৩. চুন্দসুত্তৱণ্ণনা

৩৭৯. ততিযে মগধেসূতি এৱংনামকে জনপদে. নালকগামকেতি ৰাজগহস্স অৱিদূৰে অত্তনো কুলসন্তকে এৱংনামকে গামে. চুন্দো সমণুদ্দেসোতি অযং থেৰো ধম্মসেনাপতিস্স কনিট্ঠভাতিকো, তং ভিক্খূ অনুপসম্পন্নকালে ‘‘চুন্দো সমণুদ্দেসো’’তি সমুদাচৰিত্ৱা থেৰকালেপি তথেৱ সমুদাচৰিংসু. তেন ৱুত্তং ‘‘চুন্দো সমণুদ্দেসো’’তি. উপট্ঠাকো হোতীতি মুখোদকদন্তকট্ঠদানেন চেৱ পৰিৱেণসম্মজ্জন-পিট্ঠিপৰিকম্মকৰণ-পত্তচীৱৰগ্গহণেন চ উপট্ঠানকৰো হোতি. পৰিনিব্বাযীতি অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বুতো. কতৰস্মিং কালেতি? ভগৱতো পৰিনিব্বানসংৱচ্ছৰে.

তত্ৰাযং অনুপুব্বিকথা – ভগৱা কিৰ ৱুত্থৱস্সো ৱেড়ুৱগামকা নিক্খমিত্ৱা ‘‘সাৱত্থিং গমিস্সামী’’তি আগতমগ্গেনেৱ পটিনিৱত্তন্তো অনুপুব্বেন সাৱত্থিং পত্ৱা জেতৱনং পাৱিসি. ধম্মসেনাপতি ভগৱতো ৱত্তং দস্সেত্ৱা দিৱাট্ঠানং গতো, সো তত্থ অন্তেৱাসিকেসু ৱত্তং দস্সেত্ৱা পটিক্কন্তেসু দিৱাট্ঠানং সম্মজ্জিত্ৱা চম্মখণ্ডং পঞ্ঞাপেত্ৱা পাদে পক্খালেত্ৱা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা ফলসমাপত্তিং পাৱিসি. অথস্স যথা পৰিচ্ছেদেন ততো ৱুট্ঠিতস্স অযং পৰিৱিতক্কো উদপাদি ‘‘বুদ্ধা নু খো পঠমং পৰিনিব্বাযন্তি, উদাহু অগ্গসাৱকাতি, ততো ‘‘অগ্গসাৱকা পঠম’’ন্তি ঞত্ৱা অত্তনো আযুসঙ্খাৰং ওলোকেসি. সো ‘‘সত্তাহমেৱ মে আযুসঙ্খাৰা পৱত্তিস্সন্তী’’তি ঞত্ৱা ‘‘কত্থ পৰিনিব্বাযিস্সামী’’তি চিন্তেসি.

ততো ‘‘ৰাহুলো তাৱতিংসেসু পৰিনিব্বুতো, অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰো ছদ্দন্তদহে, অহং কত্থ পৰিনিব্বাযিস্সামী’’তি পুনপ্পুনং চিন্তেন্তো মাতৰং আৰব্ভ সতিং উপ্পাদেসি – ‘‘ময্হং মাতা সত্তন্নং অৰহন্তানং মাতা হুত্ৱাপি বুদ্ধধম্মসঙ্ঘেসু অপ্পসন্না, অত্থি নু খো তস্সা উপনিস্সযো, নত্থি নু খো’’তি. সোতাপত্তিমগ্গস্স উপনিস্সযং দিস্ৱা ‘‘কস্স দেসনায অভিসমযো ভৱিস্সতী’’তি ওলোকেন্তো ‘‘মমেৱ ধম্মদেসনায ভৱিস্সতি, ন অঞ্ঞস্স. সচে খো পনাহং অপ্পোস্সুক্কো ভৱেয্যং, ভৱিস্সন্তি মে ৱত্তাৰো – ‘‘সাৰিপুত্তত্থেৰো অৱসেসজনানম্পি অৱস্সযো হোতি. তথা হিস্স সমচিত্তসুত্তন্তদেসনাদিৱসে (অ. নি. ২.৩৩-৩৭) কোটিসতসহস্সদেৱতা অৰহত্তং পত্তা, তযো মগ্গে পটিৱিদ্ধদেৱতানং গণনা নত্থি, অঞ্ঞেসু চ ঠানেসু অনেকা অভিসমযা দিস্সন্তি, থেৰে চ চিত্তং পসাদেত্ৱা সগ্গে নিব্বত্তানেৱ অসীতি কুলসহস্সানি, সো দানি সকমাতুমিচ্ছাদস্সনমত্তম্পি হৰিতুং নাসক্খী’’তি. তস্মা মাতৰং মিচ্ছাদস্সনা মোচেত্ৱা জাতোৱৰকেযেৱ পৰিনিব্বাযিস্সামী’’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৱা ‘‘অজ্জেৱ ভগৱন্তং অনুজানাপেত্ৱা নিক্খমিস্সামী’’তি চুন্দত্থেৰং আমন্তেসি – ‘‘আৱুসো, চুন্দ, অম্হাকং পঞ্চসতায ভিক্খুপৰিসায সঞ্ঞং দেহি. ‘গণ্হথাৱুসো পত্তচীৱৰানি, ধম্মসেনাপতি নালকগামং গন্তুকামো’’’তি. থেৰো তথা অকাসি.

