২. নালন্দসুত্তৱণ্ণনা
৩৭৮. দুতিযৱগ্গস্স দুতিযে নালন্দাযন্তি নালন্দাতি এৱংনামকে নগৰে, তং নগৰং গোচৰগামং কত্ৱা. পাৱাৰিকম্বৱনেতি দুস্সপাৱাৰিকসেট্ঠিনো অম্বৱনে. তং কিৰ তস্স উয্যানং অহোসি. সো ভগৱতো ধম্মদেসনং সুত্ৱা ভগৱতি পসন্নো তস্মিং উয্যানে কুটিলেণমণ্ডপাদিপটিমণ্ডিতং ভগৱতো ৱিহাৰং কত্ৱা নিয্যাতেসি. সো ৱিহাৰো জীৱকম্বৱনং ৱিয পাৱাৰিকম্বৱনন্ত্ৱেৱ সঙ্খং গতো. তস্মিং পাৱাৰিকম্বৱনে ৱিহৰতীতি অত্থো.
এৱংপসন্নোতি এৱং উপ্পন্নসদ্ধো, এৱং সদ্দহামীতি অত্থো. ভিয্যোভিঞ্ঞতৰোতি ভিয্যতৰো অভিঞ্ঞাতো ভিয্যতৰাভিয্যো ৱা, উত্তৰিতৰঞাণোতি অত্থো. সম্বোধিযন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে অৰহত্তমগ্গঞাণে ৱা অৰহত্তমগ্গেনেৱ হি বুদ্ধগুণা নিপ্পদেসা গহিতা হোন্তি, দ্ৱেপি অগ্গসাৱকা অৰহত্তমগ্গেনেৱ সাৱকপাৰমীঞাণং পটিলভন্তি, পচ্চেকবুদ্ধা পচ্চেকবোধিঞাণং, বুদ্ধা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চেৱ সকলে চ বুদ্ধগুণে. সব্বম্পি নেসং অৰহত্তমগ্গেনেৱ ইজ্ঝতি. তস্মা অৰহত্তমগ্গঞাণং সম্বোধি নাম হোতি. তেন উত্তৰিতৰো চ ভগৱতা নত্থি. তেনাহ ‘‘ভগৱতা ভিয্যোভিঞ্ঞতৰো, যদিদং সম্বোধিয’’ন্তি.
উড়াৰাতি সেট্ঠা. অযঞ্হি উড়াৰসদ্দো ‘‘উড়াৰানি খাদনীযানি খাদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৬৬) মধুৰে আগচ্ছতি. ‘‘উড়াৰায খলু ভৱং ৱচ্ছাযনো সমণং গোতমং পসংসায পসংসতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৮৮) সেট্ঠে. ‘‘অপ্পমাণো উড়াৰো ওভাসো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩২; ম. নি. ৩.২০১) ৱিপুলে. স্ৱাযমিধ সেট্ঠে আগতো. তেন ৱুত্তং ‘‘উড়াৰাতি সেট্ঠা’’তি. আসভীতি উসভস্স ৱাচাসদিসী অচলা অসম্পৱেধী. একংসো গহিতোতি অনুস্সৱেন ৱা আচৰিযপৰম্পৰায ৱা ইতিকিৰায ৱা পিটকসম্পদানেন ৱা আকাৰপৰিৱিতক্কেন ৱা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা ৱা তক্কহেতু ৱা নযহেতু ৱা অকথেত্ৱা পচ্চক্খতো ঞাণেন পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ৱিয একংসো গহিতো, সন্নিট্ঠানকথাৱ কথিতাতি অত্থো. সীহনাদোতি সেট্ঠনাদো, ৱনে উন্নাদযন্তেন সীহেন ৱিয উত্তমনাদো নদিতোতি অত্থো.
কিং নু তে সাৰিপুত্তাতি ইমং দেসনং কস্মা আৰভি? অনুযোগদাপনত্থং. একচ্চো হি সীহনাদং নদিত্ৱা অত্তনো সীহনাদে অনুযোগং দাতুং ন সক্কোতি, নিঘংসনং ন খমতি, সিলেসে পতিতমক্কটো ৱিয হোতি. যথা ধমমানং অপৰিসুদ্ধং লোহং ঝাযিত্ৱা অঙ্গাৰো হোতি, এৱং ঝামঙ্গাৰো ৱিয হোতি. একো সীহনাদে অনুযোগং দাপিযমানো দাতুং সক্কোতি, নিঘংসনং খমতি, ধমমানং নিদ্দোসজাতৰূপং ৱিয অধিকতৰং সোভতি, তাদিসো থেৰো. তেন নং ভগৱা ‘‘অনুযোগক্খমো অয’’ন্তি ঞত্ৱা সীহনাদে অনুযোগদাপনত্থং ইমং দেসনং আৰভি.
