নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
সংযুত্তনিকাযে
মহাৱগ্গ-অট্ঠকথা
১. মগ্গসংযুত্তং
১. অৱিজ্জাৱগ্গো
১-২. অৱিজ্জাসুত্তাদিৱণ্ণনা
১-২. মহাৱগ্গস্স পঠমে পুব্বঙ্গমাতি সহজাতৱসেন চ উপনিস্সযৱসেন চাতি দ্ৱীহাকাৰেহি পুব্বঙ্গমা. সমাপত্তিযাতি সমাপজ্জনায সভাৱপটিলাভায, উপ্পত্তিযাতি অত্থো. অন্ৱদেৱ অহিৰিকং অনোত্তপ্পন্তি সা পনেসা যদেতং অলজ্জনাকাৰসণ্ঠিকং অহিৰিকং, অভাযনাকাৰসণ্ঠিতঞ্চ অনোত্তপ্পং, এতং অনুদেৱ সহেৱ একতোৱ, ন ৱিনা তেন উপ্পজ্জতীতি অত্থো. অৱিজ্জাগতস্সাতি অৱিজ্জায উপগতস্স সমন্নাগতস্স. মিচ্ছাদিট্ঠীতি অযাথাৱদিট্ঠি অনিয্যানিকদিট্ঠি. পহোতীতি হোতি উপ্পজ্জতি. মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদীসুপি অযাথাৱঅনিয্যানিকৱসেনেৱ মিচ্ছাভাৱো ৱেদিতব্বো. ইতি ইমানি অট্ঠপি অকুসলধম্মসমাপত্তিযা মিচ্ছত্তঅঙ্গানি নাম হোন্তি. তানি পন ন একক্খণে সব্বানি লব্ভন্তি, নানক্খণে লব্ভন্তি.
কথং? যদা হি দিট্ঠিসম্পযুত্তচিত্তং কাযৱিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেন্তং উপ্পজ্জতি, তদা মিচ্ছাদিট্ঠি মিচ্ছাসঙ্কপ্পো মিচ্ছাৱাযামো মিচ্ছাসতি মিচ্ছাসমাধি মিচ্ছাকম্মন্তোতি ছ অঙ্গানি হোন্তি. যদা দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তং, তদা মিচ্ছাদিট্ঠিৱজ্জানি পঞ্চ. যদা তানেৱ দ্ৱে ৱচীৱিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেন্তি, তদা মিচ্ছাকম্মন্তট্ঠানে মিচ্ছাৱাচায সদ্ধিং তানেৱ ছ ৱা পঞ্চ ৱা. অযং আজীৱো নাম কুপ্পমানো কাযৱচীদ্ৱাৰেসুযেৱ অঞ্ঞতৰস্মিং কুপ্পতি, ন মনোদ্ৱাৰে. তস্মা যদা আজীৱসীসেন তানেৱ চিত্তানি কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তিযো সমুট্ঠাপেন্তি, তদা কাযকম্মং মিচ্ছাজীৱো নাম হোতি, তথা ৱচীকম্মন্তি মিচ্ছাজীৱস্স ৱসেন তানেৱ ছ ৱা পঞ্চ ৱা. যদা পন ৱিঞ্ঞত্তিং অসমুট্ঠাপেত্ৱা তানি চিত্তানি উপ্পজ্জন্তি, তদা মিচ্ছাদিট্ঠিমিচ্ছাসঙ্কপ্পমিচ্ছাৱাযামমিচ্ছাসতিমিচ্ছাসমাধিৱসেন পঞ্চ ৱা, মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদিৱসেন চত্তাৰি ৱা হোন্তীতি এৱং ন একক্খণে সব্বানি লব্ভন্তি, নানক্খণে লব্ভন্তীতি.
সুক্কপক্খে ৱিজ্জাতি কম্মস্সকতঞাণং. ইহাপি সহজাতৱসেন চ উপনিস্সযৱসেন চাতি দ্ৱীহাকাৰেহি পুব্বঙ্গমতা ৱেদিতব্বা. হিৰোত্তপ্পন্তি হিৰী চ ওত্তপ্পঞ্চ. তত্থ লজ্জনাকাৰসণ্ঠিতা হিৰী, ভাযনাকাৰসণ্ঠিতং ওত্তপ্পং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তোৱ. ৱিজ্জাগতস্সাতি ৱিজ্জায উপগতস্স সমন্নাগতস্স. ৱিদ্দসুনোতি ৱিদুনো পণ্ডিতস্স. সম্মাদিট্ঠীতি যাথাৱদিট্ঠি নিয্যানিকদিট্ঠি. সম্মাকম্মন্তাদীসুপি এসেৱ নযো. ইতি কুসলধম্মসমাপত্তিযা ইমানি অট্ঠঙ্গানি হোন্তি, তানি লোকিযমগ্গক্খণে ন একতো সব্বানি লব্ভন্তি, লোকুত্তৰমগ্গক্খণে পন লব্ভন্তি. তানি চ খো পঠমজ্ঝানিকমগ্গে, দুতিযজ্ঝানিকাদীসু পন সম্মাসঙ্কপ্পৱজ্জানি সত্তেৱ হোন্তি.
তত্থ যো এৱং ৱদেয্য ‘‘যস্মা মজ্ঝিমনিকাযম্হি মহাসড়াযতনিকসুত্তে (ম. নি. ৩.৪৩১) ‘যা তথাভূতস্স দিট্ঠি, সাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠি. যো তথাভূতস্স, সঙ্কপ্পো, স্ৱাস্স হোতি সম্মাসঙ্কপ্পো. যো তথাভূতস্স ৱাযামো, স্ৱাস্স হোতি সম্মাৱাযামো. যা তথাভূতস্স সতি, স্ৱাস্স হোতি সম্মাসতি. যো তথাভূতস্স সমাধি, স্ৱাস্স হোতি সম্মাসমাধি. পুব্বেৱ খো পনস্স কাযকম্মং ৱচীকম্মং আজীৱো চ সুপৰিসুদ্ধো’তি ৱুত্তং তস্মা পঞ্চঙ্গিকোপি লোকুত্তৰমগ্গো হোতী’’তি সো ৱত্তব্বো – তস্মিংযেৱ সুত্তে ‘‘এৱমস্সাযং অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতী’’তি ইদং কস্মা ন পস্সসি? যং পনেতং ‘‘পুব্বেৱ খো পনস্সা’’তি ৱুত্তং, তং পব্বজিতদিৱসতো পট্ঠায পৰিসুদ্ধভাৱদস্সনত্থং. পব্বজিতদিৱসতো পট্ঠায হি পৰিসুদ্ধানি কাযকম্মাদীনি লোকুত্তৰমগ্গক্খণে অতিপৰিসুদ্ধানি হোন্তীতি অযমত্থো দীপিতো.
যম্পি অভিধম্মে ৱুত্তং ‘‘তস্মিং খো পন সমযে পঞ্চঙ্গিকো মগ্গো হোতী’’তি (ৱিভ. ২১২), তং একং কিচ্চন্তৰং দস্সেতুং ৱুত্তং. যস্মিঞ্হি কালে মিচ্ছাকম্মন্তং পহায সম্মাকম্মন্তং পূৰেতি, তস্মিং কালে মিচ্ছাৱাচা ৱা মিচ্ছাজীৱো ৱা ন হোতি, দিট্ঠি সঙ্কপ্পো ৱাযামো সতি সমাধীতি ইমেসুযেৱ পঞ্চসু কাৰকঙ্গেসু সম্মাকম্মন্তো পূৰতি. ৱিৰতিৱসেন হি সম্মাকম্মন্তো পূৰতি নাম. সম্মাৱাচাসম্মাআজীৱেসুপি এসেৱ নযো. ইতি ইমং কিচ্চন্তৰং দস্সেতুং এৱং ৱুত্তং. লোকিযমগ্গক্খণে চ পঞ্চেৱ হোন্তি, ৱিৰতি পন অনিযতা. তস্মা ‘‘ছঅঙ্গিকো’’তি অৱত্ৱা ‘‘পঞ্চঙ্গিকো’’ত্ৱেৱ ৱুত্তং. ‘‘যা চ, ভিক্খৱে, অৰিযচিত্তস্স অনাসৱচিত্তস্স অৰিযমগ্গসমঙ্গিনো অৰিযমগ্গং ভাৱযতো তীহি কাযদুচ্চৰিতেহি আৰতি ৱিৰতি পটিৱিৰতি ৱেৰমণী অকিৰিযা অকৰণং, অযং ভিক্খৱে সম্মাকম্মন্তো অৰিযো অনাসৱো লোকুত্তৰমগ্গো’’তি (ম. নি. ৩.১৩৯). এৱং পন মহাচত্তালীসকসুত্তাদীসু অনেকেসু সুত্তেসু সম্মাকম্মন্তাদীনঞ্চ লোকুত্তৰমগ্গস্স অঙ্গভাৱসিদ্ধিতো অট্ঠঙ্গিকোৱ লোকুত্তৰমগ্গো হোতীতি ৱেদিতব্বোতি. ইমস্মিং সুত্তে অযং অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকোৱ কথিতো. দুতিযং কোসলসংযুত্তে ৱুত্তমেৱ.
৩. সাৰিপুত্তসুত্তৱণ্ণনা
৩. ততিযে সকলমিদং ভন্তেতি আনন্দত্থেৰো সাৱকপাৰমীঞাণস্স মত্থকং অপ্পত্ততায সকলম্পি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযেন লব্ভতীতি ন অঞ্ঞাসি, ধম্মসেনাপতি পন সাৱকপাৰমীঞাণস্স মত্থকে ঠিতত্তা অঞ্ঞাসি, তস্মা এৱমাহ. তেনেৱস্স ভগৱা সাধু সাধূতি সাধুকাৰমদাসি.
৪. জাণুস্সোণিব্ৰাহ্মণসুত্তৱণ্ণনা
৪. চতুত্থে সব্বসেতেন ৱড়ৱাভিৰথেনাতি সকলসেতেন চতূহি ৱড়ৱাহি যুত্তৰথেন. সো কিৰ সব্বো সচক্কপঞ্জৰকুব্বৰো ৰজতপৰিক্খিত্তো হোতি. ৰথো চ নামেস দুৱিধো হোতি – যোধৰথো, অলঙ্কাৰৰথোতি. তত্থ যোধৰথো চতুৰস্সসণ্ঠানো হোতি নাতিমহা দ্ৱিন্নং তিণ্ণং ৱা জনানং গহণসমত্থো. অলঙ্কাৰৰথো মহা হোতি দীঘতো দীঘো পুথুলতো পুথুলো চ, তত্থ ছত্তগ্গাহকো ৱালবীজনিগ্গাহকো তালৱণ্টগ্গাহকোতি এৱং অট্ঠ ৱা দস ৱা সুখেনেৱ ঠাতুং ৱা নিসীদিতুং ৱা নিপজ্জিতুং ৱা সক্কোন্তি. অযম্পি অলঙ্কাৰৰথোযেৱ.
সেতা সুদং অস্সাতি তা ৱড়ৱা পকতিযা সেতৱণ্ণাৱ. সেতালঙ্কাৰাতি পসাধনং তাসং ৰজতমযং অহোসি. সেতো ৰথোতি ৰথোপি ৱুত্তনযেনেৱ ৰজতপৰিক্খিত্তত্তা তত্থ তত্থ দন্তকম্মখচিতত্তা চ সেতোৱ. সেতপৰিৱাৰোতি যথা অঞ্ঞে ৰথা সীহচম্মপৰিৱাৰাপি হোন্তি, ব্যগ্ঘচম্মপৰিৱাৰাপি পণ্ডুকম্বলপৰিৱাৰাপি হোন্তি, ন এৱং এস. এস পন ঘনদুকূলেন পৰিৱাৰিতো অহোসি. সেতা ৰস্মিযোতি ৰস্মিযোপি ৰজতপনাড়িসুপৰিক্খিত্তা. সেতা পতোদলট্ঠীতি পতোদলট্ঠিপি ৰজতপৰিক্খিত্তা.