ভিক্খূ সেনাসনং সংসামেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায থেৰস্স সন্তিকং অগমংসু. থেৰো সেনাসনং সংসামেত্ৱা দিৱাট্ঠানং সম্মজ্জিত্ৱা দিৱাট্ঠানদ্ৱাৰে ঠত্ৱা দিৱাট্ঠানং ওলোকেত্ৱা ‘‘ইদং দানি পচ্ছিমদস্সনং, পুন আগমনং নত্থী’’তি পঞ্চসতভিক্খূহি পৰিৱুতো ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ ‘‘অনুজানাতু মে ভন্তে ভগৱা, অনুজানাতু সুগতো. পৰিনিব্বানকালো মে, ওস্সট্ঠো মে আযুসঙ্খাৰো’’তি. বুদ্ধা পন যস্মা ‘‘পৰিনিব্বাহী’’তি ৱুত্তে মৰণৱণ্ণং সংৱণ্ণেন্তীতি, ‘‘মা পৰিনিব্বাহী’’তি ৱুত্তে ৱট্টস্স গুণং কথেন্তীতি মিচ্ছাদিট্ঠিকা দোসং আৰোপেস্সন্তি, তস্মা তদুভযম্পি ন ৱদন্তি. তেন নং ভগৱা – ‘‘কত্থ পৰিনিব্বাযিস্সসি সাৰিপুত্তা’’তি ৱত্ৱা – ‘‘অত্থি, ভন্তে, মগধেসু নালকগামে জাতোৱৰকো, তত্থাহং পৰিনিব্বাযিস্সামী’’তি ৱুত্তে – ‘‘যস্স দানি ত্ৱং, সাৰিপুত্ত, কালং মঞ্ঞসি, ইদানি পন তে জেট্ঠকনিট্ঠভাতিকানং তাদিসস্স ভিক্খুনো দস্সনং দুল্লভং ভৱিস্সতি, দেসেহি নেসং ধম্ম’’ন্তি আহ.

থেৰো – ‘‘সত্থা ময্হং ইদ্ধিৱিকুব্বনপুব্বঙ্গমং ধম্মদেসনং পচ্চাসীসতী’’তি ঞত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা তালপ্পমাণং আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা ওৰুয্হ দসবলস্স পাদে ৱন্দি, পুন দ্ৱিতালপ্পমাণং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা ওৰুয্হ দসবলস্স পাদে ৱন্দি, এতেনুপাযেন সত্ততালপ্পমাণং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা অনেকানি পাটিহাৰিযসতানি দস্সেন্তো ধম্মকথং আৰভি. দিস্সমানেনপি কাযেন কথেতি, অদিস্সমানেনপি. উপৰিমেন ৱা হেট্ঠিমেন ৱা উপড্ঢকাযেন কথেতি অদিস্সমানেনপি দিস্সমানেনপি, কালেন চন্দৱণ্ণং দস্সেতি, কালেন সূৰিযৱণ্ণং, কালেন পব্বতৱণ্ণং, কালেন সমুদ্দৱণ্ণং, কালেন চক্কৱত্তিৰাজা হোতি, কালেন ৱেস্সৱণমহাৰাজা, কালেন সক্কো দেৱৰাজা, কালেন মহাব্ৰহ্মাতি এৱং অনেকানি পাটিহাৰিযসতানি দস্সেন্তো ধম্মকথং কথেসি. সকলনগৰং সন্নিপতি. থেৰো ওৰুয্হ দসবলস্স পাদে ৱন্দিত্ৱা অট্ঠাসি. অথ নং সত্থা আহ – ‘‘কো নামো অযং সাৰিপুত্ত ধম্মপৰিযাযো’’তি. সীহৱিকীড়িতো নাম, ভন্তেতি. তগ্ঘ, সাৰিপুত্ত, সীহৱিকীড়িতো তগ্ঘ, সাৰিপুত্ত, সীহৱিকীড়িতোতি.

থেৰো অলত্তকৱণ্ণে হত্থে পসাৰেত্ৱা সত্থু সুৱণ্ণকচ্ছপসদিসে পাদে গোপ্ফকেসু গহেত্ৱা – ‘‘ভন্তে, ইমেসং পাদানং ৱন্দনত্থায কপ্পসতসহস্সাধিকং অসঙ্খ্যেয্যং পাৰমিযো পূৰিতা, সো মে মনোৰথো মত্থকং পত্তো, ইতো দানি পট্ঠায পটিসন্ধিৱসেন ন পুন একট্ঠানে সন্নিপাতো সমাগমো অত্থি, ছিন্নো এস ৱিস্সাসো, অনেকেহি বুদ্ধসতসহস্সেহি পৱিট্ঠং অজৰং অমৰং খেমং সুখং সীতলং অভযং নিব্বানপুৰং পৱিসিস্সামি, সচে মে কিঞ্চি কাযিকং ৱা ৱাচসিকং ৱা ন ৰোচেথ, খমথ তং ভগৱা, গমনকালো ময্হ’’ন্তি. খমামি তে, সাৰিপুত্ত, ন খো পন তে কিঞ্চি কাযিকং ৱা ৱাচসিকং ৱা ময্হং অৰুচ্চনকং অত্থি, যস্স দানি ত্ৱং, সাৰিপুত্ত, কালং মঞ্ঞসীতি.

ইতি ভগৱতা অনুঞ্ঞাতসমনন্তৰং সত্থু পাদে ৱন্দিত্ৱা উট্ঠিতমত্তে আযস্মন্তে সাৰিপুত্তে সিনেৰুচক্কৱাড়হিমৱন্তপৰিভণ্ডপব্বতে ধাৰযমানাপি – ‘‘অজ্জ ইমং গুণৰাসিং ধাৰেতুং ন সক্কোমী’’তি ৱদন্তী ৱিয একপ্পহাৰেনেৱ ৱিৰৱমানা মহাপথৱী যাৱ উদকপৰিযন্তা অকম্পি, আকাসে দেৱদুন্দুভিযো ফলিংসু, মহামেঘো উট্ঠহিত্ৱা পোক্খৰৱস্সং ৱস্সি.

