্মট্ঠানানী’’তিআদিমাহ. অত্থৱণ্ণনন্তি এত্থ ৱণ্ণনা নাম ৱিৱৰিত্ৱা ৱিত্থাৰেত্ৱা ৱচনং. ইতীতি ‘‘অপনেত্ৱা ততো ভাস’’ন্তি এৱমাদিনা যথাদস্সিতপ্পকাৰেন. ইতি সোতূনং উস্সাহুপ্পাদনস্স হেতুং দস্সেতি. অভিধম্মকথন্তি অভিধম্মট্ঠকথং. নিসামেথাতি সুণাথ. ইদানি অৱস্সং অযং সোতব্বাযেৱাতি দড়্হং উস্সাহেন্তো আহ ‘‘দুল্লভা হি অযং কথা’’তি.
ৱীসতিগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদানকথাৱণ্ণনা
অট্ঠসালিনিং তাৱ ৱণ্ণেন্তেহি আচৰিযেহি তস্সা সন্নিৱেসো ৱিভাৱেতব্বো. তস্মা ইদং ৱুচ্চতি –
‘‘ৱচনত্থো পৰিচ্ছেদো, সন্নিৱেসো চ পাড়িযা;
সাগৰেহি তথা চিন্তা, দেসনাহি গম্ভীৰতা.
‘‘দেসনায সৰীৰস্স, পৱত্তিগ্গহণং তথা;
থেৰস্স ৱাচনামগ্গ-তপ্পভাৱিততাপি চ.
‘‘পটিৱেধা তথা বুদ্ধ-ৱচনাদীহি আদিতো;
আভিধম্মিকভাৱস্স, সাধনং সব্বদস্সিনো.
‘‘ৱিনযেনাথ গোসিঙ্গ-সুত্তেন চ মহেসিনা;
ভাসিতত্তস্স সংসিদ্ধি, নিদানেন চ দীপিতা.
‘‘পকাসেত্ৱা ইমং সব্বং, পটিঞ্ঞাতকথা কতা;
অট্ঠসালিনিযা এতং, সন্নিৱেসং ৱিভাৱযে’’তি.
ৱচনত্থৱিজাননেন ৱিদিতাভিধম্মসামঞ্ঞত্থস্স অভিধম্মকথা ৱুচ্চমানা সোভেয্যাতি অভিধম্মপৰিজাননমেৱ আদিম্হি যুত্তৰূপন্তি তদত্থং পুচ্ছতি ‘‘তত্থ কেনট্ঠেন অভিধম্মো’’তি. তত্থ তত্থাতি ‘‘অভিধম্মস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি যদিদং ৱুত্তং, তস্মিং. ‘‘যস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি পটিঞ্ঞাতং, সো অভিধম্মো কেনট্ঠেন অভিধম্মোতি অত্থো. তত্থাতি ৱা ‘‘অভিধম্মকথ’’ন্তি এতস্মিং ৱচনে যো অভিধম্মো ৱুত্তো, সো কেনট্ঠেন অভিধম্মোতি অত্থো. ধম্মাতিৰেকধম্মৱিসেসট্ঠেনাতি এত্থ ধম্মো অতিৰেকো ধম্মাতিৰেকো, সুত্তন্তাধিকা পাড়ীতি অত্থো. ধম্মো ৱিসেসো ধম্মৱিসেসো ধম্মাতিসযো, ৱিচিত্তা পাড়ীতি অত্থো, ধম্মাতিৰেকধম্মৱিসেসা এৱ অত্থো ধম্মাতিৰেকধম্মৱিসেসট্ঠো. দ্ৱিন্নম্পি অত্থানং অভিধম্মসদ্দস্স অত্থভাৱেন সামঞ্ঞতো একৱচননিদ্দেসো কতো. তস্মাতি যস্মা ‘‘অভিক্কমন্তি, অভিক্কন্তৱণ্ণা’’তিআদীসু ৱিয অতিৰেকৱিসেসট্ঠদীপকো অভিসদ্দো, তস্মা অযম্পি ধম্মো ধম্মাতিৰেকধম্মৱিসেসট্ঠেন ‘‘অভিধম্মো’’তি ৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো.
তত্থ সিযা – ‘‘অভিক্কমন্তি, অভিক্কন্তৱণ্ণা’’তি এত্থ ধাতুসদ্দস্স পুৰতো পযুজ্জমানো অভিসদ্দো কিৰিযায অতিৰেকৱিসেসভাৱদীপকো হোতীতি যুত্তং উপসগ্গভাৱতো, ধম্মসদ্দো পন ন ধাতুসদ্দোতি এতস্মা পুৰতো অভিসদ্দো পযোগমেৱ নাৰহতি. অথাপি পযুজ্জেয্য, কিৰিযাৱিসেসকা উপসগ্গা, ন চ ধম্মো কিৰিযাতি ধম্মস্স অতিৰেকৱিসেসভাৱদীপনং ন যুত্তন্তি? নো ন যুত্তং. অঞ্ঞস্সপি হি উপসগ্গস্স অধাতুসদ্দা পুৰতো পযুজ্জমানস্স অকিৰিযাযপি অতিৰেকৱিসেসভাৱদীপকস্স দস্সনতোতি এতমত্থং ৱিভাৱেতুং অতিছত্তাদিউদাহৰণং দস্সেন্তো আহ ‘‘যথা’’তিআদি. এৱমেৱাতি যথা ছত্তাতিৰেকছত্তৱিসেসাদিঅত্থেন অতিছত্তাদযো হোন্তি অতিসদ্দস্স উপসগ্গস্স অধাতুসদ্দস্সপি পুৰতো পযুজ্জমানস্স অকিৰিযায চ তব্ভাৱদীপকত্তা, এৱমযম্পি ধম্মো ধম্মাতিৰেকধম্মৱিসেসট্ঠেন ‘‘অভিধম্মো’’তি ৱুচ্চতি অভি-সদ্দস্স উপসগ্গস্স অধাতুসদ্দস্সপি পুৰতো পযুজ্জমানস্স অকিৰিযায চ তব্ভাৱদীপকত্তাতি অধিপ্পাযো.
একদেসেনেৱ ৱিভত্তাতি ‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, পঞ্চক্খন্ধা? ৰূপক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো. কতমো চ, ভিক্খৱে, ৰূপক্খন্ধো? যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতা…পে… সন্তিকে ৱা, অযং ৱুচ্চতি ৰূপক্খন্ধো’’তিএৱমাদিনা (সং. নি. ৩.৪৮; ৱিভ. ২) উদ্দেসনিদ্দেসমত্তেনেৱ ৱিভত্তা, ‘‘তত্থ কতমং ৰূপং অতীত’’ন্তিএৱমাদিনা (ৱিভ. ৩) পটিনিদ্দেসস্স অভিধম্মভাজনীযস্স পঞ্হপুচ্ছকস্স চ অভাৱা ন নিপ্পদেসেন. অভিধম্মং পত্ৱা পন…পে… নিপ্পদেসতোৱ ৱিভত্তা, তস্মা অযম্পি ধম্মো ধম্মাতিৰেকধম্মৱিসেসট্ঠেন ‘‘অভিধম্মো’’তি ৱুচ্চতি নিপ্পদেসানং তিণ্ণম্পি নযানং অতিৰেকপাড়িভাৱতো ৱিসেসপাড়িভাৱতো চাতি অধিপ্পাযো. সুত্তন্তে বাৱীসতিযা ইন্দ্ৰিযানং একতো অনাগতত্তা ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযং নত্থি. ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা সম্ভৱন্তী’’তিআদিনা পটিচ্চসমুপ্পাদে তস্স তস্স পচ্চযধম্মস্স পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং পচ্চযভাৱো উদ্দিট্ঠো, উদ্দিট্ঠধম্মানঞ্চ কুসলাদিভাৱো পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জেতব্বো, ন চেত্থ ‘‘অৱিজ্জাসঙ্খাৰা’’তি এৱং ৱুত্তো উদ্দেসো অত্থীতি পঞ্হপুচ্ছকং নত্থি. সুত্তন্তে পঞ্চ সিক্খাপদানি উদ্দিট্ঠানি পাণাতিপাতা ৱেৰমণীতিআদীনি. সা পন ৱেৰমণী যদি সভাৱকিচ্চাদিৱসেন ৱিভজীযেয্য, ‘‘আৰতি ৱিৰতী’’তিআদিনা অভিধম্মভাজনীযমেৱ হোতি. অথাপি চিত্তুপ্পাদৱসেন ৱিভজীযেয্য, তথাপি অভিধম্মভাজনীযমেৱ হোতি. অঞ্ঞো পন ৱেৰমণীনং ৱিভজিতব্বপ্পকাৰো নত্থি, যেন পকাৰেন সুত্তন্তভাজনীযং ৱত্তব্বং সিযা. তস্মা সিক্খাপদৱিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযং নত্থি.
ৱচনত্থতো অভিধম্মে ঞাতে পৰিচ্ছেদতো ঞাপেতুং আহ ‘‘পকৰণপৰিচ্ছেদতো’’তিআদি. কতিপযাৱ পঞ্হৱাৰা অৱসেসাতি ধম্মহদযৱিভঙ্গে অনাগতা হুত্ৱা মহাধম্মহদযে আগতা ধম্মহদযৱিভঙ্গৱচনৱসেন অৱসেসা কতিপযাৱ পঞ্হৱাৰাতি অত্থো. এত্থেৱ সঙ্গহিতাতি ‘‘অপুব্বং নত্থী’’তি ৱুত্তং. অপ্পমত্তিকাৱ তন্তি অৱসেসাতি ধম্মহদযৱিভঙ্গে অনাগন্ত্ৱা মহাধম্মহদযে আগততন্তিতো যদি পথৱীআদীনং ৱিত্থাৰকথা মহাধাতুকথা ৰূপকণ্ডধাতুৱিভঙ্গাদীসু, অথ ধাতুকথায ৱিত্থাৰকথা ধাতুকথায অনাগন্ত্ৱা মহাধাতুকথায আগততন্তি অপ্পমত্তিকাৱাতি অধিপ্পাযো.
যং পন ৱুত্তং ‘‘সাৱকভাসিতত্তা ছড্ডেথ ন’’ন্তি, তং বুদ্ধভাসিতভাৱদস্সনেন পটিসেধেতুং ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো হী’’তিআদিমাহ. চতূসু পঞ্হেসূতি ‘‘উপলব্ভতি নুপলব্ভতী’’তি পটিঞ্ঞায গহিতায পটিক্খেপগহণত্থং ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো’’তি ৱুত্তং সচ্চিকট্ঠং নিস্সযং কত্ৱা উপাদায পৱত্তা দ্ৱেপি পঞ্চকা একো পঞ্হো, ‘‘সব্বত্থা’’তি সৰীৰং সব্বং ৱা দেসং উপাদায পৱত্তা একো, ‘‘সব্বদা’’তি কালমুপাদায একো, ‘‘সব্বেসূ’’তি যদি খন্ধাযতনাদযো গহিতা, তে উপাদায পৱত্তা, অথ পন ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো সব্বত্থ সব্বদা’’তি এতেহি ন কোচি সচ্চিকট্ঠো দেসো কালো ৱা অগ্গহিতো অত্থি, তে পন সামঞ্ঞৱসেন গহেত্ৱা অনুযোগো কতো, ন ভেদৱসেনাতি ভেদৱসেন গহেত্ৱা অনুযুঞ্জিতুং ‘‘সব্বেসূ’’তি ৱুত্তা সচ্চিকট্ঠদেসকালপ্পদেসে উপাদায চ পৱত্তা একোতি এতেসু চতূসু. দ্ৱিন্নং পঞ্চকানন্তি এত্থ ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি…পে… মিচ্ছা’’তি একং, ‘‘পুগ্গলো নুপলব্ভতি…পে… মিচ্ছা’’তি (কথা. ১৮) একং, ‘‘ত্ৱং চে পন মঞ্ঞসি…পে… ইদং তে মিচ্ছা’’তি (কথা. ৩) একং, ‘‘এসে চে দুন্নিগ্গহিতে…পে… ইদং তে মিচ্ছা’’তি একং, ‘‘ন হেৱং নিগ্গহেতব্বে, তেন হি যং নিগ্গণ্হাসি…পে… সুকতা পটিপাদনা’’তি (কথা. ১০) একন্তি এৱং নিগ্গহকৰণং, পটিকম্মকৰণং, নিগ্গহস্স সুনিগ্গহভাৱং ইচ্ছতো পটিঞ্ঞাঠপনেন পটিকম্মৱেঠনং, পটিকম্মস্স দুপ্পটিকম্মভাৱং ইচ্ছতো তংনিদস্সনেন নিগ্গহস্স দুন্নিগ্গহভাৱদস্সনেন নিগ্গহনিব্বেঠনং, অনিগ্গহভাৱাৰোপনাদিনা ছেদোতি অযং একো পঞ্চকো, যো অট্ঠকথাযং অনুলোমপঞ্চকপটিকম্মচতুক্কনিগ্গহচতুক্কউপনযনচতুক্কনিগমনচতুক্ক নামেহি সকৱাদিপুব্বপক্খে অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকোতি ৱুত্তো, পৰৱাদিপুব্বপক্খে চ এৱমেৱ পচ্চনীযানুলোমপঞ্চকোতি ৱুত্তো. এৱং দ্ৱে পঞ্চকা ৱেদিতব্বা. এৱং সেসপঞ্হেসুপীতি অট্ঠ পঞ্চকা অট্ঠমুখা ৱাদযুত্তীতি ৱুত্তা. যুত্তীতি উপাযো, ৱাদস্স যুত্তি ৱাদযুত্তি, ৱাদপ্পৱত্তনস্স উপাযোতি অত্থো.
অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকে আদিনিগ্গহং দস্সেত্ৱা পচ্চনীযানুলোমপঞ্চকে চ আদিনিগ্গহমেৱ দস্সেত্ৱা মাতিকং দীপেতুং ‘‘সা পনেসা’’তিআদিমাহ. পুগ্গলোতি অত্তা সত্তো জীৱো. উপলব্ভতীতি পঞ্ঞায উপগন্ত্ৱা লব্ভতি. সচ্চিকট্ঠপৰমট্ঠেনাতি মাযামৰীচিআদযো ৱিয নাভূতাকাৰেন, অনুস্সৱাদীহি গহেতব্বা ৱিয ন অনুত্তমত্থভাৱেন, অথ খো ভূতেন উত্তমত্থভাৱেন উপলব্ভতীতি পুচ্ছতি. ইতৰো তাদিসং ইচ্ছন্তো পটিজানাতি. পুন যো সচ্চিকট্ঠপৰমট্ঠেন উপলব্ভতি, সো সচ্চিকট্ঠপৰমট্ঠতো অঞ্ঞো তদাধাৰো, অঞ্ঞত্ৰ ৱা তেহি, তেসং ৱা আধাৰভূতো, অনঞ্ঞো ৱা ততো ৰুপ্পনাদিসভাৱতো সপ্পচ্চযাদিসভাৱতো ৱা উপলব্ভমানো আপজ্জতীতি অনুযুঞ্জতি ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো…পে… পৰমট্ঠেনা’’তি. ইতৰো পুগ্গলস্স ৰূপাদীহি অঞ্ঞত্তং অনঞ্ঞত্তঞ্চ অনিচ্ছন্তো ‘‘ন হেৱ’’ন্তি পটিক্খিপতি. পুন সকৱাদী পটিঞ্ঞায একত্তাপন্নং অপ্পটিক্খিপিতব্বং পটিক্খিপতীতি কত্ৱা নিগ্গহং আৰোপেন্তো আহ ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি. ‘‘পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তি পুট্ঠো সকৱাদী পুগ্গলদিট্ঠিং পটিসেধেন্তো ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতি. পুন ইতৰো যো সচ্চিকট্ঠেন নুপলব্ভতি পুগ্গলো, সো সচ্চিকট্ঠপৰমট্ঠতো অঞ্ঞো ৱা অনঞ্ঞো ৱা নুপলব্ভতীতি আপজ্জতি অঞ্ঞস্স পকাৰস্স অভাৱাতি অনুযুঞ্জতি ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো…পে… পৰমট্ঠেনা’’তি. যস্মা পন পুগ্গলো সব্বেন সব্বং নুপলব্ভতি, তস্মা তস্স অঞ্ঞত্তানঞ্ঞত্তানুযোগো অননুযোগো পুগ্গললদ্ধিং পটিসেধেন্তস্স অনাপজ্জনতোতি ‘‘ন হেৱ’’ন্তি পটিক্খিপতি. ইতৰো পটিঞ্ঞায আপজ্জনলেসমেৱ পস্সন্তো অৱিপৰীতং অত্থং অসম্বুজ্ঝন্তোযেৱ নিগ্গহং আৰোপেতি ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি.
ইতীতি যং দিস্ৱা মাতিকা ঠপিতা, এৱং দেসিতত্তাতি অধিপ্পাযো. যথা কিন্তি যেন পকাৰেন বুদ্ধভাসিতং নাম জাতং, তং নিদস্সনং কিন্তি অত্থো. যতোনিদানন্তি যংকাৰণা ছঅজ্ঝত্তিকবাহিৰাযতনাদিনিদানন্তি অত্থো. পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খাতি তণ্হামানদিট্ঠিপপঞ্চসম্পযুত্তা সঞ্ঞাকোট্ঠাসা. সমুদাচৰন্তীতি অজ্ঝাচৰন্তি. এত্থ চেতি এতেসু আযতনাদীসু তণ্হামানদিট্ঠীহি অভিনন্দিতব্বং অভিৱদিতব্বং অজ্ঝোসিতব্বঞ্চ নত্থি চে. ননু নত্থিযেৱ, কস্মা ‘‘নত্থি চে’’তি ৱুত্তন্তি? সচ্চং নত্থি, অপ্পহীনাভিনন্দনাভিৱদনজ্ঝোসানানং পন পুথুজ্জনানং অভিনন্দিতব্বাদিপ্পকাৰানি আযতনাদীনি হোন্তীতি তেসং ন সক্কা ‘‘নত্থী’’তি ৱত্তুং, পহীনাভিনন্দনাদীনং পন সব্বথা নত্থীতি ‘‘নত্থি চে’’তি ৱুত্তং. এসেৱন্তোতি অভিনন্দনাদীনং নত্থিভাৱকৰো মগ্গো তপ্পটিপ্পস্সদ্ধিভূতং ফলং ৱা ৰাগানুসযাদীনং অন্তো অৱসানং, অপ্পৱত্তীতি অত্থো.
জানং জানাতীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন জানিতব্বং জানাতি. ন হি পদেসঞাণৱা জানিতব্বং সব্বং জানাতীতি. পস্সং পস্সতীতি দিব্বচক্খুপঞ্ঞাচক্খুধম্মচক্খুবুদ্ধচক্খুসমন্তচক্খুসঙ্খাতেহি পঞ্চহি চক্খূহি পস্সিতব্বং পস্সতি. অথ ৱা জানং জানাতীতি যথা অঞ্ঞে সৱিপল্লাসা কামৰূপপৰিঞ্ঞাৱাদিনো জানন্তাপি ৱিপল্লাসৱসেন জানন্তি, ন এৱং ভগৱা, ভগৱা পন পহীনৱিপল্লাসত্তা জানন্তো জানাতিযেৱ, দিট্ঠিদস্সনস্স চ অভাৱা পস্সন্তো পস্সতিযেৱাতি অত্থো. চক্খুভূতোতি পঞ্ঞাচক্খুমযত্তা সত্তেসু চ তদুপ্পাদনতো লোকস্স চক্খুভূতো. ঞাণভূতোতি এতস্স চ এৱমেৱ অত্থো দট্ঠব্বো. ধম্মা বোধিপক্খিযা. ব্ৰহ্মা মগ্গো, তেহি উপ্পন্নত্তা লোকস্স চ তদুপ্পাদনতো তব্ভূতো. ৱত্তাতি চতুসচ্চধম্মে ৱদতীতি ৱত্তা. পৱত্তাতি চিৰং সচ্চপ্পটিৱেধং পৱত্তেন্তো ৱদতীতি পৱত্তা. অত্থস্স নিন্নেতাতি অত্থং উদ্ধৰিত্ৱা দস্সেতা, পৰমত্থং ৱা নিব্বানং পাপযিতা. অমতস্স দাতাতি অমতসচ্ছিকিৰিযং সত্তেসু উপ্পাদেন্তো অমতং দদাতীতি অমতস্স দাতা. বোধিপক্খিযধম্মানং তদাযত্তভাৱতো ধম্মস্সামী. সুৱণ্ণালিঙ্গন্তি সুৱণ্ণমযং আলিঙ্গং খুদ্দকমুদিঙ্গং. সুপুপ্ফিতসতপত্তপদুমমিৱ সস্সিৰিকং সসোভং সুপুপ্ফিতসতপত্তসস্সিৰিকং.
অনুমোদিতকালতো পট্ঠায…পে… বুদ্ধভাসিতং নাম জাতন্তি এতেন অনুমোদনা বুদ্ধভাসিতভাৱস্স কাৰণন্তি অযমত্থো ৱুত্তো ৱিয দিস্সতি, এৱঞ্চ সতি কথাৱত্থুস্স বুদ্ধভাসিতভাৱো ন সিযা অননুমোদিতত্তা, তস্মা এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো – ‘‘মহাকচ্চাযনো এৱং ৱিভজিস্সতী’’তি দিস্ৱা ভগৱা মাতিকং নিক্খিপিত্ৱা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো, তথেৱ চ থেৰো ভগৱতা দিন্ননযেন ঠপিতমাতিকায ৱিভজীতি বুদ্ধভাসিতং নাম জাতং, তং পন অনুমোদনায পাকটং জাতন্তি এতমত্থং সন্ধায ‘‘এৱং সত্থাৰা…পে… নাম জাত’’ন্তি ৱুত্তন্তি.
