২. বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তং

১. পব্বতৱগ্গো

১. হিমৱন্তসুত্তৱণ্ণনা

১৮২. বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তস্স পঠমে নাগাতি ইমেপি মহাসমুদ্দপিট্ঠে ঊমিঅন্তৰৱাসিনোৱ, ন ৱিমানট্ঠকনাগা. তেসং হিমৱন্তং নিস্সায কাযৱড্ঢনাদিসব্বং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. বোজ্ঝঙ্গেতি এত্থ বোধিযা, বোধিস্স ৱা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা. কিং ৱুত্তং হোতি? যা হি অযং ধম্মসামগ্গী, যায লোকিযলোকুত্তৰমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহন কামসুখত্তকিলমথানুযোগউচ্ছেদসস্সতাভিনিৱেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৱানং পটিপক্খভূতায সতিধম্মৱিচযৱীৰিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতায ধম্মসামগ্গিযা অৰিযসাৱকো বুজ্ঝতীতি কত্ৱা বোধীতি ৱুচ্চতি. বুজ্ঝতীতি কিলেসসন্তাননিদ্দায উট্ঠহতি, চত্তাৰি ৱা অৰিযসচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি, নিব্বানমেৱ ৱা সচ্ছিকৰোতীতি ৱুত্তং হোতি. যথাহ ‘‘সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’’তি (সং. নি. ৫.৩৭৮; দী. নি. ৩.১৪৩). তস্সা ধম্মসামগ্গিসঙ্খাতায বোধিযা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদযো ৱিয. যোপেস যথাৱুত্তপ্পকাৰায এতায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৱা অৰিযসাৱকো বোধীতি ৱুচ্চতি, তস্স বোধিস্স অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা সেনঙ্গৰথঙ্গাদযো ৱিয. তেনাহু অট্ঠকথাচৰিযা – ‘‘বুজ্ঝনকস্স পুগ্গলস্স অঙ্গাতি ৱা বোজ্ঝঙ্গা’’তি.

অপিচ ‘‘বোজ্ঝঙ্গাতি কেনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা? বোধায সংৱত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, অনুবুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, পটিবুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, সম্বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’ইচ্চাদিনা (পটি. ম. ২.১৭) পটিসম্ভিদানযেনাপি বোজ্ঝঙ্গত্থো ৱেদিতব্বো.

সতিসম্বোজ্ঝঙ্গন্তিআদীসু পন পসত্থো সুন্দৰো চ বোজ্ঝঙ্গোতি সম্বোজ্ঝঙ্গো. সতিযেৱ সম্বোজ্ঝঙ্গোতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, তং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গন্তি এৱং সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ভাৱেতীতি ৱড্ঢেতি, অত্তনো চিত্তসন্তানে পুনপ্পুনং জনেতি, অভিনিব্বত্তেতীতি অত্থো. ৱিৱেকনিস্সিতন্তিআদীনি কোসলসংযুত্তে ‘‘সম্মাদিট্ঠিং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিত’’ন্তি এত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি.

অযং পন ৱিসেসো – তত্থ তদঙ্গৱিৱেকনিস্সিতং, সমুচ্ছেদৱিৱেকনিস্সিতং, নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিতন্তি, ৱিৱেকত্তযমেৱ ৱুত্তং, বোজ্ঝঙ্গভাৱনং পত্ৱা পন পঞ্চৱিধৱিৱেকনিস্সিতম্পি একে ৱণ্ণযন্তি. তে হি ন কেৱলং বলৱৱিপস্সনামগ্গফলক্খণেসু এৱ বোজ্ঝঙ্গে উদ্ধৰন্তি ৱিপস্সনাপাদক-কসিণজ্ঝান-আনাপানাসুভ-ব্ৰহ্মৱিহাৰজ্ঝানেসুপি উদ্ধৰন্তি, ন চ পটিসিদ্ধা অট্ঠকথাচৰিযেহি. তস্মা তেসং মতেন এতেসং ঝানানং পৱত্তিক্খণে কিচ্চতো এৱ ৱিক্খম্ভনৱিৱেকনিস্সিতং. যথা চ ৱিপস্সনাক্খণে ‘‘অজ্ঝাসযতো নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিত’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং পটিপস্সদ্ধিৱিৱেকনিস্সিতম্পি ভাৱেতীতি ৱত্তুং ৱট্টতি. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.

২. কাযসুত্তৱণ্ণনা

১৮৩. দুতিযে আহাৰট্ঠিতিকোতি পচ্চযট্ঠিতিকো. আহাৰং পটিচ্চাতি পচ্চযং পটিচ্চ. সুভনিমিত্তন্তি সুভম্পি সুভনিমিত্তং, সুভস্স আৰম্মণম্পি সুভনিমিত্তং. অযোনিসোমনসিকাৰোতি অনুপাযমনসিকাৰো উপ্পথমনসিকাৰো অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি ৱা, দুক্খে ‘‘সুখ’’ন্তি, অনত্তনি ‘‘অত্তা’’তি ৱা, অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি ৱা, মনসিকাৰো. তং তস্মিং সুভাৰম্মণে বহুলং পৱত্তযতো কামচ্ছন্দো উপ্পজ্জতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, সুভনিমিত্ত’’ন্তিআদি. এৱং সব্বনীৱৰণেসু যোজনা ৱেদিতব্বা.

পটিঘনিমিত্তন্তিআদীসু পন পটিঘোপি পটিঘনিমিত্তং পটিঘাৰম্মণম্পি. অৰতীতি উক্কণ্ঠিতা. যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘তত্থ কতমা অৰতি? পন্তেসু ৱা সেনাসনেসু অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেসু ৱা অধিকুসলেসু ধম্মেসু অৰতি অৰতিতা অনভিৰতি অনভিৰমনা উক্কণ্ঠিতা পৰিতস্সিতা, অযং ৱুচ্চতি অৰতী’’তি (ৱিভ. ৮৫৬).

তন্দীতি অতিসীতাদিপচ্চযা উপ্পন্নং আগন্তুককাযালসিযং. যস্মিং উপ্পন্নে ‘‘অতিসীতং অতিউণ্হং অতিচ্ছাতোস্মি অতিধাতোস্মি অতিদূৰমগ্গং গতোস্মী’’তি ৱদতি, যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘তত্থ কতমা তন্দি, যা তন্দী তন্দিযনা তন্দিমনকতা আলস্যং আলস্যাযনা আলস্যাযিতত্তং, অযং ৱুচ্চতি তন্দী’’তি (ৱিভ. ৮৫৭).

ৱিজম্ভিতাতি কিলেসৱসেন কাযৱিনমনা. যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘তত্থ কতমা ৱিজম্ভিতা? যা কাযস্স জম্ভনা ৱিজম্ভনা আনমনা ৱিনমনা সন্নমনা পণমনা ব্যাধিযকং, অযং ৱুচ্চতি ৱিজম্ভিতা’’তি (ৱিভ. ৮৫৮).

ভত্তসম্মদোতি ভত্তপৰিড়াহো. যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘তত্থ কতমো ভত্তসম্মদো? যা ভুত্তাৱিস্স ভত্তমুচ্ছা ভত্তকিলমথো ভত্তপৰিড়াহো কাযদুট্ঠুল্লং, অযং ৱুচ্চতি ভত্তসম্মদো’’তি (ৱিভ. ৮৫৯).

চেতসো চ লীনত্তন্তি চিত্তস্স লীযনাকাৰো, যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘তত্থ কতমং চেতসো লীনত্তং? যা চিত্তস্স অকল্যতা অকম্মঞ্ঞতা ওলীযনা সল্লীযনা লীনং লীযনা লীযিতত্তং থিনং থিযনা থিযিতত্তং চিত্তস্স, ইদং ৱুচ্চতি চেতসো লীনত্ত’’ন্তি (ৱিভ. ৮৬০).