তত্থ সব্বে তেতি সব্বে তে তযা. এৱংসীলাতি মগ্গসীলেন ফলসীলেন লোকিযলোকুত্তৰসীলেন এৱংসীলা. এৱংধম্মাতি এত্থ সমাধিপক্খা ধম্মা অধিপ্পেতা, মগ্গসমাধিনা ফলসমাধিনা লোকিযলোকুত্তৰেন সমাধিনা এৱংসমাধীতি অত্থো. এৱংপঞ্ঞাতি মগ্গপঞ্ঞাদিৱসেনেৱ এৱংপঞ্ঞা. এৱংৱিহাৰিনোতি এত্থ পন হেট্ঠা সমাধিপক্খানং ধম্মানং গহিতত্তা ৱিহাৰো গহিতোপি পুন কস্মা গহিতমেৱ গণ্হতীতি চে. থেৰেন ইদং গহিতমেৱ. ইদঞ্হি নিৰোধসমাপত্তিদীপনত্থং ৱুত্তং. তস্মা এৱং নিৰোধসমাপত্তিৱিহাৰিনো তে ভগৱন্তো অহেসুন্তি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
এৱংৱিমুত্তাতি এত্থ ৱিক্খম্ভনৱিমুত্তি, তদঙ্গৱিমুত্তি, সমুচ্ছেদৱিমুত্তি, পটিপস্সদ্ধিৱিমুত্তি, নিস্সৰণৱিমুত্তীতি পঞ্চৱিধা ৱিমুত্তি. তত্থ অট্ঠ সমাপত্তিযো সযং ৱিক্খম্ভিতেহি নীৱৰণাদীহি ৱিমুত্তত্তা ৱিক্খম্ভনৱিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. অনিচ্চানুপস্সনাদিকা সত্ত অনুপস্সনা সযং তস্স তস্স পচ্চনীকৱসেন পৰিচ্চত্তাহি নিচ্চসঞ্ঞাদীহি ৱিমুত্তত্তা তদঙ্গৱিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. চত্তাৰো অৰিযমগ্গা সযং সমুচ্ছিন্নেহি কিলেসেহি ৱিমুত্তত্তা সমুচ্ছেদৱিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি মগ্গানুভাৱেন কিলেসানং পটিপস্সদ্ধন্তে উপ্পন্নত্তা পটিপস্সদ্ধিৱিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. নিব্বানং সব্বকিলেসেহি নিস্সটত্তা অপগতত্তা দূৰে ঠিতত্তা নিস্সৰণৱিমুত্তীতি সঙ্খং গতং. ইতি ইমাসং পঞ্চন্নং ৱিমুত্তীনং ৱসেন এৱং ৱিমুত্তাতি এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
কিং পন তে সাৰিপুত্ত যে তে ভৱিস্সন্তীতি অতীতা তাৱ নিৰুদ্ধা অপণ্ণত্তিকভাৱং গতা দীপসিখা ৱিয নিব্বুতা, এৱং নিৰুদ্ধে অপণ্ণত্তিকভাৱং গতে ত্ৱং কথং জানিস্সসি, অনাগতবুদ্ধানং পন গুণা কিং তযা অত্তনো চিত্তেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৱিদিতাতি পুচ্ছন্তো এৱমাহ.
কিং পন ত্যাহং সাৰিপুত্ত এতৰহীতি অনাগতাপি বুদ্ধা অজাতা অনিব্বত্তা অনুপ্পন্না, তে কথং জানিস্সসি. তেসঞ্হি জাননং অপদে আকাসে পদদস্সনং ৱিয হোতি. ইদানি মযা সদ্ধিং একৱিহাৰে ৱসসি, একতো ভিক্খায চৰসি, ধম্মদেসনাকালে দক্খিণপস্সে নিসীদসি, কিং পন ময্হং গুণা অত্তনো চেতসা পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৱিদিতা তযাতি অনুযুঞ্জন্তো এৱমাহ. থেৰো পন পুচ্ছিতপুচ্ছিতে ‘‘নো হেতং ভন্তে’’তি পটিক্খিপতি.