সেতং ছত্তন্তি ৰথমজ্ঝে উস্সাপিতছত্তম্পি সেতমেৱ অহোসি. সেতং উণ্হীসন্তি অট্ঠঙ্গুলৱিত্থাৰো ৰজতমযো উণ্হীসপট্টো সেতো. সেতানি ৱত্থানীতি ৱত্থানিপি সেতানি ফেণপুঞ্জৱণ্ণানি. তেসু নিৱাসনং পঞ্চসতগ্ঘনকং, উত্তৰাসঙ্গো সহস্সগ্ঘনকো. সেতা উপাহনাতি উপাহনা নাম মগ্গাৰুড়্হস্স ৱা হোন্তি অটৱিং ৱা পৱিসন্তস্স. অযং পন ৰথং অভিৰুড়্হো, তেনস্স তদনুচ্ছৱিকো ৰজতপটিসেৱিতো পাদালঙ্কাৰো নাম এস এৱং ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. সেতায সুদং ৱালবীজনিযাতি ফলিকমযদণ্ডায সেতচমৰৱালবীজনিযা. ন কেৱলঞ্চ এত্তকমেৱস্স সেতং অহোসি, সো পন ব্ৰাহ্মণো সেতৱিলেপনং ৱিলিম্পি, সেতমালং পিড়ন্ধি, দসসু অঙ্গুলীসু অঙ্গুলিমুদ্দিকা কণ্ণেসু কুণ্ডলানীতি এৱমাদি অলঙ্কাৰোপিস্স ৰজতমযোৱ অহোসি. পৰিৱাৰব্ৰাহ্মণাপিস্স দসসহস্সমত্তা তথেৱ সেতৱত্থৱিলেপনমালালঙ্কাৰা অহেসুং.
যং পনেতং সাৱত্থিযা নিয্যাযন্তন্তি ৱুত্তং, তত্ৰাযং নিয্যাযনৱিভাৱনা – সো কিৰ ছন্নং ছন্নং মাসানং একৱাৰং নগৰং পদক্খিণং কৰোতি – ‘‘ইতো এত্তকেহি দিৱসেহি নগৰং পদক্খিণং কৰিস্সতী’’তি পুৰেতৰমেৱ ঘোসনা কযিৰতি. তং সুত্ৱা যে নগৰতো ন পক্কন্তা, তে ন পক্কমন্তি. যেপি পক্কন্তা, তেপি ‘‘পুঞ্ঞৱতো সিৰিসম্পত্তিং পস্সিস্সামা’’তি আগচ্ছন্তি. যং দিৱসং ব্ৰাহ্মণো নগৰং অনুৱিচৰতি, তদা পাতোৱ নগৰৱীথিযো সম্মজ্জিত্ৱা ৱালিকং ওকিৰিত্ৱা লাজপঞ্চমেহি পুপ্ফেহি ৱিপ্পকিৰিত্ৱা পুণ্ণঘটে ঠপেত্ৱা কদলিযো চ ধজে চ উস্সাপেত্ৱা সকলনগৰং ধূপিতৱাসিতং কৰোন্তি.
ব্ৰাহ্মণো পাতোৱ সীসং ন্হাযিত্ৱা পুৰেভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ সেতৱত্থাদীহি অত্তানং অলঙ্কৰিত্ৱা পাসাদা ওৰুয্হ ৰথং অভিৰুহতি. অথ নং তে ব্ৰাহ্মণা সব্বসেতৱত্থৱিলেপনমালালঙ্কাৰা সেতচ্ছত্তানি গহেত্ৱা পৰিৱাৰেন্তি. ততো মহাজনস্স সন্নিপাতত্থং পঠমংযেৱ তৰুণদাৰকানং ফলাফলানি ৱিকিৰন্তি, তদনন্তৰং মাসকৰূপাদীনি, তদনন্তৰং কহাপণে ৱিকিৰন্তি. মহাজনো সন্নিপততি, উক্কুট্ঠিযো চেৱ চেলুক্খেপা চ ৱত্তন্তি. অথ ব্ৰাহ্মণো মঙ্গলিকসোৱত্থিকাদীসু মঙ্গলানি চেৱ সুৱত্থিযো চ কৰোন্তেসু মহাসম্পত্তিযা নগৰং অনুৱিচৰতি. পুঞ্ঞৱন্তা মনুস্সা একভূমিকাদিপাসাদে আৰুয্হ সুকপত্তসদিসানি ৱাতপানকৱাটানি ৱিৱৰিত্ৱা ওলোকেন্তি. ব্ৰাহ্মণোপি অত্তনো যসসিৰিসম্পত্তিযা নগৰং অজ্ঝোত্থৰন্তো ৱিয দক্খিণদ্ৱাৰাভিমুখো হোতি. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং.
তমেনং জনো দিস্ৱাতি মহাজনো তং ৰথং দিস্ৱা. ব্ৰহ্মন্তি সেট্ঠাধিৱচনমেতং. ব্ৰহ্মং ৱত ভো যানন্তি সেট্ঠযানসদিসং ৱত ভো যানন্তি অযমেত্থ অত্থো. ইমস্সেৱ খো এতন্তি, আনন্দ, মনুস্সা নাম ৱণ্ণভাণকানং ধনং দত্ৱা অত্তনো দাৰিকানং ৱণ্ণগীতং গাযাপেন্তি ‘‘অভিৰূপো হোতি দস্সনীযো মহদ্ধনো মহাভোগো’’তি, ন চ তেন ৱণ্ণভণনমত্তেন অভিৰূপা ৱা হোন্তি মহদ্ধনা ৱা, এৱমেৱ মহাজনো ব্ৰাহ্মণস্স ৰথং দিস্ৱা – ‘‘ব্ৰহ্মং ৱত ভো যান’’ন্তি কিঞ্চাপি এৱং ৱণ্ণং ভণতি, ন পনেতং যানং ৱণ্ণভণনমত্তেনেৱ ব্ৰহ্মযানং নাম হোতি. লামকঞ্হি এতং ছৱং. পৰমত্থেন পন ইমস্সেৱ খো এতং, আনন্দ, অৰিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স অধিৱচনং. অযঞ্হি সব্বদোসৱিগমেন সেট্ঠো, ইমিনা চ অৰিযা নিব্বানং যন্তীতি ব্ৰহ্মযানং ইতিপি, ধম্মভূতত্তা যানত্তা চ ধম্মযানং ইতিপি, অনুত্তৰত্তা কিলেসসঙ্গামস্স চ ৱিজিতত্তা অনুত্তৰো সঙ্গামৱিজযো ইতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি.
ইদানিস্স নিদ্দোসভাৱঞ্চেৱ সঙ্গামৱিজযভাৱঞ্চ দস্সেন্তো ৰাগৱিনযপৰিযোসানাতিআদিমাহ. তত্থ ৰাগং ৱিনযমানা পৰিযোসাপেতি পৰিযোসানং গচ্ছতি নিপ্ফজ্জতীতি ৰাগৱিনযপৰিযোসানা. এস নযো সব্বত্থ.
যস্স সদ্ধা চ পঞ্ঞা চাতি যস্স অৰিযমগ্গযানস্স সদ্ধানুসাৰিৱসেন সদ্ধা, ধম্মানুসাৰিৱসেন পঞ্ঞাতি ইমে দ্ৱে ধম্মা সদা ধুৰং যুত্তা, তত্ৰমজ্ঝত্ততাযুগে যুত্তাতি অত্থো. হিৰী ঈসাতি অত্তনা সদ্ধিং অধিৱিট্ঠেন বহিদ্ধাসমুট্ঠানেন ওত্তপ্পেন সদ্ধিং অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা হিৰী যস্স মগ্গৰথস্স ঈসা. মনো যোত্তন্তি ৱিপস্সনাচিত্তঞ্চ মগ্গচিত্তঞ্চ যোত্তং. যথা হি ৰথস্স ৱাকাদিমযং যোত্তং গোণে একাবদ্ধে কৰোতি একসঙ্গহিতে, এৱং মগ্গৰথস্স লোকিযৱিপস্সনাচিত্তং অতিৰেকপঞ্ঞাস, লোকুত্তৰৱিপস্সনাচিত্তং অতিৰেকসট্ঠি কুসলধম্মে একাবদ্ধে একসঙ্গহে কৰোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘মনো যোত্ত’’ন্তি. সতি আৰক্খসাৰথীতি মগ্গসম্পযুত্তা সতি আৰক্খসাৰথি. যথা হি ৰথস্স আৰক্খো সাৰথি নাম যোগ্গিযো. ধুৰং ৱাহেতি যোজেতি অক্খং অব্ভঞ্জতি ৰথং পেসেতি ৰথযুত্তকে নিব্বিসেৱনে কৰোতি, এৱং মগ্গৰথস্স সতি. অযঞ্হি আৰক্খপচ্চুপট্ঠানা চেৱ কুসলাকুসলানঞ্চ ধম্মানং গতিযো সমন্ৱেসতীতি ৱুত্তা.
ৰথোতি অৰিযঅট্ঠঙ্গিকমগ্গৰথো. সীলপৰিক্খাৰোতি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলালঙ্কাৰো. ঝানক্খোতি ৱিপস্সনাসম্পযুত্তানং পঞ্চন্নং ঝানঙ্গানং ৱসেন ঝানমযঅক্খো. চক্কৱীৰিযোতি ৱীৰিযচক্কো, কাযিকচেতসিকসঙ্খাতানি দ্ৱে ৱীৰিযানি অস্স চক্কানীতি অত্থো. উপেক্খা ধুৰসমাধীতি ধুৰস্স সমাধি, উন্নতোনতাকাৰস্স অভাৱেন দ্ৱিন্নম্পি যুগপদেসানং সমতাতি অত্থো. অযঞ্হি তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খা চিত্তুপ্পাদস্স লীনুদ্ধচ্চভাৱং হৰিত্ৱা পযোগমজ্ঝত্তে চিত্তং ঠপেতি, তস্মা ইমস্স মগ্গৰথস্স ‘‘ধুৰসমাধী’’তি ৱুত্তা. অনিচ্ছা পৰিৱাৰণন্তি বাহিৰকৰথস্স সীহচম্মাদীনি ৱিয ইমস্সাপি অৰিযমগ্গৰথস্স অলোভসঙ্খাতা অনিচ্ছা পৰিৱাৰণং নাম.