ইদানি পাড়িযা সন্নিৱেসং দস্সেতুং ‘‘তত্থ ধম্মসঙ্গণীপকৰণে’’তিআদিমাহ. কামাৱচৰকুসলতো অট্ঠাতি কামাৱচৰকুসলে চত্তাৰো খন্ধে গহেত্ৱা ততো অট্ঠ চিত্তানি উদ্ধৰতি. পঠমা ৱিভত্তীতিপি ৱদন্তি. একূননৱুতি চিত্তানীতি যত্থ এতানি চিত্তানি ৱিভত্তানি, তে পাড়িপ্পদেসা ‘‘একূননৱুতি চিত্তানী’’তি ৱুত্তা. তেসঞ্চ সমুদাযো চিত্তৱিভত্তি, তস্মা উপপন্নমেতং ‘‘একূননৱুতি চিত্তানি চিত্তৱিভত্তী’’তি. মাতিকঞ্চ উদ্দিসিত্ৱা তত্থ একেকং পদং উদ্ধৰিত্ৱা যস্মা চিত্তানি ৱিভত্তানি, তস্মা মাতিকাপি চিত্তৱিভত্তিঅন্তোগধাযেৱাতি চিত্তুপ্পাদকণ্ডং মাতিকাপদভাজনীযৱসেন দুৱিধন্তি ইদম্পি ৱচনং যুজ্জতি.
মূলতোতি ‘‘তীণি কুসলমূলানী’’তিআদিনা (ধ. স. ৯৮৫) কুসলাদীনং মূলৱসেন সঙ্খিপিত্ৱা ৱচনং. ‘‘ৱেদনাক্খন্ধো’’তিআদিনা খন্ধতো. ‘‘কাযকম্ম’’ন্তিআদিনা দ্ৱাৰতো. ‘‘সুখভূমিযং কামাৱচৰে’’তিআদিনা (ধ. স. ৯৮৮) ভূমিতো. অত্থোতি হেতুফলং. ধম্মোতি হেতু. ‘‘তীণি কুসলমূলানি তীণি অকুসলমূলানী’’তিআদিনা (ধ. স. ৯৮৫-৯৮৬) হেতুৱসেন সঙ্গহো ধম্মতো নিক্খেপো. ‘‘তংসম্পযুত্তো, তংসমুট্ঠানা তদেকট্ঠা চ কিলেসা’’তিআদিনা (ধ. স. ৯৮৫-৯৮৬) হেতুফলৱসেন সঙ্গহো অত্থতো নিক্খেপো. অথ ৱা ধম্মোতি ভাসিতো. অত্থোতি ভাসিতত্থো. ‘‘তযো কুসলহেতূ’’তি (ধ. স. ১০৫৯) ধম্মো. ‘‘তত্থ কতমে তযো কুসলহেতূ অলোভো’’তিআদি (ধ. স. ১০৬০) অত্থো, সো চ ধম্মো. ‘‘তত্থ কতমো অলোভো’’তিআদি (ধ. স. ১০৬১) অত্থোতি এৱং অত্থধম্মৱসেন নিক্খেপো ৱেদিতব্বো. নামতোতি ‘‘তীণি কুসলমূলানী’’তি ৱুত্তধম্মানং অলোভোতিআদিনামৱসেন. লিঙ্গতোতি উদ্দিট্ঠস্স একস্সেৱ ধম্মস্স ‘‘অলোভো অলুব্ভনা অলুব্ভিতত্ত’’ন্তি (ধ. স. ১০৬১) পুৰিসাদিলিঙ্গৱসেন নিক্খেপো.
গণনচাৰন্তি গণনপ্পৱত্তিং. সমানেন্তীতি সমানং কৰোন্তি পূৰেন্তি, তথা সমানেতব্বন্তি এত্থাপি. ‘‘ৱিজ্জাভাগিনো অৱিজ্জাভাগিনো’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১০১) এৱমাদীসু এত্থ ৱিঞ্ঞাতেসু আভিধম্মিকত্থেৰা সুত্তন্তং সুণন্তা চিন্তেন্তা চ সুত্তন্তেসু ‘‘ৱিজ্জাভাগিনো’’তিআদীসু আগতেসু অত্থস্স ৱিঞ্ঞাতত্তা ন কিলমন্তীতি এতমত্থং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘আভিধম্মিকত্থেৰানং…পে… অকিলমত্থং ঠপিতা’’তি.
অনমতগ্গোতি অঞ্ঞাতগ্গো. খন্ধন্তৰন্তি খন্ধনানত্তং, খন্ধমেৱ ৱা. গহেতুং অসক্কুণেয্যত্তা সণ্হং, সুখুমায পঞ্ঞায গহেতব্বতো সুখুমঞ্চ ধম্মং সণ্হসুখুমধম্মং. বলৱতা ঞাণৱেগেন পৱত্তত্তা বলৱতো ঞাণৱেগস্স নিমিত্তভাৱতো চ বলৱং. গম্ভীৰমেৱ গম্ভীৰগতং, গম্ভীৰানি ৱা গতানি গমনানি এতস্স সন্তীতি গম্ভীৰগতং. যথানুপুব্বন্তি যথানুপুব্বেন. নিখিলেনাতি নিৰৱসেসেন দেসিতং, পঞ্চখিলৰহিতেন ৱা ভগৱতা দেসিতং. ৰূপগতংৱাতি হত্থগতং ৰূপং ৱিয চক্খুনা. ‘‘পটিৱেধঞাণেন সমন্তপট্ঠানং যো পস্সতি, সো অত্থেৱ, নো নত্থী’’তি অত্তানং সন্ধায থেৰো ৱদতীতি.
খুদ্দকৱত্থুৱিভঙ্গে আগতেসু একাধিকেসু অট্ঠসু কিলেসসতেসু অট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতানি অপনেত্ৱা সেসা দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিযো চ উপ্পন্নানুপ্পন্নভাৱেন দিগুণিতানি দিযড্ঢকিলেসসহস্সানি দসাধিকানি হোন্তি, অপ্পকং পন ঊনমধিকং ৱা ন গণনূপগং হোতীতি ‘‘দিযড্ঢকিলেসসহস্স’’ন্তি ৱুত্তং. ইতৰেসং অতীতাদিভাৱামসনা অগ্গহণং খেপনে দট্ঠব্বং.
মেচকপটাতি নীলনিভা পটা. চিত্তসমুট্ঠানা ৱণ্ণধাতূতি চিত্তপচ্চযউতুসমুট্ঠানা ৱণ্ণধাতূতি অত্থো গহেতব্বো. কস্মা? ন হি চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং বহি নিগচ্ছতীতি, চিত্তসমুট্ঠানৰূপপৰম্পৰায আগতত্তা পন এৱং ৱুত্তং. অথ ৱা চিত্তসমুট্ঠানা ৱণ্ণধাতূতি এত্থ পচ্চযউতুসদ্দানং লোপং কত্ৱা সোযেৱ পুব্বে ৱুত্তো অত্থো সুৱণ্ণতা সুস্সৰতা ৱিয. এত্থ হি ‘‘সুস্সৰতা’’তি উপাদিন্নকাধিকাৰে আগতং, ন চ সদ্দো উপাদিন্নকো অত্থি, তস্মা উপাদিন্নকৰূপওট্ঠতালুআদিনিস্সযত্তা এৱং ৱুত্তন্তি, এৱমেত্থাপি চিত্তপচ্চযউতুসমুট্ঠানং সন্ধায ‘‘চিত্তসমুট্ঠানা ৱণ্ণধাতূ’’তি ৱদতি.
কাযসক্খিন্তি পচ্চক্খং. দন্তাৱৰণন্তি ওট্ঠদ্ৱযং. মুখাদানন্তি মুখৱিৱৰং. সিলিট্ঠন্তি সংগতং সুসণ্ঠিতং. সৰে নিমিত্তং গহেত্ৱাতি ‘‘ধম্মো এসো ৱুচ্চতী’’তি ধম্মস্সৰৱসেন নিমিত্তং গহেত্ৱা, ন কিলেসানুব্যঞ্জনৱসেন. একপ্পহাৰেনাতি এত্থ পহাৰোতি দিৱসস্স ততিযো ভাগো ৱুচ্চতি. এৱং সন্তেতি পুব্বে ৱুত্তমগ্গহেত্ৱা ৱাচনামগ্গস্স থেৰপ্পভৱত্তৱচনমেৱ গহেত্ৱা তেন পুৰিমৱচনঞ্চ পটিক্খিপন্তো চোদেতি.
তেনেতমেতস্সাতি ৱিনযস্স. অত্তত্থপৰত্থাদিভেদেতি যো তং সুত্তং সজ্ঝাযতি সুণাতি ৱাচেতি চিন্তেতি দেসেতি, সুত্তেন সঙ্গহিতো সীলাদিঅত্থো তস্সপি হোতি, তেন পৰস্স সাধেতব্বতো পৰস্সপি হোতীতি তদুভযং তং সুত্তং সূচেতি দীপেতি. তথা দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকত্থে লোকিযলোকুত্তৰত্থেতি এৱমাদিভেদে অত্থে আদিসদ্দেন সঙ্গণ্হাতি. অত্থসদ্দো চাযং হিতপৰিযাযৱচনং, ন ভাসিতত্থৱচনং. যদি সিযা, সুত্তং অত্তনোপি ভাসিতত্থং সূচেতি পৰসুত্তস্সপীতি অযমত্থো সিযা, সুত্তেন চ যো অত্থো পকাসিতো, সো তস্সেৱ হোতীতি ন তেন পৰত্থো সূচিতো হোতি, তেন চ সূচেতব্বস্স পৰত্থস্স নিৱত্তেতব্বস্স অভাৱা অত্তগ্গহণং ন কত্তব্বং, অত্তত্থপৰত্থৱিনিমুত্তস্স ভাসিতত্থস্স অভাৱা আদিগ্গহণঞ্চ ন কত্তব্বং, তস্মা যথাৱুত্তস্স অত্থস্স সুত্তে অসম্ভৱতো সুত্তাধাৰস্স পুগ্গলস্স ৱসেন অত্তত্থপৰত্থা ৱুত্তা.
অথ ৱা সুত্তং অনপেক্খিত্ৱা যে অত্তত্থাদযোপি অত্থপ্পভেদা ৱুত্তা নিদ্দেসে (মহানি. ৬৯; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫) ‘‘অত্তত্থো পৰত্থো উভযত্থো দিট্ঠধম্মিকো অত্থো সম্পৰাযিকো অত্থো উত্তানো অত্থো গম্ভীৰো অত্থো গুড়্হো অত্থো পটিচ্ছন্নো অত্থো নেয্যো অত্থো নীতো অত্থো অনৱজ্জো অত্থো নিক্কিলেসো অত্থো ৱোদানো অত্থো পৰমত্থো অত্থো’’তি, তে সুত্তং সূচেতীতি অত্থো. অথ ৱা ‘‘অত্তনা চ অপ্পিচ্ছো হোতী’’তি অত্তত্থং, ‘‘অপ্পিচ্ছকথঞ্চ পৰেসং কত্তা হোতী’’তি পৰত্থং সূচেতীতি. এৱং ‘‘অত্তনা চ পাণাতিপাতা পটিৱিৰতো হোতী’’তিআদিসুত্তানি (অ. নি. ৪.৯৯) যোজেতব্বানি. ৱিনযাভিধম্মেহি চ ৱিসেসেত্ৱা সুত্তসদ্দস্স অত্থো ৱত্তব্বো, তস্মা ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসপ্পৱত্তায দেসনায অত্তহিতপৰহিতাদীনি সাতিসযং পকাসিতানি হোন্তি, ন আণাধম্মসভাৱৱসপ্পৱত্তাযাতি ইদমেৱ ‘‘অত্থানং সূচনতো সুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং.
সুত্তে চ আণাধম্মসভাৱা ৱেনেয্যজ্ঝাসযং অনুৱত্তন্তি, ন ৱিনযাভিধম্মেসু ৱিয ৱেনেয্যজ্ঝাসযো আণাধম্মসভাৱে অনুৱত্ততি, তস্মা ৱেনেয্যানং একন্তহিতপটিলাভসংৱত্তনিকা সুত্তন্তদেসনা হোতীতি ‘‘সুৱুত্তা চেত্থ অত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. পসৱতীতি ফলতি. ‘‘সুত্তাণা’’তি এতস্স অত্থং পকাসেতুং ‘‘সুট্ঠু চ নে তাযতী’’তি ৱুত্তং. অত্তত্থপৰত্থাদিৱিধানেসু চ সুত্তস্স পমাণভাৱো তেসঞ্চ সঙ্গাহকত্তং যোজেতব্বং, তদত্থপ্পকাসনে পধানত্তা সুত্তস্স ইতৰেহি ৱিসেসনঞ্চ. এতন্তি ‘‘অত্থানং সূচনতো’’তিআদিকং অত্থৱচনং. এতস্সাতি সুত্তস্স.
অভিক্কমন্তীতি এত্থ অভি-সদ্দো কমনস্স ৱুদ্ধিভাৱং অতিৰেকত্তং দীপেতি. অভিক্কন্তেনাতি চ এত্থ কন্তিযা অধিকত্তং ৱিসেসভাৱন্তি যুত্তং কিৰিযাৱিসেসকত্তা উপসগ্গস্স. অভিঞ্ঞাতা, অভিৰাজা, অভিৱিনযেতি এত্থ লক্খণপূজিতপৰিচ্ছিন্নেসু ৰত্তিআদীসু অভি-সদ্দো ৱত্ততীতি কথমেতং যুজ্জেয্যাতি? লক্খণকৰণঞাণপূজনপৰিচ্ছেদকিৰিযাদীপনতো তাহি চ কিৰিযাহি ৰত্তিৰাজৱিনযানং যুত্তত্তা. ভাৱনাফৰণৱুদ্ধীহি ৱুদ্ধিমন্তো. আৰম্মণাদীহীতি আৰম্মণসম্পযুত্তকম্মদ্ৱাৰপটিপদাদীহি. অৱিসিট্ঠন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসিট্ঠেসু ৱিনযসুত্তন্তাভিধম্মেসু অৱিসিট্ঠং সমানং পিটকসদ্দন্তি অত্থো. যথাৱুত্তেনেৱাতি ‘‘এৱং দুৱিধত্থেনা’’তিআদিনা নযেন.
কথেতব্বানং অত্থানং দেসকাযত্তেন আণাদিৱিধিনা অতিসজ্জনং পবোধনং দেসনা. সাসিতব্বপুগ্গলগতেন যথাপৰাধাদিনা সাসিতব্বভাৱেন অনুসাসনং ৱিনযনং সাসনং. কথেতব্বস্স সংৱৰাসংৱৰাদিনো অত্থস্স কথনং ৱচনপটিবদ্ধকৰণং কথা. ভেদ-সদ্দো ৱিসুং ৱিসুং যোজেতব্বো ‘‘দেসনাভেদং সাসনভেদং কথাভেদঞ্চ যথাৰহং পৰিদীপযে’’তি. ভেদন্তি নানত্তং, নানাকৰণন্তি অত্থো. সিক্খা চ পহানানি চ গম্ভীৰভাৱো চ সিক্খাপহানগম্ভীৰভাৱং, তঞ্চ পৰিদীপযে. যন্তি পৰিযত্তিআদিং. যথাতি উপাৰম্ভাদিহেতু পৰিযাপুণনাদিপ্পকাৰেহি.
তীসুপি চেতেসু এতে ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধাতি এত্থ তন্তিঅত্থো তন্তিদেসনা তন্তিঅত্থপটিৱেধো চ তন্তিৱিসযা হোন্তীতি ৱিনযপিটকাদীনং অত্থদেসনাপটিৱেধাধাৰভাৱো যুত্তো, পিটকানি পন তন্তিযোযেৱাতি ধম্মাধাৰভাৱো কথং যুজ্জেয্যাতি? তন্তিসমুদাযস্স অৱযৱতন্তিযা আধাৰভাৱতো, ধম্মাদীনঞ্চ দুক্খোগাহভাৱতো তেহি ৱিনযাদযো গম্ভীৰাতি ৱিনযাদীনঞ্চ চতুব্বিধো গম্ভীৰভাৱো ৱুত্তো, তস্মা ‘‘ধম্মাদযো এৱ দুক্খোগাহত্তা গম্ভীৰা, ন ৱিনযাদযো’’তি ন চোদেতব্বমেতং. তত্থ পটিৱেধস্স দুক্কৰভাৱতো ধম্মত্থানং, দেসনাঞাণস্স দুক্কৰভাৱতো দেসনায চ দুক্খোগাহভাৱো ৱেদিতব্বো. পটিৱেধস্স পন উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা তব্বিসযঞাণুপ্পত্তিযা চ দুক্কৰভাৱতো দুক্খোগাহতা ৱেদিতব্বা.
হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদাতি এতেন ৱচনত্থেন ধম্মস্স হেতুভাৱো কথং ঞাতব্বোতি? ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি এতস্স সমাসপদস্স অৱযৱপদত্থং দস্সেন্তেন ‘‘হেতুম্হি ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তত্তা. ‘‘ধম্মে পটিসম্ভিদা’’তি এত্থ হি ‘‘ধম্মে’’তি এতস্স অত্থং দস্সেন্তেন ‘‘হেতুম্হী’’তি ৱুত্তং, ‘‘পটিসম্ভিদা’’তি এতস্স চ অত্থং দস্সেন্তেন ‘‘ঞাণ’’ন্তি, তস্মা হেতুধম্মসদ্দা একত্থা ঞাণপটিসম্ভিদাসদ্দা চাতি ইমমত্থং দস্সেন্তেন সাধিতো ধম্মস্স হেতুভাৱো. অত্থস্স হেতুফলভাৱো চ এৱমেৱ দট্ঠব্বো. যথাধম্মন্তি এত্থ ধম্ম-সদ্দো হেতুং হেতুফলঞ্চ সব্বং গণ্হাতি. সভাৱৱাচকো হেস, ন পৰিযত্তিহেতুভাৱৱাচকো, তস্মা যথাধম্মন্তি যো যো অৱিজ্জাসঙ্খাৰাদিধম্মো, তস্মিং তস্মিন্তি অত্থো. ধম্মাভিলাপোতি অত্থব্যঞ্জনকো অৱিপৰীতাভিলাপো. এতেন ‘‘তত্ৰ ধম্মনিৰুত্তাভিলাপে ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭১৮-৭২০) এত্থ ৱুত্তধম্মনিৰুত্তিং দস্সেতি. অনুলোমাদিৱসেন ৱা কথনন্তি এতেন তস্সা ধম্মনিৰুত্তিযা অভিলাপং কথনং তস্স ৱচনস্স পৱত্তনং দস্সেতি. অধিপ্পাযোতি এতেন ‘‘দেসনাতি পঞ্ঞত্তী’’তি এতং ৱচনং ধম্মনিৰুত্তাভিলাপং সন্ধায ৱুত্তং, ন তব্বিনিমুত্তং পঞ্ঞত্তিং সন্ধাযাতি দস্সেতি.
সো চ লোকিযলোকুত্তৰোতি এৱং ৱুত্তং অভিসমযং যেন পকাৰেন অভিসমেতি, যঞ্চ অভিসমেতি, যো চ তস্স সভাৱো, তেহি পাকটং কাতুং ‘‘ৱিসযতো অসম্মোহতো চ অত্থাদিঅনুৰূপং ধম্মাদীসু অৱবোধো’’তি আহ. তত্থ হি ৱিসযতো অত্থাদিঅনুৰূপং ধম্মাদীসু অৱবোধো অৱিজ্জাদিধম্মসঙ্খাৰাদিঅত্থতদুভযপঞ্ঞাপনাৰম্মণো লোকিযো অভিসমযো. অসম্মোহতো অত্থাদিঅনুৰূপং ধম্মাদীসু অৱবোধো নিব্বানাৰম্মণো মগ্গসম্পযুত্তো যথাৱুত্তধম্মত্থপঞ্ঞত্তীসু সম্মোহৱিদ্ধংসনো লোকুত্তৰো অভিসমযোতি. অভিসমযতো অঞ্ঞম্পি পটিৱেধত্থং দস্সেতুং ‘‘তেসং তেসং ৱা’’তিআদিমাহ. ‘‘পটিৱেধনং পটিৱেধো’’তি ইমিনা হি ৱচনত্থেন অভিসমযো, পটিৱিজ্ঝীযতীতি পটিৱেধোতি ইমিনা তংতংৰূপাদিধম্মানং অৱিপৰীতসভাৱো চ পটিৱেধোতি যুজ্জতি.
যথাৱুত্তেহি ধম্মাদীহি পিটকানং গম্ভীৰভাৱং দস্সেতুং ‘‘ইদানি যস্মা এতেসু পিটকেসূ’’তিআদিমাহ. যো চেত্থাতি এতেসু তংতংপিটকগতেসু ধম্মাদীসু যো পটিৱেধো এতেসু চ পিটকেসু তেসং তেসং ধম্মানং যো অৱিপৰীতসভাৱোতি যোজেতব্বো. দুক্খোগাহতা চ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. অযং পনেত্থ ৱিসেসো ‘‘অৱিপৰীতসভাৱসঙ্খাতো পটিৱেধো দুব্বিঞ্ঞেয্যতায এৱ দুক্খোগাহো’’তি.