সত্থা – ‘‘ধম্মসেনাপতিং পটিপাদেস্সামী’’তি ধম্মাসনা ৱুট্ঠায গন্ধকুটিঅভিমুখো গন্ত্ৱা মণিফলকে অট্ঠাসি. থেৰো তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৱা চতূসু ঠানেসু ৱন্দিত্ৱা – ‘‘ভগৱা ইতো কপ্পসতসহস্সাধিকস্স অসঙ্খ্যেয্যস্স উপৰি অনোমদস্সীসম্মাসম্বুদ্ধস্স পাদমূলে নিপজ্জিত্ৱা তুম্হাকং দস্সনং পত্থেসিং, সা মে পত্থনা সমিদ্ধা, দিট্ঠা তুম্হে, তং পঠমদস্সনং, ইদং পচ্ছিমদস্সনং. পুন তুম্হাকং দস্সনং নত্থী’’তি ৱত্ৱা দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং পগ্গয্হ যাৱ দস্সনৱিসযা অভিমুখোৱ পটিক্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা পক্কামি. পুন মহাপথৱী ধাৰেতুং অসক্কোন্তী উদকপৰিযন্তং কত্ৱা অকম্পি.

ভগৱা পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতে ভিক্খূ আহ – ‘‘অনুগচ্ছথ, ভিক্খৱে, তুম্হাকং জেট্ঠভাতিক’’ন্তি. তস্মিং খণে চতস্সোপি পৰিসা সম্মাসম্বুদ্ধং এককংযেৱ জেতৱনে ওহায নিৰৱসেসা নিক্খমিংসু. সাৱত্থিনগৰৱাসিনোপি – ‘‘সাৰিপুত্তত্থেৰো কিৰ সম্মাসম্বুদ্ধং আপুচ্ছিত্ৱা পৰিনিব্বাযিতুকামো নিক্খন্তো, পস্সিস্সাম ন’’ন্তি নগৰদ্ৱাৰানি নিৰোকাসানি কৰোন্তা নিক্খমিত্ৱা গন্ধমালাদিহত্থা কেসে ৱিকিৰিত্ৱা – ‘‘ইদানি মযং কহং মহাপঞ্ঞো নিসিন্নো, কহং ধম্মসেনাপতি নিসিন্নো’’তি পুচ্ছন্তা – ‘‘কস্স সন্তিকং গমিস্সাম, কস্স হত্থে সত্থাৰং ঠপেত্ৱা থেৰো পক্কন্তো’’তিআদিনা নযেন পৰিদেৱন্তা ৰোদন্তা থেৰং অনুবন্ধিংসু.

থেৰো মহাপঞ্ঞায ঠিতত্তা – ‘‘সব্বেসং অনতিক্কমনীযো এস মগ্গো’’তি মহাজনং ওৱদিত্ৱা – ‘‘তুম্হেপি, আৱুসো, তিট্ঠথ, মা দসবলে পমাদং আপজ্জিত্থা’’তি ভিক্খুসঙ্ঘম্পি নিৱত্তেত্ৱা অত্তনো পৰিসাযেৱ সদ্ধিং পক্কামি. যেপি মনুস্সা – ‘‘পুব্বে অয্যো পচ্চাগমনচাৰিকং চৰতি, ইদং ইদানি গমনং ন পুন পচ্চাগমনাযা’’তি পৰিদেৱন্তা অনুবন্ধিংসুযেৱ. তেপি – ‘‘অপ্পমত্তা, আৱুসো, হোথ, এৱংভাৱিনো নাম সঙ্খাৰা’’তি নিৱত্তেসি.

অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো সব্বত্থ একৰত্তিৱাসেন অন্তৰামগ্গে সত্তাহং মনুস্সানং সঙ্গহং কৰোন্তো সাযং নালকগামং পত্ৱা গামদ্ৱাৰে নিগ্ৰোধৰুক্খমূলে অট্ঠাসি. অথ উপৰেৱতো নাম থেৰস্স ভাগিনেয্যো বহিগামং গচ্ছন্তো থেৰং দিস্ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা অট্ঠাসি. থেৰো তং আহ – ‘‘অত্থি গেহে তে অয্যিকা’’তি. আম ভন্তেতি. গচ্ছ অম্হাকং ইধাগতভাৱং আৰোচেহি. ‘‘কস্মা আগতো’’তি চ ৱুত্তে – ‘‘অজ্জ কিৰ একদিৱসং অন্তোগামে ৱসিস্সতি, জাতোৱৰকং পটিজগ্গথ, পঞ্চন্নঞ্চ কিৰ ভিক্খুসতানং ৱসনট্ঠানং জানাথা’’তি. সো গন্ত্ৱা – ‘‘অয্যিকে ময্হং মাতুলো আগতো’’তি আহ. ইদানি কুহিন্তি? গামদ্ৱাৰেতি. এককোৱ, অঞ্ঞোপি কোচি অত্থীতি? অত্থি পঞ্চসতা ভিক্খূতি. কিংকাৰণা আগতোতি? সো তং পৱত্তিং আৰোচেসি. ব্ৰাহ্মণী – ‘‘কিং নু খো এত্তকানং ৱসনট্ঠানং পটিজগ্গাপেতি, দহৰকালে পব্বজিত্ৱা মহল্লককালে গিহী হোতুকামো’’তি চিন্তেন্তী জাতোৱৰকং পটিজগ্গাপেত্ৱা পঞ্চসতানং ৱসনট্ঠানং কাৰেত্ৱা দণ্ডদীপিকা জালেত্ৱা থেৰস্স পাহেসি.