চেতসো অৱূপসমোতি যথা নাম ৱীতচ্চিকোপি অঙ্গাৰো নেৱ তাৱ সন্নিসীদতি পতাপং কৰোতিযেৱ, যথা চ পত্তপচনট্ঠানে নেৱ তাৱ সন্নিসীদতি পতাপং কৰোতিযেৱ, এৱং চিত্তস্স অৱূপসন্তাকাৰো, অত্থতো পনেতং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চমেৱ হোতি.

ৱিচিকিচ্ছট্ঠানীযা ধম্মাতি ৱিচিকিচ্ছায আৰম্মণধম্মা. অযোনিসোমনসিকাৰো সব্বত্থ ৱুত্তনযোৱ. এৱমেত্থ কামচ্ছন্দো ৱিচিকিচ্ছাতি ইমে দ্ৱে ধম্মা আৰম্মণেন কথিতা, ব্যাপাদো আৰম্মণেন চ উপনিস্সযেন চ, সেসা সহজাতেন চ উপনিস্সযেন চাতি.

সতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা ধম্মাতি সতিযা আৰম্মণধম্মা সত্ততিংস বোধিপক্খিযা চ নৱ লোকুত্তৰধম্মা চ. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰোতি তত্থ উপাযমনসিকাৰস্স পুনপ্পুনং কৰণং.

কুসলাকুসলা ধম্মাতিআদীসু কুসলাতি কোসল্লসম্ভূতা অনৱজ্জসুখৱিপাকা. অকুসলাতি অকোসল্লসম্ভূতা সাৱজ্জদুক্খৱিপাকা. সাৱজ্জাতি অকুসলা. অনৱজ্জাতি কুসলা. হীনপণীতকণ্হসুক্কেসুপি এসেৱ নযো. সপ্পটিভাগাতি কণ্হসুক্কাযেৱ. কণ্হা হি কণ্হৱিপাকদানতো, সুক্কা চ সুক্কৱিপাকদানতো সপ্পটিভাগা নাম, সদিসৱিপাককোট্ঠাসাতি অত্থো. পটিপক্খভূতস্স ৱা ভাগস্স অত্থিতায সপ্পটিভাগা. কণ্হানঞ্হি সুক্কা পটিপক্খভাগা, সুক্কানঞ্চ কণ্হা পটিপক্খভাগাতি এৱম্পি সপ্পটিভাগা. সপ্পটিবাহিতট্ঠেন ৱা সপ্পটিভাগা. অকুসলঞ্হি কুসলং পটিবাহিত্ৱা অত্তনো ৱিপাকং দেতি, কুসলঞ্চ অকুসলং পটিবাহিত্ৱাতি এৱম্পি কণ্হসুক্কা সপ্পটিভাগা.

আৰম্ভধাতূতি পঠমাৰম্ভৱীৰিযং. নিক্কমধাতূতি কোসজ্জতো নিক্খন্তত্তা ততো বলৱতৰং. পৰক্কমধাতূতি পৰং পৰং ঠানং অক্কমনতায ততোপি বলৱতৰন্তি তীহিপি পদেহি ৱীৰিযমেৱ কথিতং.

পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযাতি পীতিযা আৰম্মণধম্মা. কাযপস্সদ্ধীতি তিণ্ণং খন্ধানং দৰথপস্সদ্ধি. চিত্তপস্সদ্ধীতি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স দৰথপস্সদ্ধি. সমথনিমিত্তন্তি সমথোপি সমথনিমিত্তং, আৰম্মণম্পি. অব্যগ্গনিমিত্তন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং.

উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযাতি উপেক্খায আৰম্মণধম্মা, অত্থতো পন মজ্ঝত্তাকাৰো উপেক্খাট্ঠানীযা ধম্মোতি ৱেদিতব্বো. এৱমেত্থ সতিধম্মৱিচযউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গা আৰম্মণেন কথিতা, সেসা আৰম্মণেনপি উপনিস্সযেনপি.

৩. সীলসুত্তৱণ্ণনা

১৮৪. ততিযে সীলসম্পন্নাতি এত্থ খীণাসৱস্স লোকিযলোকুত্তৰসীলং কথিতং, তেন সম্পন্নাতি অত্থো. সমাধিপঞ্ঞাসুপি এসেৱ নযো. ৱিমুত্তি পন ফলৱিমুত্তিযেৱ. ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং পচ্চৱেক্খণঞাণং. এৱমেত্থ সীলাদযো তযো লোকিযলোকুত্তৰা, ৱিমুত্তি লোকুত্তৰাৱ, ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং লোকিযমেৱ.

দস্সনম্পাহন্তি দস্সনম্পি অহং. তং পনেতং দস্সনং – চক্খুদস্সনং, ঞাণদস্সনন্তি দুৱিধং. তত্থ পসন্নেহি চক্খূহি অৰিযানং দস্সনং ওলোকনং চক্খুদস্সনং নাম. অৰিযেহি পন দিট্ঠস্স লক্খণস্স দস্সনং, পটিৱিদ্ধস্স চ পটিৱিজ্ঝনং ঝানেন ৱা ৱিপস্সনায ৱা মগ্গফলেহি ৱা ঞাণদস্সনং নাম. ইমস্মিং পনেত্থ চক্খুদস্সনং অধিপ্পেতং. অৰিযানঞ্হি পসন্নেহি চক্খূহি ওলোকনম্পি বহুকাৰমেৱ. সৱনন্তি ‘‘অসুকো নাম খীণাসৱো অসুকস্মিং নাম ৰট্ঠে ৱা জনপদে ৱা গামে ৱা নিগমে ৱা ৱিহাৰে ৱা লেণে ৱা ৱসতী’’তি কথেন্তানং সোতেন সৱনং, এতম্পি বহুকাৰমেৱ. উপসঙ্কমনন্তি ‘‘দানং ৱা দস্সামি, পঞ্হং ৱা পুচ্ছিস্সামি, ধম্মং ৱা সোস্সামি, সক্কাৰং ৱা কৰিস্সামী’’তি এৱৰূপেন চিত্তেন অৰিযানং উপসঙ্কমনং. পযিৰুপাসনন্তি পঞ্হাপযিৰুপাসনং. অৰিযানং গুণে সুত্ৱা তে উপসঙ্কমিত্ৱা নিমন্তেত্ৱা দানং দত্ৱা ‘‘কিং, ভন্তে, কুসল’’ন্তিআদিনা নযেন পঞ্হপুচ্ছনন্তি অত্থো.

অনুস্সতিন্তি ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানেসু নিসিন্নস্স ‘‘ইদানি অৰিযা লেণগুহমণ্ডপাদীসু ঝানৱিপস্সনামগ্গফলসুখেহি ৱীতিনামেন্তী’’তি অনুস্সৰণং. যো ৱা তেসং সন্তিকে ওৱাদো লদ্ধো হোতি, তং আৱজ্জিত্ৱা ‘‘ইমস্মিং ঠানে সীলং কথিতং, ইমস্মিং সমাধি, ইমস্মিং ৱিপস্সনা, ইমস্মিং মগ্গো, ইমস্মিং ফল’’ন্তি এৱং অনুস্সৰণং. অনুপব্বজ্জন্তি অৰিযেসু চিত্তং পসাদেত্ৱা ঘৰা নিক্খম্ম তেসং সন্তিকে পব্বজ্জং. অৰিযানঞ্হি সন্তিকে চিত্তং পসাদেত্ৱা তেসংযেৱ সন্তিকে পব্বজিত্ৱা তেসংযেৱ ওৱাদানুসাসনিং পচ্চাসীসমানস্স চৰতোপি পব্বজ্জা অনুপব্বজ্জা নাম. অৰিযেসু পসাদেন অঞ্ঞত্থ পব্বজিত্ৱা অৰিযানং সন্তিকে ওৱাদানুসাসনিং পচ্চাসীসমানস্স চৰতো পব্বজ্জাপি অনুপব্বজ্জা নাম. অঞ্ঞেসু পন পসাদেন অঞ্ঞেসংযেৱ সন্তিকে পব্বজিত্ৱা অঞ্ঞেসংযেৱ ওৱাদানুসাসনিং পচ্চাসীসমানস্স চৰতো পব্বজ্জা অনুপব্বজ্জা নাম ন হোতি.