অব্যাপাদোতি মেত্তা চ মেত্তাপুব্বভাগো চ. অৱিহিংসাতি কৰুণা চ কৰুণাপুব্বভাগো চ. ৱিৱেকোতি কাযৱিৱেকাদি তিৱিধৱিৱেকো. যস্স আৱুধন্তি যস্স অৰিযমগ্গৰথে ঠিতস্স কুলপুত্তস্স এতং পঞ্চৱিধং আৱুধং. যথা হি ৰথে ঠিতো পঞ্চহি আৱুধেহি সপত্তে ৱিজ্ঝতি, এৱং যোগাৱচৰোপি ইমস্মিং লোকিযলোকুত্তৰমগ্গৰথে ঠিতো মেত্তায দোসং ৱিজ্ঝতি, কৰুণায ৱিহিংসং, কাযৱিৱেকেন গণসঙ্গণিকং, চিত্তৱিৱেকেন কিলেসসঙ্গণিকং, উপধিৱিৱেকেন সব্বাকুসলং ৱিজ্ঝতি. তেনস্সেতং পঞ্চৱিধং ‘‘আৱুধ’’ন্তি ৱুত্তং. তিতিক্খাতি দুৰুত্তানং দুৰাগতানং ৱচনপথানং অধিৱাসনক্খন্তি. চম্মসন্নাহোতি সন্নদ্ধচম্মো. যথা হি ৰথে ঠিতো ৰথিকো পটিমুক্কচম্মো আগতাগতে সৰে খমতি, ন নং তে ৱিজ্ঝন্তি, এৱং অধিৱাসনক্খন্তিসমন্নাগতো ভিক্খু আগতাগতে ৱচনপথে খমতি, ন নং তে ৱিজ্ঝন্তি. তস্মা ‘‘তিতিক্খা চম্মসন্নাহো’’তি ৱুত্তো. যোগক্খেমায ৱত্ততীতি চতূহি যোগেহি খেমায নিব্বানায ৱত্ততি, নিব্বানাভিমুখো গচ্ছতিযেৱ, ন তিট্ঠতি ন ভিজ্জতীতি অত্থো.
এতদত্তনি সম্ভূতন্তি এতং মগ্গযানং অত্তনো পুৰিসকাৰং নিস্সায লদ্ধত্তা অত্তনি সম্ভূতং নাম হোতি. ব্ৰহ্মযানং অনুত্তৰন্তি অসদিসং সেট্ঠযানং. নিয্যন্তি ধীৰা লোকম্হাতি যেসং এতং যানং অত্থি, তে ধীৰা পণ্ডিতপুৰিসা লোকম্হা নিয্যন্তি গচ্ছন্তি. অঞ্ঞদত্থূতি একংসেন. জযং জযন্তি ৰাগাদযো সপত্তে জিনন্তা জিনন্তা.
৫-৬. কিমত্থিযসুত্তাদিৱণ্ণনা
৫-৬. পঞ্চমে অযমেৱাতি এৱসদ্দো নিযমত্থো. তেন অঞ্ঞং মগ্গং পটিক্খিপতি. ইমস্মিং সুত্তে ৱট্টদুক্খঞ্চেৱ মিস্সকমগ্গো চ কথিতো. ছট্ঠং উত্তানমেৱ.
৭. দুতিযঅঞ্ঞতৰভিক্খুসুত্তৱণ্ণনা
৭. সত্তমে নিব্বানধাতুযা খো এতং ভিক্খু অধিৱচনন্তি অসঙ্খতায অমতায নিব্বানধাতুযা এতং অধিৱচনং. আসৱানং খযো তেন ৱুচ্চতীতি অপিচ তেন ৰাগাদিৱিনযেন আসৱানং খযোতিপি ৱুচ্চতি. আসৱক্খযো নাম অৰহত্তং, অৰহত্তস্সাপি এতং ৰাগৱিনযোতিআদি নামমেৱাতি দীপেতি. এতদৱোচাতি ‘‘সত্থাৰা নিব্বানধাতূতি ৱদন্তেন অমতং নিব্বানং কথিতং, মগ্গো পনস্স ন কথিতো. তং কথাপেস্সামী’’তি অনুসন্ধিকুসলতায পুচ্ছন্তো এতং অৱোচ.
৮. ৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
৮. অট্ঠমে কতমা চ ভিক্খৱে সম্মাদিট্ঠীতি একেন পৰিযাযেন অট্ঠঙ্গিকমগ্গং ৱিভজিত্ৱা পুন অপৰেন পৰিযাযেন ৱিভজিতুকামো ইদং দেসনং আৰভি. তত্থ দুক্খে ঞাণন্তি সৱনসম্মসনপটিৱেধপচ্চৱেক্খণৱসেন চতূহাকাৰেহি উপ্পন্নং ঞাণং. সমুদযেপি এসেৱ নযো. সেসেসু পন দ্ৱীসু সম্মসনস্স অভাৱা তিৱিধমেৱ ৱট্টতি. এৱমেতং ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদিনা চতুসচ্চকম্মট্ঠানং দস্সিতং.
তত্থ পুৰিমানি দ্ৱে সচ্চানি ৱট্টং, পচ্ছিমানি ৱিৱট্টং. তেসু ভিক্খুনো ৱট্টে কম্মট্ঠানাভিনিৱেসো হোতি, ৱিৱট্টে নত্থি অভিনিৱেসো. পুৰিমানি হি দ্ৱে সচ্চানি ‘‘পঞ্চক্খন্ধা দুক্খং, তণ্হা সমুদযো’’তি এৱং সঙ্খেপেন চ, ‘‘কতমে পঞ্চক্খন্ধা ৰূপক্খন্ধো’’তিআদিনা নযেন ৱিত্থাৰেন চ আচৰিযসন্তিকে উগ্গণ্হিত্ৱা ৱাচায পুনপ্পুনং পৰিৱত্তেন্তো যোগাৱচৰো কম্মং কৰোতি. ইতৰেসু পন দ্ৱীসু সচ্চেসু – ‘‘নিৰোধসচ্চং ইট্ঠং কন্তং মনাপং, মগ্গসচ্চং ইট্ঠং কন্তং মনাপ’’ন্তি এৱং সৱনেনেৱ কম্মং কৰোতি. সো এৱং কৰোন্তো চত্তাৰি সচ্চানি একপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝতি, একাভিসমযেন অভিসমেতি. দুক্খং পৰিঞ্ঞাপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝতি, সমুদযং পহানপটিৱেধেন, নিৰোধং সচ্ছিকিৰিযপটিৱেধেন, মগ্গং ভাৱনাপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝতি. দুক্খং পৰিঞ্ঞাভিসমযেন…পে… মগ্গং ভাৱনাভিসমযেন অভিসমেতি.
এৱমস্স পুব্বভাগে দ্ৱীসু সচ্চেসু উগ্গহপৰিপুচ্ছাসৱনধাৰণসম্মসনপটিৱেধো হোতি, দ্ৱীসু সৱনপটিৱেধোযেৱ. অপৰভাগে তীসু কিচ্চতো পটিৱেধো হোতি, নিৰোধে আৰম্মণপটিৱেধো. পচ্চৱেক্খণা পন পত্তসচ্চস্স হোতি. ইমস্স ভিক্খুনো পুব্বে পৰিগ্গহতো – ‘‘দুক্খং পৰিজানামি, সমুদযং পজহামি, নিৰোধং সচ্ছিকৰোমি, মগ্গং ভাৱেমী’’তি আভোগসমন্নাহাৰমনসিকাৰপচ্চৱেক্খণা নত্থি, পৰিগ্গহতো পট্ঠায হোতি. অপৰভাগে পন দুক্খং পৰিঞ্ঞাতমেৱ হোতি…পে… মগ্গো ভাৱিতোৱ হোতি.
তত্থ দ্ৱে সচ্চানি দুদ্দসত্তা গম্ভীৰানি, দ্ৱে গম্ভীৰত্তা দুদ্দসানি. দুক্খসচ্চঞ্হি উপ্পত্তিতো পাকটং, খাণুকণ্টকপহাৰাদীসু ‘‘অহো দুক্খ’’ন্তি ৱত্তব্বতম্পি আপজ্জতি. সমুদযম্পি খাদিতুকামতাভুঞ্জিতুকামতাদিৱসেন উপ্পত্তিতো পাকটং. লক্খণপটিৱেধতো পন উভযম্পি গম্ভীৰং. ইতি তানি দুদ্দসত্তা গম্ভীৰানি. ইতৰেসং দ্ৱিন্নং দস্সনত্থায পযোগো ভৱগ্গগ্গহণত্থং হত্থপসাৰণং ৱিয অৱীচিফুসনত্থং পাদপসাৰণং ৱিয সতধা ভিন্নস্স ৱালস্স কোটিযা কোটিং পটিপাদনং ৱিয চ হোতি. ইতি তানি গম্ভীৰত্তা দুদ্দসানি. এৱং দুদ্দসত্তা গম্ভীৰেসু গম্ভীৰত্তা চ দুদ্দসেসু চতূসু সচ্চেসু উগ্গহাদিৱসেন ইদং ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. পটিৱেধক্খণে পন একমেৱ তং ঞাণং হোতি.
নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদীসু কামপচ্চনীকট্ঠেন কামতো নিস্সটভাৱেন ৱা, কামং সম্মসন্তস্স উপ্পন্নোতি ৱা, কামপদঘাতং কামৱূপসমং কৰোন্তো উপ্পন্নোতি ৱা, কামৱিৱিত্তন্তে উপ্পন্নোতি ৱা নেক্খম্মসঙ্কপ্পো. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. সব্বেপি চ তে নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদযো কামব্যাপাদৱিহিংসাৱিৰমণসঞ্ঞানং নানত্তা পুব্বভাগে নানা, মগ্গক্খণে পন ইমেসু তীসু ঠানেসু উপ্পন্নস্স অকুসলসঙ্কপ্পস্স পদচ্ছেদতো অনুপ্পত্তিসাধনৱসেন মগ্গঙ্গং পূৰযমানো একোৱ কুসলসঙ্কপ্পো উপ্পজ্জতি. অযং সম্মাসঙ্কপ্পো নাম.
মুসাৱাদা ৱেৰমণীআদযোপি মুসাৱাদাদীহি ৱিৰমণসঞ্ঞানং নানত্তা পুব্বভাগে নানা, মগ্গক্খণে পন ইমেসু চতূসু ঠানেসু উপ্পন্নায অকুসলদুস্সীল্যচেতনায পদচ্ছেদতো অনুপ্পত্তিসাধনৱসেন মগ্গঙ্গং পূৰযমানা একাৱ কুসলৱেৰমণী উপ্পজ্জতি. অযং সম্মাৱাচা নাম.
পাণাতিপাতা ৱেৰমণী আদযোপি পাণাতিপাতাদীহি ৱিৰমণসঞ্ঞানং নানত্তা পুব্বভাগে নানা, মগ্গক্খণে পন ইমেসু তীসু ঠানেসু উপ্পন্নায অকুসলদুস্সীল্যচেতনায অকিৰিযতো পদচ্ছেদতো অনুপ্পত্তিসাধনৱসেন মগ্গঙ্গং পূৰযমানা একাৱ কুসলৱেৰমণী উপ্পজ্জতি. অযং সম্মাকম্মন্তো নাম.
মিচ্ছাআজীৱন্তি খাদনীযভোজনীযাদীনং অত্থায পৱত্তিতং কাযৱচীদুচ্চৰিতং. পহাযাতি ৱজ্জেত্ৱা. সম্মাআজীৱেনাতি বুদ্ধপসত্থেন আজীৱেন. জীৱিকং কপ্পেতীতি জীৱিতৱুত্তিং পৱত্তেতি. সম্মাজীৱোপি কুহনাদীহি ৱিৰমণসঞ্ঞানং নানত্তা পুব্বভাগে নানা. মগ্গক্খণে পন ইমেসুযেৱ সত্তসু ঠানেসু উপ্পন্নায মিচ্ছাজীৱদুস্সীল্যচেতনায পদচ্ছেদতো অনুপ্পত্তিসাধনৱসেন মগ্গঙ্গং পূৰযমানা একাৱ কুসলৱেৰমণী উপ্পজ্জতি. অযং সম্মাআজীৱো নাম.