থেৰো ভিক্খূহি সদ্ধিং পাসাদং আৰুয্হ জাতোৱৰকং পৱিসিত্ৱা নিসীদি, নিসীদিত্ৱা ‘‘তুম্হাকং ৱসনট্ঠানং গচ্ছথা’’তি ভিক্খূ উয্যোজেসি. তেসু গতমত্তেসুযেৱ থেৰস্স খৰো আবাধো উপ্পজ্জি, লোহিতপক্খন্দিকা মাৰণন্তিকা ৱেদনা ৱত্তন্তি. একং ভাজনং পৱিসতি, একং নিক্খমতি. ব্ৰাহ্মণী – ‘‘মম পুত্তস্স পৱত্তি ময্হং ন ৰুচ্চতী’’তি অত্তনো ৱসনগব্ভদ্ৱাৰং নিস্সায অট্ঠাসি.

চত্তাৰো মহাৰাজানো ‘‘ধম্মসেনাপতি কুহিং ৱিহৰতী’’তি ওলোকেন্তা নালকগামে জাতোৱৰকে পৰিনিব্বানমঞ্চে নিপন্নো, পচ্ছিমদস্সনং গমিস্সামা’’তি আগম্ম ৱন্দিত্ৱা অট্ঠংসু. কে তুম্হেতি? মহাৰাজানো ভন্তেতি. কস্মা আগতত্থাতি? গিলানুপট্ঠাকা ভৱিস্সামাতি. ‘‘হোতু, অত্থি গিলানুপট্ঠাকো, গচ্ছথ তুম্হে’’তি উয্যোজেসি. তেসং গতাৱসানে তেনেৱ নযেন সক্কো দেৱানমিন্দো. তস্মিং গতে মহাব্ৰহ্মা চ আগমিংসু. তেপি তথেৱ থেৰো উয্যোজেসি.

ব্ৰাহ্মণী দেৱতানং আগমনঞ্চ গমনঞ্চ দিস্ৱা ‘‘কে নু খো এতে মম পুত্তং ৱন্দিত্ৱা গচ্ছন্তী’’তি থেৰস্স গব্ভদ্ৱাৰং গন্ত্ৱা ‘‘তাত, চুন্দ, কা পৱত্তী’’তি পুচ্ছি. সো তং পৱত্তিং আচিক্খিত্ৱা ‘‘মহাউপাসিকা, ভন্তে, আগতা’’তি আহ. থেৰো ‘‘কস্মা অৱেলায আগতা’’তি পুচ্ছি. সা ‘‘তুয্হং, তাত, দস্সনত্থাযা’’তি ৱত্ৱা ‘‘তাত, পঠমং কে আগতা’’তি পুচ্ছি. চত্তাৰো মহাৰাজানো উপাসিকেতি. তাত, ত্ৱং চতূহি মহাৰাজেহি মহন্ততৰোতি? আৰামিকসদিসা এতে উপাসিকে, অম্হাকং সত্থু পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায খগ্গহত্থা হুত্ৱা আৰক্খং অকংসূতি. তেসং তাত গতাৱসানে কো আগতোতি? সক্কো দেৱানমিন্দোতি. দেৱৰাজতোপি ত্ৱং তাত মহন্ততৰোতি? ভণ্ডগ্গাহকসামণেৰসদিসো এস উপাসিকে, অম্হাকং সত্থু তাৱতিংসতো ওতৰণকালে পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা ওতিণ্ণোতি. তস্স তাত গতাৱসানে জোতযমানো ৱিয কো আগতোতি? উপাসিকে, তুয্হং ভগৱা চ সত্থা চ মহাব্ৰহ্মা নাম এসোতি. ময্হং ভগৱতো মহাব্ৰহ্মতোপি ত্ৱং, তাত, মহন্ততৰোতি? আম উপাসিকে, এতে নাম কিৰ অম্হাকং সত্থু জাতদিৱসে চত্তাৰো মহাব্ৰহ্মানো মহাপুৰিসং সুৱণ্ণজালেন পটিগ্গণ্হিংসূতি.

অথ ব্ৰাহ্মণিযা – ‘‘পুত্তস্স তাৱ মে অযং আনুভাৱো, কীদিসো ৱত ময্হং পুত্তস্স ভগৱতো সত্থু আনুভাৱো ভৱিস্সতী’’তি চিন্তযন্তিযা সহসা পঞ্চৱণ্ণা পীতি উপ্পজ্জিত্ৱা সকলসৰীৰং ফৰি. থেৰো – ‘‘উপ্পন্নং মে মাতু পীতিসোমনস্সং, অযং দানি কালো ধম্মদেসনাযা’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘কিং চিন্তেসি মহাউপাসিকে’’তি আহ. সা ‘‘পুত্তস্স তাৱ মে অযং গুণো, সত্থু পনস্স কীদিসো ভৱিস্সতীতি ইদং, তাত, চিন্তেমী’’তি আহ. মহাউপাসিকে, ময্হং সত্থুজাতক্খণে মহাভিনিক্খমনে সম্বোধিযং ধম্মচক্কপ্পৱত্তনে চ দসসহস্সিলোকধাতু কম্পিত্থ. সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায ৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তিঞাণদস্সনেন সমো নাম নত্থি, ইতিপি সো ভগৱাতি ৱিত্থাৰেত্ৱা বুদ্ধগুণপটিসংযুত্তং ধম্মদেসনং কথেসি.