যন্তি পৰিযত্তিদুগ্গহণং সন্ধায ৱুত্তং. অত্থন্তি ভাসিতত্থং পযোজনত্থঞ্চ. ন উপপৰিক্খন্তীতি ন ৱিচাৰেন্তি. ন নিজ্ঝানং খমন্তীতি নিজ্ঝানপঞ্ঞং ন খমন্তি, নিজ্ঝাযিত্ৱা পঞ্ঞায দিস্ৱা ৰোচেত্ৱা ন গহেতব্বা হোন্তীতি অধিপ্পাযো. ইতীতি এৱং এতায পৰিযত্তিযা ৱাদপ্পমোক্খানিসংসা অত্তনো উপৰি পৰেহি আৰোপিতৱাদস্স নিগ্গহস্স পমোক্খপ্পযোজনা হুত্ৱা ধম্মং পৰিযাপুণন্তি. ৱাদপ্পমোক্খোতি ৱা নিন্দাপমোক্খো. যস্স চত্থাযাতি যস্স চ সীলাদিপৰিপূৰণস্স অনুপাদাৱিমোক্খস্স ৱা অত্থায. ধম্মং পৰিযাপুণন্তীতি ঞাযেন পৰিযাপুণন্তীতি অধিপ্পাযো. অস্সাতি অস্স ধম্মস্স. নানুভোন্তীতি ন ৱিন্দন্তি. তেসং তে ধম্মা দুগ্গহিতত্তা উপাৰম্ভমানদপ্পমক্খপলাসাদিহেতুভাৱেন দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি. ভণ্ডাগাৰে নিযুত্তো ভণ্ডাগাৰিকো, ভণ্ডাগাৰিকো ৱিযাতি ভণ্ডাগাৰিকো, ধম্মৰতনানুপালকো. অঞ্ঞং অত্থং অনপেক্খিত্ৱা ভণ্ডাগাৰিকস্সেৱ সতো পৰিযত্তি ভণ্ডাগাৰিকপৰিযত্তি.
তাসংযেৱাতি অৱধাৰণং পাপুণিতব্বানং ছড়ভিঞ্ঞাচতুপটিসম্ভিদানং ৱিনযে পভেদৱচনাভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. ৱেৰঞ্জকণ্ডে হি তিস্সো ৱিজ্জাৱ ৱিভত্তাতি. দুতিযে তাসংযেৱাতি অৱধাৰণং চতস্সো পটিসম্ভিদা অপেক্খিত্ৱা কতং, ন তিস্সো ৱিজ্জা. তা হি ছসু অভিঞ্ঞাসু অন্তোগধাতি সুত্তে ৱিভত্তাযেৱাতি. ঞত্ৱা সঙ্গয্হমানন্তি যোজনা. তেসন্তি তেসং পিটকানং. সব্বম্পীতি সব্বম্পি বুদ্ধৱচনং.
অত্থানুলোমনামতো অনুলোমিকো. অনুলোমিকত্তংযেৱ ৱিভাৱেতুং ‘‘কস্মা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. একনিকাযম্পীতি একসমূহম্পি. পোণিকা চ চিক্খল্লিকা চ খত্তিযা, তেসং নিৱাসো পোণিকনিকাযো চিক্খল্লিকনিকাযো চ. এৱং ধম্মক্খন্ধতো চতুৰাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানীতি বুদ্ধৱচনপিটকাদীনি নিট্ঠাপেত্ৱা অনেকচ্ছৰিযপাতুভাৱপটিমণ্ডিতায সঙ্গীতিযা পঠমবুদ্ধৱচনাদিকো সব্বো ৱুত্তপ্পভেদো অঞ্ঞোপি উদ্দানসঙ্গহাদিভেদো সঙ্গীতিযা ঞাযতীতি এতস্স দস্সনত্থং ‘‘এৱমেতং সব্বম্পী’’তিআদি আৰদ্ধং. অযং অভিধম্মো পিটকতো অভিধম্মপিটকন্তিআদিনা পিটকাদিভাৱদস্সনেনেৱ মজ্ঝিমবুদ্ধৱচনভাৱো তথাগতস্স চ আদিতো আভিধম্মিকভাৱো দস্সিতোতি ৱেদিতব্বো.
এত্থ সিযা ‘‘যদি তথাগতভাসিতভাৱো অভিধম্মস্স সিদ্ধো সিযা, মজ্ঝিমবুদ্ধৱচনভাৱো চ সিদ্ধো ভৱেয্য, সো এৱ চ ন সিদ্ধো’’তি তস্স ৱিনযাদীহি বুদ্ধভাসিতভাৱং সাধেতুং ৱত্থুং দস্সেন্তো ‘‘তং ধাৰযন্তেসু ভিক্খূসূ’’তিআদিমাহ. সব্বসামযিকপৰিসাযাতি সব্বনিকাযিকপৰিসায পঞ্চপি নিকাযে পৰিযাপুণন্তিযা. ন উগ্গহিতন্তি সকলস্স ৱিনযপিটকস্স অনুগ্গহিতত্তা আহ. ৱিনযমত্তং উগ্গহিতন্তি ৱিভঙ্গদ্ৱযস্স উগ্গহিতত্তা আহ. ৱিনযং অৱিৱণ্ণেতুকামতায ‘‘অভিধম্মং পৰিযাপুণস্সূ’’তি ভণন্তস্স অনাপত্তিং, অভিধম্মে অনোকাসকতং ভিক্খুং পঞ্হং পুচ্ছন্তিযা পাচিত্তিযঞ্চ ৱদন্তেন ভগৱতা অভিধম্মস্স বুদ্ধভাসিতভাৱো দীপিতো বুদ্ধভাসিতেহি সুত্তাদীহিসহ ৱচনতো, বাহিৰকভাসিতেসু চ ঈদিসস্স ৱচনস্স অভাৱা.
ইতোপি বলৱতৰং আভিধম্মিকস্স সাধুকাৰদানেন ৱিচিকিচ্ছাৱিচ্ছেদস্স কতত্তা. কম্মতো অঞ্ঞং কম্মং কম্মন্তৰং, তং কামাৱচৰাদিং ৰূপাৱচৰাদিভাৱেন, কণ্হৱিপাকাদিং সুক্কৱিপাকাদিভাৱেন কথেন্তো আলোড়েতি.
জিনচক্কেতি জিনসাসনে. ৱিসংৱাদেতীতি ৱিপ্পলম্ভেতি. ভেদকৰৱত্থূসু একস্মিন্তি ‘‘ভাসিতং লপিতং তথাগতেন অভাসিতং অলপিতং তথাগতেনাতি দীপেতী’’তি একস্মিং সন্দিস্সতি. উত্তৰিপি এৱং ৱত্তব্বো…পে… ন অঞ্ঞেসং ৱিসযো…পে… নিদানকিচ্চং নাম নত্থীতি অপাকটানং কালদেসদেসকপৰিসানং পাকটভাৱকৰণত্থং তদুপদেসসহিতেন নিদানেন ভৱিতব্বং, অঞ্ঞেসং অৱিসযত্তা দেসকো পাকটো, ওক্কন্তিকালাদীনং পাকটত্তা কালো চ, দেৱলোকে দেসিতভাৱস্স পাকটত্তা দেসপৰিসা চ পাকটাতি কিং নিদানকিচ্চং সিযাতি.
যত্থ খন্ধাদযো নিপ্পদেসেন ৱিভত্তা, সো অভিধম্মো নাম, তস্মা তস্স নিদানেন খন্ধাদীনং নিপ্পদেসতোপি পটিৱিদ্ধট্ঠানেন ভৱিতব্বন্তি অধিপ্পাযেন থেৰো ‘‘মহাবোধিনিদানো অভিধম্মো’’তি দস্সেতি. ‘‘সো এৱং পজানামি সম্মাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৱেদযিত’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৫.১২) নযেন পচ্চযাদীহি ৱেদনং উপপৰিক্খন্তো খন্ধাদিপদেসানং ৱেদনাক্খন্ধাদীনং ৱসেন ৱিহাসি. ধম্মেতি কুসলাদিঅৰণন্তে.
ধম্মং পৰিৱত্তেন্তোতি সাট্ঠকথং পাড়িং পৰিৱত্তেন্তো এতং পৰৱাদীচোদনং পত্ৱা ‘‘অযং পৰৱাদী’’তিআদিমাহ. অম্হাদিসেসু নিদানং জানন্তেসু পটিসৰণেসু ৱিজ্জমানেসু অপ্পটিসৰণো অৰঞ্ঞে কন্দন্তো ৱিয নিদানসব্ভাৱে সক্খিভূতেসুপি অম্হেসু ৱিজ্জমানেসু অসক্খিকং অড্ডং কৰোন্তো ৱিয হোতি, নিদানস্স অত্থিভাৱম্পি ন জানাতি, ননু এতং নিদানন্তি কথেন্তো এৱমাহ. একমেৱাতি দেসনানিদানমেৱ অজ্ঝাসযানুৰূপেন দেসিতত্তা. দ্ৱে নিদানানীতি অধিগন্তব্বদেসেতব্বধম্মানুৰূপেন দেসিতত্তা. অভিধম্মাধিগমস্স মূলং অধিগমং নিদেতীতি অধিগমনিদানং. বোধিঅভিনীহাৰসদ্ধাযাতি যায সদ্ধায দীপঙ্কৰদসবলস্স সন্তিকে বোধিযা চিত্তং অভিনীহৰি পণিধানং অকাসি.
সুমেধকথাৱণ্ণনা
চতুৰো চ অসঙ্খিযেতি (বু. ৱং. অট্ঠ. ২.১-২) উদ্ধং আৰোহনৱসেন অতিক্কমিত্ৱা অমৰং নাম নগৰং অহোসীতি ৱচনসেসযোজনা কাতব্বা. দসহীতি হত্থিঅস্সৰথভেৰীসঙ্খমুদিঙ্গৱীণাগীতসম্মতাড়েহি ‘‘অস্নাথ পিৱথ খাদথা’’তি দসমেন সদ্দেন. তে পন একদেসেন দস্সেতুং ‘‘হত্থিসদ্দ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. হত্থিসদ্দন্তি কৰণত্থে উপযোগো দট্ঠব্বো. ভেৰীসঙ্খৰথানঞ্চ সদ্দেহি অৱিৱিত্তন্তি ৱা ঘোসিতন্তি ৱা যোজেতব্বং. হত্থিসদ্দন্তি ৱা হত্থিসদ্দৱন্তং নগৰং. খাদথ পিৱথ চেৱাতি ইতি-সদ্দো ঞাতত্থত্তা অপ্পযুত্তো দট্ঠব্বো.
সব্বঙ্গসম্পন্নং উয্যানপোক্খৰণীআদিসম্পন্নত্তা. লক্খণেতি ইত্থিলক্খণে পুৰিসলক্খণে চ. ইতিহাসেতি পোৰাণে. সধম্মেতি অত্তনো তেৱিজ্জধম্মে চ যঞ্ঞৱিধিআদিকে চ. পাৰমিন্তি পাৰঞাণং পাৰাধিগমং গতো. চিন্তেসহন্তি চিন্তেসিং অহং সুমেধভূতোতি সত্থা ৱদতি. অত্থি হেহিতীতি সো ৱিজ্জমানো ভৱিস্সতি. ন হেতুযেতি অভৱিতুং. এৱমেৱাতি এৱমেৱং. ন গৱেসতীতি ন গন্তুং এসতি ন ইচ্ছতি নানুগচ্ছতি ৱা. ধোৱেতি ধোৱন্তে. সেৰীতি সাযত্তিকো. সযংৱসীতি সৱসো. মহাচোৰসমো ৱিযাতি কাযসাৰাগৱসেন দুচ্চৰিতানেসনেহি কুসলভণ্ডচ্ছেদনা. নাথাতি নাথৱন্তো. পঞ্চদোসৱিৱজ্জিতন্তি এৱমাদিকস্স অত্থো কেসুচি অট্ঠকথাপোত্থকেসু লিখিতোতি কত্ৱা ন ৱক্খাম.
সাসনেতি এত্থ তাপসসাসনং ঝানাভিঞ্ঞা চ. ৱসীভূতস্স সতো. মযি এৱংভূতে দীপঙ্কৰো জিনো উপ্পজ্জি. সোধেতি জনো. অঞ্জসং ৱটুমাযনন্তি পৰিযাযৱচনেহি মগ্গমেৱ ৱদতি. মা নং অক্কমিত্থাতি এত্থ নন্তি পদপূৰণমত্তে নিপাতো. ঘাতিযামহন্তি এত্থ চ অ-ইতি চ হং-ইতি চ নিপাতা, অহং-ইতি ৱা একো নিপাতো সানুনাসিকো কতো. আহুতীনন্তি দক্খিণাহুতীনং. মন্তি মম, মং ৱা অব্ৰ্ৱি.
কপ্পে অতিক্কমিত্ৱা ৱুত্তেপি বোধিম্হি মাতাদিসংকিত্তনে সঙ্গণ্হিতুং ‘‘বোধি তস্স ভগৱতো’’তিআদিমাহ. সুখেনাতি উত্তমেন সুখেন. অসমোতি তাপসেহি অসমো. অভিঞ্ঞাসুখতোপি ৱিসিট্ঠং ঈদিসং বুদ্ধত্তব্যাকৰণজং সুখং অলভিং. যাতি যানি নিমিত্তানি. আভুজতীতি আৱত্ততি. অভিৰৱন্তীতি সদ্দং কৰোন্তি. ছুদ্ধাতি নিক্খন্তা. নুদ্ধংসতীতি ন উদ্ধং গচ্ছতি. উভযন্তি উভযৱচনং. ধুৱসস্সতন্তি একন্তসস্সতং, অৱিপৰীতমেৱাতি অত্থো. আপন্নসত্তানন্তি গব্ভিনীনং. যাৱতাদস দিসা, তত্থ. ধম্মধাতুযাতি ধম্মধাতুযং, সব্বেসু ধম্মেসু ৱিচিনামীতি অত্থো.
যস্স সম্পুণ্ণো, তং ৱমতেৱ উদকং নিস্সেসং. এতেতি একিস্সাপি দানপাৰমিতায অনেকপ্পকাৰতায বহুৱচননিদ্দেসো কতো. পটিলগ্গিতং ৰক্খতীতি ৱচনসেসো, ভুম্মত্থে ৱা উপযোগো. চতূসু ভূমীসূতি পাতিমোক্খাদীসু সংৱৰভূমীসু. অদ্ৱেজ্ঝমানসোতি কদাচি খমনং কদাচি অক্খমনং, কস্সচি খমনং কস্সচি অক্খমনন্তি এৱং দ্ৱেধাভাৱং অনাপন্নমানসো হুত্ৱা. সচ্চস্স ৱীথি নাম দিট্ঠাদি চ অদিট্ঠাদি চ যথাভূতংৱ ৱত্থু. অধিট্ঠানন্তি কুসলসমাদানাধিট্ঠানং, সমাদিন্নেসু কুসলেসু অচলতা অধিট্ঠানং নাম. পথৱিযা উপেক্খনং নাম ৱিকাৰানাপত্তি. অঞ্ঞত্ৰাতি অঞ্ঞং. সভাৱৰসলক্খণেতি এত্থ ভাৱোতি অৱিপৰীততা ৱিজ্জমানতা, সহ ভাৱেন সভাৱো, অৱিপৰীতো অত্তনো বোধিপৰিপাচনকিচ্চসঙ্খাতো ৰসো, অনৱজ্জৱত্থুপৰিচ্চাগাদিসঙ্খাতং লক্খণঞ্চ সভাৱৰসলক্খণং, ততো সম্মসতো. ধম্মতেজেনাতি ঞাণতেজেন. চলতাতি চলতায কম্পনতায. সেসীতি সযি. মা ভাথাতি মা ভাযিত্থ. সব্বীতিযোতি সব্বা ঈতিযো উপদ্দৱা তং ৱিৱজ্জন্তু.
সুমেধকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পৱচ্ছতীতি দেতি. যোগেনাতি উপাযেন. সমিংসূতি সন্নিপতিংসু. অপ্পত্তমানসাতি অপ্পত্তঅৰহত্তা ভিক্খূ গৰহিতা ভৱন্তি. ৰিত্তাতি সুঞ্ঞা অন্তৰহিতা. সালকল্যাণী নাম একো ৰুক্খো. বুদ্ধচক্কৱত্তিকালেযেৱ কিৰ একাহেনেৱ উপ্পজ্জতি.
লিঙ্গসম্পত্তীতি পুৰিসলিঙ্গতা. হেতূতি তিহেতুকপটিসন্ধিতা. গুণসম্পত্তীতি অভিঞ্ঞাসমাপত্তিলাভিতা. অধিকাৰোতি বুদ্ধানং সক্কাৰকৰণং. ছন্দতাতি বুদ্ধত্তপ্পত্তিযং ছন্দসমাযোগো. সব্বঙ্গসম্পন্নাতি অট্ঠঙ্গানি সমোধানেত্ৱা কতপণিধানা. পক্খিকাতি পীঠসপ্পিকা. পণ্ডকাতি উভযলিঙ্গৰহিতা. বোধিসত্তা চ ব্ৰহ্মলোকূপপত্তিপঠমকপ্পিকেসু কালেসু উভযলিঙ্গৰহিতা হোন্তি, ন পন পণ্ডকপৰিযাপন্নাতি এতমত্থং দস্সেতুং ‘‘পৰিযাপন্না ন ভৱন্তী’’তি ৱুত্তং, যথাৱুত্তেসু ৱা দোসেসু সব্বেসু পৰিযাপন্না ন ভৱন্তি, বোধিসত্তেসু ৱা পৰিযাপন্না তদন্তোগধা, পৰিচ্ছিন্নসংসাৰত্তা ৱা পৰিযাপন্না বোধিসত্তা উভতোব্যঞ্জনপণ্ডকা ন ভৱন্তীতি অত্থো. সব্বত্থ সুদ্ধগোচৰা যস্মা, তস্মা মিচ্ছাদিট্ঠিং ন সেৱন্তি. মিচ্ছাদিট্ঠিন্তি নত্থিকাহেতুকাকিৰিযদিট্ঠিং. ভৱাভৱেতি খুদ্দকে চেৱ মহন্তে চ ভৱে. ভোজপুত্তেতি লুদ্দকে. লগনন্তি সঙ্গো. অঞ্ঞথাতি লীনতা. গামণ্ডলাতি গামদাৰকা. ৰূপন্তি ৱিপ্পকাৰং. অযং তাৱ নিদানকথা যায অভিধম্মস্স বুদ্ধভাসিততাসিদ্ধীতি অত্থযোজনা কাতব্বা.
নিদানকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১. চিত্তুপ্পাদকণ্ডং
তিকমাতিকাপদৱণ্ণনা
ইদানি পটিঞ্ঞাতকথং কাতুং ‘‘ইদানি ইতি মে…পে… কথনোকাসো সম্পত্তো’’তিআদিমাহ. ইতো পট্ঠাযাতি কুসলধম্মপদতো পট্ঠায.
১. সব্বপদেহি লদ্ধনামোতি তীসুপি পদেসু ৱেদনাসদ্দস্স ৱিজ্জমানত্তা তেন লদ্ধনামো সব্বপদেহি লদ্ধনামো হোতি. ননু সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা ধম্মাতি চত্তাৰি পদানি, এৱং সেসেসুপীতি দ্ৱাদসেতানি পদানি, ন তীণীতি ৱেদনাসদ্দস্স পদত্তযাৱযৱত্তং সন্ধায ‘‘সব্বপদেহী’’তি ৱুচ্চেয্য, ন যুত্তং. ‘‘ৱেদনাযা’’তি হি ৱিসুং পদং ন কস্সচি পদস্স অৱযৱো হোতি, নাপি সুখাদিপদভাৱং ভজতীতি তেন লদ্ধনামো কথং সব্বপদেহি লদ্ধনামো সিযাতি? অধিপ্পেতপ্পকাৰত্থগমকস্স পদসমুদাযস্স পদত্তা. পজ্জতি অৱবুজ্ঝীযতি এতেনাতি হি পদং, ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা’’তি এতেন চ পদসমুদাযেন যথাধিপ্পেতো অত্থো সমত্তো ৱিঞ্ঞাযতি, তস্মা সো পদসমুদাযো ‘‘পদ’’ন্তি ৱুচ্চতি. এৱং ইতৰেপি ৱেদিতব্বা. তস্মা তেসং তিণ্ণং সমুদাযানং অৱযৱেন লদ্ধনামো সব্বপদেহি লদ্ধনামোতি যুত্তো.
গন্থতো চ অত্থতো চাতি এত্থ হেতুপদসহেতুকপদাদীহি সম্বন্ধত্তা গন্থতো চ হেতুঅত্থসহেতুকত্থাদীহি সম্বন্ধত্তা অত্থতো চ অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. সহেতুকহেতুসম্পযুত্তদুকা হি হেতুদুকে হেতূহি সম্বন্ধত্তা হেতুদুকসম্বন্ধা, হেতুসহেতুকদুকো হেতুদুকসহেতুকদুকসম্বন্ধো উভযেকপদৱসেন. তথা হেতুহেতুসম্পযুত্তদুকো হেতুদুকহেতুসম্পযুত্তদুকসম্বন্ধো, নহেতুসহেতুকদুকো একদ্ৱিপদৱসেন হেতুদুকসহেতুকদুকসম্বন্ধোতি. কণ্ণিকা ৱিযাতি পুপ্ফমযকণ্ণিকা ৱিয. ঘটা ৱিযাতি পুপ্ফহত্থকাদীসু পুপ্ফাদীনং সমূহো ৱিয. কণ্ণিকাঘটাদীসু হি পুপ্ফাদীনি ৱণ্টাদীহি অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধানি হোন্তীতি তথাসম্বন্ধতা এতেসং দুকানং ৱুত্তা. দুকসামঞ্ঞতোতি অঞ্ঞেহি হেতুদুকাদীহি দুকৱসেন সমানভাৱা. অঞ্ঞেহীতি সাৰম্মণদুকাদীহি. অসঙ্গহিতো পদেসো যেসং অত্থি, তে সপ্পদেসা. যেসং পন নত্থি, তে নিপ্পদেসা.
‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসল’’ন্তি এৱং পুচ্ছিতমেৱত্থং পাকটং কত্ৱা পুচ্ছিতুং ‘‘কচ্চি ভোতো অনাময’’ন্তি ৱুত্তং, তস্মা কুসলসদ্দো অনামযত্থো হোতি. বাহিতিকসুত্তে (ম. নি. ২.৩৬১) ভগৱতো কাযসমাচাৰাদযো ৱণ্ণেন্তেন ধম্মভণ্ডাগাৰিকেন ‘‘যো খো, মহাৰাজ, কাযসমাচাৰো অনৱজ্জো’’তি কুসলো কাযসমাচাৰো ৱুত্তো. ন হি ভগৱতো সুখৱিপাকং কম্মং অত্থীতি সব্বসাৱজ্জৰহিতা কাযসমাচাৰাদযো কুসলাতি ৱুত্তা. কুসলেসু ধম্মেসূতি চ বোধিপক্খিযধম্মা ‘‘কুসলা’’তি ৱুত্তা. তে চ ৱিপস্সনামগ্গফলসম্পযুত্তা ন একন্তেন সুখৱিপাকাযেৱাতি অনৱজ্জত্থো কুসলসদ্দো. অঙ্গপচ্চঙ্গানন্তি কুসলসদ্দযোগেন ভুম্মত্থে সামিৱচনং, অঙ্গপচ্চঙ্গানং ৱা নামকিৰিযাপযোজনাদীসূতি অত্থো. নচ্চগীতস্সাতি চ সামিৱচনং ভুম্মত্থে, নচ্চগীতস্স ৱিসেসেসূতি ৱা যোজেতব্বং. কুসলানং ধম্মানং সমাদানহেতু এৱমিদং পুঞ্ঞং পৱড্ঢতীতি পুঞ্ঞৱিপাকনিব্বত্তককম্মং ‘‘কুসল’’ন্তি ৱুত্তং. ধম্মা হোন্তীতি সুঞ্ঞধম্মত্তা সভাৱমত্তা হোন্তীতি অত্থো. এৱং ধম্মেসু ধম্মানুপস্সীতি এত্থাপি সুঞ্ঞতত্থো ধম্মসদ্দো দট্ঠব্বো.
সলযন্তি…পে… ৱিদ্ধংসেন্তীতি এত্থ পুৰিমস্স পুৰিমস্স পচ্ছিমং পচ্ছিমং অত্থৱচনং. অথ ৱা সলনস্স অত্থদীপনানি চলনাদীনি তীণি তদঙ্গপ্পহানাদীহি যোজেতব্বানি. অপ্পহীনভাৱেন সন্তানে সযমানা অকুসলা ধম্মা ৰাগাদিঅসুচিসম্পযোগতো নানাৱিধদুক্খহেতুতো চ কুচ্ছিতেন আকাৰেন সযন্তি. ঞাণৱিপ্পযুত্তানম্পি ঞাণং উপনিস্সযপচ্চযো হোতীতি সব্বেপি কুসলা ধম্মা কুসেন ঞাণেন পৱত্তেতব্বাতি কুসলা. উপ্পন্নংসানুপ্পন্নংসভাগেসু সঙ্গহিতত্তা উভযভাগগতং সংকিলেসপক্খং পহানানুপ্পাদনেহি লুনন্তি সম্মপ্পধানদ্ৱযং ৱিয.
সত্তাদিগাহকানং চিত্তানং গোচৰা সত্তাদযো ৱিয পঞ্ঞায উপপৰিক্খিযমানা ন নিস্সভাৱা, কিন্তু অত্তনো সভাৱং ধাৰেন্তীতি ধম্মা. ন চ ধাৰিযমানসভাৱা অঞ্ঞো ধম্মো নাম অত্থি. ন হি ৰুপ্পনাদীহি অঞ্ঞে ৰূপাদযো, কক্খড়াদীহি চ অঞ্ঞে পথৱীআদযো ধম্মা ৱিজ্জন্তীতি. অঞ্ঞথা পন অৱবোধেতুং ন সক্কাতি নামৱসেন ৱিঞ্ঞাতাৱিঞ্ঞাতে সভাৱধম্মে অঞ্ঞে ৱিয কত্ৱা ‘‘অত্তনো সভাৱং ধাৰেন্তী’’তি ৱুত্তং. সপ্পচ্চযধম্মেসু ৱিসেসং দস্সেন্তো ‘‘ধাৰীযন্তি ৱা পচ্চযেহী’’তি আহ. ধাৰীযন্তীতি উপধাৰীযন্তি, লক্খীযন্তীতি অত্থো.
অকুসলাতি কুসলপটিসেধনমত্তং কুসলাভাৱমত্তৱচনং তদঞ্ঞমত্তৱচনং ৱা এতং ন হোতি, কিন্তু তপ্পটিপক্খৱচনন্তি দস্সেতুং ‘‘মিত্তপটিপক্খা অমিত্তা ৱিযা’’তিআদি ৱুত্তং. তপ্পটিপক্খৱচনতা চ অব্যাকতততিযৰাসিৱচনেন ৱিঞ্ঞাযতি. যদি হি কুসলাভাৱমত্তৱচনং অকুসলসদ্দো, তেন ন কোচি ধম্মো ৱুত্তোতি অব্যাকতৱচনেনেৱ চ ততিযো ৰাসি ৱুত্তো ন সিযা, কুসলা চেৱ ধম্মা অব্যাকতা চাতি দুকোৱাযং আপজ্জতি, ন তিকো, এৱঞ্চ সতি অকুসলৱচনেন ন কোচি অত্থো. অথ সিযা, ‘‘অনব্যাকতা’’তি চ ৱত্তব্বং সিযা কুসলানং ৱিয অব্যাকতানঞ্চ অভাৱমত্তসম্ভৱা, তস্মা অভাৱমত্তৱচনে অব্যাকতভাৱমত্তং ৱিয কুসলাভাৱমত্তং অকুসলং ন কোচি ৰাসীতি ‘‘অব্যাকতা’’তি ততিযো ৰাসি ন সিযা. ততিযৰাসিভাৱেন চ অব্যাকতা ৱুত্তাতি অকুসলো চ একো ৰাসীতি ৱিঞ্ঞাযতি. তস্মা নাভাৱৱচনতা, সভাৱধাৰণাদিঅত্থেন ধম্মসদ্দেন সমানাধিকৰণভাৱতো চ অকুসলসদ্দস্স কুসলাভাৱমত্তৱচনতা ন হোতি, নাপি তদঞ্ঞমত্তৱচনতা ততিযৰাসিৱচনতো এৱ. যদি হি কুসলেহি অঞ্ঞে অকুসলা চেতসিকেহি অঞ্ঞে অচেতসিকা ৱিয, কুসলাকুসলৱচনেহি সব্বেসং ধম্মানং সঙ্গহিতত্তা অসঙ্গহিতস্স ততিযৰাসিস্স অভাৱা চেতসিকদুকো ৱিয অযঞ্চ দুকো ৱত্তব্বো সিযা ‘‘কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মা’’তি, ন ‘‘অব্যাকতা’’তি ততিযো ৰাসি ৱত্তব্বো, ৱুত্তো চ সো, তস্মা ন তদঞ্ঞমত্তৱচনং অকুসলসদ্দো, পাৰিসেসেন তপ্পটিপক্খেসু অ-কাৰস্স পযোগদস্সনতো লোকে ‘‘অমিত্তা’’তি সাসনে ‘‘অলোভো’’তি ইধাপি তপ্পটিপক্খৱচনতা অকুসলসদ্দস্স সিদ্ধা, তত্থ নিৰুড়্হত্তা চ ন ইতৰৱচনতা, তপ্পটিপক্খভাৱো চ ৱিৰুদ্ধসভাৱত্তা তপ্পহেয্যভাৱতো চ ৱেদিতব্বো, ন কুসলৱিনাসনতো. ন হি কুসলা অকুসলেহি পহাতব্বা, মহাবলৱতায পন কুসলাযেৱ পযোগনিপ্ফাদিতা সদানুসযিতে অকুসলে তদঙ্গৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদৱসেন পজহন্তীতি.
ন ব্যাকতাতি অকথিতা. কথং পনেতে অকথিতা হোন্তি, ননু ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা’’তিআদীহি তিকদুকপদেহি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিৱচনেহি ফস্সাদিৱচনেহি চ কথিতাতি? নো ন কথিতা, তানি পন ৱচনানি ইধ অনধিপ্পেতানি অৱুত্তত্তা অননুৱত্তনতো. ন হি ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা’’তিআদিং ৱত্ৱা ‘‘অব্যাকতা’’তি ৱুত্তং, তস্মা ন তানি ইধ অনুৱত্তন্তীতি তব্বচনীযভাৱেন অকথিততা ন হোতি, কুসলাকুসলৱচনানি পন ইধ ৱুত্তত্তা অনুৱত্তন্তীতি তব্বচনীযভাৱেন অকথিততা ঞাযতীতি ‘‘কুসলাকুসলভাৱেন অকথিতাতি অত্থো’’তি আহ. ন ব্যাকতাতি ৱা অৱিপাকা, অব্যাকতৱচনেনেৱ চ অৱিপাকত্থা ঞাযন্তি. ন হি ভগৱতো ৱচনং ঞাপকসাধনীযং, আসযানুসযচৰিযাদিকুসলেন ভগৱতা যেসং অৱবোধনত্থং ধম্মা ৱুত্তা তেসং ৱচনানন্তৰং তদত্থপটিৱেধতো, পচ্ছিমেহি পন যথা তেসং অৱবোধনত্থং ভগৱতা তং তং ৱচনং ৱুত্তং, যথা চ তেহি তদত্থো পটিৱিদ্ধো, তং সব্বং আচৰিযে পযিৰুপাসিত্ৱা সুত্ৱা ৱেদিতব্বং হোতি, তস্মা কাৰণং অৱত্ৱা ‘‘কুসলাকুসলভাৱেন অকথিতাতি অত্থো’’তি আহ. যো চ ৱদেয্য ‘‘অকুসলৱিপাকভাৱেন অকথিতত্তা, কুসলা অব্যাকতাতি আপজ্জন্তি, কুসলৱিপাকভাৱেন অকথিতত্তা অকুসলাপী’’তি, সোপি ‘‘অঞ্ঞাপকসাধনীযৱচনো ভগৱা’’তি নিৱাৰেতব্বো অনুৱত্তমানৱচনৱচনীযভাৱেন অকথিতস্স চ অব্যাকতভাৱতো. ন হি অৱিপাকৱচনং ৱুত্তং কুসলৱচনঞ্চ অৱুত্তং, যতো অৱিপাকৱচনস্স অধিকতভাৱো কুসলস্স চ তব্বচনীযভাৱেন অকথিতভাৱো সিযা, তস্মা ন কুসলানং অব্যাকততা, এৱং অকুসলানঞ্চ অনব্যাকতভাৱে যোজনা কাতব্বা.
অথ ৱা ৱি-সদ্দো ৱিৰোধৱচনো, আ-সদ্দো অভিমুখভাৱপ্পকাসনো, তস্মা অত্তনো পচ্চযেহি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰোধাভিমুখা কতা, লক্খণৱিৰোধতো ৱিনাসকৱিনাসিতব্বতো চাতি ব্যাকতা, কুসলাকুসলা. ন ব্যাকতাতি অব্যাকতা. তে হি লক্খণতো কুসলাকুসলা ৱিয ৱিৰুদ্ধা ন হোন্তি. ন হি অৱিপাকতা দুক্খৱিপাকতা ৱিয সুখৱিপাকতায সুখৱিপাকতা ৱিয চ দুক্খৱিপাকতায সুখদুক্খৱিপাকতাহি ৱিৰুজ্ঝতীতি নাপি তে কিঞ্চি পজহন্তি, ন চ তে কেনচি পহাতব্বাতি অযমেত্থ অত্তনোমতি.
অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণাতি এত্থ নত্থি এতেসং অৱজ্জন্তি অনৱজ্জা, গৰহিতব্বভাৱৰহিতা নিদ্দোসাতি অত্থো. তেন নেসং অগৰহিতব্বভাৱং দস্সেতি, ন গাৰয্হৱিৰহমত্তং. অঞ্ঞেপি অত্থি নিদ্দোসা অব্যাকতাতি অনৱজ্জৱচনমত্তেন তেসম্পি কুসলতাপত্তিদোসং দিস্ৱা তং পৰিহৰিতুং সুখৱিপাকৱচনং আহ. অৱজ্জপটিপক্খা ৱা ইধ অনৱজ্জাতি ৱুত্তা, ন বাহিতিকসুত্তে (ম. নি. ২.৩৬১) ৱিয পটিপ্পস্সদ্ধাৱজ্জা ৱিৰহিতাৱজ্জমত্তা ৱা, তস্মা অনৱজ্জৱচনেন অৱজ্জৱিনাসনভাৱো দস্সিতো. অব্যাকতেহি পন ৱিসিট্ঠং কুসলাকুসলানং সাধাৰণং সৱিপাকতালক্খণন্তি তস্মিং লক্খণে ৱিসেসদস্সনত্তং সুখৱিপাকৱচনং অৱোচ. সিদ্ধো হি পুৰিমেনেৱ অকুসলাব্যাকতেহি কুসলানং ৱিসেসোতি. সুখো ৱিপাকো এতেসন্তি সুখৱিপাকা. তেন কুসলাকুসলানং সামঞ্ঞে ৱিপাকধম্মভাৱে সুখৱিপাকৱিপচ্চনসভাৱং দস্সেতি, ন তেসং সুখৱিপাকসব্ভাৱমেৱ. অনৱজ্জা চ তে সুখৱিপাকা চাতি অনৱজ্জসুখৱিপাকা. কুসলা লক্খীযন্তি এতেনাতি লক্খণং, অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণং এতেসন্তি অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণা. ননু তে এৱ কুসলা অনৱজ্জসুখৱিপাকা, কথং তে সযমেৱ অত্তনো লক্খণং হোন্তীতি? ৱিঞ্ঞাতাৱিঞ্ঞাতসদ্দত্থভাৱেন লক্খণলক্খিতব্বভাৱযুত্তিতো. কুসলসদ্দত্থৱসেন হি অৱিঞ্ঞাতা কুসলা লক্খিতব্বা হোন্তি, অনৱজ্জসুখৱিপাকসদ্দত্থভাৱেন ৱিঞ্ঞাতা লক্খণন্তি যুত্তমেতং. অথ ৱা লক্খীযতীতি লক্খণং, সভাৱো. অনৱজ্জসুখৱিপাকা চ তে লক্খণঞ্চাতি অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণা, অনৱজ্জসুখৱিপাকা হুত্ৱা লক্খিযমানা সভাৱা কুসলা নামাতি অত্থো.
অথ ৱা অনৱজ্জৱচনেন অনৱজ্জত্তং আহ, সুখৱিপাকৱচনেন সুখৱিপাকত্তং, তস্মা অনৱজ্জঞ্চ সুখৱিপাকো চ অনৱজ্জসুখৱিপাকং, তং লক্খণং এতেসং কৰণত্থে চ কম্মত্থে চ লক্খণসদ্দে সভাৱভূতন্তি অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণা, অনৱজ্জসুখৱিপাকসভাৱেন লক্খিযমানা তংসভাৱৱন্তো চ কুসলাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ অনৱজ্জৱচনেন পৱত্তিসুখতং কুসলানং দস্সেতি, সুখৱিপাকৱচনেন ৱিপাকসুখতং. পুৰিমঞ্হি অত্তনো পৱত্তিসভাৱৱসেন লক্খণতাৱচনং, পচ্ছিমং কালন্তৰে ৱিপাকুপ্পাদনসমত্থতাযাতি. তথা পুৰিমেন কুসলানং অত্তসুদ্ধিং দস্সেতি, পচ্ছিমেন ৱিসুদ্ধৱিপাকতং. পুৰিমেন চ কুসলং অকুসলসভাৱতো নিৱত্তেতি, পচ্ছিমেন অব্যাকতসভাৱতো সৱিপাকত্তদীপকত্তা পচ্ছিমস্স. পুৰিমেন ৱা ৱজ্জপটিপক্খভাৱদস্সনতো কিচ্চট্ঠেন ৰসেন অকুসলৱিদ্ধংসনৰসতং দীপেতি, পচ্ছিমেন সম্পত্তিঅত্থেন ইট্ঠৱিপাকৰসতং. পুৰিমেন চ উপট্ঠানাকাৰট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানেন ৱোদানপচ্চুপট্ঠানতং দস্সেতি, পচ্ছিমেন ফলত্থেন সুখৱিপাকপচ্চুপট্ঠানতং. পুৰিমেন চ যোনিসোমনসিকাৰং কুসলানং পদট্ঠানং ৱিভাৱেতি. ততো হি তে অনৱজ্জা জাতাতি. পচ্ছিমেন কুসলানং অঞ্ঞেসং পদট্ঠানভাৱং দস্সেতি. তে হি সুখৱিপাকস্স কাৰণং হোন্তীতি. এত্থ চ সুখৱিপাকসদ্দে সুখসদ্দো ইট্ঠপৰিযাযৱচনন্তি দট্ঠব্বো. ইট্ঠচতুক্খন্ধৱিপাকা হি কুসলা, ন সুখৱেদনাৱিপাকাৱ. সঙ্খাৰদুক্খোপসমসুখৱিপাকতায চ সম্ভৱো এৱ নত্থি. ন হি তংৱিপাকোতি. যদি পন ৱিপাকসদ্দো ফলপৰিযাযৱচনং, নিস্সন্দৱিপাকেন ইট্ঠৰূপেনাপি সুখৱিপাকতা যোজেতব্বা.
সাৱজ্জদুক্খৱিপাকলক্খণাতি এত্থ চ ৱুত্তৱিধিঅনুসাৰেন অত্থো চ যোজনা চ যথাসম্ভৱং ৱেদিতব্বা. ৱিপাকাৰহতা কুসলাকুসলানং লক্খণভাৱেন ৱুত্তা, তব্ভাৱেন অকথিতা অব্যাকতা অৱিপাকাৰহসভাৱা হোন্তীতি আহ ‘‘অৱিপাকলক্খণা অব্যাকতা’’তি. যথেৱ হি সুখদুক্খৱিপাকাৰহা সুখদুক্খৱিপাকাতি এৱংলক্খণতা কুসলাকুসলানং ৱুত্তা, এৱমিধাপি অৱিপাকাৰহা অৱিপাকাতি এৱংলক্খণতা অব্যাকতানং ৱুত্তা. তস্মা ‘‘অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৱিপাকো ন ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো নত্থি কম্মৱিপাকো, অত্থি কম্মং নত্থি কম্মৱিপাকো ন ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো, ভৱিস্সতি কম্মং ন ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো’’তি (পটি. ম. ১.২৩৪) এৱংপকাৰানং কুসলাকুসলানং কুসলাকুসলভাৱানাপত্তি অব্যাকতভাৱাপত্তি ৱা ন হোতি. ন হি তে সুখদুক্খৱিপাকাৰহা ন হোন্তি ৱিপাকধম্মত্তা, অৱিপাকাৰহা ৱা ন হোন্তি অৱিপাকধম্মত্তাভাৱাতি.
কুসলাতি ৱা ধম্মাতি ৱাতিআদীনীতি কুসলধম্মপদানি দ্ৱে, অকুসলধম্মপদানি দ্ৱে, অব্যাকতধম্মপদানি দ্ৱেতি. একত্থনানত্থানীতি ৱিসুং ৱিসুং দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খং একত্থনানত্থতং চোদেতি, ন ছন্নং. দোসমেত্থ ৱত্তুকামো চোদকো পুচ্ছতীতি ঞত্ৱা আচৰিযো আহ ‘‘কিঞ্চেত্থা’’তি. এত্থ একত্থনানত্থতাযং কিঞ্চি ৱত্তব্বং অসমত্তা তে চোদনা, অৱসিট্ঠং তাৱ ব্ৰূহীতি ৱুত্তং হোতি. যদি একত্থানি ইন্দসক্কসদ্দানং ৱিয সদ্দমত্তে এৱ ভেদো, এৱং কুসলধম্মসদ্দানং, ন অত্থেতি. যথা ‘‘ইন্দো সক্কো’’তি ৱুত্তে ‘‘ইন্দো ইন্দো’’তি ৱুত্তসদিসং হোতি, এৱং ‘‘কুসলা ধম্মা’’তি ইদং ৱচনং ‘‘কুসলা কুসলা’’তি ৱুত্তসদিসং হোতি. এৱং ইতৰেসুপি ‘‘অকুসলা অকুসলা’’তি ৱুত্তসদিসতা ‘‘অব্যাকতা অব্যাকতা’’তি ৱুত্তসদিসতা চ যোজেতব্বা. অথ নানত্থানি, ইন্দকুৱেৰসদ্দানং ৱিয সদ্দতো অত্থতো চ কুসলধম্মসদ্দানং ভেদো, তথা অকুসলধম্মসদ্দাদীনন্তি ছহি পদেহি চতূহি পদেহি চ ছ চত্তাৰো চ অত্থা ভিন্না ৱুত্তাতি কুসলত্তিকাদীনং কুসলছক্কাদিভাৱো, হেতুদুকাদীনঞ্চ হেতুচতুক্কাদিভাৱো আপজ্জতীতি.