এৱং পব্বজিতেসু পন মহাকস্সপত্থেৰস্স তাৱ অনুপব্বজ্জং পব্বজিতা সতসহস্সমত্তা অহেসুং, তথা থেৰস্সেৱ সদ্ধিৱিহাৰিকস্স চ চন্দগুত্তত্থেৰস্স, তস্সাপি সদ্ধিৱিহাৰিকস্স সূৰিযগুত্তত্থেৰস্স, তস্সাপি সদ্ধিৱিহাৰিকস্স অস্সগুত্তত্থেৰস্স, তস্সাপি সদ্ধিৱিহাৰিকস্স যোনকধম্মৰক্খিতত্থেৰস্স, তস্স পন সদ্ধিৱিহাৰিকো অসোকৰঞ্ঞো কনিট্ঠভাতা তিস্সত্থেৰো নাম অহোসি, তস্স অনুপব্বজ্জং পব্বজিতা অড্ঢতেয্যকোটিসঙ্খা অহেসুং. মহিন্দত্থেৰস্স অনুপব্বজিতানং গণনপৰিচ্ছেদো নত্থি. যাৱজ্জদিৱসা লঙ্কাদীপে সত্থৰি পসাদেন পব্বজন্তা মহিন্দত্থেৰস্সেৱ পব্বজ্জং অনুপব্বজন্তি নাম.

তং ধম্মন্তি তং তেসং ওৱাদানুসাসনীধম্মং. অনুস্সৰতীতি সৰতি. অনুৱিতক্কেতীতি ৱিতক্কাহতং কৰোতি. আৰদ্ধো হোতীতি পৰিপুণ্ণো হোতি. পৱিচিনতীতিআদি সব্বং তত্থ ঞাণচাৰৱসেনেৱ ৱুত্তং. অথ ৱা পৱিচিনতীতি তেসং তেসং ধম্মানং লক্খণং ৱিচিনতি. পৱিচৰতীতি তত্থ ঞাণং চৰাপেতি. পৰিৱীমংসমাপজ্জতীতি ৱীমংসনং ওলোকনং গৱেসনং আপজ্জতি.

সত্ত ফলা সত্তানিসংসাতি উভযম্পেতং অত্থতো একং. দিট্ঠেৱ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আৰাধেতীতি অৰহত্তং আৰাধেন্তো ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে আৰাধেতি, তঞ্চ খো পটিকচ্চ, অসম্পত্তেযেৱ মৰণকালেতি অত্থো. অথ মৰণকালেতি অথ মৰণস্স আসন্নকালে.

অন্তৰাপৰিনিব্বাযীতি যো আযুৱেমজ্ঝং অনতিক্কমিত্ৱা পৰিনিব্বাযতি, সো তিৱিধো হোতি. কপ্পসহস্সাযুকেসু তাৱ অৱিহেসু নিব্বত্তিত্ৱা একো নিব্বত্তদিৱসেযেৱ অৰহত্তং পাপুণাতি. নো চে নিব্বত্তদিৱসে পাপুণাতি, পঠমস্স পন কপ্পসতস্স মত্থকে পাপুণাতি. অযমেকো অন্তৰাপৰিনিব্বাযী. অপৰো এৱং অসক্কোন্তো দ্ৱিন্নং কপ্পসতানং মত্থকে পাপুণাতি, অযং দুতিযো. অপৰো এৱম্পি অসক্কোন্তো চতুন্নং কপ্পসতানং মত্থকে পাপুণাতি, অযং ততিযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযী.

পঞ্চমং পন কপ্পসতং অতিক্কমিত্ৱা অৰহত্তং পত্তো উপহচ্চপৰিনিব্বাযী নাম হোতি. অতপ্পাদীসুপি এসেৱ নযো. যত্থ কত্থচি উপ্পন্নো পন সসঙ্খাৰেন সপ্পযোগেন অৰহত্তং পত্তো সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী নাম, অসঙ্খাৰেন অপ্পযোগেন পত্তো অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী নাম. অৱিহাদীসুপি নিব্বত্তো তত্থ যাৱতাযুকং ঠত্ৱা উপৰূপৰি নিব্বত্তিত্ৱা অকনিট্ঠং পত্তো উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম.

ইমস্মিং পন ঠানে অট্ঠচত্তাৰীস অনাগামিনো কথেতব্বা. অৱিহেসু হি তযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযী, একো উপহচ্চপৰিনিব্বাযী, একো উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামীতি পঞ্চ হোন্তি. তে অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনো পঞ্চ, সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনো পঞ্চাতি দস হোন্তি, তথা অতপ্পাদীসু. অকনিট্ঠেসু পন উদ্ধংসোতো নত্থি, তস্মা তত্থ চত্তাৰো সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী, চত্তাৰো অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযীতি অট্ঠাতি এৱং অট্ঠচত্তালীস হোন্তি. তেসং উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী সব্বজেট্ঠো চেৱ হোতি সব্বকনিট্ঠো চ. কথং? সো হি সোড়সকপ্পসহস্সাযুকত্তা আযুনা সব্বেসং জেট্ঠো, সব্বপচ্ছা অৰহত্তং পাপুণীতি সব্বেসং কনিট্ঠো. ইমস্মিং সুত্তে অপুব্বং অচৰিমং একচিত্তক্খণিকা নানালক্খণা অৰহত্তমগ্গস্স পুব্বভাগৱিপস্সনা বোজ্ঝঙ্গা কথিতা.

৪. ৱত্থসুত্তৱণ্ণনা

১৮৫. চতুত্থে সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে মে হোতীতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গোতি এৱং চে ময্হং হোতি. অপ্পমাণোতি মে হোতীতি অপ্পমাণোতি এৱং মে হোতি. সুসমাৰদ্ধোতি সুপৰিপুণ্ণো. তিট্ঠতীতি এত্থ অট্ঠহাকাৰেহি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তিট্ঠতি – উপ্পাদং অনাৱজ্জিতত্তা অনুপ্পাদং আৱজ্জিতত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তিট্ঠতি, পৱত্তং, অপ্পৱত্তং, নিমিত্তং, অনিমিত্তং সঙ্খাৰে অনাৱজ্জিতত্তা, ৱিসঙ্খাৰং আৱজ্জিতত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তিট্ঠতীতি. ইমেহি অট্ঠহাকাৰেহি তিট্ঠতীতি থেৰো জানাতি, ৱুত্তাকাৰৱিপৰীতেহেৱ অট্ঠহাকাৰেহি চৱন্তং চৱতীতি পজানাতি. সেসবোজ্ঝঙ্গেসুপি এসেৱ নযো.

ইতি ইমস্মিং সুত্তে থেৰস্স ফলবোজ্ঝঙ্গা কথিতা. যদা হি থেৰো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং সীসং কত্ৱা ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, তদা ইতৰে ছ তদন্ৱযা হোন্তি. যদা ধম্মৱিচযাদীসু অঞ্ঞতৰং, তদাপি সেসা তদন্ৱযা হোন্তীতি এৱং ফলসমাপত্তিযং অত্তনো চিণ্ণৱসিতং দস্সেন্তো থেৰো ইমং সুত্তং কথেসীতি.

৫. ভিক্খুসুত্তৱণ্ণনা

১৮৬. পঞ্চমে বোধায সংৱত্তন্তীতি বুজ্ঝনত্থায সংৱত্তন্তি. কিং বুজ্ঝনত্থায? মগ্গেন অসঙ্খতং নিব্বানং, পচ্চৱেক্খণায কতকিচ্চতং, মগ্গেন ৱা কিলেসনিদ্দাতো পবুজ্ঝনত্থায, ফলেন পবুজ্ঝনভাৱত্থাযাতিপি ৱুত্তং হোতি. তেনেৱেত্থ নিব্বানসচ্ছিকিৰিযা কিলেসপহানপচ্চৱেক্খণাতি সব্বং দস্সিতং.