ব্ৰাহ্মণী পিযপুত্তস্স ধম্মদেসনাপৰিযোসানে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায পুত্তং আহ – ‘‘তাত উপতিস্স, কস্মা এৱমকাসি, এৱৰূপং নাম অমতং ময্হং এত্তকং কালং ন অদাসী’’তি. থেৰো – ‘‘দিন্নং দানি মে মাতু ৰূপসাৰিযা ব্ৰাহ্মণিযা পোসাৱনিকমূলং, এত্তকেন ৱট্টিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা – ‘‘গচ্ছ মহাউপসিকে’’তি ব্ৰাহ্মণিং উয্যোজেত্ৱা – ‘‘চুন্দ কা ৱেলা’’তি আহ. বলৱপচ্চূসকালো, ভন্তেতি. ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতেহীতি. সন্নিপতিতো ভন্তে ভিক্খুসঙ্ঘোতি. ‘‘মং উক্খিপিত্ৱা নিসীদাপেহি চুন্দা’’তি উক্খিপিত্ৱা নিসীদাপেসি.

থেৰো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৱুসো চতুচত্তালীসং ৱো ৱস্সানি মযা সদ্ধিং ৱিচৰন্তানং যং মে কাযিকং ৱা ৱাচসিকং ৱা ন ৰোচেথ, তং খমথ আৱুসো’’তি. এত্তকং, ভন্তে, অম্হাকং ছাযা ৱিয তুম্হে অমুঞ্চিত্ৱা ৱিচৰন্তানং অৰুচ্চনকং নাম নত্থি, তুম্হে পন অম্হাকং খমথাতি. অথ থেৰো মহাচীৱৰং সঙ্কড্ঢিত্ৱা মুখং পিধায দক্খিণেন পস্সেন নিপন্নো সত্থা ৱিয নৱ অনুপুব্বসমাপত্তিযো অনুলোমপটিলোমতো সমাপজ্জিত্ৱা পুন পঠমজ্ঝানং আদিং কত্ৱা যাৱ চতুত্থজ্ঝানা সমাপজ্জি. ততো ৱুট্ঠায অনন্তৰংযেৱ মহাপথৱিং উন্নাদেন্তো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযি.

উপাসিকা – ‘‘কিং নু খো মে পুত্তো, ন কিঞ্চি কথেতী’’তি উট্ঠায পিট্ঠিপাদে পৰিমজ্জন্তী পৰিনিব্বুতভাৱং ঞত্ৱা মহাসদ্দং কুৰুমানা পাদেসু নিপতিত্ৱা – ‘‘তাত মযং ইতো পুব্বে তৱ গুণং ন জানিম্হা, ইদানি পন তং আদিং কত্ৱা অনেকসতে অনেকসহস্সে অনেকসতসহস্সে ভিক্খূ ইমস্মিং নিৱেসনে নিসীদাপেত্ৱা ভোজেতুং ন লভিম্হা, চীৱৰেহি অচ্ছাদেতুং ন লভিম্হা, ৱিহাৰসতং ৱিহাৰসহস্সং কাৰেতুং ন লভিম্হা’’তি যাৱ অৰুণুগ্গমনা পৰিদেৱি. অৰুণে উগ্গতমত্তেযেৱ সুৱণ্ণকাৰে পক্কোসাপেত্ৱা সুৱণ্ণগব্ভং ৱিৱৰাপেত্ৱা সুৱণ্ণঘটিযো মহাতুলায তুলাপেত্ৱা – ‘‘পঞ্চ কূটাগাৰসতানি পঞ্চ অগ্ঘিকসতানি কৰোথা’’তি দাপেতি.

সক্কোপি দেৱৰাজা ৱিস্সকম্মদেৱপুত্তং আমন্তেত্ৱা – ‘‘তাত ধম্মসেনাপতি পৰিনিব্বুতো, পঞ্চ কূটাগাৰসতানি পঞ্চ অগ্ঘিকসতানি চ মাপেহী’’তি আহ. ইতি উপাসিকায কাৰিতানি চ ৱিস্সকম্মেন নিম্মিতানি চ সব্বানিপি দ্ৱেসহস্সানি অহেসুং. ততো নগৰমজ্ঝে সাৰমযং মহামণ্ডপং কাৰেত্ৱা মণ্ডপমজ্ঝে মহাকূটাগাৰং ঠপেত্ৱা সেসানি পৰিৱাৰসঙ্খেপেন ঠপেত্ৱা সাধুকীড়িকং আৰভিংসু. দেৱানং অন্তৰে মনুস্সা, মনুস্সানং অন্তৰে দেৱা অহেসুং.