থেৰস্স চ ৱিদিতম্পি অত্থি, অৱিদিতম্পি. কিং সো অত্তনো ৱিদিতট্ঠানে পটিক্খেপং কৰোতি, অৱিদিতট্ঠানেতি? ৱিদিতট্ঠানে ন কৰোতি, অৱিদিতট্ঠানেযেৱ কৰোতি. থেৰো কিৰ অনুযোগে আৰদ্ধে এৱং অঞ্ঞাসি ‘‘নাযং অনুযোগো সাৱকপাৰমীঞাণে, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে পন অযং অনুযোগো’’তি অত্তনো সাৱকপাৰমীঞাণে পটিক্খেপং অকত্ৱাৱ অৱিদিতট্ঠানে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে পটিক্খেপং কৰোতি. তেন ইদম্পি দীপেতি – ভগৱা ময্হং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং বুদ্ধানং সীলসমাধিপঞ্ঞাৱিমুত্তিকাৰণজাননসমত্থং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং নত্থীতি.
এত্থাতি এতেসু অতীতাদিভেদেসু বুদ্ধেসু. অথ কিঞ্চৰহীতি অথ কস্মা এৱং ঞাণে অসতি তযা এৱং কথিতন্তি ৱদতি. ধম্মন্ৱযোতি ধম্মস্স পচ্চক্খতো ঞাণস্স অনুযোগং অনুগন্ত্ৱা উপ্পন্নং অনুমানঞাণং নযগ্গাহো ৱিদিতো, সাৱকপাৰমীঞাণে ঠত্ৱাৱ ইমিনা আকাৰেন জানামি ভগৱাতি ৱদতি. থেৰস্স হি নযগ্গাহো অপ্পমাণো অপৰিযন্তো. যথা চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পমাণং ৱা পৰিযন্তো ৱা নত্থি, এৱং ধম্মসেনাপতিনো নযগ্গাহস্স. তেন সো – ‘‘ইমিনা এৱংৱিধো ইমিনা এৱংৱিধো, ইমিনা অনুত্তৰো ইমিনা অনুত্তৰো সত্থা’’তি জানাতি. থেৰস্স হি নযগ্গাহো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগতিকো এৱ.
ইদানি তং নযগ্গাহং পাকটং কাতুং উপমং দস্সেন্তো সেয্যথাপি ভন্তেতিআদিমাহ. তত্থ যস্মা মজ্ঝিমদেসে নগৰস্স উদ্ধাপপাকাৰাদীনি থিৰানি ৱা হোন্তু দুব্বলানি ৱা, সব্বসো ৱা পন মা হোন্তু, চোৰানং আসঙ্কা ন হোতি. তস্মা তং অগ্গহেত্ৱা পচ্চন্তিমং নগৰন্তি আহ. দড়্হুদ্ধাপন্তি থিৰমূলপাকাৰং. দড়্হপাকাৰতোৰণন্তি থিৰপাকাৰঞ্চেৱ থিৰপিট্ঠসঙ্ঘাটঞ্চ. একদ্ৱাৰন্তি কস্মা আহ? বহুদ্ৱাৰে হি নগৰে বহূহি পণ্ডিতদোৱাৰিকেহি ভৱিতব্বং, একদ্ৱাৰেৱ একো ৱট্টতি. থেৰস্স চ পঞ্ঞায সদিসো অঞ্ঞো নত্থি, তস্মা অত্তনো পণ্ডিতভাৱস্স ওপম্মত্থং একংযেৱ দোৱাৰিকং দস্সেতুং ‘‘একদ্ৱাৰ’’ন্তি আহ.
পণ্ডিতোতি পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো. ব্যত্তোতি ৱেয্যত্তিযেন সমন্নাগতো ৱিসদঞাণো. মেধাৱীতি ঠানুপ্পত্তিকপঞ্ঞাসঙ্খাতায মেধায সমন্নাগতো. অনুপৰিযাযপথন্তি অনুপৰিযাযনামকং পাকাৰমগ্গং. পাকাৰসন্ধিন্তি দ্ৱিন্নং ইট্ঠকানং অপগতট্ঠানং. পাকাৰৱিৱৰন্তি পাকাৰস্স ছিন্নট্ঠানং. চেতসো উপক্কিলেসেতি পঞ্চনীৱৰণা চিত্তং উপক্কিলিস্সন্তি কিলিট্ঠং কৰোন্তি উপতাপেন্তি ৱিহেঠেন্তি, তস্মা ‘‘চেতসো উপক্কিলেসা’’তি ৱুচ্চন্তি. পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণেতি নীৱৰণা উপ্পজ্জমানা অনুপ্পন্নায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তি, তস্মা ‘‘পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণা’’তি ৱুচ্চন্তি. সুপতিট্ঠিতচিত্তাতি চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুট্ঠু ঠপিতচিত্তা হুত্ৱা. সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতন্তি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাসভাৱেন ভাৱেত্ৱা. অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিন্তি অৰহত্তং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিজ্ঝিংসূতি দস্সেতি.