৬-৭. কুণ্ডলিযসুত্তাদিৱণ্ণনা

১৮৭-১৮৮. ছট্ঠে আৰামনিস্সযীতি আৰামং নিস্সায ৱসনভাৱেন আৰামনিস্সযী. পৰিসাৱচৰোতি পৰিসায অৱচৰো. পৰিসং নাম বালাপি, পণ্ডিতাপি ওসৰন্তি, যো পন পৰপ্পৱাদং মদ্দিত্ৱা অত্তনো ৱাদং দীপেতুং সক্কোতি, অযং পৰিসাৱচৰো নাম. আৰামেন আৰামন্তি আৰামেনেৱ আৰামং অনুচঙ্কমামি, ন বাহিৰেনাতি অত্থো. উয্যানেন উয্যানন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. অঞ্ঞেন ৱা আৰামেন পৱিসিত্ৱা অঞ্ঞং আৰামং, অঞ্ঞেন উয্যানেন অঞ্ঞং উয্যানন্তি অযমেত্থ অত্থো. ইতিৱাদপ্পমোক্খানিসংসন্তি ‘‘এৱং পুচ্ছা হোতি, এৱং ৱিস্সজ্জনং, এৱং গহণং, এৱং নিব্বেঠন’’ন্তি ইমিনা নযেন ইতিৱাদো হোতি ইতিৱাদপ্পমোক্খোতি এতং আনিসংসং. উপাৰম্ভানিসংসন্তি ‘‘অযং পুচ্ছায দোসো, অযং ৱিস্সজ্জনে’’তি এৱং ৱাদদোসানিসংসং.

কথং ভাৱিতো চ, কুণ্ডলিয, ইন্দ্ৰিযসংৱৰোতি সত্থা ‘‘এত্তকং ঠানং পৰিব্বাজকেন পুচ্ছিতং, ইদানি পুচ্ছিতুং ন সক্কোতী’’তি ঞত্ৱা ‘‘ন তাৱ অযং দেসনা যথানুসন্ধিং গতা. ইদানি নং যথানুসন্ধিং পাপেস্সামী’’তি সযমেৱ পুচ্ছন্তো ইমং দেসনং আৰভি. তত্থ মনাপং নাভিজ্ঝতীতি ইট্ঠাৰম্মণং নাভিজ্ঝাযতি. নাভিহংসতীতি ন সামিসায তুট্ঠিযা অভিহংসতি. তস্স ঠিতো চ কাযো হোতি, ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তন্তি তস্স নামকাযো চ চিত্তঞ্চ গোচৰজ্ঝত্তে ঠিতং হোতি. সুসণ্ঠিতন্তি কম্মট্ঠানৱসেন সুট্ঠু সণ্ঠিতং. সুৱিমুত্তন্তি কম্মট্ঠানৱিমুত্তিযা সুৱিমুত্তং. অমনাপন্তি অনিট্ঠাৰম্মণং. ন মঙ্কু হোতীতি তস্মিং ন মঙ্কু হোতি. অপ্পতিট্ঠিতচিত্তোতি কিলেসৱসেন অট্ঠিতচিত্তো. অদীনমানসোতি দোমনস্সৱসেন অদীনচিত্তো. অব্যাপন্নচেতসোতি দোসৱসেন অপূতিচিত্তো.

এৱং ভাৱিতো খো, কুণ্ডলিয, ইন্দ্ৰিযসংৱৰো এৱং বহুলীকতো তীণি সুচৰিতানি পৰিপূৰেতীতি এত্থ এৱং সুচৰিতপূৰণং ৱেদিতব্বং – ইমেসু তাৱ ছসু দ্ৱাৰেসু অট্ঠাৰস দুচ্চৰিতানি হোন্তি. কথং? চক্খুদ্ৱাৰে তাৱ ইট্ঠাৰম্মণে আপাথগতে কাযঙ্গৱাচঙ্গানি অচোপেত্ৱা তস্মিং আৰম্মণে লোভং উপ্পাদেন্তস্স মনোদুচ্চৰিতং হোতি. লোভসহগতেন চিত্তেন ‘‘অহো ৱতিদং ইট্ঠং কন্তং মনাপ’’ন্তি ভণন্তস্স ৱচীদুচ্চৰিতং, তদেৱ হত্থেন পৰামসন্তস্স কাযদুচ্চৰিতং. সেসদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো.

অযং পন ৱিসেসো – সোতদ্ৱাৰস্মিঞ্হি সদ্দাৰম্মণস্স ৱত্থুভূতং সঙ্খপণৱাদিতূৰিযভণ্ডং অনামাসং আমসন্তস্স, ঘানদ্ৱাৰে গন্ধাৰম্মণস্স ৱত্থুভূতং গন্ধমালাদিং, জিৱ্হাদ্ৱাৰে ৰসাৰম্মণস্স ৱত্থুভূতং মচ্ছমংসাদিং, কাযদ্ৱাৰে ফোট্ঠব্বাৰম্মণস্স ৱত্থুভূতং ৱত্থতূলকপাৱাৰাদিং, মনোদ্ৱাৰে পঞ্ঞত্তিৱসেন ধম্মাৰম্মণভূতং সপ্পিতেলমধুফাণিতাদিং আমসন্তস্স কাযদুচ্চৰিতং ৱেদিতব্বং. সঙ্খেপতো পনেত্থ ছসু দ্ৱাৰেসু কাযৱীতিক্কমো কাযদুচ্চৰিতং, ৱচীৱীতিক্কমো ৱচীদুচ্চৰিতং, মনোৱীতিক্কমো মনোদুচ্চৰিতন্তি তীণেৱ দুচ্চৰিতানি হোন্তি.

অযং পন ভিক্খু অত্তনো ভাৱনাপটিসঙ্খানে ঠিতো ইমানি দুচ্চৰিতানি সুচৰিতং কত্ৱা ৱিপৰিণামেতি. কথং? চক্খুদ্ৱাৰে তাৱ ইট্ঠাৰম্মণে আপাথগতে কাযঙ্গৱাচঙ্গানি অচালেত্ৱা ৰূপাৰম্মণং ৱিপস্সনং পট্ঠাপযতো মনোসুচৰিতং হোতি, ৱিপস্সনাসহগতেন চিত্তেন খযধম্মং ৱযধম্মন্তি ভণন্তস্স ৱচীসুচৰিতং, ‘‘অনামাসভণ্ডং এত’’ন্তি অনামসন্তস্স কাযসুচৰিতং. সেসদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো. এৱং ইমানি ৱিত্থাৰতো অট্ঠাৰস সুচৰিতানি হোন্তি. সঙ্খেপতো পনেত্থাপি ছসু দ্ৱাৰেসু কাযসংৱৰো কাযসুচৰিতং, ৱচীসংৱৰো ৱচীসুচৰিতং, মনোসংৱৰো মনোসুচৰিতন্তি তীণেৱ সুচৰিতানি হোন্তি. এৱং ইন্দ্ৰিযসংৱৰো তীণি সুচৰিতানি পৰিপূৰেতীতি ৱেদিতব্বো. এত্তাৱতা সীলানুৰক্খিতং ইন্দ্ৰিযসংৱৰসীলং কথিতং.

কাযদুচ্চৰিতং পহাযাতিআদীসু তিৱিধং কাযদুচ্চৰিতং, চতুব্বিধং ৱচীদুচ্চৰিতং, তিৱিধং মনোদুচ্চৰিতং. তস্স পটিপক্খৱসেন কাযসুচৰিতাদীনি ৱেদিতব্বানি. এত্তাৱতা কাযসংৱৰৱচীসংৱৰেহি পাতিমোক্খসীলং, মনোসংৱৰেন তীণি সীলানীতি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং কথিতং হোতি. সকলে পন ইমস্মিং সুত্তে সুচৰিতমূলকা সতিপট্ঠানা লোকুত্তৰমিস্সকা, সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং মূলভূতা সতিপট্ঠানা পুব্বভাগা, তেপি সতিপট্ঠানমূলকা বোজ্ঝঙ্গা পুব্বভাগাৱ. ৱিজ্জাৱিমুত্তিমূলকা পন লোকুত্তৰাৱ কথিতাতি ৱেদিতব্বা. সত্তমং উত্তানমেৱ.