অনুপ্পন্নানন্তি একস্মিং ভৱে তথাৰূপে ৱা আৰম্মণে অত্তনো ন উপ্পন্নানং, পৰস্স পন উপ্পজ্জমানে দিস্ৱা – ‘‘অহো ৱত মে এৱৰূপা পাপকা ধম্মা ন উপ্পজ্জেয্যু’’ন্তি এৱং অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায. ছন্দন্তি তেসং অকুসলানং অনুপ্পাদকপটিপত্তিসাধকং ৱীৰিযচ্ছন্দং জনেতি. ৱাযমতীতি ৱাযামং কৰোতি. ৱীৰিযং আৰভতীতি ৱীৰিযং পৱত্তেতি. চিত্তং পগ্গণ্হাতীতি ৱীৰিযেন চিত্তং পগ্গহিতং কৰোতি. পদহতীতি ‘‘কামং তচো চ ন্হাৰু চ অট্ঠি চ অৱসিস্সতূ’’তি (ম. নি. ২.১৮৪) পধানং পৱত্তেতি. উপ্পন্নানন্তি সমুদাচাৰৱসেন অত্তনো উপ্পন্নপুব্বানং. ইদানি তাদিসে ন উপ্পাদেস্সামীতি তেসং পহানায ছন্দং জনেতি.
অনুপ্পন্নানং কুসলানন্তি অপটিলদ্ধানং পঠমজ্ঝানাদীনং. উপ্পন্নানন্তি তেসংযেৱ পটিলদ্ধানং. ঠিতিযাতি পুনপ্পুনং উপ্পত্তিপবন্ধৱসেন ঠিতত্থং. অসম্মোসাযাতি অৱিনাসত্থং. ভিয্যোভাৱাযাতি উপৰিভাৱায. ৱেপুল্লাযাতি ৱিপুলভাৱায. পাৰিপূৰিযাতি ভাৱনায পৰিপূৰণত্থং. অযম্পি সম্মাৱাযামো অনুপ্পন্নানং অকুসলানং অনুপ্পাদনাদিচিত্তনানত্তা পুব্বভাগে নানা. মগ্গক্খণে পন ইমেসুযেৱ চতূসু ঠানেসু কিচ্চসাধনৱসেন মগ্গঙ্গং পূৰযমানং একমেৱ কুসলৱীৰিযং উপ্পজ্জতি. অযং সম্মাৱাযামো নাম.
সম্মাসতিপি কাযাদিপৰিগ্গাহকচিত্তানং নানত্তা পুব্বভাগে নানা, মগ্গক্খণে পন ইমেসু চতূসু ঠানেসু কিচ্চসাধনৱসেন মগ্গঙ্গং পূৰযমানা একা সতি উপ্পজ্জতি. অযং সম্মাসতি নাম.
ঝানাদীনি পুব্বভাগেপি মগ্গক্খণেপি নানা, পুব্বভাগে সমাপত্তিৱসেন নানা, মগ্গক্খণে নানামগ্গৱসেন. একস্স হি পঠমমগ্গো পঠমজ্ঝানিকো হোতি, দুতিযমগ্গাদযোপি পঠমজ্ঝানিকা ৱা দুতিযাদীসু অঞ্ঞতৰজ্ঝানিকা ৱা. একস্স পঠমমগ্গো দুতিযাদীনং অঞ্ঞতৰজ্ঝানিকো হোতি, দুতিযাদযোপি দুতিযাদীনং অঞ্ঞতৰজ্ঝানিকা ৱা পঠমজ্ঝানিকা ৱা. এৱং চত্তাৰোপি মগ্গা ঝানৱসেন সদিসা ৱা অসদিসা ৱা একচ্চসদিসা ৱা হোন্তি.
অযং পনস্স ৱিসেসো পাদকজ্ঝাননিযমেন হোতি. পাদকজ্ঝাননিযমেন হি পঠমজ্ঝানলাভিনো পঠমজ্ঝানা ৱুট্ঠায ৱিপস্সন্তস্স উপ্পন্নমগ্গো পঠমজ্ঝানিকো হোতি, মগ্গঙ্গবোজ্ঝঙ্গানি পনেত্থ পৰিপুণ্ণানেৱ হোন্তি. দুতিযজ্ঝানতো ৱুট্ঠায ৱিপস্সন্তস্স উপ্পন্নো দুতিযজ্ঝানিকো হোতি, মগ্গঙ্গানি পনেত্থ সত্ত হোন্তি. ততিযজ্ঝানতো ৱুট্ঠায ৱিপস্সন্তস্স উপ্পন্নো ততিযজ্ঝানিকো, মগ্গঙ্গানি পনেত্থ সত্ত, বোজ্ঝঙ্গানি ছ হোন্তি. এস নযো চতুত্থজ্ঝানতো পট্ঠায যাৱ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনা.
আৰুপ্পে চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানং উপ্পজ্জতি, তঞ্চ লোকুত্তৰং, নো লোকিযন্তি ৱুত্তং. এত্থ কথন্তি? এত্থাপি পঠমজ্ঝানাদীসু যতো ৱুট্ঠায সোতাপত্তিমগ্গং পটিলভিত্ৱা অৰূপসমাপত্তিং ভাৱেত্ৱা সো আৰুপ্পে উপ্পন্নো, তংঝানিকাৱস্স তত্থ তযো মগ্গা উপ্পজ্জন্তি. এৱং পাদকজ্ঝানমেৱ নিযমেতি. কেচি পন থেৰা – ‘‘ৱিপস্সনায আৰম্মণভূতা খন্ধা নিযমেন্তী’’তি ৱদন্তি. কেচি ‘‘পুগ্গলজ্ঝাসযো নিযমেতী’’তি ৱদন্তি. কেচি ‘‘ৱুট্ঠানগামিনীৱিপস্সনা নিযমেতী’’তি ৱদন্তি. তেসং ৱাদৱিনিচ্ছযো ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুট্ঠানগামিনীৱিপস্সনাধিকাৰে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সম্মাসমাধীতি অযং পুব্বভাগে লোকিযো, অপৰভাগে লোকুত্তৰো সম্মাসমাধীতি ৱুচ্চতি.
৯. সূকসুত্তৱণ্ণনা
৯. নৱমে মিচ্ছাপণিহিতন্তি সূকং নাম উদ্ধগ্গং কত্ৱা ঠপিতং হত্থং ৱা পাদং ৱা ভিন্দতি, তথা অট্ঠপিতং পন মিচ্ছাপণিহিতং নাম. মিচ্ছাপণিহিতায দিট্ঠিযাতি মিচ্ছাঠপিতায কম্মস্সকতপঞ্ঞায. অৱিজ্জং ভিন্দিস্সতীতি চতুসচ্চপটিচ্ছাদকং অৱিজ্জং ভিন্দিস্সতি. ৱিজ্জং উপ্পাদেস্সতীতি অৰহত্তমগ্গৱিজ্জং উপ্পাদেস্সতি. মিচ্ছাপণিহিতত্তা, ভিক্খৱে, দিট্ঠিযাতি কম্মস্সকতপঞ্ঞায চেৱ মগ্গভাৱনায চ মিচ্ছা ঠপিতত্তা, অপ্পৱত্তিতত্তাতি অত্থো. ইমস্মিং সুত্তে কম্মস্সকতঞাণং মগ্গনিস্সিতং কত্ৱা মিস্সকমগ্গো কথিতো.
১০. নন্দিযসুত্তৱণ্ণনা
১০. দসমে পৰিব্বাজকোতি ছন্নপৰিব্বাজকো. সেসমেত্থ উত্তানমেৱাতি.
অৱিজ্জাৱগ্গো পঠমো.
২. ৱিহাৰৱগ্গো
১. পঠমৱিহাৰসুত্তৱণ্ণনা
১১. দুতিযৱগ্গস্স পঠমে ইচ্ছামহং, ভিক্খৱে, অড্ঢমাসং পটিসল্লীযিতুন্তি অহং, ভিক্খৱে, একং অড্ঢমাসং পটিসল্লীযিতুং নিলীযিতুং একোৱ হুত্ৱা ৱিহৰিতুং ইচ্ছামীতি অত্থো. নম্হি কেনচি উপসঙ্কমিতব্বো অঞ্ঞত্ৰ একেন পিণ্ডপাতনীহাৰকেনাতি যো অত্তনা পযুত্তৱাচং অকত্ৱা মমত্থায সদ্ধেসু কুলেসু পটিযত্তং পিণ্ডপাতং নীহৰিত্ৱা ময্হং উপনামেয্য, তং পিণ্ডপাতনীহাৰকং একং ভিক্খুং ঠপেত্ৱা নম্হি অঞ্ঞেন কেনচি ভিক্খুনা ৱা গহট্ঠেন ৱা উপসঙ্কমিতব্বোতি.
কস্মা পন এৱমাহাতি? তস্মিং কিৰ অড্ঢমাসে ৱিনেতব্বো সত্তো নাহোসি. অথ সত্থা – ‘‘ইমং অড্ঢমাসং ফলসমাপত্তিসুখেনেৱ ৱীতিনামেস্সামি, ইতি ময্হঞ্চেৱ সুখৱিহাৰো ভৱিস্সতি, অনাগতে চ পচ্ছিমা জনতা ‘সত্থাপি গণং ৱিহায এককো ৱিহাসি, কিমঙ্গং পন ময’ন্তি দিট্ঠানুগতিং আপজ্জিস্সতি, তদস্সা ভৱিস্সতি দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি ইমিনা কাৰণেন এৱমাহ. ভিক্খুসঙ্ঘোপি সত্থু ৱচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা একং ভিক্খুং অদাসি. সো পাতোৱ গন্ধকুটিপৰিৱেণসম্মজ্জনমুখোদকদন্তকট্ঠদানাদীনি সব্বকিচ্চানি তস্মিং খণে কত্ৱা অপগচ্ছতি.
যেন স্ৱাহন্তি যেন সো অহং. পঠমাভিসম্বুদ্ধোতি অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৱা পঠমংযেৱ একূনপঞ্ঞাসদিৱসব্ভন্তৰে. ৱিহৰামীতি ইদং অতীতত্থে ৱত্তমানৱচনং. তস্স পদেসেন ৱিহাসিন্তি তস্স পঠমাভিসম্বুদ্ধৱিহাৰস্স পদেসেন. তত্থ পদেসো নাম খন্ধপদেসো আযতনধাতুসচ্চইন্দ্ৰিযপচ্চযাকাৰসতিপট্ঠানঝাননামৰূপপদেসো ধম্মপদেসোতি নানাৱিধো. তং সব্বম্পি সন্ধায – ‘‘তস্স পদেসেন ৱিহাসি’’ন্তি আহ. ভগৱা হি পঠমবোধিযং একূনপঞ্ঞাসদিৱসব্ভন্তৰে যথা নাম পত্তৰজ্জো ৰাজা অত্তনো ৱিভৱসাৰদস্সনত্থং তং তং গব্ভং ৱিৱৰাপেত্ৱা সুৱণ্ণৰজতমুত্তামণিআদীনি ৰতনানি পচ্চৱেক্খন্তো ৱিহৰেয্য, এৱমেৱ পঞ্চক্খন্ধে নিপ্পদেসে কত্ৱা সম্মসন্তো পচ্চৱেক্খন্তো ৱিহাসি. ইমস্মিং পন অড্ঢমাসে তেসং খন্ধানং পদেসং ৱেদনাক্খন্ধমেৱ পচ্চৱেক্খন্তো ৱিহাসি. তস্স ‘‘ইমে সত্তা এৱৰূপং নাম সুখং পটিসংৱেদেন্তি, এৱৰূপং দুক্খ’’ন্তি ওলোকযতো যাৱ ভৱগ্গা পৱত্তা সুখৱেদনা, যাৱ অৱীচিতো পৱত্তা দুক্খৱেদনা, সব্বা সব্বাকাৰেন উপট্ঠাসি. অথ নং ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৱেদযিত’’ন্তিআদিনা নযেন পৰিগ্গণ্হন্তো ৱিহাসি.
