৪. মেত্তাসহগতসুত্তৱণ্ণনা
২৩৫. চতুত্থে মেত্তাসহগতেন চেতসাতিআদি সব্বং সব্বাকাৰেন ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.২৪০-২৪১) ৱিত্থাৰিতমেৱ. মযম্পি খো, আৱুসো, সাৱকানং এৱং ধম্মং দেসেমাতি ইদম্পি তে পুৰিমনযেনেৱ সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা ৱদন্তি. তিত্থিযানঞ্হি সমযে পঞ্চনীৱৰণপ্পহানং ৱা মেত্তাদিব্ৰহ্মৱিহাৰভাৱনা ৱা নত্থি. কিং গতিকা হোতীতি কিং নিপ্ফত্তি হোতি. কিং পৰমাতি কিং উত্তমা. কিং ফলাতি কিং আনিসংসা. কিং পৰিযোসানাতি কিং নিট্ঠা. মেত্তাসহগতন্তি মেত্তায সহগতং সংসট্ঠং সম্পযুত্তং. এসেৱ নযো সব্বত্থ. ৱিৱেকনিস্সিতাদীনি ৱুত্তত্থানেৱ.
অপ্পটিকূলন্তি দুৱিধং অপ্পটিকূলং – সত্তঅপ্পটিকূলঞ্চ, সঙ্খাৰঅপ্পটিকূলঞ্চ. তস্মিং অপ্পটিকূলে ইট্ঠে ৱত্থুস্মিন্তি অত্থো. পটিকূলসঞ্ঞীতি অনিট্ঠসঞ্ঞী. কথং পনেত্থ এৱং ৱিহৰতি? অসুভফৰণং ৱা অনিচ্চন্তি মনসিকাৰং ৱা কৰোন্তো. ৱুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং ‘‘কথং অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি. ইট্ঠস্মিং ৱত্থুস্মিং অসুভায ৱা ফৰতি, অনিচ্চতো ৱা উপসংহৰতী’’তি. পটিকূলে পন অনিট্ঠে ৱত্থুস্মিং মেত্তাফৰণং ৱা ধাতুমনসিকাৰং ৱা কৰোন্তো অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি নাম. যথাহ ‘‘কথং পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি. অনিট্ঠস্মিং ৱত্থুস্মিং মেত্তায ৱা ফৰতি, ধাতুতো ৱা উপসংহৰতী’’তি (পটি. ম. ২.১৭). উভযমিস্সকপদেসুপি এসেৱ নযো. অপ্পটিকূলপ্পটিকূলেসু হি তদেৱ অসুভফৰণং ৱা অনিচ্চন্তি মনসিকাৰং ৱা কৰোন্তো পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি নাম. পটিকূলাপটিকূলেসু চ তদেৱ মেত্তাফৰণং ৱা ধাতুমনসিকাৰং ৱা কৰোন্তো অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি নাম. ‘‘চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নেৱ সুমনো হোতী’’তিআদিনা (পটি. ম. ২.১৭) নযেন ৱুত্তং পন ছড়ঙ্গুপেক্খং পৱত্তযমানো ‘‘অপ্পটিকূলে চ পটিকূলে চ তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খকো তত্থ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো’’তি ৱেদিতব্বো.
এত্তাৱতা চ ইমস্স ভিক্খুনো মেত্তায তিকচতুক্কজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা তদেৱ পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পত্তস্স সহ ৱিপস্সনায মগ্গসম্বোজ্ঝঙ্গানং অৰিযিদ্ধিযা চ দস্সিতত্তা দেসনা ৱিনিৱট্টেতব্বা সিযা. ইদং পন মেত্তাঝানং পাদকং কত্ৱা সঙ্খাৰে সম্মসন্তোপি যো অৰহত্তং পাপুণিতুং ন সক্কোতি, যস্মা তস্স অৰহত্তপৰমা মেত্তা ন হোতি. যংপৰমা পন হোতি, তং দস্সেতব্বং. তস্মা তস্স দস্সনত্থং অযং দেসনা আৰদ্ধা. পৰতো সব্বসো ৱা পন ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমাতিআদীসুপি ইমিনা নযেন পুন দেসনাৰম্ভপযোজনং ৱেদিতব্বং.