৮. উপৱানসুত্তৱণ্ণনা

১৮৯. অট্ঠমে পচ্চত্তন্তি অত্তনাৱ. যোনিসোমনসিকাৰাতি যোনিসো মনসিকাৰেন. আৰব্ভমানোৱাতি কুৰুমানোযেৱ. সুৱিমুত্তন্তি কম্মট্ঠানৱিমুত্তিযা সুট্ঠু ৱিমুত্তং. অট্ঠিংকত্ৱাতি অত্থং কৰিত্ৱা, অত্থিকো হুত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি.

৯. পঠমউপ্পন্নসুত্তৱণ্ণনা

১৯০. নৱমে নাঞ্ঞত্ৰ তথাগতস্স পাতুভাৱাতি তথাগতস্স পাতুভাৱং ৱিনা ন অঞ্ঞস্মিং কালে উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো.

১০. দুতিযউপ্পন্নসুত্তৱণ্ণনা

১৯১. দসমে নাঞ্ঞত্ৰ সুগতৱিনযাতি সুগতোৱাদং ৱিনা ন উপ্পজ্জন্তীতি.

পব্বতৱগ্গো.

২. গিলানৱগ্গো

১-৩. পাণসুত্তাদিৱণ্ণনা

১৯২-১৯৪. দুতিযৱগ্গস্স পঠমে চত্তাৰো ইৰিযাপথে কপ্পেন্তীতি যেসং চত্তাৰো ইৰিযাপথা অত্থি, তেসংযেৱ ৱসেনেতং ৱুত্তং. সীলং নিস্সাযাতি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং নিস্সযং কত্ৱা. সত্ত বোজ্ঝঙ্গেতি সহৱিপস্সনকে মগ্গবোজ্ঝঙ্গে. দুতিযততিযানি উত্তানত্থানেৱ.

৪-১০. পঠমগিলানসুত্তাদিৱণ্ণনা

১৯৫-২০১. চতুত্থে তথা পহীনো চাযস্মতো মহাকস্সপস্স সো আবাধো অহোসীতি থেৰস্স কিৰ ইমং বোজ্ঝঙ্গভাৱনং সাধুকং সুণন্তস্স এতদহোসি ‘‘ময্হং পব্বজিতদিৱসতো সত্তমে দিৱসে সচ্চানি পটিৱিজ্ঝন্তস্স ইমে বোজ্ঝঙ্গা পাতুভূতা’’তি. অথস্স ‘‘নিয্যানিকং ৱত সত্থুসাসন’’ন্তি চিন্তযতো লোহিতং পসীদি, উপাদাৰূপং ৱিসুদ্ধং অহোসি, পোক্খৰপত্তে পতিতউদকবিন্দু ৱিয সৰীৰতো ৰোগো ৱিনিৱত্তিত্ৱা গতো. তেন ৱুত্তং ‘‘তথা পহীনো চাযস্মতো মহাকস্সপস্স সো আবাধো অহোসী’’তি. পঞ্চমছট্ঠেসুপি এসেৱ নযো. ইমেসং পন তিণ্ণম্পি জনানং পব্বতপাদে পুপ্ফিতৱিসৰুক্খৱাতসম্ফস্সেন উপ্পন্নো মন্দসীতজৰো আবাধোতি ৱেদিতব্বো. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.

গিলানৱগ্গো.

৩. উদাযিৱগ্গো

১-২. বোধাযসুত্তাদিৱণ্ণনা

২০২-২০৩. ততিযৱগ্গস্স পঠমে কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, বোজ্ঝঙ্গাতি ৱুচ্চন্তীতি ভন্তে, কিত্তকেন নু খো বুজ্ঝনকঅঙ্গা নাম ৱুচ্চন্তীতি পুচ্ছতি. বোধায সংৱত্তন্তীতি বুজ্ঝনত্থায সংৱত্তন্তি. ইমস্মিং সুত্তে মিস্সকবোজ্ঝঙ্গা কথিতা. দুতিযে ধম্মপৰিচ্ছেদো কথিতো.

৩-৫. ঠানিযসুত্তাদিৱণ্ণনা

২০৪-২০৬. ততিযে কামৰাগট্ঠানিযানন্তি কামৰাগস্স কাৰণভূতানং আৰম্মণধম্মানং. ব্যাপাদট্ঠানিযাদীসুপি এসেৱ নযো. সকলঞ্হি ইদং সুত্তং আৰম্মণেনেৱ কথিতং. পঠমৱগ্গস্স দুতিযসুত্তে ৱুত্তপৰিচ্ছেদোপেত্থ লব্ভতেৱ. চতুত্থে মিস্সকবোজ্ঝঙ্গা কথিতা. পঞ্চমে অপৰিহানিযে ধম্মেতি অপৰিহানিকৰে সভাৱধম্মে.

৬-৭. তণ্হক্খযসুত্তাদিৱণ্ণনা

২০৭-২০৮. ছট্ঠে এতদৱোচাতি ‘‘ইমিস্সং পৰিসতি নিসিন্নো উদাযিত্থেৰো নাম অনুসন্ধিকুসলো ভিক্খু অত্থি, সো মং পুচ্ছিস্সতীতি ভগৱতা ওসাপিতদেসনং ঞত্ৱা দেসনানুসন্ধিং ঘটেস্সামী’’তি পুচ্ছন্তো এতং অৱোচ. ৱিপুলন্তিআদি সব্বং সুভাৱিতত্তং সন্ধায ৱুত্তং. সুভাৱিতো হি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ৱিপুলো চ মহগ্গতো চ অপ্পমাণো চ অব্যাপজ্জো চ নাম হোতি. সো হি পত্থটত্তা ৱিপুলো, মহন্তভাৱং গতত্তা মহগ্গতো, ৱড্ঢিপমাণত্তা অপ্পমাণো, নীৱৰণানং দূৰীভাৱেন ব্যাপাদৰহিতত্তা অব্যাপজ্ঝো নাম হোতি. তণ্হায পহানা কম্মং পহীযতীতি যং তণ্হামূলকং কম্মং উপ্পজ্জেয্য, তং তণ্হাপহানেন পহীযতি. কম্মস্স পহানা দুক্খন্তি যম্পি কম্মমূলকং ৱট্টদুক্খং উপ্পজ্জেয্য, তং কম্মপহানেন পহীযতি. তণ্হক্খযাদযো তণ্হাদীনংযেৱ খযা, অত্থতো পনেতেহি নিব্বানং কথিতন্তি ৱেদিতব্বং. সত্তমং উত্তানমেৱ.

৮. নিব্বেধভাগিযসুত্তৱণ্ণনা

২০৯. অট্ঠমে নিব্বেধভাগিযন্তি নিব্বিজ্ঝনকোট্ঠাসিযং. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱিতেনাতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গেন ভাৱিতেন, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ৱা ভাৱেত্ৱা ঠিতেন, এৱমেত্থ মগ্গবোজ্ঝঙ্গা মিস্সকা. তেহি ভাৱিতং, তে ৱা ভাৱেত্ৱা ঠিতং চিত্তং নিব্বত্তিতলোকুত্তৰমেৱ. তম্পি পন মগ্গনিস্সিতং কত্ৱা মিস্সকমেৱ কথেতুং ৱট্টতি.

৯. একধম্মসুত্তৱণ্ণনা

২১০. নৱমে সংযোজনৱিনিবন্ধাতি সংযোজনসঙ্খাতা ৱিনিবন্ধা. অজ্ঝোসানাতি পৰিনিট্ঠপেত্ৱা গহণা.