ননু তিণ্ণং ধম্মসদ্দানং তিণ্ণং ইন্দসদ্দানং ৱিয ৰূপাভেদা অত্থাভেদোতি ছক্কভাৱো ন ভৱিস্সতি, তস্মা এৱমিদং ৱত্তব্বং সিযা ‘‘তিকদুকানং চতুক্কতিকভাৱো আপজ্জতী’’তি, ন ৱত্তব্বং, তিণ্ণং ধম্মসদ্দানং একত্থানং তিণ্ণং ইন্দসদ্দানং ৱিয ৱচনে পযোজনাভাৱা ৱুত্তানং তেসং মাসসদ্দানং ৱিয অভিন্নৰূপানঞ্চ অত্থভেদো উপপজ্জতীতি, এৱমপি যথা একো মাসসদ্দো অভিন্নৰূপো কালং অপৰণ্ণৱিসেসং সুৱণ্ণমাসঞ্চ ৱদতি, এৱং ধম্মসদ্দোপি একো ভিন্নে অত্থে ৱত্তুমৰহতীতি কালাদীনং মাসপদত্থতায ৱিয তব্বচনীযভিন্নত্থানং ধম্মপদত্থতায অভেদোতি চতুক্কতিকভাৱো এৱ আপজ্জতীতি, নাপজ্জতি একস্স সদ্দস্স জাতিগুণকিৰিযাভিন্নানং অনভিধানতো. ন হি মাস-সদ্দো একো জাতিভিন্নানং কালাদীনং অন্তৰেন সৰূপেকসেসং ৱাচকো হোতি. ইধ চ যদি সৰূপেকসেসো কতো সিযা, দুতিযো ততিযো চ ধম্ম-সদ্দো ন ৱত্তব্বো সিযা, ৱুত্তো চ সো, তস্মা কুসলাদি-সদ্দা ৱিয অভিন্নকুসলাদিজাতীসু ৰূপসামঞ্ঞেপি মাস-সদ্দা ৱিয তযো ৱিনিৱত্তঅঞ্ঞজাতীসু ৱত্তমানা তযো দ্ৱে চ ধম্ম-সদ্দা আপন্নাতি তিকদুকানং ছক্কচতুক্কভাৱো এৱ আপজ্জতীতি.
পদানঞ্চ অসম্বন্ধোতি কুসলধম্মপদানং অঞ্ঞমঞ্ঞং তথা অকুসলধম্মপদানং অব্যাকতধম্মপদানঞ্চ অসম্বন্ধো আপজ্জতীতি অত্থো. দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নঞ্হি ইচ্ছিতো সম্বন্ধো, ন সব্বেসং ছন্নং চতুন্নং ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি. ইদং পন কস্মা চোদেতি, ননু নানত্থত্তে সতি অত্থন্তৰদস্সনত্থং ৱুচ্চমানেসু ধম্ম-সদ্দেসু কুসলাকুসলাব্যাকত-সদ্দানং ৱিয অসম্বন্ধো ৱুত্তো যুত্তো এৱাতি? সচ্চমেতং, অসম্বন্ধং পন সিদ্ধং কত্ৱা পুৰিমচোদনা কতা ‘‘তিকদুকানং ছক্কচতুক্কভাৱো আপজ্জতী’’তি, ইধ পন তং অসম্বন্ধং সাধেতুং ইদং চোদিতন্তি ৱেদিতব্বং. অথ ৱা এৱমেত্থ যোজনা কাতব্বা – যদি পন ছক্কচতুক্কভাৱং ন ইচ্ছসি, পদানং সম্বন্ধেন ভৱিতব্বং যথাৱুত্তনযেন, সো চ সমানৱিভত্তীনং দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং সম্বন্ধো একত্থত্তে সতি যুজ্জেয্য, ত্ৱং পন নানত্থতং ৱদসীতি পদানঞ্চ তে অসম্বন্ধো আপজ্জতি, নেৱ নাপজ্জতীতি. নিযমনত্থো চ-সদ্দো. পুব্বাপৰ…পে… নিপ্পযোজনানি নাম হোন্তীতি ছক্কচতুক্কভাৱং অনিচ্ছন্তস্স, নানত্থতং পন ইচ্ছন্তস্সাতি অধিপ্পাযো. অৱস্সঞ্চ সম্বন্ধো ইচ্ছিতব্বো পুব্বাপৰৱিৰোধাপত্তিতোতি দস্সেতুং ‘‘যাপি চেসা’’তিআদিমাহ. পুচ্ছা হি পদৱিপল্লাসকৰণেন ধম্মা এৱ কুসলাতি কুসলধম্ম-সদ্দানং ইধ উদ্দিট্ঠানং একত্থতং দীপেতি, তৱ চ নানত্থতং ৱদন্তস্স নেৱ হি ধম্মা কুসলাতি কত্ৱা তাযপি পুচ্ছায ৱিৰোধো আপজ্জতি, ৱুচ্চতি চ তথা সা পুচ্ছাতি ন নানত্থতা যুজ্জতি.
অপৰো নযোতি ‘‘কুসলা ধম্মা’’তিআদীনং দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং একত্থত্তমেৱ তিণ্ণং ধম্মসদ্দানং একত্থনানত্থত্তেহি চোদেতি. তিণ্ণং ধম্মানং একত্তাতিআদিম্হি যথা তীহি ইন্দ-সদ্দেহি ৱুচ্চমানানং ইন্দত্থানং ইন্দভাৱেন একত্তা ততো অনঞ্ঞেসং সক্কপুৰিন্দদসহস্সক্খসদ্দত্থানং একত্তং, এৱং তিণ্ণং ধম্ম-সদ্দত্থানং ধম্মভাৱেন একত্তা ততো অনঞ্ঞেসং কুসলাকুসলাব্যাকত-সদ্দত্থানং একত্তং আপজ্জতীতি অত্থো. ধম্মো নাম ভাৱোতি সভাৱধাৰণাদিনা অত্থেন ধম্মোতি ৱুত্তো, সো চ সভাৱস্সেৱ হোতি, নাসভাৱস্সাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৱদতি. হোতু ভাৱো, ততো কিন্তি? যদি তিণ্ণং ধম্মসদ্দানং নানত্থতা, তীসু ধম্মেসু যো কোচি একো ধম্মো ভাৱো, ততো অনঞ্ঞং কুসলং অকুসলং অব্যাকতং ৱা একেকমেৱ ভাৱো. ভাৱভূতা পন ধম্মা অঞ্ঞে দ্ৱে অভাৱা হোন্তীতি তেহি অনঞ্ঞে কুসলাদীসু দ্ৱে যে কেচি অভাৱা. যোপি চ সো একো ধম্মো ভাৱোতি গহিতো, সোপি সমানৰূপেসু তীসু ধম্মসদ্দেসু অযমেৱ ভাৱত্থো হোতীতি নিযমস্স অভাৱা অঞ্ঞস্স ভাৱত্থত্তে সতি অভাৱো হোতীতি ততো অনঞ্ঞস্সপি অভাৱত্তং আপন্নন্তি কুসলাদীনং সব্বেসম্পি অভাৱত্তাপত্তি হোতি. ন হি ইন্দস্স অমনুস্সত্তে ততো অনঞ্ঞেসং সক্কাদীনং মনুস্সত্তং অত্থীতি.
ননু এৱমপি একস্স ভাৱত্তং ৱিনা অঞ্ঞেসং অভাৱত্তং ন সক্কা ৱত্তুং, তত্থ চ একেনেৱ ভাৱেন ভৱিতব্বন্তি নিযমাভাৱতো তিণ্ণম্পি ভাৱত্তে সিদ্ধে তেহি অনঞ্ঞেসং কুসলাদীনম্পি ভাৱত্তং সিদ্ধং হোতীতি? ন হোতি তিণ্ণং ধম্ম-সদ্দানং নানত্থভাৱস্স অনুঞ্ঞাতত্তা. ন হি তিণ্ণং ভাৱত্তে নানত্থতা অত্থি, অনুঞ্ঞাতা চ সা তযাতি. ননু তিণ্ণং ধম্মানং অভাৱত্তেপি নানত্থতা ন সিযাতি? মা হোতু নানত্থতা, তৱ পন নানত্থতং পটিজানন্তস্স ‘‘এসো দোসো’’তি ৱদামি, ন পন মযা নানত্থতা একত্থতা ৱা অনুঞ্ঞাতাতি কুতো মে ৱিৰোধো সিযাতি. অথ ৱা অভাৱত্তং আপন্নেহি ধম্মেহি অনঞ্ঞে কুসলাদযোপি অভাৱা এৱ সিযুন্তি ইদং ৱচনং অনিযমেন যে কেচি দ্ৱে ধম্মা অভাৱত্তং আপন্না, তেহি অনঞ্ঞেসং কুসলাদীসু যেসং কেসঞ্চি দ্ৱিন্নং কুসলাদীনং অভাৱত্তাপত্তিং সন্ধায ৱুত্তং একস্স ভাৱত্তা. যম্পি ৱুত্তং ‘‘তেহি চ অঞ্ঞো কুসলপৰোপি অভাৱো সিযা’’তি, তং অনিযমদস্সনত্থং ৱুত্তং, ন সব্বেসং অভাৱসাধনত্থং. অযঞ্হি তত্থ অত্থো অকুসলপৰস্স ৱা অব্যাকতপৰস্স ৱা ধম্মস্স ভাৱত্তে সতি তেহি অঞ্ঞো কুসলপৰোপি অভাৱো সিযাতি.
সব্বমেতং অকাৰণন্তি এত্থ কাৰণং নাম যুত্তি. কুসলকুসলসদ্দানং ৱিয একন্তএকত্থতং, কুসলৰূপচক্খুম-সদ্দানং ৱিয একন্তনানত্থতঞ্চ ৱিকপ্পেত্ৱা যাযং পুনৰুত্তি ছক্কচতুক্কাপত্তি অসম্বন্ধৱিৰোধাভাৱাপত্তি দোসাৰোপনযুত্তি ৱুত্তা, সব্বা সা অযুত্তি, তথা একত্থনানত্থতাভাৱতোতি ৱুত্তং হোতি. যা যা অনুমতি যথানুমতি অনুমতিযা অনুমতিযা ৱোহাৰসিদ্ধিতো. অনুমতিযা অনুৰূপং ৱা যথানুমতি, যথা অনুমতি পৱত্তা, তথা তদনুৰূপং ৱোহাৰসিদ্ধিতোতি অত্থো. অনুমতি হি ৱিসেসনৱিসেসিতব্বাভাৱতো অচ্চন্তমভিন্নেসু কত্থচি কিৰিযাগুণাদিপৰিগ্গহৱিসেসেন অৱিৱটসদ্দত্থৱিৱৰণত্থং পৱত্তা যথা ‘‘সক্কো ইন্দো পুৰিন্দদো’’তি. কত্থচি অচ্চন্তং ভিন্নেসু যথা ‘‘ধৱো খদিৰো পলাসো চ আনীযন্তূ’’তি. কত্থচি ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱতো ভেদাভেদৱন্তেসু সেয্যথাপি ‘‘নীলুপ্পলং পণ্ডিতপুৰিসো’’তি, তায তায অনুমতিযা তদনুৰূপঞ্চ তে তে ৱোহাৰা সিদ্ধা. তস্মা ইহাপি কুসলধম্ম-সদ্দানং ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱতো ৱিসেসত্থসামঞ্ঞত্থপৰিগ্গহেন সমানে অত্থে ভেদাভেদযুত্তে পৱত্তি অনুমতাতি তায তায অনুমতিযা তদনুৰূপঞ্চ সিদ্ধো এসো ৱোহাৰো. তস্মা ৱুত্তং ‘‘সব্বমেতং অকাৰণ’’ন্তি.
অত্তনো অত্তনো অত্থৱিসেসং তস্স দীপেন্তীতি অত্তনা পৰিগ্গহিতং অত্তনা ৱুচ্চমানং অনৱজ্জসুখৱিপাকাদিকুসলাদিভাৱং ধম্ম-সদ্দস্স দীপেন্তি তদত্থস্স তব্ভাৱদীপনৱসেনাতি অধিপ্পাযো. ন হি ধম্ম-সদ্দো কুসলাদিভাৱো হোতীতি. ইমিনাৱাতি ‘‘ধম্ম-সদ্দো পৰিযত্তিআদীসু দিস্সতী’’তিআদিনা ‘‘অত্তনো সভাৱং ধাৰেন্তী’’তিআদিনা চ নযেন. সো হি সব্বত্থ সমানো, ন কুসল-সদ্দো আৰোগ্যাদীসু দিস্সতীতি ‘‘কুচ্ছিতে সলযন্তী’’তিআদিকো, সো চ ৱিসেসনযো ‘‘ইতো পৰং ৱিসেসমত্তমেৱ ৱক্খামা’’তি এতেন অপনীতোতি দট্ঠব্বো. ন হি কুসলাদিৱিসেসং গহেত্ৱা পৱত্তা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তাতিআদযো ৱিসেসাতি.
২. সুখস্স চ পহানাতি এত্থ সুখিন্দ্ৰিযং ‘‘সুখ’’ন্তি ৱুত্তং, তঞ্চ সুখৱেদনাৱ হোতীতি ‘‘সুখৱেদনাযং দিস্সতী’’তি ৱুত্তং, ন পন ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা সুখা ৱেদনা’’তিএৱমাদীসু (সং. নি. ৪.২৪৯ আদযো) সুখ-সদ্দো ৱিয সুখৱেদনাসদ্দেন সমানত্থত্তা. অযঞ্হি সুখিন্দ্ৰিযত্থো সুখ-সদ্দো কাযসুখনং কাযানুগ্গহং সাতৱিসেসং গহেত্ৱা পৱত্তো, ন পন সুখা ৱেদনা ‘‘যং কিঞ্চি ৱেদনং ৱেদেতি সুখং ৱা (ম. নি. ১.৪০৯), যো সুখং দুক্খতো’’তিএৱমাদীসু (সং. নি. ৪.২৫৩) সুখ-সদ্দো ৱিয সাতসামঞ্ঞং গহেত্ৱা পৱত্তোতি. যস্মিং সতি সুখহেতূনং পৱত্তি, তং সুখমূলং. বুদ্ধুপ্পাদে চ কামসমতিক্কমাদিকে ৱিৰাগে চ সতি সুখহেতূনং পুঞ্ঞপস্সদ্ধিআদীনং পৱত্তি হোতীতি তং ‘‘সুখমূলং সুখ’’ন্তি ৱুত্তং. সুখস্স চ আৰম্মণত্তা ‘‘ৰূপং সুখ’’ন্তি ৱুত্তং. পুঞ্ঞানীতি যদিদং ৱচনং, তং সুখস্স চ অধিৱচনং ইট্ঠৱিপাকস্স অধিৱচনং তদত্থস্স ইট্ঠৱিপাকৱিপচ্চনতোতি অত্থো. সুখপচ্চযানং ৰূপাদীনং ইট্ঠানং ঠানং ওকাসো সগ্গা নন্দনঞ্চাতি ‘‘সুখা সগ্গা সুখং নন্দন’’ন্তি ৱুত্তং. দিট্ঠধম্মেতি ইমস্মিং অত্তভাৱে. সুখৱিহাৰাতি পঠমজ্ঝানৱিহাৰাদী. নীৱৰণাদিব্যাবাধৰহিতত্তা ‘‘অব্যাবজ্ঝা’’তি ৱুত্তা. সব্বসঙ্খাৰদুক্খনিব্বাপনতো তংনিৰোধত্তা ৱা ‘‘নিব্বানং সুখ’’ন্তি ৱুত্তং. আদি-সদ্দেন ‘‘অদুক্খমসুখং সন্তং, সুখমিচ্চেৱ ভাসিত’’ন্তি অদুক্খমসুখে. ‘‘দ্ৱেপি মযা, আনন্দ, ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন সুখা ৱেদনা দুক্খা ৱেদনা’’তি (সং. নি. ৪.২৬৭) সুখোপেক্খাসু চ ইট্ঠাসূতি এৱমাদীসু পৱত্তি সঙ্গহিতা.
দুক্খৱত্থূতি দুক্খস্স ওকাসো. অত্তনো পচ্চযেহি উপ্পজ্জমানম্পি হি তং দুক্খং জাতিআদীসু ৱিজ্জমানেসু তব্বত্থুকং হুত্ৱা উপ্পজ্জতি. দুক্খপচ্চযেতি দুক্খহেতুম্হি, দুক্খস্স জনকেতি অত্থো. দুক্খপচ্চযট্ঠানেতি দুক্খজনককম্মস্স সহাযভূতানং অনিট্ঠৰূপাদিপচ্চযানং ঠানে. পচ্চযসদ্দো হি জনকে জনকসহাযে চ পৱত্ততীতি. আদি-সদ্দেন ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৩.১৫, ৪৫-৪৬, ৭৬) সঙ্খাৰদুক্খাদীসু পৱত্তি দট্ঠব্বা. সম্পযুত্তে ৱত্থুঞ্চ কৰজকাযং সুখযতি লদ্ধস্সাদে অনুগ্গহিতে কৰোতীতি সুখা. সুখাতি ৱেদনাসদ্দমপেক্খিত্ৱা সুখভাৱমত্তস্স অপ্পকাসনেন নপুংসকলিঙ্গতা ন কতা. সভাৱতো সঙ্কপ্পতো চ যং ইট্ঠং, তদনুভৱনং ইট্ঠাকাৰানুভৱনং ৱা ইট্ঠানুভৱনং.
সমন্তি অৱিসমং. সমা একীভাৱূপগতা ৱিয যুত্তা, সমং ৱা সহ যুত্তাতি যোজেতব্বং. একুপ্পাদাতি একো সমানো উপ্পাদো এতেসন্তি একুপ্পাদা, সমানপচ্চযেহি সহুপ্পত্তিকাতি অত্থো. সহুপ্পত্তিকানং ৰূপাৰূপানঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি ‘‘একনিৰোধা’’তি ৱুত্তং, যে সমানুপ্পাদা সমাননিৰোধা চ, তে সম্পযুত্তাতি ৰূপাৰূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযোগো নিৱাৰিতো হোতি. এৱমপি অৱিনিব্ভোগৰূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি ‘‘একৱত্থুকা’’তি ৱুত্তং, যে একুপ্পাদা একনিৰোধা একৱত্থুকা চ, তে সম্পযুত্তাতি. এৱমপি অৱিনিব্ভোগৰূপেসু একং মহাভূতং সেসমহাভূতোপাদাৰূপানং নিস্সযপচ্চযো হোতীতি তেন তানি একৱত্থুকানীতি, চক্খাদিনিস্সযভূতানি ৱা ভূতানি একং ৱত্থু এতেসু সন্নিস্সিতন্তি একৱত্থুকানীতি কপ্পেন্তস্স তেসং সম্পযুত্ততাপত্তি সিযাতি তন্নিৱাৰণত্থং ‘‘একাৰম্মণা’’তি ৱুত্তং, যে একুপ্পাদা…পে… একাৰম্মণা চ হোন্তি, তে সম্পযুত্তাতি. পটিলোমতো ৱা একাৰম্মণাতি ৱুত্তে একৱীথিযঞ্চ পঞ্চৱিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনানং নানাৱীথিযং পৰসন্তানে চ একস্মিং আৰম্মণে উপ্পজ্জমানানং ভিন্নৱত্থুকানং সম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি ‘‘একৱত্থুকা’’তি ৱুত্তং, যে একৱত্থুকা হুত্ৱা একাৰম্মণা, তে সম্পযুত্তাতি. এৱমপি সম্পটিচ্ছনসন্তীৰণাদীনং সম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি ‘‘একনিৰোধা’’তি ৱুত্তং, যে একনিৰোধা হুত্ৱা একৱত্থুকা একাৰম্মণা, তে সম্পযুত্তাতি. কিং পন নানুপ্পাদাপি এৱং তিৱিধলক্খণা হোন্তি, অথ একুপ্পাদা এৱাতি ৱিচাৰণায একুপ্পাদা এৱ এৱং তিৱিধলক্খণা হোন্তীতি দস্সনত্থং ‘‘একুপ্পাদা’’তি ৱুত্তং.
৩. ৱিপক্কভাৱমাপন্নানং অৰূপধম্মানন্তি যথা সালিবীজাদীনং ফলানি তংসদিসানি নিব্বত্তানি ৱিপক্কানি নাম হোন্তি, ৱিপাকনিৰুত্তিঞ্চ লভন্তি, ন মূলঙ্কুৰপত্তখন্ধনাড়ানি, এৱং কুসলাকুসলানং ফলানি অৰূপধম্মভাৱেন সাৰম্মণভাৱেন সুক্ককণ্হাদিভাৱেন চ তংসদিসানি ৱিপক্কভাৱমাপন্নানীতি ৱিপাকনিৰুত্তিং লভন্তি, ন ৰূপধম্মা কম্মনিব্বত্তাপি কম্মাসদিসাতি দস্সেতুং ৱুত্তং. জাতিজৰাসভাৱাতি জাযনজীৰণসভাৱা. ৱিপাকপকতিকাতি ৱিপচ্চনপকতিকা. ৱিপচ্চনসভাৱতা চ অনুপচ্ছিন্নাৱিজ্জাতণ্হামানসন্তানে সব্যাপাৰতা, তেন অভিঞ্ঞাদিকুসলানং ভাৱনাযপহাতব্বাদিঅকুসলানঞ্চ ৱিপাকানুপ্পাদনেপি ৱিপাকধম্মতা সিদ্ধা হোতি. ৱিপক্কভাৱন্তি চেত্থ ভাৱ-সদ্দেন সভাৱো এৱ ৱুত্তো. তং যথাৱুত্তং ৱিপক্কসভাৱং দুতিযস্স ৱুত্তং ৱিপচ্চনসভাৱঞ্চ গহেত্ৱা ‘‘উভযসভাৱপটিক্খেপৱসেনা’’তি আহ.