তথা পঠমবোধিযং দ্ৱাদসাযতনানি নিপ্পদেসানেৱ কত্ৱা ৱিহাসি, ইমস্মিং পন অড্ঢমাসে তেসং আযতনানং পদেসং ৱেদনাৱসেন ধম্মাযতনেকদেসং, ধাতূনং পদেসং ৱেদনাৱসেন ধম্মধাতুএকদেসং, সচ্চানং পদেসং ৱেদনাক্খন্ধৱসেনেৱ দুক্খসচ্চেকদেসং, পচ্চযানং পদেসং ফস্সপচ্চযা ৱেদনাৱসেন পচ্চযেকদেসং ঝানানং পদেসং ৱেদনাৱসেনেৱ ঝানঙ্গেকদেসং, নামৰূপানং পদেসং ৱেদনাৱসেনেৱ নামেকদেসং পচ্চৱেক্খন্তো ৱিহাসি. পঠমবোধিযঞ্হি একূনপঞ্ঞাসদিৱসব্ভন্তৰে কুসলাদিধম্মে নিপ্পদেসে কত্ৱা অনন্তনযানি সত্ত পকৰণানি পচ্চৱেক্খন্তো ৱিহাসি. ইমস্মিং পন অড্ঢমাসে সব্বধম্মানং পদেসং ৱেদনাত্তিকমেৱ পচ্চৱেক্খন্তো ৱিহাসি. তস্মিং তস্মিং ঠানে সা সা চ ৱিহাৰসমাপত্তি ৱেদনানুভাৱেন জাতা.
ইদানি যেনাকাৰেন ৱিহাসি, তং দস্সেন্তো মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযাপীতিআদিমাহ. তত্থ মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযাপীতি দিট্ঠিসম্পযুত্তা ৱেদনাপি ৱট্টতি. দিট্ঠিং উপনিস্সযং কত্ৱা উপ্পন্না কুসলাকুসলৱেদনাপি ৱট্টতি ৱিপাকৱেদনাপি. তত্থ মিচ্ছাদিট্ঠিসম্পযুত্তা অকুসলাৱ হোতি, দিট্ঠিং পন উপনিস্সায কুসলাপি উপ্পজ্জন্তি অকুসলাপি. মিচ্ছাদিট্ঠিকা হি দিট্ঠিং উপনিস্সায পক্খদিৱসেসু যাগুভত্তাদীনি দেন্তি, অদ্ধিকাদীনং ৱট্টং পট্ঠপেন্তি, চতুমহাপথে সালং কৰোন্তি, পোক্খৰণিঞ্চ খণাপেন্তি, দেৱকুলাদীসু মালাগচ্ছং ৰোপেন্তি, নদীৱিদুগ্গাদীসু সেতুং অত্থৰন্তি, ৱিসমং সমং কৰোন্তি, ইতি নেসং কুসলৱেদনা উপ্পজ্জতি. মিচ্ছাদিট্ঠিং পন নিস্সায সম্মাদিট্ঠিকে অক্কোসন্তি পৰিভাসন্তি, ৱধবন্ধনাদীনি কৰোন্তি, পাণং ৱধিত্ৱা দেৱতানং উপহাৰং উপহৰন্তি, ইতি নেসং অকুসলৱেদনা উপ্পজ্জতি. ৱিপাকৱেদনা পন ভৱন্তৰগতানংযেৱ হোতি.
সম্মাদিট্ঠিপচ্চযাতি এত্থাপি সম্মাদিট্ঠিসম্পযুত্তা ৱেদনাপি ৱট্টতি, সম্মাদিট্ঠিং উপনিস্সযং কত্ৱা উপ্পন্না কুসলাকুসলৱেদনাপি ৱিপাকৱেদনাপি. তত্থ সম্মাদিট্ঠিসম্পযুত্তা কুসলাৱ হোতি, সম্মাদিট্ঠিং পন উপনিস্সায বুদ্ধপূজং দীপমালং মহাধম্মস্সৱনং অপ্পতিট্ঠিতে দিসাভাগে চেতিযপতিট্ঠাপনন্তি এৱমাদীনি পুঞ্ঞানি কৰোন্তি, ইতি নেসং কুসলা ৱেদনা উপ্পজ্জতি. সম্মাদিট্ঠিংযেৱ নিস্সায মিচ্ছাদিট্ঠিকে অক্কোসন্তি পৰিভাসন্তি, অত্তানং উক্কংসেন্তি, পৰং ৱম্ভেন্তি, ইতি নেসং অকুসলৱেদনা উপ্পজ্জতি. ৱিপাকৱেদনা পন ভৱন্তৰগতানংযেৱ হোতি. মিচ্ছাসঙ্কপ্পপচ্চযাতিআদীসুপি এসেৱ নযো. ছন্দপচ্চযাতিআদীসু পন ছন্দপচ্চযা অট্ঠলোভসহগতচিত্তসম্পযুত্তা ৱেদনা ৱেদিতব্বা, ৱিতক্কপচ্চযা পঠমজ্ঝানৱেদনাৱ. সঞ্ঞা পচ্চযা ঠপেত্ৱা পঠমজ্ঝানং সেসা ছ সঞ্ঞাসমাপত্তিৱেদনা.
ছন্দো চ অৱূপসন্তোতিআদীসু তিণ্ণং অৱূপসমে অট্ঠলোভসহগতচিত্তসম্পযুত্তা ৱেদনা হোতি, ছন্দমত্তস্স ৱূপসমে পঠমজ্ঝানৱেদনাৱ. ছন্দৱিতক্কানং ৱূপসমে দুতিযজ্ঝানাদিৱেদনা অধিপ্পেতা, তিণ্ণম্পি ৱূপসমে নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৱেদনা. অপ্পত্তস্স পত্তিযাতি অৰহত্তফলস্স পত্তত্থায. অত্থি আযামন্তি অত্থি ৱীৰিযং. তস্মিম্পি ঠানে অনুপ্পত্তেতি তস্স ৱীৰিযাৰম্ভস্স ৱসেন তস্স অৰহত্তফলস্স কাৰণে অনুপ্পত্তে. তপ্পচ্চযাপি ৱেদযিতন্তি অৰহত্তস্স ঠানপচ্চযা ৱেদযিতং. এতেন চতুমগ্গসহজাতা নিব্বত্তিতলোকুত্তৰৱেদনাৱ গহিতা.
২. দুতিযৱিহাৰসুত্তৱণ্ণনা
১২. দুতিযে পটিসল্লানকাৰণং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. মিচ্ছাদিট্ঠিৱূপসমপচ্চযাতি মিচ্ছাদিট্ঠিৱূপসমো নাম সম্মাদিট্ঠি. তস্মা যং সম্মাদিট্ঠিপচ্চযা ৱেদযিতং ৱুত্তং, তদেৱ মিচ্ছাদিট্ঠিৱূপসমপচ্চযা ৱেদিতব্বং. ইমস্মিং পন সুত্তে ৱিপাকৱেদনং অতিদূৰেতি মঞ্ঞমানা ন গণ্হন্তীতি ৱুত্তং. ইমিনা নযেন সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. যস্স যস্স হি ৱূপসমপচ্চযাতি ৱুচ্চতি, তস্স তস্স পটিপক্খধম্মপচ্চযাৱ তং তং ৱেদযিতং অধিপ্পেতং. ছন্দৱূপসমপচ্চযাতিআদীসু পন ছন্দৱূপসমপচ্চযা তাৱ পঠমজ্ঝানৱেদনা ৱেদিতব্বা. ৱিতক্কৱূপসমপচ্চযা দুতিযজ্ঝানৱেদনা. সঞ্ঞাপচ্চযা ছসমাপত্তিৱেদনা. সঞ্ঞাৱূপসমপচ্চযা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৱেদনা. ছন্দো চ ৱূপসন্তোতিআদীনি ৱুত্তত্থানেৱ.
৩-৭. সেক্খসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৩-১৭. ততিযে সেক্খোতি সিক্খনসীলো. কিং সিক্খতীতি? তিস্সো সিক্খা. সেক্খাযাতি তীহি ফলেহি চতূহি চ মগ্গেহি সদ্ধিং উপ্পন্নায. সাপি হি অনিট্ঠিতকিচ্চত্তা অত্তনো কিচ্চং সিক্খতেৱাতি সেক্খা. চতুত্থপঞ্চমছট্ঠসত্তমানি উত্তানত্থানেৱাতি.
৮-১০. পঠমকুক্কুটাৰামসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৮-২০. অট্ঠমে উম্মঙ্গোতি পঞ্ঞাউম্মঙ্গো, পঞ্ঞাৱীমংসনং, পঞ্ঞাগৱেসনন্তি অত্থো. এৱঞ্হি ত্ৱং আৱুসোতি ইদং তস্স পুচ্ছাপতিট্ঠাপনত্থায আহ. নৱমদসমানি উত্তানত্থামেৱাতি.
ৱিহাৰৱগ্গো দুতিযো.
৩. মিচ্ছত্তৱগ্গৱণ্ণনা
২১-৩০. ততিযৱগ্গস্স পঠমে মিচ্ছত্তন্তি মিচ্ছাসভাৱং. সম্মত্তন্তি সম্মাসভাৱং. মিচ্ছাপটিপত্তাধিকৰণহেতূতি মিচ্ছাপটিপত্তিকৰণহেতু. যস্মা মিচ্ছাপটিপত্তিং কৰোতি, তস্মাতি অত্থো. নাৰাধকোতি ন সম্পাদকো. ঞাযং ধম্মন্তি অৰিযমগ্গধম্মং. মিচ্ছাঞাণীতি মিচ্ছাৱিঞ্ঞাণো মিচ্ছাপচ্চৱেক্খণো. মিচ্ছাৱিমুত্তীতি অযাথাৱৱিমুত্তি, অনিয্যানিকৱিমুত্তি. ইমেসু ততিযাদীসু চতূসু সুত্তেসু ৱট্টৱিৱট্টং কথিতং, পচ্ছিমেসু পনেত্থ দ্ৱীসু পুগ্গলো পুচ্ছিতো ধম্মো ৱিভত্তো, এৱং ধম্মেন পুগ্গলো দস্সিতোতি. সুপ্পৱত্তিযোতি সুপ্পৱত্তনিযো. যথা ইচ্ছিতিচ্ছিতং দিসং পৱত্তেন্তো ধাৱতি, এৱং পৱত্তেতুং সক্কা হোতীতি অত্থো. সউপনিসং সপৰিক্খাৰন্তি সপ্পচ্চযং সপৰিৱাৰং. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
মিচ্ছত্তৱগ্গো ততিযো.