১০. উদাযিসুত্তৱণ্ণনা

২১১. দসমে অবহুকতোতি অকতবহুমানো. উক্কুজ্জাৱকুজ্জন্তি এত্থ উক্কুজ্জং ৱুচ্চতি উদযো, অৱকুজ্জং ৱযোতি উদযব্বযৱসেন পৰিৱত্তেন্তো সম্মসন্তোতি দীপেতি. ধম্মো চ মে, ভন্তে, অভিসমিতোতি ৱিপস্সনাধম্মো অভিসমাগতো. মগ্গোতি ৱিপস্সনামগ্গোৱ. সচে হি থেৰো তস্মিং সমযে সোতাপন্নো, উপৰি তিণ্ণং মগ্গানং অত্থায, সচে অনাগামী, অৰহত্তমগ্গস্স অত্থায অযং ৱিপস্সনা ৱেদিতব্বা. তথা তথা ৱিহৰন্তন্তি তেন তেনাকাৰেন ৱিহৰন্তং. তথত্তাযাতি তথাভাৱায. খীণা জাতীতিআদীহি তথত্তাযাতি অধিপ্পেতং তথাভাৱং দস্সেতি. পচ্চৱেক্খণত্থায উপনীযতীতি হি এত্থ অধিপ্পাযো, তং দস্সেন্তো এৱমাহ. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.

উদাযিৱগ্গো.

৪. নীৱৰণৱগ্গো

৩-৪. উপক্কিলেসসুত্তাদিৱণ্ণনা

২১৪-২১৫. চতুত্থৱগ্গস্স ততিযে ন চ পভস্সৰন্তি ন চ পভাৱন্তং. পভঙ্গু চাতি পভিজ্জনসভাৱং. অযোতি কাড়লোহং. ঠপেত্ৱা ইধ ৱুত্তানি চত্তাৰি অৱসেসং লোহং নাম. সজ্ঝূতি ৰজতং. চিত্তস্সাতি চতুভূমকচিত্তস্স. লোকিযস্স তাৱ উপক্কিলেসো হোতু, লোকুত্তৰস্স কথং হোতীতি? উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানেন. যদগ্গেন হি উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তি, তদগ্গেনেৱ তে লোকিযস্সাপি লোকুত্তৰস্সাপি উপক্কিলেসা নাম হোন্তি. পভঙ্গু চাতি আৰম্মণে চুণ্ণৱিচুণ্ণভাৱূপগমনেন ভিজ্জনসভাৱং. অনাৱৰণা অনীৱৰণাতি কুসলধম্মে ন আৱৰন্তীতি অনাৱৰণা, ন নীৱৰন্তি ন পটিচ্ছাদেন্তীতি অনীৱৰণা. চেতসো অনুপক্কিলেসাতি চতুভূমকচিত্তস্স অনুপক্কিলেসা.

৮. আৱৰণনীৱৰণসুত্তৱণ্ণনা

২১৯. অট্ঠমে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণাতি পঞ্ঞায মন্দভাৱকৰা. নীৱৰণানঞ্হি অভিণ্হুপ্পাদে সতি অন্তৰন্তৰা উপ্পজ্জমানা পঞ্ঞা দুব্বলা হোতি মন্দা অৱিসদা.

পঞ্চ নীৱৰণা তস্মিং সমযে ন হোন্তি. সত্তবোজ্ঝঙ্গা তস্মিং সমযে ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তীতি অৰিযসাৱকস্স হি সপ্পাযধম্মস্সৱনং সুণন্তস্স পঞ্চ নীৱৰণা দূৰে হোন্তি. সো সচে তস্মিংযেৱ ঠানে ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং সক্কোতি, এৱমস্স সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি. নো চে সক্কোতি, ততো ৱুট্ঠায ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানং গতো তমেৱ পীতিং অৱিজহন্তো পঞ্চ নীৱৰণে ৱিক্খম্ভেত্ৱা ৱিসেসং নিব্বত্তেস্সতি. তত্থ অসক্কোন্তোপি যাৱ সত্তদিৱসব্ভন্তৰা তমেৱ পীতিং অৱিজহন্তো নীৱৰণে ৱিক্খম্ভেত্ৱা ৱিসেসং নিব্বত্তেস্সতীতি ইদং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. ধম্মস্সৱনৱসেন সকিং পীতিপামোজ্জপক্খিযা পটিলদ্ধবোজ্ঝঙ্গা হি কম্মাৰামতাদীনি আগম্ম নস্সন্তি, তথাৰূপং পন উতুসপ্পাযাদিং লভিত্ৱা পুন উপ্পজ্জন্তাপি তস্মিং সমযে ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি ইচ্চেৱ ৱুচ্চতি.

৯. ৰুক্খসুত্তৱণ্ণনা

২২০. নৱমে অজ্ঝাৰুহাতি অভিৰুহনকা. কচ্ছকোতি অট্ঠিকচ্ছকো. কপিত্থনোতি মক্কটথনসদিসফলো ৱিজাতপিলক্খো.

১০. নীৱৰণসুত্তৱণ্ণনা

২২১. দসমে অন্ধকৰণাতি অন্ধভাৱকৰণা. অচক্খুকৰণাতি পঞ্ঞাচক্খুস্স অকৰণা. পঞ্ঞানিৰোধিকাতি পঞ্ঞায নিৰোধনা. ৱিঘাতপক্খিযাতি দুক্খপক্খিকা. অনিব্বানসংৱত্তনিকাতি নিব্বানত্থায অসংৱত্তনিকা. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱ. সকলেপি ইমস্মিং ৱগ্গে মিস্সকবোজ্ঝঙ্গাৱ কথিতাতি.

নীৱৰণৱগ্গো.

৫. চক্কৱত্তিৱগ্গো

১. ৱিধাসুত্তৱণ্ণনা

২২২. পঞ্চমৱগ্গস্স পঠমে তিস্সো ৱিধাতি তযো মানকোট্ঠাসা, মানোযেৱ ৱা. তথা তথা ৱিদহনতো হি মানোৱ ৱিধাতি ৱুচ্চতি.

২. চক্কৱত্তিসুত্তৱণ্ণনা

২২৩. দুতিযে ৰঞ্ঞো, ভিক্খৱে, চক্কৱত্তিস্সাতি এত্থ অত্তনো সিৰিসম্পত্তিযা ৰাজতি, চতূহি ৱা সঙ্গহৱত্থূহি লোকং ৰঞ্জেতীতি ৰাজা, তস্স ৰঞ্ঞো. ‘‘পৱত্ততু ভৱং চক্কৰতন’’ন্তি পুঞ্ঞানুভাৱেন অব্ভুগ্গতায ৱাচায চোদেন্তো চক্কং ৱত্তেতীতি চক্কৱত্তী, তস্স চক্কৱত্তিস্স. পাতুভাৱাতি পাতুভাৱেন. সত্তন্নন্তি গণনপৰিচ্ছেদো. ৰতনানন্তি পৰিচ্ছিন্নঅত্থদস্সনং. ৱচনত্থো পনেত্থ ৰতিজননট্ঠেন ৰতনং. অপিচ –

‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;

অনোমসত্তপৰিভোগং, ৰতনং তেন ৱুচ্চতী’’তি.

চক্কৰতনস্স চ নিব্বত্তকালতো পট্ঠায অঞ্ঞং দেৱট্ঠানং নাম ন হোতি, সব্বেৱ গন্ধপুপ্ফাদীহি তস্সেৱ পূজঞ্চ অভিৱাদনাদীনি চ কৰোন্তীতি চিত্তীকতট্ঠেন ৰতনং. চক্কৰতনস্স চ ‘‘এত্তকং নাম ধনং অগ্ঘতী’’তি অগ্ঘো নত্থি, ইতি মহগ্ঘট্ঠেনাপি ৰতনং. চক্কৰতনঞ্চ অঞ্ঞেহি লোকে ৱিজ্জমানৰতনেহি অসদিসন্তি অতুলট্ঠেন ৰতনং. যস্মা পন যস্মিং কপ্পে বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তি, তস্মিংযেৱ চক্কৱত্তিনো, বুদ্ধা চ কদাচি কৰহচি উপ্পজ্জন্তি, তস্মা দুল্লভদস্সনট্ঠেন ৰতনং. তদেতং জাতিৰূপকুলইস্সৰিযাদীহি অনোমস্স উড়াৰসত্তস্সেৱ উপ্পজ্জতি, ন অঞ্ঞস্সাতি অনোমসত্তপৰিভোগট্ঠেনাপি ৰতনং. যথা চ চক্কৰতনং, এৱং সেসানিপীতি. তেন ৱুত্তং –

‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;

অনোমসত্তপৰিভোগং, ৰতনং তেন ৱুচ্চতী’’তি.