সুভপৰমন্তি সুভনিট্ঠং, সুভকোটিকং, সুভনিপ্ফত্তিং. ইধপঞ্ঞস্সাতি ইধেৱ পঞ্ঞা অস্স, নযিমং লোকং অতিক্কমতীতি ইধপঞ্ঞো, তস্স ইধপঞ্ঞস্স, লোকিযপঞ্ঞস্সাতি অত্থো. উত্তৰিৱিমুত্তিং অপ্পটিৱিজ্ঝতোতি লোকুত্তৰধম্মং অপ্পটিৱিজ্ঝন্তস্স. যো পন পটিৱিজ্ঝিতুং সক্কোতি, তস্স অৰহত্তপৰমাৱ মেত্তা হোতীতি অত্থো. কৰুণাদীসুপি এসেৱ নযো.
কস্মা পনেতাসং মেত্তাদীনং সুভপৰমাদিতা ৱুত্তা ভগৱতাতি? সভাগৱসেন তস্স তস্স উপনিস্সযত্তা. মেত্তাৱিহাৰিস্স হি সত্তা অপ্পটিকূলা হোন্তি, অথস্স অপ্পটিকূলপৰিচযা অপ্পটিকূলেসু পৰিসুদ্ধৱণ্ণেসু নীলাদীসু চিত্তং উপসংহৰতো অপ্পকসিৰেনেৱ তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. ইতি মেত্তা সুভৱিমোক্খস্স উপনিস্সযো হোতি, ন ততো পৰং, তস্মা সুভপৰমাতি ৱুত্তা.
কৰুণাৱিহাৰিস্স উণ্হাভিঘাতাদিৰূপনিমিত্তং সত্তদুক্খং সমনুপস্সন্তস্স কৰুণায পৱত্তিসম্ভৱতো ৰূপে আদীনৱো পৰিৱিদিতো হোতি, অথস্স পৰিৱিদিতৰূপাদীনৱত্তা পথৱীকসিণাদীসু অঞ্ঞতৰং উগ্ঘাটেত্ৱা ৰূপনিস্সৰণে আকাসে চিত্তং উপসংহৰতো অপ্পকসিৰেনেৱ তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. ইতি কৰুণা আকাসানঞ্চাযতনস্স উপনিস্সযো হোতি, ন ততো পৰং, তস্মা আকাসানঞ্চাযতনপৰমাতি ৱুত্তা.
মুদিতাৱিহাৰিস্স পন তেন তেন পামোজ্জকাৰণেন উপ্পন্নপামোজ্জসত্তানং ৱিঞ্ঞাণং সমনুপস্সন্তস্স মুদিতায পৱত্তিসম্ভৱতো ৱিঞ্ঞাণগ্গহণপৰিচিতং হোতি, অথস্স অনুক্কমাধিগতং আকাসানঞ্চাযতনং অতিক্কম্ম আকাসনিমিত্তগোচৰে ৱিঞ্ঞাণে চিত্তং উপসংহৰতো অপ্পকসিৰেনেৱ তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. ইতি মুদিতা ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনস্স উপনিস্সযো হোতি, ন ততো পৰং, তস্মা ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনপৰমাতি ৱুত্তা.
উপেক্খাৱিহাৰিস্স পন ‘‘সত্তা সুখিতা ৱা হোন্তু, দুক্খতো ৱা ৱিমুচ্চন্তু, সম্পত্তসুখতো ৱা মা ৱিগচ্ছন্তূ’’তি আভোগাভাৱতো সুখদুক্খাদিপৰমত্থগাহৱিমুখসম্ভৱতো অৱিজ্জমানগ্গহণদুক্খচিত্তং হোতি. অথস্স পৰমত্থগাহতো ৱিমুখভাৱপৰিচিতচিত্তস্স পৰমত্থতো অৱিজ্জমানগ্গহণদুক্খচিত্তস্স চ অনুক্কমাধিগতং ৱিঞ্ঞাণাঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মসম্ভৱতো অৱিজ্জমানে পৰমত্থভূতস্স ৱিঞ্ঞাণস্স অভাৱে চিত্তং উপসংহৰতো অপ্পকসিৰেনেৱ তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. ইতি উপেক্খা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনস্স উপনিস্সযো হোতি, ন ততো পৰং, তস্মা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনপৰমাতি ৱুত্তা. দেসনাপৰিযোসানে পঞ্চসতা ভিক্খূ অৰহত্তং পত্তাতি.