৪. পটিপত্তিৱগ্গৱণ্ণনা
৩১-৪০. চতুত্থে মিচ্ছাপটিপত্তিন্তি অযাথাৱপটিপত্তিং. মিচ্ছাপটিপন্নন্তি অযাথাৱপটিপন্নং. ইতি একং সুত্তং ধম্মৱসেন কথিতং, একং পুগ্গলৱসেন. অপাৰা পাৰন্তি ৱট্টতো নিব্বানং. পাৰগামিনোতি এত্থ যেপি পাৰঙ্গতা, যেপি গচ্ছন্তি, যেপি গমিস্সন্তি, সব্বে পাৰগামিনোত্ৱেৱ ৱেদিতব্বা.
তীৰমেৱানুধাৱতীতি ৱট্টমেৱ অনুধাৱতি, ৱট্টে ৱিচৰতি. কণ্হন্তি অকুসলধম্মং. সুক্কন্তি কুসলধম্মং. ওকা অনোকন্তি ৱট্টতো নিব্বানং. আগম্মাতি আৰব্ভ সন্ধায পটিচ্চ. পৰিযোদপেয্যাতি পৰিসুদ্ধং কৰেয্য. চিত্তক্লেসেহীতি চিত্তং কিলিস্সাপেন্তেহি নীৱৰণেহি. সম্বোধিযঙ্গেসূতি সত্তসু বোজ্ঝঙ্গেসু.
সামঞ্ঞত্থন্তি নিব্বানং. তঞ্হি সামঞ্ঞেন উপগন্তব্বতো সামঞ্ঞত্থোতি ৱুচ্চতি. ব্ৰহ্মঞ্ঞন্তি সেট্ঠভাৱং. ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থন্তি নিব্বানং ব্ৰহ্মঞ্ঞেন উপগন্তব্বতো. যত্থ যত্থ পন হেট্ঠা চ ইমেসু চ তীসু সুত্তেসু ‘‘ৰাগক্খযো’’তি আগতং, তত্থ তত্থ অৰহত্তম্পি ৱট্টতিযেৱাতি ৱদন্তি.
পটিপত্তিৱগ্গো চতুত্থো.
৫. অঞ্ঞতিত্থিযপেয্যালৱগ্গৱণ্ণনা
৪১-৪৮. অঞ্ঞতিত্থিযপেয্যালে অদ্ধানপৰিঞ্ঞত্থন্তি সংসাৰদ্ধানং নিব্বানং পত্ৱা পৰিঞ্ঞাতং নাম হোতি. তস্মা নিব্বানং ‘‘অদ্ধানপৰিঞ্ঞা’’তি ৱুচ্চতি, তদত্থন্তি অত্থো. অনুপাদাপৰিনিব্বানত্থন্তি অপচ্চযপৰিনিব্বানত্থং. ইতি ইমস্মিং পেয্যালে ৱিজ্জাৱিমুত্তিফলেন অৰহত্তং কথিতং. ঞাণদস্সনেন পচ্চৱেক্খণা, সেসেহি নিব্বানন্তি.
অঞ্ঞতিত্থিযপেয্যালৱগ্গো.
৬. সূৰিযপেয্যালৱগ্গৱণ্ণনা
৪৯-৬২. সূৰিযপেয্যালে অৰুণুগ্গং ৱিয কল্যাণমিত্তত্তা, কল্যাণমিত্ততায ঠত্ৱা নিব্বত্তিতো সৱিপস্সনঅৰিযমগ্গো সূৰিযপাতুভাৱো ৱিযাতি এৱং সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. সীলসম্পদাতি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং. ছন্দসম্পদাতি কুসলকত্তুকম্যতাছন্দো. অত্তসম্পদাতি সম্পন্নচিত্ততা. দিট্ঠিসম্পদাতি ঞাণসম্পত্তি. অপ্পমাদসম্পদাতি কাৰাপকঅপ্পমাদসম্পত্তি. যোনিসোমনসিকাৰসম্পদাতি উপাযমনসিকাৰসম্পত্তি. পুন কল্যাণমিত্ততাতিআদীনি সম্মাদিট্ঠিআদীনং অঞ্ঞেনপি আকাৰেন ভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তানি. সব্বানেৱ চেতানি সুত্তানি পাটিযেক্কং পুগ্গলজ্ঝাসযৱসেন ৱুত্তানীতি.
সূৰিযপেয্যালৱগ্গো.
৭. একধম্মপেয্যালৱগ্গাদিৱণ্ণনা
৬৩-১৩৮. একধম্মপেয্যালোপি গঙ্গাপেয্যালোপি পাটিযেক্কং পুগ্গলজ্ঝাসযৱসেনেৱ তথা তথা ৱুত্তে বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযৱসেন কথিতো.
৮. অপ্পমাদপেয্যালৱগ্গো
১. তথাগতসুত্তৱণ্ণনা
১৩৯. অপ্পমাদপেয্যালে এৱমেৱ খোতি এত্থ যথা সব্বসত্তানং সম্মাসম্বুদ্ধো অগ্গো, এৱং সব্বেসং কুসলধম্মানং কাৰাপকঅপ্পমাদো অগ্গোতি দট্ঠব্বো. ননু চেস লোকিযোৱ, কুসলধম্মা পন লোকুত্তৰাপি. অযঞ্চ কামাৱচৰোৱ, কুসলধম্মা পন চতুভূমকা. কথমেস তেসং অগ্গোতি? পটিলাভকট্ঠেন. অপ্পমাদেন হি তে পটিলব্ভন্তি, তস্মা সো তেসং অগ্গো. তেনেতং ৱুত্তং সব্বে তে অপ্পমাদমূলকাতিআদি.
২. পদসুত্তৱণ্ণনা
১৪০. জঙ্গলানন্তি পথৱীতলৱাসীনং. পাণানন্তি সপাদকপাণানং. পদজাতানীতি পদানি. সমোধানং গচ্ছন্তীতি ওধানং উপক্খেপং গচ্ছন্তি. অগ্গমক্খাযতীতি সেট্ঠং অক্খাযতি. যদিদং মহন্তত্তেনাতি মহন্তভাৱেন অগ্গমক্খাযতি, ন গুণৱসেনাতি অত্থো.
৩-১০. কূটসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৪১-১৪৮. ৱস্সিকন্তি সুমনপুপ্ফং. ইমং কিৰ সুত্তং সুত্ৱা ভাতিযমহাৰাজা ৱীমংসিতুকামতায একস্মিং গব্ভে চতুজাতিগন্ধেহি পৰিভণ্ডং কাৰেত্ৱা সুগন্ধানি পুপ্ফানি আহৰাপেত্ৱা একস্স সমুগ্গস্স মজ্ঝে সুমনপুপ্ফমুট্ঠিং ঠপেত্ৱা সেসানি তস্স সমন্ততো মুট্ঠিমুট্ঠিং কত্ৱা ঠপেত্ৱা দ্ৱাৰং পিধায বহি নিক্খন্তো. অথস্স মুহুত্তং ৱীতিনামেত্ৱা দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা পৱিসন্তস্স সব্বপঠমং সুমনপুপ্ফগন্ধো ঘানং পহৰি. সো মহাতলস্মিংযেৱ মহাচেতিযাভিমুখো নিপজ্জিত্ৱা – ‘‘ৱস্সিকং তেসং অগ্গন্তি কথেন্তেন সুকথিতং সম্মাসম্বুদ্ধেনা’’তি চেতিযং ৱন্দি. কুট্টৰাজানোতি খুদ্দকৰাজানো. ‘‘খুদ্দৰাজানো’’তিপি পাঠো. তন্তাৱুতানন্তি তন্তে আৱুতানং, তন্তং আৰোপেত্ৱা ৱাযিতানন্তি অত্থো. ইদঞ্চ পচ্চত্তে সামিৱচনং. যানি কানিচি তন্তাৱুতানি ৱত্থানীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. অথ ৱা তন্তাৱুতানং ৱত্থানং যানি কানিচি ৱত্থানীতি এৱং সাৱসেসপাঠনযেনপেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
অপ্পমাদৱগ্গো অট্ঠমো.
৯. বলকৰণীযৱগ্গো
১. বলসুত্তৱণ্ণনা
১৪৯. বলকৰণীযৱগ্গে বলকৰণীযাতি ঊৰুবলবাহুবলেন কত্তব্বা ধাৱনলঙ্ঘনতাপনৱহনাদযো কম্মন্তা. সীলে পতিট্ঠাযাতি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলে ঠত্ৱা. অট্ঠঙ্গিকং মগ্গন্তি সহৱিপস্সনং অৰিযমগ্গং.
২. বীজসুত্তৱণ্ণনা
১৫০. বীজগামভূতগামাতি এত্থ পঞ্চৱিধম্পি বীজং বীজগামো নাম, তদেৱ পণ্ণসম্পন্নং নীলভাৱতো পট্ঠায ভূতগামোতি ৱেদিতব্বং.
৩. নাগসুত্তৱণ্ণনা
১৫১. বলং গাহেন্তীতি বলং গণ্হন্তি, গহিতবলা থিৰসৰীৰা হোন্তি. কুসোব্ভে ওতৰন্তীতিআদীসু অযমনুপুব্বিকথা – নাগিনিযো কিৰ উতুসমযে পতিট্ঠিতগব্ভা চিন্তেন্তি – ‘‘সচে মযং ইধ ৱিজাযিস্সাম, এৱং নো দাৰকা ঊমিৱেগঞ্চ সুপণ্ণস্স চ পক্খন্দিত্ৱা আগতস্স ৱেগং সহিতুং ন সক্খিস্সন্তী’’তি তা মহাসমুদ্দে নিমুজ্জিত্ৱা সম্ভজ্জমুখদ্ৱাৰং পত্ৱা পঞ্চ মহানদিযো পৱিসিত্ৱা হিমৱন্তং গচ্ছন্তি. তত্থ সুপণ্ণেহি অপক্খন্দনীযাসু সুৱণ্ণৰজতমণিগুহাসু ৱসমানা ৱিজাযিত্ৱা নাগপোতকে গোপ্ফকাদিপমাণেসু উদকেসু ওতাৰেত্ৱা উদকতৰণং সিক্খাপেন্তি.
অথ যদা অনুক্কমেন তে নাগা গঙ্গাদীনং নদীনং ওৰিমতীৰতো পৰতীৰং, পৰতীৰতো ওৰিমতীৰন্তি তৰণপটিতৰণং কাতুং সক্কোন্তি, তদা ‘‘ইদানি নো দাৰকা ঊমিৱেগঞ্চ গৰুড়ৱেগঞ্চ সহিতুং সক্খিস্সন্তী’’তি ঞত্ৱা অত্তনো আনুভাৱেন মহামেঘং সমুট্ঠাপেত্ৱা সকলহিমৱন্তং একোদকং ৱিয কুৰুমানা দেৱং ৱস্সাপেত্ৱা সুৱণ্ণৰজতাদিমযা নাৱা মাপেত্ৱা উপৰি সুৱণ্ণতাৰকৱিচিত্তং সমোসৰিতগন্ধপুপ্ফদামং চেলৱিতানং বন্ধিত্ৱা সুৰভিচন্দনগন্ধপুপ্ফাদীনি আদায তাহি নাৱাহি পঞ্চ মহানদিযো ওগাহিত্ৱা অনুক্কমেন মহাসমুদ্দং পাপুণন্তি. তত্থ চ ৱসন্তা দসব্যাম-সতব্যাম-সহস্সব্যাম-সতসহস্সব্যাম-পমাণতং আপজ্জন্তা মহন্তত্তং ৱেপুল্লত্তং আপজ্জন্তি নাম.