পাতুভাৱো হোতীতি নিব্বত্তি হোতি. তত্ৰাযং যোজনা – চক্কৱত্তিস্স পাতুভাৱা সত্তন্নং ৰতনানং পাতুভাৱোতি অযুত্তং. উপ্পন্নঞ্হি চক্কং ৱত্তেত্ৱা সো চক্কৱত্তী নাম হোতীতি নাযুত্তং. কস্মা? চক্কৱত্তননিযমাপেক্খতায. যো হি নিযমেন চক্কং ৱত্তেস্সতি, সো পটিসন্ধিতো পভুতি ‘‘চক্কৱত্তি পাতুভূতো’’তি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি. লদ্ধনামস্স চ পুৰিসস্স মূলুপ্পত্তিৱচনতোপি যুত্তমেৱেতং. যো হি এস চক্কৱত্তীতি লদ্ধনামো সত্তৱিসেসো, তস্স পটিসন্ধিসঙ্খাতো পাতুভাৱোতি অযমেত্থ অত্থো. তস্স হি পাতুভাৱা ৰতনানি পাতুভৱন্তি. পাতুভূতেহি পন তেহি সদ্ধিং পৰিপক্কে পুঞ্ঞসম্ভাৰে সো সংযুজ্জতি, তদা লোকস্স তেসু পাতুভাৱচিত্তং উপ্পজ্জতি. বহুলৱচনতো চাপি যুত্তমেৱেতং. যদা হি লোকস্স তেসু পাতুভাৱসঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, তদা একমেৱ পঠমং, পচ্ছা ইতৰানি ছ পাতুভৱন্তীতি বহুলৱচনতো চাপি এতং যুত্তং. পাতুভাৱস্স চ অত্থভেদতোপি যুত্তমেৱেতং. ন কেৱলঞ্হি পাতুভূতমেৱ পাতুভাৱো, পাতুভাৱযতীতি পাতুভাৱো. অযং পাতুভাৱস্স অত্থভেদো. যস্মা যো সো পুঞ্ঞসম্ভাৰো ৰাজানং চক্কৱত্তিং পটিসন্ধিৱসেন পাতুভাৱযতি, তস্মা ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স পাতুভাৱা. ন কেৱলঞ্হি চক্কৱত্তিযেৱ, ইমানি পন সত্ত ৰতনানিপি পাতুভৱন্তীতি অযমেত্থ অত্থো. যথেৱ হি সো পুঞ্ঞসম্ভাৰো ৰঞ্ঞো জনকহেতু, এৱং ৰতনানম্পি পৰিযাযেন উপনিস্সযহেতূতি যুত্তমেৱেতং ‘‘ৰঞ্ঞো, ভিক্খৱে, চক্কৱত্তিস্স পাতুভাৱা সত্তন্নং ৰতনানং পাতুভাৱো হোতী’’তি.

ইদানি তেসং ৰতনানং সৰূপৱসেন দস্সনত্থং কতমেসং সত্তন্নং চক্কৰতনস্সাতিআদিমাহ. তত্থ চক্কৰতনস্সাতিআদীসু অযং সঙ্খেপাধিপ্পাযো – দ্ৱিসহস্সদীপপৰিৱাৰানং চতুন্নং মহাদীপানং সিৰিৱিভৱং গহেত্ৱা দাতুং সমত্থস্স চক্কৰতনস্স পাতুভাৱো হোতি, তথা পুৰেভত্তমেৱ সাগৰপৰিযন্তং পথৱিং অনুপৰিযাযনসমত্থস্স ৱেহাসঙ্গমস্স হত্থিৰতনস্স, তাদিসস্সেৱ অস্সৰতনস্স, চতুৰঙ্গসমন্নাগতেপি অন্ধকাৰে যোজনপ্পমাণং অন্ধকাৰং ৱিধমিত্ৱা আলোকদস্সনসমত্থস্স মণিৰতনস্স, ছব্বিধং দোসং ৱিৱজ্জেত্ৱা মনাপচাৰিনো ইত্থিৰতনস্স, যোজনপ্পমাণে পদেসে অন্তোপথৱিগতানং নিধীনং দস্সনসমত্থস্স গহপতিৰতনস্স, অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তিত্ৱা সকলৰজ্জানুসাসনসমত্থস্স জেট্ঠপুত্তসঙ্খাতস্স পৰিণাযকৰতনস্স চ পাতুভাৱো হোতীতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰতো পন তেসং চক্কৰতনাদীনং পাতুভাৱৱিধানং মহাসুদস্সনাদীসু সুত্তেসু আগতমেৱ. অত্থোপিস্স তেসং ৱণ্ণনায সংৱণ্ণিতোযেৱ.

সতিসম্বোজ্ঝঙ্গৰতনস্সাতিআদীসু সৰিক্খকতা এৱং ৱেদিতব্বা – যথেৱ হি চক্কৱত্তিনো চক্কৰতনং সব্বৰতনানং পুৰেচৰং, এৱং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গৰতনং সব্বেসং চতুভূমকধম্মানং পুৰেচৰন্তি, পুৰেচৰণট্ঠেন চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো চক্কৰতনসদিসং হোতি. চক্কৱত্তিনো চ ৰতনেসু মহাকাযূপপন্নং অচ্চুগ্গতং ৱিপুলং মহন্তং হত্থিৰতনং, ইদম্পি ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গৰতনং মহন্তং ধম্মকাযূপপন্নং অচ্চুগ্গতং ৱিপুলং মহন্তন্তি হত্থিৰতনসদিসং হোতি. চক্কৱত্তিনো অস্সৰতনং সীঘং লহু জৱং, ইদম্পি ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গৰতনং সীঘং লহু জৱন্তি ইমায সীঘলহুজৱতায অস্সৰতনসদিসং হোতি. চক্কৱত্তিনো মণিৰতনং অন্ধকাৰং ৱিধমতি, আলোকং দস্সেতি, ইদম্পি পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গৰতনং তায একন্তকুসলত্তা কিলেসন্ধকাৰং ৱিধমতি, সহজাতপচ্চযাদিৱসেন ঞাণালোকং দস্সেতীতি ইমিনা অন্ধকাৰৱিধমনআলোকদস্সনভাৱেন মণিৰতনসদিসং হোতি.

চক্কৱত্তিনো ইত্থিৰতনং কাযচিত্তদৰথং পটিপস্সম্ভেতি, পৰিড়াহং ৱূপসমেতি. ইদম্পি পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গৰতনং কাযচিত্তদৰথং পটিপস্সম্ভেতি, পৰিড়াহং ৱূপসমেতীতি ইত্থিৰতনসদিসং হোতি. চক্কৱত্তিনো গহপতিৰতনং ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে ধনদানেন ৱিক্খেপং পচ্ছিন্দিত্ৱা চিত্তং একগ্গং কৰোতি, ইদম্পি সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গৰতনং যথিচ্ছিতাদিৱসেন অপ্পনং সম্পাদেতি, ৱিক্খেপং পচ্ছিন্দিত্ৱা চিত্তং একগ্গং কৰোতীতি গহপতিৰতনসদিসং হোতি. চক্কৱত্তিনো চ পৰিণাযকৰতনং সব্বত্থকিচ্চসম্পাদনেন অপ্পোস্সুক্কতং কৰোতি. ইদম্পি উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গৰতনং চিত্তুপ্পাদং লীনুদ্ধচ্চতো মোচেত্ৱা পযোগমজ্ঝত্তে ঠপযমানং অপ্পোস্সুক্কতং কৰোতীতি পৰিণাযকৰতনসদিসং হোতি. ইতি ইমস্মিং সুত্তে চতুভূমকো সব্বসঙ্গাহিকধম্মপৰিচ্ছেদো কথিতোতি ৱেদিতব্বো.