ৰেৱতী নাম একা থেৰস্স উপট্ঠাযিকা – ‘‘অহং থেৰস্স পূজং কৰিস্সামী’’তি সুৱণ্ণপুপ্ফানং তযো কুম্ভে কাৰেসি. ‘‘থেৰস্স পূজং কৰিস্সামী’’তি সক্কো দেৱৰাজা অড্ঢতেয্যকোটিনাটকেহি পৰিৱাৰিতো ওতৰি. ‘‘সক্কো ওতৰতী’’তি মহাজনো পচ্ছামুখো পটিক্কমি. তত্থ সাপি উপাসিকা পটিক্কমমানা গৰুভাৰত্তা একমন্তং অপসক্কিতুং অসক্কোন্তী মনুস্সানং অন্তৰে পতি. মনুস্সা অপস্সন্তা তং মদ্দিত্ৱা অগমিংসু. সা তত্থেৱ কালং কত্ৱা তাৱতিংসভৱনে কনকৱিমানে নিব্বত্তি. নিব্বত্তক্খণেযেৱস্সা ৰতনক্খন্ধো ৱিয তিগাৱুতপ্পমাণো অত্তভাৱো অহোসি সট্ঠিসকটপূৰপ্পমাণঅলঙ্কাৰপটিমণ্ডিতা অচ্ছৰাসহস্সপৰিৱাৰিতা. অথস্সা দিব্বং সব্বকাযিকাদাসং পুৰতো ঠপযিংসু. সা অত্তনো সিৰিসম্পত্তিং দিস্ৱা – ‘‘উড়াৰা অযং সম্পত্তি, কিং নু খো মে কম্মং কত’’ন্তি চিন্তযমানা অদ্দস – ‘‘মযা সাৰিপুত্তত্থেৰস্স পৰিনিব্বুতট্ঠানে তীহি সুৱণ্ণপুপ্ফকুম্ভেহি পূজা কতা, মহাজনো মং মদ্দিত্ৱা গতো, সাহং তত্থ কালং কত্ৱা ইধূপপন্না, থেৰং নিস্সায লদ্ধং ইদানি পুঞ্ঞৱিপাকং মনুস্সানং কথেস্সামী’’তি সহ ৱিমানেনেৱ ওতৰি.

মহাজনো দূৰতোৱ দিস্ৱা – ‘‘কিং নু খো দ্ৱে সূৰিযা উট্ঠিতা’’তি? ওলোকেন্তো – ‘‘ৱিমানে আগচ্ছন্তে কূটাগাৰসণ্ঠানং পঞ্ঞাযতি, নাযং সূৰিযো, ৱিমানমেতং এক’’ন্তি আহ. তম্পি ৱিমানং তাৱদেৱ আগন্ত্ৱা থেৰস্স দাৰুচিতকমত্থকে ৱেহাসং অট্ঠাসি. দেৱধীতা ৱিমানং আকাসেযেৱ ঠপেত্ৱা পথৱিং ওতৰি. মহাজনো – ‘‘কা ত্ৱং, অয্যে’’তি? পুচ্ছি. ‘‘ন মং তুম্হে জানাথ, ৰেৱতী নামাহং, তীহি সুৱণ্ণপুপ্ফকুম্ভেহি থেৰং পূজং কত্ৱা মনুস্সেহি মদ্দিতা কালং কত্ৱা তাৱতিংসভৱনে নিব্বত্তা, পস্সথ মে সিৰিসম্পত্তিং, তুম্হেপি দানি দানানি দেথ, পুঞ্ঞানি কৰোথা’’তি কুসলকিৰিযায ৱণ্ণং কথেত্ৱা থেৰস্স চিতকং পদক্খিণং কত্ৱা ৱন্দিত্ৱা অত্তনো দেৱট্ঠানংযেৱ গতা.

মহাজনোপি সত্তাহং সাধুকীড়িকং কীড়িত্ৱা সব্বগন্ধেহি চিতকং অকাসি, চিতকা একূনৰতনসতিকা অহোসি. থেৰস্স সৰীৰং চিতকং আৰোপেত্ৱা উসীৰকলাপকেহি আলিম্পেসুং. আড়াহনে সব্বৰত্তিং ধম্মস্সৱনং পৱত্তি. অনুৰুদ্ধত্থেৰো সব্বগন্ধোদকেন থেৰস্স চিতকং নিব্বাপেসি. চুন্দত্থেৰো ধাতুযো পৰিস্সাৱনে পক্খিপিত্ৱা – ‘‘ন দানি মযা ইধেৱ সক্কা ঠাতুং, ময্হং জেট্ঠভাতিকস্স ধম্মসেনাপতিসাৰিপুত্তত্থেৰস্স পৰিনিব্বুতভাৱং সম্মাসম্বুদ্ধস্স আৰোচেস্সামী’’তি ধাতুপৰিস্সাৱনং থেৰস্স চ পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা সাৱত্থিং অগমাসি. একট্ঠানেপি চ দ্ৱে ৰত্তিযো অৱসিত্ৱা সব্বত্থ একৰত্তিৱাসেনেৱ সাৱত্থিং পাপুণি. তমত্থং দস্সেতুং অথ খো চুন্দো সমণুদ্দেসোতিআদি ৱুত্তং.

তত্থ যেনাযস্মা আনন্দোতি যেন অত্তনো উপজ্ঝাযো ধম্মভণ্ডাগাৰিকো আযস্মা আনন্দো, তেনুপসঙ্কমি. কস্মা পনেস উজুকং সত্থু সন্তিকং অগন্ত্ৱা থেৰস্স সন্তিকং অগমাসীতি? সত্থৰি চ থেৰে চ গাৰৱেন. জেতৱনমহাৱিহাৰে পোক্খৰণিযং কিৰস্স ন্হত্ৱা পচ্চুত্তৰিত্ৱা সুনিৱত্থসুপাৰুতস্স এতদহোসি – ‘‘বুদ্ধা নাম মহাপাসাণচ্ছত্তং ৱিয গৰুনো, ফণকতসপ্প সীহব্যগ্ঘমত্তৱৰৱাৰণাদযো ৱিয চ দুৰাসদা, ন সক্কা মযা উজুকমেৱ সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা কথেতুং, কস্স নু খো সন্তিকং গন্তব্ব’’ন্তি. ততো চিন্তেসি – ‘‘উপজ্ঝাযো মে ধম্মভণ্ডাগাৰিকো জেট্ঠভাতিকত্থেৰস্স উত্তমসহাযো, তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা তং আদায সত্থাৰা সদ্ধিং কথেস্সামী’’তি সত্থৰি চেৱ থেৰে চ গাৰৱেন উপসঙ্কমি.