এৱমেৱ খোতি এত্থ হিমৱন্তপব্বতো ৱিয চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং দট্ঠব্বং, নাগপোতকা ৱিয যোগাৱচৰা, কুসোব্ভাদযো ৱিয অৰিযমগ্গো, মহাসমুদ্দো ৱিয নিব্বানং. যথা নাগপোতকা হিমৱন্তে পতিট্ঠায কুসোব্ভাদীহি মহাসমুদ্দং পত্ৱা কাযমহন্তত্তং আপজ্জন্তি, এৱং যোগিনো সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায অৰিযমগ্গেন নিব্বানং পত্ৱা অৰহত্তমগ্গেনেৱ আগতেসু ছসু অভিঞ্ঞাধম্মেসু গুণসৰীৰমহন্তত্তং পাপুণন্তীতি.
৫. কুম্ভসুত্তৱণ্ণনা
১৫৩. কুম্ভোতি উদকঘটো. নো পচ্চাৱমতীতি ন পতিআৱমতি, ন অন্তো পৱেসেতীতি অত্থো.
৭. আকাসসুত্তৱণ্ণনা
১৫৫. পুৰত্থিমাতি পুৰত্থিমদিসতো আগতৱাতা. পচ্ছিমদিসাদীসুপি এসেৱ নযো. চত্তাৰোপি সতিপট্ঠানাতি যথেৱ হি এতেসং পুৰত্থিমাদিভেদানং ৱাতানং সন্নিপাতো আকাসে ইজ্ঝতি, এৱং ইধাপি ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তা বোধিপক্খিযধম্মা সহৱিপস্সনস্স অৰিযমগ্গস্স ভাৱনায ইজ্ঝন্তি, তেনেতং ৱুত্তং.
৮-৯. পঠমমেঘসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৫৬-১৫৭. গিম্হানং পচ্ছিমে মাসেতি আসাড়্হমাসে. ঊহতন্তি দ্ৱিপদচতুপ্পদানং পাদপ্পহাৰেন পথৱীতলে উট্ঠহিত্ৱা উদ্ধং গতং ৱট্টিৱট্টি হুত্ৱা আকাসে পক্খন্তং. ৰজোজল্লন্তি পংসুৰজোজল্লং.
১০. নাৱাসুত্তৱণ্ণনা
১৫৮. সামুদ্দিকায নাৱাযাতিআদি হেট্ঠা ৱাণিজকোপমে ৱিত্থাৰিতমেৱ.
১১-১২. আগন্তুকসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৫৯-১৬০. আগন্তুকাগাৰন্তি পুঞ্ঞত্থিকেহি নগৰমজ্ঝে কতং আগন্তুকঘৰং, যত্থ ৰাজৰাজমহামত্তেহিপি সক্কা হোতি নিৱাসং উপগন্তুং. অভিঞ্ঞা পৰিঞ্ঞেয্যাতি যথেৱ হি তেসং পুৰত্থিমদিসাদীহি আগতানং খত্তিযাদীনং ৱাসো আগন্তুকাগাৰে ইজ্ঝতি, এৱং ইমেসং অভিঞ্ঞাপৰিঞ্ঞেয্যাতিআদীনং ধম্মানং অভিঞ্ঞাপৰিজাননাদীহি সহৱিপস্সনস্স অৰিযমগ্গস্স ভাৱনায ইজ্ঝন্তি, তেনেতং ৱুত্তং. নদীসুত্তং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱাতি.
বলকৰণীযৱগ্গো নৱমো.
১০. এসনাৱগ্গো
১. এসনাসুত্তৱণ্ণনা
১৬১. এসনাৱগ্গে কামেসনাতি কামানং এসনা গৱেসনা মগ্গনা পত্থনা. ভৱেসনাতি ভৱানং এসনা. ব্ৰহ্মচৰিযেসনাতি মিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্খাতস্স ব্ৰহ্মচৰিযস্স এসনা.
২-১১. ৱিধাসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৬২-১৭১. ৱিধাতি মানকোট্ঠাসা মানঠপনা ৱা. সেয্যোহমস্মীতি ৱিধাতি অহমস্মি সেয্যোতি এৱং মানকোট্ঠাসো মানঠপনা ৱা. নীঘাতি দুক্খা. ৱচনত্থো পনেত্থ যস্স উপ্পজ্জন্তি, তং পুৰিসং নীহনন্তীতি নীঘা. সেসমেত্থ উত্তানমেৱাতি.
এসনাৱগ্গো দসমো.
১১. ওঘৱগ্গো
১-২. ওঘসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৭২-১৭৩. ওঘৱগ্গে কামোঘোতি পঞ্চসু কামগুণেসু ছন্দৰাগো. ভৱোঘোতি ৰূপাৰূপভৱেসু ছন্দৰাগো. দিট্ঠোঘোতি দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিযো. অৱিজ্জোঘোতি চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণং. কামযোগাদীসুপি এসেৱ নযো.
৩-৪. উপাদানসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৭৪-১৭৫. কামুপাদানন্তি কামগ্গহণং. দিট্ঠুপাদানাদীসুপি এসেৱ নযো. গন্থাতি গন্থনা ঘটনা. কাযগন্থোতি নামকাযস্স গন্থো গন্থনঘটনকিলেসো. ইদংসচ্চাভিনিৱেসোতি অন্তগ্গাহিকদিট্ঠিৱসেন উপ্পন্নো ‘‘ইদমেৱ সচ্চ’’ন্তি এৱং অভিনিৱেসো.
৫-১০. অনুসযসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৭৬-১৮১. কামৰাগানুসযোতি থামগতট্ঠেন কামৰাগোৱ অনুসযো কামৰাগানুসযো. সেসেসুপি এসেৱ নযো. ওৰম্ভাগিযানীতি হেট্ঠাকোট্ঠাসিযানি. সংযোজনানীতি বন্ধনানি. উদ্ধম্ভাগিযানীতি উপৰিকোট্ঠাসিযানি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
ওঘৱগ্গো একাদসমো.
মগ্গসংযুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তং
১. পব্বতৱগ্গো
১. হিমৱন্তসুত্তৱণ্ণনা
১৮২. বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তস্স পঠমে নাগাতি ইমেপি মহাসমুদ্দপিট্ঠে ঊমিঅন্তৰৱাসিনোৱ, ন ৱিমানট্ঠকনাগা. তেসং হিমৱন্তং নিস্সায কাযৱড্ঢনাদিসব্বং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. বোজ্ঝঙ্গেতি এত্থ বোধিযা, বোধিস্স ৱা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা. কিং ৱুত্তং হোতি? যা হি অযং ধম্মসামগ্গী, যায লোকিযলোকুত্তৰমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহন কামসুখত্তকিলমথানুযোগউচ্ছেদসস্সতাভিনিৱেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৱানং পটিপক্খভূতায সতিধম্মৱিচযৱীৰিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতায ধম্মসামগ্গিযা অৰিযসাৱকো বুজ্ঝতীতি কত্ৱা বোধীতি ৱুচ্চতি. বুজ্ঝতীতি কিলেসসন্তাননিদ্দায উট্ঠহতি, চত্তাৰি ৱা অৰিযসচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি, নিব্বানমেৱ ৱা সচ্ছিকৰোতীতি ৱুত্তং হোতি. যথাহ ‘‘সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’’তি (সং. নি. ৫.৩৭৮; দী. নি. ৩.১৪৩). তস্সা ধম্মসামগ্গিসঙ্খাতায বোধিযা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদযো ৱিয. যোপেস যথাৱুত্তপ্পকাৰায এতায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৱা অৰিযসাৱকো বোধীতি ৱুচ্চতি, তস্স বোধিস্স অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা সেনঙ্গৰথঙ্গাদযো ৱিয. তেনাহু অট্ঠকথাচৰিযা – ‘‘বুজ্ঝনকস্স পুগ্গলস্স অঙ্গাতি ৱা বোজ্ঝঙ্গা’’তি.
অপিচ ‘‘বোজ্ঝঙ্গাতি কেনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা? বোধায সংৱত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, অনুবুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, পটিবুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, সম্বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’ইচ্চাদিনা (পটি. ম. ২.১৭) পটিসম্ভিদানযেনাপি বোজ্ঝঙ্গত্থো ৱেদিতব্বো.
সতিসম্বোজ্ঝঙ্গন্তিআদীসু পন পসত্থো সুন্দৰো চ বোজ্ঝঙ্গোতি সম্বোজ্ঝঙ্গো. সতিযেৱ সম্বোজ্ঝঙ্গোতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, তং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গন্তি এৱং সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ভাৱেতীতি ৱড্ঢেতি, অত্তনো চিত্তসন্তানে পুনপ্পুনং জনেতি, অভিনিব্বত্তেতীতি অত্থো. ৱিৱেকনিস্সিতন্তিআদীনি কোসলসংযুত্তে ‘‘সম্মাদিট্ঠিং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিত’’ন্তি এত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি.
অযং পন ৱিসেসো – তত্থ তদঙ্গৱিৱেকনিস্সিতং, সমুচ্ছেদৱিৱেকনিস্সিতং, নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিতন্তি, ৱিৱেকত্তযমেৱ ৱুত্তং, বোজ্ঝঙ্গভাৱনং পত্ৱা পন পঞ্চৱিধৱিৱেকনিস্সিতম্পি একে ৱণ্ণযন্তি. তে হি ন কেৱলং বলৱৱিপস্সনামগ্গফলক্খণেসু এৱ বোজ্ঝঙ্গে উদ্ধৰন্তি ৱিপস্সনাপাদক-কসিণজ্ঝান-আনাপানাসুভ-ব্ৰহ্মৱিহাৰজ্ঝানেসুপি উদ্ধৰন্তি, ন চ পটিসিদ্ধা অট্ঠকথাচৰিযেহি. তস্মা তেসং মতেন এতেসং ঝানানং পৱত্তিক্খণে কিচ্চতো এৱ ৱিক্খম্ভনৱিৱেকনিস্সিতং. যথা চ ৱিপস্সনাক্খণে ‘‘অজ্ঝাসযতো নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিত’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং পটিপস্সদ্ধিৱিৱেকনিস্সিতম্পি ভাৱেতীতি ৱত্তুং ৱট্টতি. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.
২. কাযসুত্তৱণ্ণনা
১৮৩. দুতিযে আহাৰট্ঠিতিকোতি পচ্চযট্ঠিতিকো. আহাৰং পটিচ্চাতি পচ্চযং পটিচ্চ. সুভনিমিত্তন্তি সুভম্পি সুভনিমিত্তং, সুভস্স আৰম্মণম্পি সুভনিমিত্তং. অযোনিসোমনসিকাৰোতি অনুপাযমনসিকাৰো উপ্পথমনসিকাৰো অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি ৱা, দুক্খে ‘‘সুখ’’ন্তি, অনত্তনি ‘‘অত্তা’’তি ৱা, অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি ৱা, মনসিকাৰো. তং তস্মিং সুভাৰম্মণে বহুলং পৱত্তযতো কামচ্ছন্দো উপ্পজ্জতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, সুভনিমিত্ত’’ন্তিআদি. এৱং সব্বনীৱৰণেসু যোজনা ৱেদিতব্বা.
পটিঘনিমিত্তন্তিআদীসু পন পটিঘোপি পটিঘনিমিত্তং পটিঘাৰম্মণম্পি. অৰতীতি উক্কণ্ঠিতা. যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘তত্থ কতমা অৰতি? পন্তেসু ৱা সেনাসনেসু অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেসু ৱা অধিকুসলেসু ধম্মেসু অৰতি অৰতিতা অনভিৰতি অনভিৰমনা উক্কণ্ঠিতা পৰিতস্সিতা, অযং ৱুচ্চতি অৰতী’’তি (ৱিভ. ৮৫৬).