৪. উপেতেন আদিন্না উপাদিন্না. কিং পন তং উপেতং, কেন চ উপেতং, কথঞ্চ উপেতং, কে চ তেন আদিন্নাতি? সতি চ লোকুত্তৰানং কেসঞ্চি আৰম্মণভাৱে তন্নিৱত্তনত্থং উপেতসদ্দসম্বন্ধিনা উপয-সদ্দেন ৱুচ্চমানাহি চতুব্বিধুপাদানভূতাহি তণ্হাদিট্ঠীহি উপেতং, তেহি চ আৰম্মণকৰণৱসেন উপেতং, ন সমন্নাগমৱসেন. সতি চ সব্বতেভূমকধম্মানং উপাদানাৰম্মণত্তে যেহি ৱিপাককটত্তাৰূপানি অম্হেহি নিব্বত্তত্তা অম্হাকং এতানি ফলানীতি গণ্হন্তেহি ৱিয আদিন্নানি, তানি তেভূমককম্মানি কম্মভাৱেন একত্তং উপনেত্ৱা উপেতন্তি ইধ গহিতানি. তেহি চ নিব্বত্তানি ৱিপাককটত্তাৰূপানি উপাদিন্না ধম্মাতি সব্বমেতং দস্সেতুং ‘‘আৰম্মণকৰণৱসেনা’’তিআদি ৱুত্তং. অযঞ্চ অত্থনযো যথাসম্ভৱং যোজেতব্বো, ন ৱচনানুপুব্বেনাতি. এত্থাহ – যদি আৰম্মণকৰণৱসেন তণ্হাদিট্ঠীহি উপেতেন আদিন্না উপাদিন্না, সব্বতেভূমকধম্মা চ তণ্হাদীনং আৰম্মণা হোন্তি, ন চ উপেতসদ্দো কম্মে এৱ নিৰুড়্হো, তেন কম্মস্সেৱ গহণে কাৰণং নত্থি, তস্মা সব্বতেভূমকধম্মপচ্চযুপ্পন্নানং অৱিজ্জাদিহেতূহি নিব্বত্তানং সঙ্খাৰাদিফলানং উপাদিন্নত্তং আপজ্জতি তেসম্পি তেহিফলভাৱেন গহিতত্তা. উপ-সদ্দেন চ উপেততামত্তং জোতিতং, ন আৰম্মণকৰণং সমন্নাগমনিৱত্তকং, আদিন্ন-সদ্দেন চ গহিততামত্তং ৱুত্তং, ন কম্মসমুট্ঠানতাৱিসেসো. তস্মা সব্বপচ্চযুপ্পন্নানং উপাদিন্নত্তং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি বোধনেয্যজ্ঝাসযৱসেন দেসনাপৱত্তিতো. যেসঞ্হি বোধনত্থং ‘‘উপাদিন্না’’তি এতং ৱুত্তং, তে তেনেৱ ৱচনেন যথাৱুত্তপ্পকাৰে ধম্মে বুজ্ঝিংসু, এতৰহি পন তাৱতা বুজ্ঝিতুং অসক্কোন্তেন সুত্ৱা তদত্থো ৱেদিতব্বোতি এসা অত্থৱিভাৱনা কতা ‘‘কম্মুনা’’তি.
অযং পন অপৰো অত্থো দট্ঠব্বো – উপ-সদ্দো উপেতং দীপেতি. অযঞ্হি উপ-সদ্দো সমাসে পযুজ্জমানো ‘‘অতিমালা’’তিআদীসু অতি-সদ্দো ৱিয অতিক্কমনং সসাধনং উপগমনং সসাধনং ৱদতি, উপগমনঞ্চ উপাদানউপযো, তেন উপগতং উপেতং. কিং পন তন্তি? যং অসতি উপাদানে ন হোতি, তং ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৱো’’তি এৱং ৱুত্তং তেভূমককম্মং পচ্চযভাৱেন পুৰিমজাতুপ্পন্নেন উপাদানেন উপগতত্তা ‘‘উপেত’’ন্তি ৱুচ্চতি. ন হি কোচি অনুপগ্গম্ম অনিচ্ছন্তো কম্মং কৰোতীতি. তেন উপেতেন কম্মুনা পুনব্ভৱস্স আদানং হোতি. কম্মুনা হি সাসৱেন সত্তা আদিযন্তি পুনব্ভৱং, তস্মা আদাতব্বভাৱেন পাকটো পুনব্ভৱো. সো চ উপপত্তিভৱো তেভূমকৱিপাককটত্তাৰূপসঙ্গহো ‘‘ভৱপচ্চযা জাতী’’তি এত্থ জাতিৱচনে সমৱৰুদ্ধোতি উপাদিন্নৱচনেন উপপত্তিভৱো ৱুচ্চতি, উপপত্তিভৱো চ তেভূমকৱিপাককটত্তাৰূপানীতি ধাতুকথাযং পকাসিতমেতং. তস্মা উপেতেন আদিন্নাতি তে এৱ ধম্মা ৱুচ্চন্তীতি সিদ্ধো অযমত্থোতি. উপাদিন্ন-সদ্দস্স অত্থং ৱত্ৱা তং ৱিস্সজ্জেত্ৱা উপাদানিয-সদ্দস্স ৱিসুং উপাদিন্নসদ্দানপেক্খং অত্থং ৱত্তুং ‘‘আৰম্মণভাৱং উপগন্ত্ৱা’’তিআদিমাহ. তস্মা এৱ অৱিসেসেত্ৱা ‘‘উপাদানস্স আৰম্মণপচ্চযভূতানমেতং অধিৱচন’’ন্তি ৱুত্তং. তং পন উপাদানিযং উপাদিন্নং অনুপাদিন্নন্তি দুৱিধং. তস্মা তং ৱিসেসনেন দস্সেন্তো ‘‘উপাদিন্না চ তে উপাদানিযা চা’’তিআদিমাহ.
৫. সংকিলেসোতি দস কিলেসৱত্থূনি ৱুচ্চন্তি. সংকিলিট্ঠাতি তেহি ৱিবাধিতা উপতাপিতা চ. তে পন যস্মা সংকিলেসসম্পযুত্তা একুপ্পাদাদীহি নিন্নানত্তা একীভাৱমিৱ গতা ৱিসাদীহি ৱিয সপ্পিআদযো ৱিদূসিতা মলীনা ৱিবাধিতা উপতাপিতা চ নাম হোন্তি, তস্মা আহ ‘‘সংকিলেসেন সমন্নাগতা সংকিলিট্ঠা’’তি. সংকিলেসং অৰহন্তীতি সংকিলেসস্স আৰম্মণভাৱেন তং লদ্ধুং অৰহন্তীতি অত্থো. আৰম্মণভাৱানতিক্কমনতোতি এতেন সংকিলেসানতিক্কমনমেৱ দস্সেতি, ৱত্থযুগিকসুঙ্কসালিকসদ্দানং ৱিয সংকিলেসিক-সদ্দস্স পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
৬. সহ ৱিতক্কেন হোন্তীতি ৱচনসেসো যোজেতব্বো অৱুচ্চমানস্সপি ভৱতি-অত্থস্স ৱিঞ্ঞাযমানত্তা. মত্তাতি পমাণৱাচকং একং পদন্তি গহেত্ৱা ‘‘ৱিচাৰোৱ মত্তা এতেস’’ন্তি অত্থো ৱুত্তো. অঞ্ঞত্থ অৱিপ্পযোগীসু ৱিতক্কৱিচাৰেসু ৱিচাৰোৱ এতেসং মত্তা, ততো উদ্ধং ৱিতক্কেন সম্পযোগং ন গচ্ছন্তীতি অত্থো. অযমপৰো অত্থো – মত্ত-সদ্দো ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থো. সৱিতক্কসৱিচাৰা ধম্মা হি ৱিতক্কৱিসিট্ঠেন ৱিচাৰেন সৱিচাৰা, এতে পন ৱিচাৰমত্তেন ৱিতক্কসঙ্খাতৱিসেসৰহিতেন, তস্মা ‘‘ৱিচাৰমত্তা’’তি ৱুচ্চন্তি, ৱিচাৰমত্তৱন্তোতি অত্থো. ৱিচাৰমত্তৱচনেন অৱিতক্কত্তে সিদ্ধে অৱিতক্কানং অঞ্ঞেসম্পি অত্থিভাৱজোতনত্থং অৱিতক্কৱচনং. অৱিতক্কা হি ৱিচাৰমত্তা চ সন্তি অৱিচাৰা চাতি নিৱত্তেতব্বা গহেতব্বা চ হোন্তি, তেসু অৱুচ্চমানেসু নিৱত্তেতব্বগহেতব্বস্স অদস্সিতত্তা ৱিচাৰমত্তাৱঅৱিতক্কাতি আপজ্জেয্যাতি. ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱো পন যথাকামং হোতীতি সামঞ্ঞেন অৱিতক্কভাৱেন সহ ৱিচাৰমত্ততায ধম্মৱিসেসনভাৱং দস্সেতুং ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা’’তি পদানুক্কমো কতো.
অথ ৱা সৱিচাৰা দুৱিধা সৱিতক্কা অৱিতক্কা চ, তেসু অৱিতক্কে নিৱত্তেতুং আদিপদং ৱুত্তং. অৱিচাৰা চ দুৱিধা সৱিতক্কা অৱিতক্কা চ, তেসু সৱিতক্কে নিৱত্তেতুং ততিযপদং ৱুত্তং. যে পন দ্ৱীহিপি নিৱত্তিতা অৱিতক্কা সৱিতক্কা চ সৱিচাৰা অৱিচাৰা চ, তেসু অঞ্ঞতৰদস্সনং ৱা কত্তব্বং সিযা উভযদস্সনং ৱা. উভযদস্সনে কৰিযমানে যদি ‘‘সৱিতক্কসৱিচাৰা’’তি ৱুচ্চেয্য, আদিপদত্থতাৱ আপজ্জতি. অথ ‘‘অৱিতক্কঅৱিচাৰা’’তি ৱুচ্চেয্য, অন্তপদত্থতা. অথ পন ‘‘অৱিতক্কসৱিচাৰা সৱিতক্কঅৱিচাৰা’’তি ৱুচ্চেয্য, অজ্ঝত্তবহিদ্ধানং ৱিয অত্থন্তৰাভাৱো ৱা সঙ্কৰদোসো ৱা একস্সেৱ সৱিতক্কাৱিতক্কতাসৱিচাৰাৱিচাৰতাৱিৰোধো ৱা আপজ্জেয্য, তস্মা অঞ্ঞতৰদস্সনেন ইতৰম্পি পকাসেতুং অৱিতক্কৱচনেন দ্ৱিপ্পকাৰেসু ৱত্তব্বেসু সৱিতক্কঅৱিচাৰে নিৱত্তেত্ৱা অৱিতক্কসৱিচাৰে দস্সেন্তো আহ ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা’’তি. অথ ৱা ৱিতক্কাভাৱেন এতে ৱিচাৰমত্তা, ন ৱিচাৰতো অঞ্ঞস্স কস্সচি ধম্মস্স অভাৱাতি দস্সেতুং অৱিতক্কৱচনেন ৱিচাৰমত্তা ৱিসেসিতা.
৭. উপেক্খতীতি ৱেদযমানাপি মজ্ঝত্তৱেদনা সুখাকাৰে দুক্খাকাৰে চ উদাসিনা হোতীতি অত্থো. অথ ৱা উপেতা যুত্তা সুখদুক্খানং অৱিৰুদ্ধা ইক্খা অনুভৱনং উপেক্খা. ৱিসেসদস্সনৱসেনাতি নানত্তদস্সনৱসেন. যদি হি পীতিসহগতা এৱ সুখসহগতা সিযুং, ‘‘পীতিসহগতা’’তি এতেনেৱ সিদ্ধত্তা ‘‘সুখসহগতা’’তি ইদং ন ৱত্তব্বং সিযা, ‘‘সুখসহগতা’’তি ৱা ৱুচ্চমানে ‘‘পীতিসহগতা’’তি ন ৱত্তব্বং, ততো তিকং পূৰেন্তেন দুক্খসহগতপদং ৱত্তব্বং সিযা, এৱঞ্চ সতি ‘‘ৱেদনাত্তিকো এৱায’’ন্তি ৱুত্তৱচনং আপজ্জতি, তস্মা ‘‘পীতিসহগতা’’তি ৱত্ৱা ‘‘সুখসহগতা’’তি ৱদন্তো পীতিৱিপ্পযুত্তম্পি সুখং অত্থীতি ততিযজ্ঝানকাযৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং সুখং সপ্পীতিকসুখতো ভিন্নং কত্ৱা দস্সেতীতি অধিপ্পাযো. অথ ৱা পীতিসুখানং দুব্বিঞ্ঞেয্যনানত্তানং নানত্তদস্সনত্থং অযং তিকো ৱুত্তো. ‘‘পীতিসহগতা’’তি এত্থ হি সুখেকদেসো সঙ্গহিতো, ন পীতি. ‘‘সুখসহগতা’’তি এত্থ পীতি সঙ্গহিতা, ন সুখং. পীতিৱিপ্পযুত্তসুখসহগতা চ পুৰিমেন অসঙ্গহিতা পচ্ছিমেন সঙ্গহিতাতি সিদ্ধো পীতিসুখানং ৱিসেসোতি.
৮. নিব্বানং দস্সনতোতি নিব্বানাৰম্মণতং সন্ধাযাহ. অথ ৱা ধম্মচক্খু পুনপ্পুনং নিব্বত্তনেন ভাৱনাভাৱং অপ্পত্তং দস্সনং নাম, ধম্মচক্খু চ পৰিঞ্ঞাদিকিচ্চকৰণেন চতুসচ্চধম্মদস্সনং তদতিসযো, তস্মা নত্থেত্থ গোত্ৰভুস্স দস্সনভাৱাপত্তীতি. উভযপটিক্খেপৱসেনাতি দ্ৱীহি পদেহি ৱুত্তধম্মপটিক্খেপৱসেন, ন পহাযকপটিক্খেপৱসেন. তথা হি সতি দস্সনভাৱনাহি অঞ্ঞো সমুচ্ছেদৱসেন পহাযকো অত্থি, তেন পহাতব্বা নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বাতি অযমত্থো আপজ্জতি, ন চ অঞ্ঞো পহাযকো অত্থি অঞ্ঞেহি ৱিক্খম্ভিতানঞ্চ পুনপ্পৱত্তিসব্ভাৱা, নাপি পহাতব্বা ততিযপদেন সঙ্গয্হন্তি, কিন্তু অপ্পহাতব্বা এৱাতি. তস্মা পহাতব্বপদং পচ্চেকং যোজেত্ৱা নেৱ দস্সনেন পহাতব্বা ন ভাৱনায পহাতব্বাতি দস্সনেন ভাৱনায পহাতব্বেহি অঞ্ঞে গহিতাতি ৱেদিতব্বা.
৯. এৱমত্থং অগ্গহেত্ৱাতি অত্থাযুত্তিতো চ সদ্দাযুত্তিতো চ অগ্গহেতব্বতং দস্সেতি. দস্সনভাৱনাহি অপ্পহাতব্বহেতুমত্তেসু হি গয্হমানেসু অহেতুকা অসঙ্গহিতাতি যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স অপৰিপুণ্ণত্তা অত্থাযুত্তি, পহাতব্বসদ্দস্স নিচ্চসাপেক্খত্তে চ সতি ন সম্বন্ধীসদ্দতো পহাযকতো অঞ্ঞং পটিসেধং অপেক্খমানস্স হেতুসদ্দেন সমাসো উপপজ্জতীতি সদ্দাযুত্তি চ ৱেদিতব্বা. এৱমত্থো গহেতব্বোতি পহাতব্ব-সদ্দং পটিসেধেন অযোজেত্ৱা যেসং অঞ্ঞপদত্থে সমাসো, তব্বিসেসনং অত্থীতি ইদং পটিসেধেন যোজেত্ৱা দস্সনভাৱনাহি পহাতব্বো হেতু এতেসং নেৱত্থীতি অত্থো গহেতব্বোতি ৱুত্তং হোতি. এৱঞ্চ সতি যথাধিপ্পেতত্থো সব্বো সঙ্গহিতোতি. অত্থাযুত্তি মা হোতু, সদ্দো পন ইধাপি ন যুত্তো. একন্তযোগীনং অত্থি-সদ্দমেৱ হি অপেক্খমানানং উভিন্নং পহাতব্বহেতু-সদ্দানং সমাসো যুত্তো, ন পটিসেধং অপেক্খমানানন্তি, তস্মা গহেতব্বত্থদস্সনমত্তং এতং কতং, সদ্দো পন যথা যুজ্জতি, তথা যোজেতব্বো. এৱং পন যুজ্জতি – পহাতব্বো হেতু এতেসং অত্থীতি পহাতব্বহেতুকা. কেন পহাতব্বোতি? দস্সনেন ভাৱনায চ. তযিদং পহাতব্বহেতুকপদং দস্সনভাৱনাপদেহি ৱিসুং ৱিসুং যোজেত্ৱা তেহি যুত্তেন যে দস্সনেন পহাতব্বহেতুকা নেৱ হোন্তি, ভাৱনায পহাতব্বহেতুকা চ ন হোন্তীতি পটিসেধঞ্চ ৱিসুং ৱিসুং যোজেত্ৱা তে নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বহেতুকাতি ৱুচ্চন্তি. নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মৱচনং ৱিয হি পুৰিমপদদ্ৱযসঙ্গহিতধম্মপটিসেধনেন তদঞ্ঞধম্মনিদস্সনমেতং হোতি, ন অহেতুকপদং ৱিয হেতুৱিৰহপ্পকাসনেনাতি. এৱঞ্চ কত্ৱা দ্ৱে পটিসেধা যুত্তা হোন্তি.
হেতুযেৱ হি তেসং নত্থি, যো দস্সনভাৱনাহি পহাতব্বো সিযাতি পুৰিমস্মিঞ্হি অত্থে হেতূনং দস্সনভাৱনাহি পহাতব্বতা পটিক্খিত্তা, পটিক্খেপো চ পহাতব্বাসঙ্কাসব্ভাৱে হোতি, পহাতব্বাসঙ্কা চ হেতুম্হি সতি সিযা, তেসং পন অহেতুকানং হেতুযেৱ নত্থি, যো দস্সনভাৱনাহি পহাতব্বো সিযা, তদভাৱা পহাতব্বাসঙ্কা নত্থীতি তংনিৱাৰণত্থো পটিক্খেপো ন সম্ভৱতি, তস্মা ‘‘নেৱদস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বো হেতু এতেস’’ন্তি এৱং অহেতুকানং গহণং ন ভৱেয্যাতি অত্থো. অথ ৱা ইতৰথা হি অহেতুকানং অগ্গহণং ভৱেয্যাতি অত্থস্স পাকটত্তা ন কাৰণসাধনীযো এসোতি গহেতব্বত্থস্সেৱ কাৰণং ৱদন্তো ‘‘হেতুযেৱ হি তেসং নত্থী’’তিআদিমাহ. তেসঞ্হি নেৱদস্সনেন ন ভাৱনাযপহাতব্বহেতুকপদৱচনীযানং যো দস্সনভাৱনাহি পহাতব্বো সিযা, সো এৱংপকাৰো হেতু নত্থি. তে হি অনেকপ্পকাৰা সহেতুকা অহেতুকা চাতি, তস্মা নেৱদস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বো হেতু এতেসং অত্থীতি অযমত্থো গহেতব্বোতি অত্থো.
১০. তং আৰম্মণং কত্ৱাতি ইদং চতুকিচ্চসাধনৱসেন আৰম্মণকৰণং সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অঞ্ঞথা গোত্ৰভুফলপচ্চৱেক্খণাদীনম্পি অপচযগামিতা আপজ্জেয্যাতি. অথ ৱা হেতুভাৱেন অপচযং নিব্বানং গচ্ছন্তীতি অপচযগামিনো. নিব্বানস্স হি অনিব্বত্তনিযত্তেপি সমুদযপ্পহানসমুদযনিৰোধানং অধিগমঅধিগন্তব্বভাৱতো হেতুহেতুফলভাৱো মগ্গনিব্বানানং যুজ্জতি. যথাহ ‘‘দুক্খনিৰোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭১৯). অত্থোতি হি হেতুফলং. ধম্মোতি হেতূতি. পুৰিমপচ্ছিমানং পুৰিমে সসম্পযুত্তা ৱুত্তা, পচ্ছিমে কেৱলা. পুৰিমে ৱিয পন পচ্ছিমে অত্থেপি অৰিযমগ্গসীসেন সব্বলোকুত্তৰকুসলচিত্তুপ্পাদা গহেতব্বা. দুতিযে অত্থৱিকপ্পে ‘‘আচযং গামিনো’’তি ৱত্তব্বে অনুনাসিকলোপো কতোতি দট্ঠব্বো. আচিনন্তীতি ৱা আচযা, আচযা হুত্ৱা গচ্ছন্তি পৱত্তন্তীতিপি অত্থো দট্ঠব্বো.
১১. সত্ত পন সেক্খা সিক্খনসীলাতি সেক্খা, তেসং ইমেতি সেক্খা, অঞ্ঞাসাধাৰণা মগ্গফলত্তযধম্মা. সযমেৱ সিক্খন্তীতি সিক্খনসীলানমেতং নিদস্সনং. যে হি ধম্মা সিক্খন্তি, তে সিক্খনসীলা হোন্তীতি. অক্খৰত্থো পন সিক্খা এতেসং সীলন্তি সেক্খাতি. ন সেক্খাতি যত্থ সেক্খভাৱাসঙ্কা অত্থি, তত্থাযং পটিসেধোতি লোকিযনিব্বানেসু অসেক্খভাৱানাপত্তি দট্ঠব্বা. সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা হি সিক্খা অত্তনো পটিপক্খকিলেসেহি ৱিপ্পমুত্তা পৰিসুদ্ধা উপক্কিলেসানং আৰম্মণভাৱম্পি অনুপগমনতো এতা সিক্খাতি ৱত্তুং যুত্তা অট্ঠসু মগ্গফলেসু ৱিজ্জন্তি, তস্মা চতুমগ্গহেট্ঠিমফলত্তযধম্মা ৱিয অৰহত্তফলধম্মাপি তাসু সিক্খাসু জাতাতি চ, তংসিক্খাসমঙ্গিনো অৰহতো ইতৰেসং ৱিয সেক্খত্তে সতি সেক্খস্স এতেতি চ, সিক্খা সীলং এতেসন্তি চ সেক্খাতি আসঙ্কিতব্বা সিযুন্তি তদাসঙ্কানিৱত্তনত্থং ‘‘অসেক্খা’’তি যথাৱুত্তসেক্খভাৱপটিসেধো কতো. অৰহত্তফলে হি পৱত্তমানা সিক্খা পৰিনিট্ঠিতসিক্খাকিচ্চত্তা ন সিক্খাকিচ্চং কৰোন্তি, কেৱলং সিক্খাফলভাৱেনেৱ পৱত্তন্তি, তস্মা তা ন সিক্খাৱচনং অৰহন্তি, নাপি তংসমঙ্গিনো সেক্খৱচনং, ন চ তংসম্পযুত্তা সিক্খনসীলাতি সিক্খাসু জাতাতিআদিঅত্থেহি অগ্গফলধম্মা সেক্খা ন হোন্তি, হেট্ঠিমফলেসু পন সিক্খা সকদাগামিমগ্গৱিপস্সনাদীনং উপনিস্সযভাৱতো সিক্খাকিচ্চং কৰোন্তীতি সিক্খাৱচনং অৰহন্তি, তংসমঙ্গিনো চ সেক্খৱচনং, তংসম্পযুত্তা চ সিক্খনসীলৱুত্তীতি তত্থ ধম্মা যথাৱুত্তেহি অত্থেহি সেক্খা হোন্তি এৱ.