ইদমস্স পত্তচীৱৰন্তি ‘‘অযমস্স পৰিভোগপত্তো, ইদং ধাতুপৰিস্সাৱন’’ন্তি এৱং একেকং আচিক্খি. পাড়িযং পন ‘‘ইদমস্স পত্তচীৱৰ’’ন্তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং. কথাপাভতন্তি কথামূলং. মূলঞ্হি পাভতন্তি ৱুচ্চতি. যথাহ –

‘‘অপ্পকেনপি মেধাৱী, পাভতেন ৱিচক্খণো;

সমুট্ঠাপেতি অত্তানং, অণুং অগ্গিংৱ সন্ধম’’ন্তি. (জা. ১.১.৪);

ভগৱন্তং দস্সনাযাতি ভগৱন্তং দস্সনত্থায. কিং পনিমিনা ভগৱা ন দিট্ঠপুব্বোতি? নো ন দিট্ঠপুব্বো. অযঞ্হি আযস্মা দিৱা নৱ ৱাৰে, ৰত্তিং নৱ ৱাৰেতি একাহং অট্ঠাৰস ৱাৰে উপট্ঠানমেৱ গচ্ছতি. দিৱসস্স পন সতৱাৰং ৱা সহস্সৱাৰং ৱা গন্তুকামো সমানোপি ন অকাৰণা গচ্ছতি, একং পঞ্হদ্ৱাৰং গহেত্ৱাৱ গচ্ছতি. সো তংদিৱসং তেন কথাপাভতেন গন্তুকামো এৱমাহ. ইদমস্স পত্তচীৱৰন্তি থেৰোপি – ‘‘ইদং তস্স পত্তচীৱৰং, ইদঞ্চ ধাতুপৰিস্সাৱন’’ন্তি পাটিযেক্কংযেৱ দস্সেত্ৱা আচিক্খি.

সত্থা হত্থং পসাৰেত্ৱা ধাতুপৰিস্সাৱনং গহেত্ৱা হত্থতলে ঠপেত্ৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘যো সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু পুৰিমদিৱসে অনেকানি পাটিহাৰিযসতানি কত্ৱা পৰিনিব্বানং অনুজানাপেসি, তস্স ইদানি ইমা সঙ্খৱণ্ণসন্নিভা ধাতুযোৱ পঞ্ঞাযন্তি, কপ্পসতসহস্সাধিকং অসঙ্খ্যেয্যং পূৰিতপাৰমী এস, ভিক্খৱে, ভিক্খু, মযা পৱত্তিতং ধম্মচক্কং অনুপৱত্তকো এস ভিক্খু, পটিলদ্ধদুতিযআসনো এস ভিক্খু, পূৰিতসাৱকসন্নিপাতো এস ভিক্খু, ঠপেত্ৱা মং দসসু চক্কৱাড়সহস্সেসু পঞ্ঞায অসদিসো এস ভিক্খু, মহাপঞ্ঞো এস ভিক্খু, পুথুপঞ্ঞো হাসপঞ্ঞো জৱনপঞ্ঞো তিক্খপঞ্ঞো নিব্বেধিকপঞ্ঞো এস ভিক্খু, অপ্পিচ্ছো এস ভিক্খু, সন্তুট্ঠো পৱিৱিত্তো অসংসট্ঠো আৰদ্ধৱীৰিযো চোদকো পাপগৰহী এস ভিক্খু, পঞ্চ জাতিসতানি পটিলদ্ধমহাসম্পত্তিযো পহায পব্বজিতো এস ভিক্খু, মম সাসনে পথৱীসমখন্তিকো এস ভিক্খু, ছিন্নৱিসাণউসভসদিসো এস ভিক্খু, চণ্ডালপুত্তসদিসনীচচিত্তো এস ভিক্খু. পস্সথ, ভিক্খৱে, মহাপঞ্ঞস্স ধাতুযো, পস্সথ, ভিক্খৱে, পুথুপঞ্ঞস্স হাসপঞ্ঞস্স জৱনপঞ্ঞস্স তিক্খপঞ্ঞস্স নিব্বেধিকপঞ্ঞস্স অপ্পিচ্ছস্স সন্তুট্ঠস্স পৱিৱিত্তস্স অসংসট্ঠস্স আৰদ্ধৱীৰিযস্স, চোদকস্স, পস্সথ, ভিক্খৱে, পাপগৰহিস্স ধাতুযোতি.

‘‘যো পব্বজী জাতিসতানি পঞ্চ,

পহায কামানি মনোৰমানি;

তং ৱীতৰাগং সুসমাহিতিন্দ্ৰিযং,

পৰিনিব্বুতং ৱন্দথ সাৰিপুত্তং.

‘‘খন্তিবলো পথৱিসমো ন কুপ্পতি,

ন চাপি চিত্তস্স ৱসেন ৱত্ততি;

অনুকম্পকো কাৰুণিকো চ নিব্বুতো,

পৰিনিব্বুতং ৱন্দথ সাৰিপুত্তং.

‘‘চণ্ডালপুত্তো যথা নগৰং পৱিট্ঠো,

নীচমনো চৰতি কড়োপিহত্থো;

তথা অযং ৱিহৰতি সাৰিপুত্তো,

পৰিনিব্বুতং ৱন্দথ সাৰিপুত্তং.

‘‘উসভো যথা ছিন্নৱিসাণকো,

অহেঠযন্তো চৰতি পুৰন্তৰে ৱনে;

তথা অযং ৱিহৰতি সাৰিপুত্তো,

পৰিনিব্বুতং ৱন্দথ সাৰিপুত্ত’’ন্তি.