তন্দীতি অতিসীতাদিপচ্চযা উপ্পন্নং আগন্তুককাযালসিযং. যস্মিং উপ্পন্নে ‘‘অতিসীতং অতিউণ্হং অতিচ্ছাতোস্মি অতিধাতোস্মি অতিদূৰমগ্গং গতোস্মী’’তি ৱদতি, যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘তত্থ কতমা তন্দি, যা তন্দী তন্দিযনা তন্দিমনকতা আলস্যং আলস্যাযনা আলস্যাযিতত্তং, অযং ৱুচ্চতি তন্দী’’তি (ৱিভ. ৮৫৭).
ৱিজম্ভিতাতি কিলেসৱসেন কাযৱিনমনা. যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘তত্থ কতমা ৱিজম্ভিতা? যা কাযস্স জম্ভনা ৱিজম্ভনা আনমনা ৱিনমনা সন্নমনা পণমনা ব্যাধিযকং, অযং ৱুচ্চতি ৱিজম্ভিতা’’তি (ৱিভ. ৮৫৮).
ভত্তসম্মদোতি ভত্তপৰিড়াহো. যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘তত্থ কতমো ভত্তসম্মদো? যা ভুত্তাৱিস্স ভত্তমুচ্ছা ভত্তকিলমথো ভত্তপৰিড়াহো কাযদুট্ঠুল্লং, অযং ৱুচ্চতি ভত্তসম্মদো’’তি (ৱিভ. ৮৫৯).
চেতসো চ লীনত্তন্তি চিত্তস্স লীযনাকাৰো, যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘তত্থ কতমং চেতসো লীনত্তং? যা চিত্তস্স অকল্যতা অকম্মঞ্ঞতা ওলীযনা সল্লীযনা লীনং লীযনা লীযিতত্তং থিনং থিযনা থিযিতত্তং চিত্তস্স, ইদং ৱুচ্চতি চেতসো লীনত্ত’’ন্তি (ৱিভ. ৮৬০).
চেতসো অৱূপসমোতি যথা নাম ৱীতচ্চিকোপি অঙ্গাৰো নেৱ তাৱ সন্নিসীদতি পতাপং কৰোতিযেৱ, যথা চ পত্তপচনট্ঠানে নেৱ তাৱ সন্নিসীদতি পতাপং কৰোতিযেৱ, এৱং চিত্তস্স অৱূপসন্তাকাৰো, অত্থতো পনেতং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চমেৱ হোতি.
ৱিচিকিচ্ছট্ঠানীযা ধম্মাতি ৱিচিকিচ্ছায আৰম্মণধম্মা. অযোনিসোমনসিকাৰো সব্বত্থ ৱুত্তনযোৱ. এৱমেত্থ কামচ্ছন্দো ৱিচিকিচ্ছাতি ইমে দ্ৱে ধম্মা আৰম্মণেন কথিতা, ব্যাপাদো আৰম্মণেন চ উপনিস্সযেন চ, সেসা সহজাতেন চ উপনিস্সযেন চাতি.
সতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা ধম্মাতি সতিযা আৰম্মণধম্মা সত্ততিংস বোধিপক্খিযা চ নৱ লোকুত্তৰধম্মা চ. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰোতি তত্থ উপাযমনসিকাৰস্স পুনপ্পুনং কৰণং.
কুসলাকুসলা ধম্মাতিআদীসু কুসলাতি কোসল্লসম্ভূতা অনৱজ্জসুখৱিপাকা. অকুসলাতি অকোসল্লসম্ভূতা সাৱজ্জদুক্খৱিপাকা. সাৱজ্জাতি অকুসলা. অনৱজ্জাতি কুসলা. হীনপণীতকণ্হসুক্কেসুপি এসেৱ নযো. সপ্পটিভাগাতি কণ্হসুক্কাযেৱ. কণ্হা হি কণ্হৱিপাকদানতো, সুক্কা চ সুক্কৱিপাকদানতো সপ্পটিভাগা নাম, সদিসৱিপাককোট্ঠাসাতি অত্থো. পটিপক্খভূতস্স ৱা ভাগস্স অত্থিতায সপ্পটিভাগা. কণ্হানঞ্হি সুক্কা পটিপক্খভাগা, সুক্কানঞ্চ কণ্হা পটিপক্খভাগাতি এৱম্পি সপ্পটিভাগা. সপ্পটিবাহিতট্ঠেন ৱা সপ্পটিভাগা. অকুসলঞ্হি কুসলং পটিবাহিত্ৱা অত্তনো ৱিপাকং দেতি, কুসলঞ্চ অকুসলং পটিবাহিত্ৱাতি এৱম্পি কণ্হসুক্কা সপ্পটিভাগা.
আৰম্ভধাতূতি পঠমাৰম্ভৱীৰিযং. নিক্কমধাতূতি কোসজ্জতো নিক্খন্তত্তা ততো বলৱতৰং. পৰক্কমধাতূতি পৰং পৰং ঠানং অক্কমনতায ততোপি বলৱতৰন্তি তীহিপি পদেহি ৱীৰিযমেৱ কথিতং.
পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযাতি পীতিযা আৰম্মণধম্মা. কাযপস্সদ্ধীতি তিণ্ণং খন্ধানং দৰথপস্সদ্ধি. চিত্তপস্সদ্ধীতি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স দৰথপস্সদ্ধি. সমথনিমিত্তন্তি সমথোপি সমথনিমিত্তং, আৰম্মণম্পি. অব্যগ্গনিমিত্তন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং.
উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযাতি উপেক্খায আৰম্মণধম্মা, অত্থতো পন মজ্ঝত্তাকাৰো উপেক্খাট্ঠানীযা ধম্মোতি ৱেদিতব্বো. এৱমেত্থ সতিধম্মৱিচযউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গা আৰম্মণেন কথিতা, সেসা আৰম্মণেনপি উপনিস্সযেনপি.
৩. সীলসুত্তৱণ্ণনা
১৮৪. ততিযে সীলসম্পন্নাতি এত্থ খীণাসৱস্স লোকিযলোকুত্তৰসীলং কথিতং, তেন সম্পন্নাতি অত্থো. সমাধিপঞ্ঞাসুপি এসেৱ নযো. ৱিমুত্তি পন ফলৱিমুত্তিযেৱ. ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং পচ্চৱেক্খণঞাণং. এৱমেত্থ সীলাদযো তযো লোকিযলোকুত্তৰা, ৱিমুত্তি লোকুত্তৰাৱ, ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং লোকিযমেৱ.
দস্সনম্পাহন্তি দস্সনম্পি অহং. তং পনেতং দস্সনং – চক্খুদস্সনং, ঞাণদস্সনন্তি দুৱিধং. তত্থ পসন্নেহি চক্খূহি অৰিযানং দস্সনং ওলোকনং চক্খুদস্সনং নাম. অৰিযেহি পন দিট্ঠস্স লক্খণস্স দস্সনং, পটিৱিদ্ধস্স চ পটিৱিজ্ঝনং ঝানেন ৱা ৱিপস্সনায ৱা মগ্গফলেহি ৱা ঞাণদস্সনং নাম. ইমস্মিং পনেত্থ চক্খুদস্সনং অধিপ্পেতং. অৰিযানঞ্হি পসন্নেহি চক্খূহি ওলোকনম্পি বহুকাৰমেৱ. সৱনন্তি ‘‘অসুকো নাম খীণাসৱো অসুকস্মিং নাম ৰট্ঠে ৱা জনপদে ৱা গামে ৱা নিগমে ৱা ৱিহাৰে ৱা লেণে ৱা ৱসতী’’তি কথেন্তানং সোতেন সৱনং, এতম্পি বহুকাৰমেৱ. উপসঙ্কমনন্তি ‘‘দানং ৱা দস্সামি, পঞ্হং ৱা পুচ্ছিস্সামি, ধম্মং ৱা সোস্সামি, সক্কাৰং ৱা কৰিস্সামী’’তি এৱৰূপেন চিত্তেন অৰিযানং উপসঙ্কমনং. পযিৰুপাসনন্তি পঞ্হাপযিৰুপাসনং. অৰিযানং গুণে সুত্ৱা তে উপসঙ্কমিত্ৱা নিমন্তেত্ৱা দানং দত্ৱা ‘‘কিং, ভন্তে, কুসল’’ন্তিআদিনা নযেন পঞ্হপুচ্ছনন্তি অত্থো.
অনুস্সতিন্তি ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানেসু নিসিন্নস্স ‘‘ইদানি অৰিযা লেণগুহমণ্ডপাদীসু ঝানৱিপস্সনামগ্গফলসুখেহি ৱীতিনামেন্তী’’তি অনুস্সৰণং. যো ৱা তেসং সন্তিকে ওৱাদো লদ্ধো হোতি, তং আৱজ্জিত্ৱা ‘‘ইমস্মিং ঠানে সীলং কথিতং, ইমস্মিং সমাধি, ইমস্মিং ৱিপস্সনা, ইমস্মিং মগ্গো, ইমস্মিং ফল’’ন্তি এৱং অনুস্সৰণং. অনুপব্বজ্জন্তি অৰিযেসু চিত্তং পসাদেত্ৱা ঘৰা নিক্খম্ম তেসং সন্তিকে পব্বজ্জং. অৰিযানঞ্হি সন্তিকে চিত্তং পসাদেত্ৱা তেসংযেৱ সন্তিকে পব্বজিত্ৱা তেসংযেৱ ওৱাদানুসাসনিং পচ্চাসীসমানস্স চৰতোপি পব্বজ্জা অনুপব্বজ্জা নাম. অৰিযেসু পসাদেন অঞ্ঞত্থ পব্বজিত্ৱা অৰিযানং সন্তিকে ওৱাদানুসাসনিং পচ্চাসীসমানস্স চৰতো পব্বজ্জাপি অনুপব্বজ্জা নাম. অঞ্ঞেসু পন পসাদেন অঞ্ঞেসংযেৱ সন্তিকে পব্বজিত্ৱা অঞ্ঞেসংযেৱ ওৱাদানুসাসনিং পচ্চাসীসমানস্স চৰতো পব্বজ্জা অনুপব্বজ্জা নাম ন হোতি.
এৱং পব্বজিতেসু পন মহাকস্সপত্থেৰস্স তাৱ অনুপব্বজ্জং পব্বজিতা সতসহস্সমত্তা অহেসুং, তথা থেৰস্সেৱ সদ্ধিৱিহাৰিকস্স চ চন্দগুত্তত্থেৰস্স, তস্সাপি সদ্ধিৱিহাৰিকস্স সূৰিযগুত্তত্থেৰস্স, তস্সাপি সদ্ধিৱিহাৰিকস্স অস্সগুত্তত্থেৰস্স, তস্সাপি সদ্ধিৱিহাৰিকস্স যোনকধম্মৰক্খিতত্থেৰস্স, তস্স পন সদ্ধিৱিহাৰিকো অসোকৰঞ্ঞো কনিট্ঠভাতা তিস্সত্থেৰো নাম অহোসি, তস্স অনুপব্বজ্জং পব্বজিতা অড্ঢতেয্যকোটিসঙ্খা অহেসুং. মহিন্দত্থেৰস্স অনুপব্বজিতানং গণনপৰিচ্ছেদো নত্থি. যাৱজ্জদিৱসা লঙ্কাদীপে সত্থৰি পসাদেন পব্বজন্তা মহিন্দত্থেৰস্সেৱ পব্বজ্জং অনুপব্বজন্তি নাম.