সেক্খাতি ৱা অপৰিযোসিতসিক্খা দস্সিতা. অনন্তৰমেৱ ‘‘অসেক্খা’’তি ৱচনং পৰিযোসিতসিক্খানং দস্সনন্তি ন লোকিযনিব্বানানং অসেক্খতাপত্তি. ৱুদ্ধিপ্পত্তা ৱা সেক্খাতি এতস্মিং অত্থে সেক্খধম্মেসু এৱ কেসঞ্চি ৱুদ্ধিপ্পত্তানং অসেক্খতা আপজ্জতি, তেন অৰহত্তমগ্গধম্মা ৱুদ্ধিপ্পত্তা চ যথাৱুত্তেহি চ অত্থেহি সেক্খাতি কত্ৱা অসেক্খা আপন্নাতি? ন, তংসদিসেসু তব্বোহাৰা. অৰহত্তমগ্গতো হি নিন্নানাকৰণং অৰহত্তফলং ঠপেত্ৱা পৰিঞ্ঞাদিকিচ্চকৰণং ৱিপাকভাৱঞ্চ, তস্মা তে এৱ সেক্খা ধম্মা অৰহত্তফলভাৱং আপন্নাতি সক্কা ৱত্তুং, কুসলসুখতো চ ৱিপাকসুখং সন্ততৰতায পণীততৰন্তি ৱুদ্ধিপ্পত্তা চ তে ধম্মা হোন্তীতি অসেক্খাতি ৱুচ্চন্তীতি.
১২. কিলেসৱিক্খম্ভনাসমত্থতাদীহি পৰিত্তা. ‘‘কিলেস…পে… তাযা’’তি অত্থত্তযম্পি কুসলেসু যুজ্জতি, ৱিপাককিৰিযেসু দীঘসন্তানতাৱ. পমাণকৰেহি ৱা ওড়াৰিকেহি কামতণ্হাদীহি পৰিচ্ছিন্না পৰিত্তা. তেহি অপৰিচ্ছিন্নত্তা সুখুমেহি ৰূপতণ্হাদীহি পৰিচ্ছিন্না পমাণমহত্তং গতাতি মহগ্গতা. অপৰিচ্ছিন্না অপ্পমাণা.
১৪. অতপ্পকট্ঠেনাতি দিৱসম্পি পচ্চৱেক্খিযমানা লোকুত্তৰধম্মা তিত্তিং ন জনেন্তি সমাপজ্জিযমানাপি ফলধম্মাতি.
১৫. মাতুঘাতাদীসু পৱত্তমানাপি হিতসুখং ইচ্ছন্তাৱ পৱত্তন্তীতি তে ধম্মা হিতসুখাৱহা মে ভৱিস্সন্তীতি আসীসিতা হোন্তি, তথা অসুভাসুখানিচ্চানত্তেসু সুভাদিৱিপৰিযাসদড়্হতায আনন্তৰিযকম্মনিযতমিচ্ছাদিট্ঠীসু পৱত্তি হোতীতি তে ধম্মা অসুভাদীসু সুভাদিৱিপৰীতপ্পৱত্তিকা হোন্তি. মিচ্ছাসভাৱাতি মুসাসভাৱা. অনেকেসু আনন্তৰিযেসু কতেসু যং তত্থ বলৱং, তং ৱিপচ্চতি, ন ইতৰানীতি একন্তৱিপাকজনকতায নিযততা ন সক্কা ৱত্তুন্তি ‘‘ৱিপাকদানে সতী’’তিআদিমাহ. তত্থ খন্ধভেদানন্তৰন্তি চুতিঅনন্তৰং. চুতি হি মৰণনিদ্দেসে (ৱিভ. ১৯৩) ‘‘খন্ধানং ভেদো’’তি ৱুত্তাতি. এতেন ৱচনেন সতি ফলদানে চুতিঅনন্তৰো এৱ, ন অঞ্ঞো এতেসং ফলকালোতি ফলকালনিযমেনেৱ নিযততা ৱুত্তা হোতি, ন ফলদাননিযমেনাতি নিযতফলকালানং অঞ্ঞেসম্পি উপপজ্জৱেদনীযানং দিট্ঠধম্মৱেদনীযানম্পি নিযততা আপজ্জতি, তস্মা ৱিপাকধম্মধম্মানং পচ্চযন্তৰৱিকলতাদীহি অৱিপচ্চমানানম্পি অত্তনো সভাৱেন ৱিপাকধম্মতা ৱিয বলৱতা আনন্তৰিযেন ৱিপাকে দিন্নে অৱিপচ্চমানানম্পি আনন্তৰিযানং ফলদানে নিযতসভাৱা আনন্তৰিযসভাৱা চ পৱত্তীতি অত্তনো সভাৱেন ফলদাননিযমেনেৱ নিযততা আনন্তৰিযতা চ ৱেদিতব্বা. অৱস্সঞ্চ নিযতসভাৱা আনন্তৰিযসভাৱা চ তেসং পৱত্তীতি সম্পটিচ্ছিতব্বমেতং অঞ্ঞস্স বলৱতো আনন্তৰিযস্স অভাৱে চুতিঅনন্তৰং একন্তেন ফলদানতো.
ননু এৱং অঞ্ঞেসম্পি উপপজ্জৱেদনীযানং অঞ্ঞস্মিং ৱিপাকদাযকে অসতি চুতিঅনন্তৰমেৱ একন্তেন ফলদানতো আনন্তৰিযসভাৱা নিযতসভাৱা চ পৱত্তি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি অসমানজাতিকেন চেতোপণিধিৱসেন উপঘাতকেন চ নিৱত্তেতব্বৱিপাকত্তা অনন্তৰেকন্তফলদাযকত্তাভাৱা, ন পন আনন্তৰিযকানং পঠমজ্ঝানাদীনং দুতিযজ্ঝানাদীনি ৱিয অসমানজাতিকং ফলনিৱত্তকং অত্থি সব্বানন্তৰিযকানং অৱীচিফলত্তা, ন চ হেট্ঠুপপত্তিং ইচ্ছতো সীলৱতো চেতোপণিধি ৱিয উপৰূপপত্তিজনককম্মফলং আনন্তৰিযকফলং নিৱত্তেতুং সমত্থো চেতোপণিধি অত্থি অনিচ্ছন্তস্সেৱ অৱীচিপাতনতো, ন চ আনন্তৰিযকোপঘাতকং কিঞ্চি কম্মং অত্থি, তস্মা তেসংযেৱ অনন্তৰেকন্তৱিপাকজনকসভাৱা পৱত্তীতি.
অনেকানি চ আনন্তৰিযকানি কতানি একন্তে ৱিপাকে সন্নিযতত্তা উপৰতাৱিপচ্চনসভাৱাসঙ্কত্তা নিচ্ছিতানি সভাৱতো নিযতানেৱ. চুতিঅনন্তৰং পন ফলং অনন্তৰং নাম তস্মিং অনন্তৰে নিযুত্তানি তন্নিব্বত্তনেন অনন্তৰকৰণসীলানি অনন্তৰপ্পযোজনানি চাতি সভাৱতো আনন্তৰিযকানেৱ চ হোন্তি. তেসু পন সমানসভাৱেসু একেন ৱিপাকে দিন্নে ইতৰানি অত্তনা কত্তব্বস্স কিচ্চস্স তেনেৱ কতত্তা ন দুতিযং ততিযম্পি চ পটিসন্ধিং কৰোন্তি, ন সমত্থতাৱিঘাতত্তাতি নত্থি তেসং নিযতানন্তৰিযতানিৱত্তীতি. ন হি সমানসভাৱং সমানসভাৱস্স সমত্থতং ৱিহনতীতি. একস্স পন অঞ্ঞানিপি উপত্থম্ভকানি হোন্তীতি দট্ঠব্বানীতি. সম্মা সভাৱাতি সচ্চসভাৱা.
১৬. পৰিপুণ্ণমগ্গকিচ্চত্তা চত্তাৰো অৰিযমগ্গাৱ ইধ ‘‘মগ্গা’’তি ৱুত্তা. পচ্চযট্ঠেনাতি মগ্গপচ্চযট্ঠেন. নিক্খেপকণ্ডেপি হি যে মগ্গপচ্চযং লভন্তি, ন পন সযং মগ্গপচ্চযভাৱং গচ্ছন্তি, তে মগ্গহেতুকাতি দস্সেতুং ‘‘অৰিযমগ্গসমঙ্গিস্স মগ্গঙ্গানি ঠপেত্ৱা’’তিআদি (ধ. স. ১০৩৯) ৱুত্তং. যো পন তত্থেৱ ‘‘অৰিযমগ্গসমঙ্গিস্স অলোভো অদোসো অমোহো, ইমে ধম্মা মগ্গহেতূ’’তি আদিনযো ৱুত্তো, তং দস্সেতুং ‘‘মগ্গসম্পযুত্তা ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘অৰিযমগ্গসমঙ্গিস্স সম্মাদিট্ঠি মগ্গো চেৱ হেতু চা’’তিআদিনা পন ৱুত্তনযং দস্সেতুং ‘‘সম্মাদিট্ঠি সয’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পন অসঙ্গহিতসঙ্গণ্হনৱসেন পটিপাটিযা তযো নযা ৱুত্তা, হেতুবহুতাৱসেন ততিযো নযো ইধ দুতিযো ৱুত্তো.
অভিভৱিত্ৱা পৱত্তনট্ঠেনাতি সহজাতাধিপতিপি পুব্বাভিসঙ্খাৰৱসেন জেট্ঠকভাৱে পৱত্তমানো সহজাতে অত্তনো ৱসে অনুৱত্তযমানো তে অভিভৱিত্ৱা পৱত্ততি, আৰম্মণাধিপতিপি তদাৰম্মণে ধম্মে তথেৱ অত্তানং অনুৱত্তযমানো তে ধম্মে অভিভৱিত্ৱা আৰম্মণভাৱেন পৱত্ততি, ন পচ্চুপ্পন্নভাৱেন, তস্মা অধিপতিদ্ৱযম্পি সঙ্গহিতন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘মগ্গো অধিপতি এতেস’’ন্তি অযঞ্চ অত্থো নিক্খেপকণ্ডে উদাহৰণৱসেন আগতং অত্থনযং গহেত্ৱা ৱুত্তো. যস্মা পন পট্ঠানে (পট্ঠা. ২.১৬.১১) ‘‘মগ্গাধিপতিং ধম্মং পটিচ্চ মগ্গাধিপতি ধম্মো উপ্পজ্জতি নাধিপতিপচ্চযা, মগ্গাধিপতী খন্ধে পটিচ্চ মগ্গাধিপতি অধিপতী’’তি ৱুত্তং, তস্মা মগ্গো অধিপতি মগ্গাধিপতীতি অযম্পি অত্থো পাড়িযং সৰূপেকসেসৱসেন সমানসদ্দত্থৱসেন ৱা সঙ্গহিতোতি ৱেদিতব্বো.
১৭. অনুপ্পন্নাতি এতেন সব্বো উপ্পন্নভাৱো পটিসিদ্ধো, ন উপ্পন্নধম্মভাৱো এৱাতি তেন উপ্পন্না ৱিগতা অতীতাপি ন সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. যদি হি সঙ্গহিতা সিযুং, ‘‘অনুপ্পন্নো ধম্মো উপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিএৱমাদি ৱুচ্চেয্য, ন তু ৱুত্তন্তি. অনাগতানি ৱিপাককটত্তাৰূপানি অতীতে অনাগতে ৱা কম্মে পুৰিমনিপ্ফন্নে এৱ উপ্পজ্জিস্সন্তি, নানিপ্ফন্নেতি পৰিনিট্ঠিতকাৰণেকদেসানেৱ হোন্তি, তস্মা তানি ‘‘অৱস্সং উপ্পজ্জিস্সন্তীতি উপ্পাদিনো ধম্মা’’তি ৱুচ্চন্তি.
১৮. অত্তনো সভাৱন্তি কক্খড়ফুসনাদিসভাৱং.
২০. এৱং পৱত্তমানাতি এৱং চক্খাদিভাৱেন ফুসনাদিভাৱেন চ একসন্ততিপৰিযাপন্নতাৱসেন পৱত্তমানা. অত্তানং অধি অজ্ঝত্তাতি অধি-সদ্দো সমাসৱিসযে অধিকাৰত্থং পৱত্তিঅত্থঞ্চ গহেত্ৱা পৱত্ততীতি অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৱত্তা অজ্ঝত্তা. তেনাতি যস্স ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা চ সুঞ্ঞতং আনেঞ্জঞ্চ মনসিকৰোতো অজ্ঝত্তসুঞ্ঞতাদীসু চিত্তং ন পক্খন্দতি ন পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি নাধিমুচ্চতি, যো চ ইতিহ তত্থ সম্পজানো, তেন ভিক্খুনা. তস্মিংযেৱ পুৰিমস্মিং সমাধিনিমিত্তেতি পঠমজ্ঝানাদিসমাধিনিমিত্তে. অজ্ঝত্তমেৱাতি ঝানগোচৰে কসিণাদিম্হি. চিত্তং সণ্ঠপেতব্বন্তি পঠমজ্ঝানাদিচিত্তং সণ্ঠপেতব্বং. অজ্ঝত্তৰতোতি গোচৰজ্ঝত্তে নিব্বানে ৰতো, সমাধিগোচৰে কম্মট্ঠানে ৱা ৰতো. ‘‘সমাহিতো একো সন্তুসিতো তমাহু ভিক্খু’’ন্তি (ধ. প. ৩৬২) গাথাসেসো.
অজ্ঝত্তং সম্পসাদনন্তি এত্থ ঝানং সকসন্ততিপৰিযাপন্নত্তা ‘‘অজ্ঝত্ত’’ন্তি ৱুত্তন্তি নিযকজ্ঝত্তত্থো অজ্ঝত্ত-সদ্দো হোতি. অজ্ঝত্তন্তি সকসন্ততিনিযকং. অজ্ঝত্তে ভৱা অজ্ঝত্তিকাতি নিযকজ্ঝত্তেসুপি অব্ভন্তৰা চক্খাদযো ৱুচ্চন্তি. এত্থ পন অজ্ঝত্তিক-সদ্দো চক্খাদীসু পৱত্তমানো দস্সিতো, ন অজ্ঝত্তসদ্দো, অত্থি চ অজ্ঝত্তঅজ্ঝত্তিকসদ্দানং বহিদ্ধাবাহিৰ-সদ্দানং ৱিয ৱিসেসো. অজ্ঝত্তিকসদ্দো হি সপৰসন্তানিকেসু সব্বেসু চক্খাদীসু ৰূপাদীসু বাহিৰ-সদ্দো ৱিয পৱত্ততি, অজ্ঝত্ত-সদ্দো পন সকসন্তানিকেস্ৱেৱ চক্খুৰূপাদীসু ততো অঞ্ঞেস্ৱেৱ বহিদ্ধা-সদ্দো ৱিয পৱত্ততীতি তস্মা সদ্দতো অত্থতো চ অসমানত্তা ন ইদমেত্থ উদাহৰণং যুত্তন্তি. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো দট্ঠব্বো – অজ্ঝত্তে ভৱা অজ্ঝত্তিকাতি অযঞ্হি ৱচনত্থো. যঞ্চ অজ্ঝত্তে ভৱং, তেন অজ্ঝত্তেনেৱ ভৱিতব্বং, তেন তংৱাচকস্স অজ্ঝত্ত-সদ্দস্স অজ্ঝত্তিক-সদ্দস্স চ সমানত্থতা. উভিন্নম্পি সদ্দানং সমানত্থভাৱতো অজ্ঝত্তজ্ঝত্তে পৱত্তমানে অজ্ঝত্তিক-সদ্দে অজ্ঝত্ত-সদ্দো তত্থ পৱত্তোতি সক্কা ৱত্তুন্তি.
অযং খো পনানন্দ, ৱিহাৰোতি ৱিহাৰসুঞ্ঞতাসুত্তে (ম. নি. ৩.১৮৭) সঙ্গণিকাৰামতায ৰূপাদিৰতিযা চ আদীনৱং ৱত্ৱা তপ্পটিপক্খৱিহাৰদস্সনত্থং ৱুত্তং. অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতন্তি ৱিসযভূতং ইস্সৰিযট্ঠানভূতং সুঞ্ঞতং, সুঞ্ঞতাফলসমাপত্তিন্তি অত্থো. চিত্তিস্সৰা হি বুদ্ধা ভগৱন্তো ধম্মং দেসেন্তাপি যং মুহুত্তং তুণ্হী ভৱিতব্বং হোতি, তং মুহুত্তং ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তি, পগেৱ অঞ্ঞস্মিং কালে, তস্মা সব্বত্থাপি ইস্সৰিযানং বহুলং ফলসমাপত্তিযং ইস্সৰিযস্স পৱত্তনতো ফলসমাপত্তি ‘‘ইস্সৰিযট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তা. অৰহত্তফলাধিগমেন ৱা তথাগতানং ইস্সৰিযং নিব্বত্তং তংজনকেনেৱ মগ্গেনাতি তং তেসং ইস্সৰিযট্ঠানং. ৱিসযো চ অনঞ্ঞত্থভাৱোৱ যথা ‘‘আকাসে সকুণা উদকে মচ্ছা’’তি, বুদ্ধা চ অঞ্ঞত্থ দিস্সমানাপি ৱিৱেকপব্ভাৰতায ফলসমাপত্তিনিন্নাৱ, তেন তস্সা তস্সা কিৰিযায অনন্তৰং ফলসমাপত্তিযংযেৱ ভৱন্তীতি সা তেসং ৱিসযো, তব্বিসযতা চ সচ্চকসুত্তেন (ম. নি. ১.৩৬৪ আদযো) দীপেতব্বা.
২২. যেসং দট্ঠব্বভাৱো অত্থি, তে সনিদস্সনা. চক্খুৱিঞ্ঞাণগোচৰভাৱোৱ দট্ঠব্বভাৱো, তস্স ৰূপাযতনা অনঞ্ঞত্তেপি অঞ্ঞেহি ধম্মেহি ৰূপাযতনং ৱিসেসেতুং অঞ্ঞং ৱিয কত্ৱা ‘‘সহ নিদস্সনেনাতি সনিদস্সনা’’তি ৱুত্তং. ধম্মসভাৱসামঞ্ঞেন হি একীভূতেসু ধম্মেসু যো নানত্তকৰো সভাৱো, সো অঞ্ঞো ৱিয কত্ৱা উপচৰিতুং যুত্তো. এৱঞ্হি অত্থৱিসেসাৱবোধো হোতীতি. সযঞ্চ নিস্সযৱসেন চ সম্পত্তানং অসম্পত্তানঞ্চ পটিমুখভাৱো অঞ্ঞমঞ্ঞপতনং পটিহননভাৱো, যেন ব্যাপাৰাদিৱিকাৰপচ্চযন্তৰসহিতেসু চক্খাদীনং ৱিসযেসু ৱিকাৰুপ্পত্তি.
তিকমাতিকাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুকমাতিকাপদৱণ্ণনা
১-৬. মূলট্ঠেনাতি সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনেন মূলভাৱেন, ন পচ্চযমত্তট্ঠেন হেতুধম্মা হেতূ ধম্মাতি সমাসাসমাসনিদ্দেসভাৱো দ্ৱিন্নং পাঠানং ৱিসেসো. তথেৱাতি সম্পযোগতোৱ. সহেতুকানং হেতুসম্পযুত্তভাৱতো ‘‘সম্পযোগতো’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং, ন সহসদ্দস্স সম্পযোগত্থত্তা. সহ-সদ্দো পন একপুঞ্জে উপ্পাদতো যাৱ ভঙ্গা সহেতুকানং হেতূহি সমানদেসগহণানং হেতুআদিসব্ভাৱং দীপেতি, সম্পযুত্ত-সদ্দো একুপ্পাদাদিৱসেন সহ হেতূহি একীভাৱুপগমনং, ততো এৱ চ দ্ৱিন্নং দুকানং নানত্তং ৱেদিতব্বং. ধম্মনানত্তাভাৱেপি হি পদত্থনানত্তেন দুকন্তৰং ৱুচ্চতি. ন হি হেতুদুকসঙ্গহিতেহি ধম্মেহি অঞ্ঞে সহেতুকদুকাদীহি ৱুচ্চন্তি, তে এৱ পন সহেতুকাহেতুকাদিভাৱতো সহেতুকদুকাদীহি ৱুত্তা. এৱং সহেতুকদুকসঙ্গহিতা এৱ হেতুসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তভাৱতো হেতুসম্পযুত্তদুকেন ৱুত্তা. ন হি ধম্মানং অৱুত্ততাপেক্খং দুকন্তৰৱচনন্তি নত্থি পুনৰুত্তিদোসো. দেসেতব্বপ্পকাৰজাননঞ্হি দেসনাৱিলাসো তথা দেসনাঞাণঞ্চাতি. তেন ধম্মানং তপ্পকাৰতা ৱুত্তা হোতি. সকলেকদেসৱসেন পঠমদুকং দুতিযততিযেহি সদ্ধিং যোজেত্ৱা চতুত্থাদযো তযো দুকা ৱুত্তা. সকলঞ্হি পঠমদুকং দুতিযদুকেকদেসেন সহেতুকপদেন ততিযদুকেকদেসেন হেতুসম্পযুত্তপদেন চ যোজেত্ৱা যথাক্কমং চতুত্থপঞ্চমদুকা ৱুত্তা, তথা পঠমদুকেকদেসং নহেতুপদং সকলেন দুতিযদুকেন যোজেত্ৱা ছট্ঠদুকো ৱুত্তো. ইদম্পি সম্ভৱতীতি এতেন অৱুত্তম্পি সম্ভৱৱসেন দীপিতন্তি দস্সেতি. সম্ভৱো হি গহণস্স কাৰণন্তি. যথা হেতুসহেতুকাতি ইদং সম্ভৱতীতি কত্ৱা গহিতং, এৱং হেতুঅহেতুকাতি ইদম্পি সম্ভৱতীতি কত্ৱা গহেতব্বমেৱাতি এৱং অঞ্ঞত্থাপি যোজেতব্বং.