অপিচেত্থ সতিপট্ঠানাতি ৱিপস্সনা, বোজ্ঝঙ্গা মগ্গো, অনুত্তৰসম্মাসম্বোধি অৰহত্তং. সতিপট্ঠানাতি ৱা ৱিপস্সনা, বোজ্ঝঙ্গামিস্সকা, সম্মাসম্বোধি অৰহত্তমেৱ. দীঘভাণকমহাসীৱত্থেৰো পনাহ ‘‘সতিপট্ঠানে ৱিপস্সনং গহেত্ৱা বোজ্ঝঙ্গে মগ্গো চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চাতি গহিতে সুন্দৰো পঞ্হো ভৱেয্য, ন পনেৱং গহিত’’ন্তি. ইতি থেৰো সব্ববুদ্ধানং নীৱৰণপ্পহানে সতিপট্ঠানভাৱনায সম্বোধিযঞ্চ মজ্ঝে ভিন্নসুৱণ্ণৰজতানং ৱিয নানত্তাভাৱং দস্সেতি.
ইধ ঠত্ৱা উপমা সংসন্দেতব্বা – আযস্মা হি সাৰিপুত্তো পচ্চন্তনগৰং দস্সেসি, পাকাৰং দস্সেসি, অনুপৰিযাযপথং দস্সেসি, দ্ৱাৰং দস্সেসি, পণ্ডিতদোৱাৰিকং দস্সেসি, নগৰং পৱিসনকনিক্খমনকে ওড়াৰিকে পাণে দস্সেসি, দোৱাৰিকস্স তেসং পাণানং পাকটভাৱং দস্সেসি. তত্থ কিং কেন সদিসন্তি চে? নগৰং ৱিয হি নিব্বানং, পাকাৰো ৱিয সীলং, অনুপৰিযাযপথো ৱিয হিৰী, দ্ৱাৰং ৱিয অৰিযমগ্গো, পণ্ডিতদোৱাৰিকো ৱিয ধম্মসেনাপতি, নগৰং পৱিসনকনিক্খমনকা ওড়াৰিকপাণা ৱিয অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না বুদ্ধা, দোৱাৰিকস্স তেসং পাণানং পাকটভাৱো ৱিয আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং বুদ্ধানং সীলসমথাদীহি পাকটভাৱো. এত্তাৱতা থেৰেন ভগৱতো – ‘‘এৱমহং সাৱকপাৰমীঞাণে ঠত্ৱা ধম্মন্ৱযেন নযগ্গাহেন জানামী’’তি অত্তনো সীহনাদস্স অনুযোগো দিন্নো হোতি.
তস্মাতি যস্মা ‘‘ন খো মেতং, ভন্তে, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু অৰহন্তেসু সম্মাসম্বুদ্ধেসু চেতোপৰিযঞাণং অত্থি, অপিচ ধম্মন্ৱযো ৱিদিতো’’তি ৱদতি, তস্মা. অভিক্খণং ভাসেয্যাসীতি পুনপ্পুনং ভাসেয্যাসি, ‘‘পুব্বণ্হে মে কথিত’’ন্তি মা মজ্ঝন্হিকাদীসু ন কথযিত্থ, ‘‘অজ্জ ৱা মে কথিত’’ন্তি মা পৰদিৱসাদীসু ন কথযিত্থাতি অত্থো. সা পহীযিস্সতীতি ‘‘সাৰিপুত্তসদিসোপি নাম ঞাণজৱনসম্পন্নো সাৱকো বুদ্ধানং চিত্তাচাৰং জানিতুং ন সক্কোতি, এৱং অপ্পমেয্যা তথাগতা’’তি চিন্তেন্তানং যা তথাগতে কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা, সা পহীযিস্সতীতি.