ইতি ভগৱা পঞ্চহি গাথাসতেহি থেৰস্স ৱণ্ণং কথেসি. যথা যথা ভগৱা থেৰস্স ৱণ্ণং কথেসি, তথা তথা আনন্দত্থেৰো সন্ধাৰেতুং ন সক্কোতি, বিড়াৰমুখে পক্খন্তকুক্কুটো ৱিয পৱেধতি. তেনাহ অপিচ মে, ভন্তে, মধুৰকজাতো ৱিয কাযোতি সব্বং ৱিত্থাৰেতব্বং. তত্থ মধুৰকজাতোতিআদীনং অত্থো ৱুত্তোযেৱ. ইধ পন ধম্মাতি উদ্দেসপৰিপুচ্ছাধম্মা অধিপ্পেতা. তস্স হি উদ্দেসপৰিপুচ্ছাধম্মে অগহিতে ৱা গহেতুং, গহিতে ৱা সজ্ঝাযং কাতুং চিত্তং ন পৱত্ততি. অথ সত্থা পঞ্চপসাদৱিচিত্ৰানি অক্খীনি উম্মীলেত্ৱা থেৰং ওলোকেন্তো ‘‘অস্সাসেস্সামি ন’’ন্তি অস্সাসেন্তো কিং নু খো তে, আনন্দ, সাৰিপুত্তোতিআদিমাহ.

তত্থ সীলক্খন্ধন্তি লোকিযলোকুত্তৰসীলং. সমাধিপঞ্ঞাসুপি এসেৱ নযো. ৱিমুত্তি পন লোকুত্তৰাৱ. ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং পচ্চৱেক্খণঞাণং, তং লোকিযমেৱ. ওৱাদকোতি ওৱাদদাযকো. ওতিণ্ণোতি ওতিণ্ণেসু ৱত্থূসু নানপ্পকাৰেন ওতৰণসীলো. ৱিঞ্ঞাপকোতি ধম্মকথাকালে অত্থঞ্চ কাৰণঞ্চ ৱিঞ্ঞাপেতা. সন্দস্সকোতি খন্ধধাতুআযতনৱসেন তেসং তেসং ধম্মানং দস্সেতা. সমাদপকোতি ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ গণ্হথা’’তি এৱং গণ্হাপকো. সমুত্তেজকোতি অব্ভুস্সাহকো. সম্পহংসকোতি পটিলদ্ধগুণেহি মোদাপকো জোতাপকো.

অকিলাসু ধম্মদেসনাযাতি ধম্মদেসনং আৰভিত্ৱা ‘‘সীসং ৱা মে ৰুজ্জতি, হদযং ৱা কুচ্ছি ৱা পিট্ঠি ৱা’’তি এৱং ওসক্কনাকাৰৱিৰহিতো নিক্কিলাসু ৱিসাৰদো একস্সাপি দ্ৱিন্নম্পি সীহৱেগেনেৱ পক্খন্দতি. অনুগ্গাহকো সব্ৰহ্মচাৰীনন্তি পদস্স অত্থো খন্ধকৱগ্গে ৱিত্থাৰিতোৱ. ধম্মোজং ধম্মভোগন্তি উভযেনপি ধম্মপৰিভোগোৱ কথিতো. ধম্মানুগ্গহন্তি ধম্মেন অনুগ্গহণং.

সত্থা ‘‘অতিৱিয অযং ভিক্খু কিলমতী’’তি পুন তং অস্সাসেন্তো ননু তং, আনন্দ, মযাতিআদিমাহ. তত্থ পিযেহি মনাপেহীতি মাতাপিতাভাতাভগিনীআদিকেহি জাতিযা নানাভাৱো, মৰণেন ৱিনাভাৱো, ভৱেন অঞ্ঞথাভাৱো. তং কুতেত্থ, আনন্দ, লব্ভাতি তন্তি তস্মা. যস্মা সব্বেহি পিযেহি মনাপেহি নানাভাৱো, তস্মা দস পাৰমিযো পূৰেত্ৱাপি সম্বোধিং পত্ৱাপি ধম্মচক্কং পৱত্তেত্ৱাপি যমকপাটিহাৰিযং দস্সেত্ৱাপি দেৱোৰোহনং কত্ৱাপি যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং তথাগতস্সাপি সৰীৰং মা পলুজ্জীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি, ৰোদন্তেনপি কন্দন্তেনপি ন সক্কা তং কাৰণং লদ্ধুন্তি. সো পলুজ্জেয্যাতি সো ভিজ্জেয্য.

এৱমেৱ খোতি এত্থ যোজনসতুব্বেধো মহাজম্বুৰুক্খো ৱিয ভিক্খুসঙ্ঘো তস্স দক্খিণদিসং গতো পঞ্ঞাসযোজনিকো মহাখন্ধো ৱিয ধম্মসেনাপতি. তস্মিং মহাখন্ধে ভিন্নে ততো পট্ঠায অনুপুব্বেন ৱড্ঢিত্ৱা পুপ্ফফলাদীহি তং ঠানং পূৰেতুং সমত্থস্স অঞ্ঞস্স খন্ধস্স অভাৱো ৱিয থেৰে পৰিনিব্বুতে সোড়সন্নং পঞ্ঞানং মত্থকং পত্তস্স অঞ্ঞস্স দক্খিণাসনে নিসীদনসমত্থস্স সাৰিপুত্তসদিসস্স ভিক্খুনো অভাৱো. তায পৰিভিন্নায সো ৰুক্খো ৱিয ভিক্খুসঙ্ঘো খন্ধোত্ৱেৱ জাতোতি ৱেদিতব্বো. তস্মাতি যস্মা সব্বং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং মা পলুজ্জীতি ন সক্কা লদ্ধুং, তস্মা.