এৱং পঠমদুকং দুতিযততিযদুকেসু দুতিযপদেহি যোজেত্ৱা ‘‘হেতূ চেৱ ধম্মা অহেতুকা চ, অহেতুকা চেৱ ধম্মা ন চ হেতূ, হেতূ চেৱ ধম্মা হেতুৱিপ্পযুত্তা চ, হেতুৱিপ্পযুত্তা চেৱ ধম্মা ন চ হেতূ’’তি যে দ্ৱে দুকা কাতব্বা, তেসং সম্ভৱৱসেনেৱ সঙ্গহং দস্সেত্ৱা খো পন-পদেন অপৰেসম্পি দুকানং সঙ্গহং দস্সেতুং ‘‘তত্ৰ যদেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্ৰাতি পাড়িযং. অযং অতিৰেকত্থোতি ইদানি যং ৱক্খতি, তমত্থমাহ. তত্থ পন অঞ্ঞেপি অঞ্ঞথাপীতি এতেসং ৱিসুং পৱত্তিযা দ্ৱে দুকা দস্সিতা, সহ পৱত্তিযা পন অযম্পি দুকো ৱেদিতব্বো ‘‘হেতূ চেৱ ধম্মা হেতুসম্পযুত্তাপি হেতুৱিপ্পযুত্তাপী’’তি, এতেসু পন পঞ্চসু দুকেসু দুতিযদুকেন ততিযদুকো ৱিয, চতুত্থদুকেন পঞ্চমদুকো ৱিয চ ছট্ঠদুকেন নিন্নানত্থত্তা ‘‘ন হেতু খো পন ধম্মা হেতুসম্পযুত্তাপি হেতুৱিপ্পযুত্তাপী’’তি অযং দুকো ন ৱুত্তো. দস্সিতনিন্নানত্থনযো হি সো পুৰিমদুকেহীতি. ইতৰেসু চতূসু হেতূ চেৱ অহেতুকদুকেন সমানত্থত্তা হেতূ চেৱ হেতুৱিপ্পযুত্তদুকো, হেতুসহেতুকদুকেন সমানত্থত্তা হেতুহেতুসম্পযুত্তদুকো চ নহেতুহেতুসম্পযুত্তদুকো ৱিয ন ৱত্তব্বো. তেসু পন দ্ৱীসু পচ্ছিমদুকে ‘‘হেতূ খো পন ধম্মা সহেতুকা’’তি পদং চতুত্থদুকে পঠমপদেন নিন্নানাকৰণত্তা ন ৱত্তব্বং, ‘‘হেতূ খো পন ধম্মা অহেতুকা’’তি পদং ‘‘হেতূ চেৱ ধম্মা অহেতুকা’’তি এতেন নিন্নানত্তা ন ৱত্তব্বং. অৱসিট্ঠে পন একস্মিং দুকে ‘‘অহেতুকা চেৱ ধম্মা ন চ হেতূ’’তি পদং ছট্ঠদুকে দুতিযপদেন একত্থত্তা ন ৱত্তব্বং. ইদানি ‘‘হেতূ চেৱ ধম্মা অহেতুকা চা’’তি ইদমেৱেকং পদং অৱসিট্ঠং, ন চ একেন পদেন দুকো হোতীতি তঞ্চ ন ৱুত্তন্তি. চতুত্থদুকে দুতিযপদেন পন সমানত্থস্স ছট্ঠদুকে পঠমপদস্স ৱচনং দুকপূৰণত্থং, এতেন ৱা গতিদস্সনেন সব্বস্স সম্ভৱন্তস্স সঙ্গহো কতোতি দট্ঠব্বো. তথা হি সব্বো সম্ভৱদুকো পঠমদুকে দুতিযততিযদুকপক্খেপেন দস্সিতো, তেসু চ পঠমদুকপক্খেপেনাতি.
৭-১৩. সমানকালেন অসমানকালেন কালৱিমুত্তেন চ পচ্চযেন নিপ্ফন্নানং পচ্চযাযত্তানং পচ্চযভাৱমত্তেন তেসং পচ্চযানং অত্থিতং দীপেতুং সপ্পচ্চযৱচনং, ন সহেতুকৱচনং ৱিয সমানকালানমেৱ, নাপি সনিদস্সনং ৱিয তংসভাৱস্স অনত্থন্তৰভূতস্স. সঙ্খত-সদ্দো পন সমেতেহি নিপ্ফাদিতভাৱং দীপেতীতি অযমেতেসং ৱিসেসো দুকন্তৰৱচনে কাৰণং. এত্থ চ অপ্পচ্চযা অসঙ্খতাতি বহুৱচননিদ্দেসো অৱিনিচ্ছিতত্থপৰিচ্ছেদদস্সনৱসেন মাতিকাঠপনতো কতোতি ৱেদিতব্বো. উদ্দেসেন হি কুসলাদিসভাৱানং ধম্মানং অত্থিতামত্তং ৱুচ্চতি, ন পৰিচ্ছেদোতি অপৰিচ্ছেদেন বহুৱচনেন উদ্দেসো ৱুত্তোতি. ৰূপন্তি ৰূপাযতনং পথৱিযাদি ৱা. পুৰিমস্মিং অত্থৱিকপ্পে ৰূপাযতনস্স অসঙ্গহিততা আপজ্জতীতি ৰুপ্পনলক্খণং ৱা ৰূপন্তি অযং অত্থনযো ৱুত্তো. তত্থ ৰূপন্তি ৰুপ্পনসভাৱো. ন লুজ্জতি ন পলুজ্জতীতি যো গহিতো তথা ন হোতি, সো লোকোতি তংগহণৰহিতানং লোকুত্তৰানং নত্থি লোকতা. দুক্খসচ্চং ৱা লোকো, তত্থ তেনেৱ লোকসভাৱেন ৱিদিতাতি লোকিযা.
এৱং সন্তে চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৱিজানিতব্বস্স ৰূপাযতনস্স তেনেৱ নৱিজানিতব্বস্স সদ্দাযতনাদিকস্স চ নানত্তা দ্ৱিন্নম্পি পদানং অত্থনানত্ততো দুকো হোতি. এৱং পন দুকে ৱুচ্চমানে দুকবহুতা আপজ্জতি, যত্তকানি ৱিঞ্ঞাণানি, তত্তকা দুকা ৱুত্তা সমত্তা ঠপেত্ৱা সব্বধম্মাৰম্মণানি ৱিঞ্ঞাণানি. তেসু চ দুকস্স পচ্ছেদো আপজ্জতি, তথা চ সতি ‘‘কেনচী’’তি পদং সব্বৱিঞ্ঞাণসঙ্গাহকং ন সিযা, নিদ্দেসেন চ ৱিৰুদ্ধং ইদং ৱচনং. যো চ তত্থ ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৱিঞ্ঞেয্যাতি অযং দুকো ন হোতী’’তি পটিসেধো কতো, সো চ কথং যুজ্জেয্য. ন হি সমত্থা অট্ঠকথা পাড়িং পটিসেধেতুন্তি, ন চ কেনচি-সদ্দস্স তেনেৱাতি অযং পদত্থো সম্ভৱতি, ‘‘কেনচী’’তি এতস্স আদিপদস্স অনিযমিতং যং কিঞ্চি একং পদত্থো, তং ৱত্ৱা ৱুচ্চমানস্স ‘‘কেনচী’’তি দুতিযপদস্স যং কিঞ্চি অপৰং অনিযমিতং পদত্থোতি লোকসিদ্ধমেতং, তথেৱ চ নিদ্দেসো পৱত্তো, ন চেত্থ ৱিঞ্ঞাতব্বধম্মভেদেন দুকভেদো সমত্তো আপজ্জতি যত্তকা ৱিঞ্ঞাতব্বা, তত্তকা দুকাতি, তস্মা নত্থি দুকবহুতা. ন হি একংযেৱ ৱিঞ্ঞাতব্বং কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যং কেনচি ন ৱিঞ্ঞেয্যঞ্চ, কিন্তু অপৰম্পি অপৰম্পীতি সব্বৱিঞ্ঞাতব্বসঙ্গহে দুকো সমত্তো হোতি, এৱঞ্চ সতি ‘‘কেনচী’’তি পদং অনিযমেন সব্বৱিঞ্ঞাণসঙ্গাহকন্তি সিদ্ধং হোতি, ৱিঞ্ঞাণনানত্তেন চ ৱিঞ্ঞাতব্বং ভিন্দিত্ৱা অযং দুকো ৱুত্তো, ন ৱিঞ্ঞাতব্বানং অত্থন্তৰতাযাতি. এতস্স পন দুকস্স নিক্খেপৰাসিনিদ্দেসো দুকসঙ্গহিতধম্মেকদেসেসু দুকপদদ্ৱযপ্পৱত্তিদস্সনৱসেন পৱত্তো. অত্থুদ্ধাৰনিদ্দেসো নিৰৱসেসদুকসঙ্গহিতধম্মদস্সনৱসেনাতি ৱেদিতব্বো.
১৪-১৯. চক্খুতোপি…পে… মনতোপীতি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিৱীথীসু তদনুগতমনোৱিঞ্ঞাণৱীথীসু চ কিঞ্চাপি কুসলাদীনম্পি পৱত্তি অত্থি, কামাসৱাদযো এৱ পন ৱণতো যূসং ৱিয পগ্ঘৰণকঅসুচিভাৱেন সন্দন্তি, তস্মা তে এৱ ‘‘আসৱা’’তি ৱুচ্চন্তি. তত্থ হি পগ্ঘৰণকঅসুচিম্হি নিৰুড়্হো আসৱসদ্দোতি. ধম্মতো যাৱ গোত্ৰভুন্তি ততো পৰং মগ্গফলেসু অপ্পৱত্তিতো ৱুত্তং. এতে হি আৰম্মণকৰণৱসেন ধম্মে গচ্ছন্তা ততো পৰং ন গচ্ছন্তীতি. ননু ততো পৰং ভৱঙ্গাদীনিপি গচ্ছন্তীতি চে? ন, তেসম্পি পুব্বে আলম্বিতেসু লোকিযধম্মেসু সাসৱভাৱেন অন্তোগধত্তা ততো পৰতাভাৱতো. এত্থ চ গোত্ৰভুৱচনেন গোত্ৰভুৱোদানফলসমাপত্তিপুৰেচাৰিকপৰিকম্মানি ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি, পঠমমগ্গপুৰেচাৰিকমেৱ ৱা গোত্ৰভু অৱধিনিদস্সনভাৱেন গহিতং, ততো পৰং মগ্গফলসমানতায পন অঞ্ঞেসু মগ্গেসু মগ্গৱীথিযং ফলসমাপত্তিৱীথিযং নিৰোধানন্তৰঞ্চ পৱত্তমানেসু ফলেসু নিব্বানে চ পৱত্তি নিৱাৰিতা আসৱানন্তি ৱেদিতব্বা. সৱন্তীতি গচ্ছন্তি. দুৱিধো হি অৱধি অভিৱিধিৱিসযো অনভিৱিধিৱিসযো চ. অভিৱিধিৱিসযং কিৰিযা ব্যাপেত্ৱা পৱত্ততি ‘‘আভৱগ্গা ভগৱতো যসো গতো’’তি, ইতৰং বহি কত্ৱা ‘‘আপাটলিপুত্তা ৱুট্ঠো দেৱো’’তি. অযঞ্চ আ-কাৰো অভিৱিধিঅত্থো ইধ গহিতোতি ‘‘অন্তোকৰণত্থো’’তি ৱুত্তং.
চিৰপাৰিৱাসিযট্ঠো চিৰপৰিৱুত্থতা পুৰাণভাৱো. আদি-সদ্দেন ‘‘পুৰিমা, ভিক্খৱে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি ভৱতণ্হাযা’’তি (অ. নি. ১০.৬২) ইদং সুত্তং সঙ্গহিতং. অৱিজ্জাসৱভৱাসৱানঞ্চ চিৰপৰিৱুত্থতায দস্সিতায তব্ভাৱভাৱীনং কামাসৱদিট্ঠাসৱানঞ্চ চিৰপৰিৱুত্থতা দস্সিতা হোতি. অঞ্ঞেসুপি যথাৱুত্তে ধম্মে ওকাসঞ্চ আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তমানেসু মানাদীসু ৱিজ্জমানেসু অত্তত্তনিযাদিগ্গাহৱসেন অভিব্যাপনং মদকৰণৱসেন আসৱসদিসতা চ এতেসংযেৱ, নাঞ্ঞেসন্তি এতেস্ৱেৱ আসৱসদ্দো নিৰুড়্হো দট্ঠব্বো. আযতং ৱা সৱন্তি ফলন্তীতি আসৱা. ন হি কিঞ্চি সংসাৰদুক্খং আসৱেহি ৱিনা উপ্পজ্জমানং অত্থীতি. আৰম্মণভাৱেন যে ধম্মা ৱণো ৱিয আসৱে পগ্ঘৰন্তি, তে অসম্পযোগে অতব্ভাৱেপি সহ আসৱেহীতি সাসৱা, আসৱৱন্তোতি অত্থো.
ওসানদুকে ‘‘নো আসৱা খো পনা’’তি অৱত্ৱা ‘‘আসৱৱিপ্পযুত্তা খো পনা’’তি ৱচনং সাসৱানং সহেতুকানং ৱিয সম্পযুত্তেহি তংসহিততা ন হোতীতি দস্সনত্থং. এৱং সেসগোচ্ছকেসুপি যথাসম্ভৱং ৱিপ্পযুত্তগ্গহণে পযোজনং দট্ঠব্বং. অপিচ ‘‘নো আসৱা খো পন ধম্মা সাসৱা’’তি ইদং পদং চতুত্থদুকে দুতিযপদেন নিন্নানং, ন চ একেন দুকো হোতি, তস্মা আসৱৱিপ্পযুত্তপদমেৱ গহেত্ৱা ওসানদুকযোজনা ঞাযাগতাতি কতা. হেতুগোচ্ছকে পন হেতুৱিপ্পযুত্তানং সহেতুকতা নত্থীতি তে গহেত্ৱা দুকযোজনায অসক্কুণেয্যত্তা নহেতুপদং গহেত্ৱা ওসানদুকযোজনা কতা. যে ৱা পন পঠমে দুকে দুতিযস্স পক্খেপে একো, ততিযস্স দ্ৱে, পঠমস্স দুতিযে একো, ততিযে দ্ৱে, দুতিযস্স ততিযে একো, দুতিযে চ ততিযস্স একোতি অট্ঠ দুকা লব্ভন্তি, তেসু তীহি ইতৰে চ নযতো দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা. এস নযো সেসগোচ্ছকেসুপি.
২০-২৫. কিলেসকম্মৱিপাকৱট্টানং পচ্চযভাৱেন তত্থ সংযোজেন্তি, সতিপি অঞ্ঞেসং তপ্পচ্চযভাৱে ন ৱিনা সংযোজনানি তেসং তপ্পচ্চযভাৱো অত্থি, ওৰম্ভাগিযুদ্ধম্ভাগিযসঙ্গহিতেহি চ তংতংভৱনিব্বত্তককম্মনিযমো ভৱনিযমো চ হোতি, ন চ উপচ্ছিন্নসংযোজনস্স কতানিপি কম্মানি ভৱং নিব্বত্তেন্তীতি. সংযোজেতব্বাতি ৱা সংযোজনিযা, সংযোজনে নিযুত্তাতি ৱা. দূৰগতস্সপি আকড্ঢনতো নিস্সৰিতুং অপ্পদানৱসেন বন্ধনং সংযোজনং, গন্থকৰণং সঙ্খলিকচক্কলকানং ৱিয পটিবদ্ধতাকৰণং ৱা গন্থনং গন্থো, সংসিলিসকৰণং যোজনং যোগোতি অযমেতেসং ৱিসেসোতি ৱেদিতব্বো. ধম্মানং সভাৱকিচ্চৱিসেসঞ্ঞুনা পন ভগৱতা সম্পযুত্তেসু আৰম্মণেসু তপ্পচ্চযেসু চ তেহি তেহি নিপ্ফাদিযমানং তং তং কিচ্চৱিসেসং পস্সন্তেন তে তে ধম্মা তথা তথা আসৱসংযোজনগন্থাদিৱসেন ৱুত্তাতি ‘‘কিমত্থং এতেযেৱ ধম্মা এৱং ৱুত্তা, কস্মা চ ৱুত্তা এৱ পুন ৱুত্তা’’তি ন চোদেতব্বমেতং.
২৬-৩৭. গন্থনিযাতি এত্থ অযমঞ্ঞো অত্থো ‘‘গন্থকৰণং গন্থনং, গন্থনে নিযুত্তাতি গন্থনিযা, গন্থযিতুং সক্কুণেয্যা, গন্থযিতুং অৰহন্তীতি ৱা গন্থনিযা’’তি. এৱং ওঘনিযাদীসুপি দট্ঠব্বং. তেনাতিক্কমতীতি এতং ধাত্ৱত্থং গহেত্ৱা ওঘনিযাতি পদসিদ্ধি কতা.
৫০-৫৪. ধম্মসভাৱং অগ্গহেত্ৱা পৰতো আমসন্তীতি পৰামাসা. পৰতোতি নিচ্চাদিতো. আমসন্তীতি সভাৱপটিসেধেন পৰিমজ্জন্তি.
৫৫-৬৮. সভাৱতো ৱিজ্জমানং অৱিজ্জমানং ৱা ৱিচিত্তসঞ্ঞায সঞ্ঞিতং আৰম্মণং অগ্গহেত্ৱা অপ্পৱত্তিতো আলম্বমানা ধম্মা সাৰম্মণা. চিন্তনং গহণং আৰম্মণূপলদ্ধি. চেতসি নিযুত্তা, চেতসা সংসট্ঠা ৱা চেতসিকা. দুব্বিঞ্ঞেয্যনানত্ততায একীভাৱমিৱুপগমনং নিৰন্তৰভাৱুপগমনং. যেসং ৰূপানং চিত্তং সহজাতপচ্চযো হোতি, তেসং চিত্তস্স চ সুৱিঞ্ঞেয্যনানত্তন্তি নিৰন্তৰভাৱানুপগমনং ৱেদিতব্বং. একতো ৱত্তমানাপীতি অপি-সদ্দো কো পন ৱাদো একতো অৱত্তমানাতি এতমত্থং দীপেতি. ইদমেত্থ ৱিচাৰেতব্বং – অৱিনিব্ভোগৰূপানং কিং অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠতা, উদাহু ৱিসংসট্ঠতাতি? ৱিসুং আৰম্মণভাৱেন সুৱিঞ্ঞেয্যনানত্তত্তা ন সংসট্ঠতা, নাপি ৱিসংসট্ঠতা সংসট্ঠাতি অনাসঙ্কনীযসভাৱত্তা. চতুন্নঞ্হি খন্ধানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠসভাৱত্তা ৰূপনিব্বানেহিপি সো সংসট্ঠভাৱো অত্থি নত্থীতি সিযা আসঙ্কা, তস্মা তেসং ইতৰেহি, ইতৰেসঞ্চ তেহি ৱিসংসট্ঠসভাৱতা ৱুচ্চতি, ন পন ৰূপানং ৰূপেহি কত্থচি সংসট্ঠতা অত্থীতি তদাসঙ্কাভাৱতো ৱিসংসট্ঠতা চ ৰূপানং ৰূপেহি ন ৱুচ্চতীতি. এস হি তেসং সভাৱোতি. চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানাদিপদেসু সংসট্ঠসমুট্ঠানাদিসদ্দা চিত্তসদ্দাপেক্খাতি পচ্চেকং চিত্তসদ্দসম্বন্ধত্তা চিত্তসংসট্ঠা চ তে চিত্তসমুট্ঠানা চাতি পচ্চেকং যোজেত্ৱা অত্থো ৱুত্তো. উপাদিযন্তেৱাতি ভূতানি গণ্হন্তি এৱ, নিস্সযন্তি এৱাতি অত্থো. যথা ভূতানি উপাদিযন্তি গয্হন্তি নিস্সীযন্তি, ন তথা এতানি গয্হন্তি নিস্সীযন্তি, তস্মা উপাদা. অথ ৱা ভূতানি অমুঞ্চিত্ৱা তেসং ৱণ্ণনিভাদিভাৱেন গহেতব্বতো উপাদা.