৪-১০. দুপ্পঞ্ঞসুত্তাদিৱণ্ণনা

২২৫-২৩১. চতুত্থে এড়মূগোতি মুখেন ৱাচং নিচ্ছাৰেতুং সক্কোন্তোপি দোসেহি মূগো অসম্পন্নৱচনো. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

চক্কৱত্তিৱগ্গো.

৬. সাকচ্ছৱগ্গো

১. আহাৰসুত্তৱণ্ণনা

২৩২. ছট্ঠৱগ্গস্স পঠমে অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদাযাতিআদীসু অযং পুৰিমনযতো ৱিসেসো. ন কেৱলঞ্হি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং এতে ৱুত্তপ্পকাৰাৱ উপ্পাদায, উপ্পন্নানং ৱা ভাৱনায পাৰিপূৰিযা পচ্চযা হোন্তি, অঞ্ঞেপি পন এৱং ৱেদিতব্বা. অপৰেপি হি চত্তাৰো ধম্মা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি সতিসম্পজঞ্ঞং মুট্ঠস্সতিপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা উপট্ঠিতস্সতিপুগ্গলসেৱনতা তদধিমুত্ততাতি. অভিক্কন্তাদীসু হি সত্তসু ঠানেসু সতিসম্পজঞ্ঞেন, ভত্তনিক্খিত্তকাকসদিসে মুট্ঠস্সতিপুগ্গলে পৰিৱজ্জনেন, তিস্সদত্তত্থেৰঅভযত্থেৰাদিসদিসে উপট্ঠিতস্সতিপুগ্গলে সেৱনেন, ঠাননিসজ্জাদীসু সতিসমুট্ঠাপনত্থং নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্ততায চ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি. এৱং চতূহি কাৰণেহি উপ্পন্নস্স পনস্স অৰহত্তমগ্গেন ভাৱনাপাৰিপূৰী হোতি.

সত্ত ধম্মা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি – পৰিপুচ্ছকতা ৱত্থুৱিসদকিৰিযা ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনা দুপ্পঞ্ঞপুগ্গলপৰিৱজ্জনা পঞ্ঞৱন্তপুগ্গলসেৱনা গম্ভীৰঞাণচৰিযপচ্চৱেক্খণা তদধিমুত্ততাতি. তত্থ পৰিপুচ্ছকতাতি খন্ধধাতুআযতনইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গঝানঙ্গসমথৱিপস্সনানং অত্থসন্নিস্সিতপৰিপুচ্ছাবহুলতা.

ৱত্থুৱিসদকিৰিযাতি অজ্ঝত্তিকবাহিৰানং ৱত্থূনং ৱিসদভাৱকৰণং. যদা হিস্স কেসনখলোমানি দীঘানি হোন্তি, সৰীৰং ৱা উস্সন্নদোসঞ্চেৱ সেদমলমক্খিতঞ্চ, তদা অজ্ঝত্তিকৱত্থু অৱিসদং হোতি অপৰিসুদ্ধং. যদা পন চীৱৰং জিণ্ণং কিলিট্ঠং দুগ্গন্ধং হোতি, সেনাসনং ৱা উক্লাপং, তদা বাহিৰৱত্থু অৱিসদং হোতি অপৰিসুদ্ধং. তস্মা কেসাদিছেদনেন উদ্ধংৱিৰেচনঅধোৱিৰেচনাদীহি সৰীৰসল্লহুকভাৱকৰণেন উচ্ছাদননহাপনেন চ অজ্ঝত্তিকৱত্থু ৱিসদং কাতব্বং. সূচিকম্মধোৱনৰজনপৰিভণ্ডকৰণাদীহি বাহিৰৱত্থু ৱিসদং কাতব্বং. এতস্মিঞ্হি অজ্ঝত্তিকবাহিৰে ৱত্থুম্হি অৱিসদে উপ্পন্নেসু চিত্তচেতসিকেসু ঞাণম্পি অৱিসদং অপৰিসুদ্ধং হোতি অপৰিসুদ্ধানি দীপকপল্লকৱট্টিতেলানি নিস্সায উপ্পন্নদীপসিখায ওভাসো ৱিয. ৱিসদে পন অজ্ঝত্তিকবাহিৰে ৱত্থুম্হি উপ্পন্নেসু চিত্তচেতসিকেসু ঞাণম্পি ৱিসদং হোতি পৰিসুদ্ধানি দীপকপল্লকৱট্টিতেলানি নিস্সায উপ্পন্নদীপসিখায ওভাসো ৱিয. তেন ৱুত্তং – ‘‘ৱত্থুৱিসদকিৰিযা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্ততী’’তি.

ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনা নাম সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং সমভাৱকৰণং. সচে হিস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং হোতি, ইতৰানি মন্দানি, ততো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং পগ্গহকিচ্চং, সতিন্দ্ৰিযং উপট্ঠানকিচ্চং, সমাধিন্দ্ৰিযং অৱিক্খেপকিচ্চং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দস্সনকিচ্চং কাতুং ন সক্কোতি. তস্মা তং ধম্মসভাৱপচ্চৱেক্খণেন ৱা, যথা ৱা মনসিকৰোতো বলৱং জাতং, তথা অমনসিকৰণেন হাপেতব্বং. ৱক্কলিত্থেৰৱত্থু চেত্থ নিদস্সনং. সচে পন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং বলৱং হোতি, অথ নেৱ সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমোক্খকিচ্চং কাতুং সক্কোতি, ন ইতৰানি ইতৰকিচ্চভেদং. তস্মা তং পস্সদ্ধাদিভাৱনায হাপেতব্বং. তত্থাপি সোণত্থেৰস্স ৱত্থু দস্সেতব্বং. এৱং সেসেসুপি একস্স বলৱভাৱে সতি ইতৰেসং অত্তনো কিচ্চেসু অসমত্থতা ৱেদিতব্বা.

ৱিসেসতো পনেত্থ সদ্ধাপঞ্ঞানং সমাধিৱীৰিযানঞ্চ সমতং পসংসন্তি. বলৱসদ্ধো হি মন্দপঞ্ঞো মুধপ্পসন্নো হোতি, অৱত্থুস্মিং পসীদতি. বলৱপঞ্ঞো পন মন্দসদ্ধো কেৰাটিকপক্খং ভজতি, ভেসজ্জসমুট্ঠিতো ৱিয ৰোগো অতেকিচ্ছো হোতি. চিত্তুপ্পাদমত্তেনেৱ কুসলং হোতীতি অতিধাৱিত্ৱা দানাদীনি অকৰোন্তো নিৰযে উপ্পজ্জতি. উভিন্নং সমতায ৱত্থুস্মিংযেৱ পসীদতি. বলৱসমাধিং পন মন্দৱীৰিযং সমাধিস্স কোসজ্জপক্খত্তা কোসজ্জং অভিভৱতি. বলৱৱীৰিযং মন্দসমাধিং ৱীৰিযস্স উদ্ধচ্চপক্খত্তা উদ্ধচ্চং অভিভৱতি. সমাধি পন ৱীৰিযেন সংযোজিতো কোসজ্জে পতিতুং ন লভতি, ৱীৰিযং সমাধিনা সংযোজিতং উদ্ধচ্চে পতিতুং ন লভতি. তস্মা তদুভযং সমং কাতব্বং. উভযসমতায হি অপ্পনা হোতি.

অপি চ সমাধিকম্মিকস্স বলৱতীপি সদ্ধা ৱট্টতি. এৱং সদ্দহন্তো ওকপ্পেন্তো অপ্পনং পাপুণিস্সতি. সমাধিপঞ্ঞাসু পন সমাধিকম্মিকস্স একগ্গতা বলৱতী ৱট্টতি. এৱঞ্হি সো অপ্পনং পাপুণাতি. ৱিপস্সনাকম্মিকস্স পঞ্ঞা বলৱতী ৱট্টতি. এৱঞ্হি সো লক্খণপটিৱেধং পাপুণাতি. উভিন্নং পন সমতাযপি অপ্পনা হোতিযেৱ. সতি পন সব্বত্থ বলৱতী ৱট্টতি. সতি হি চিত্তং উদ্ধচ্চপক্খিকানং সদ্ধাৱীৰিযপঞ্ঞানং ৱসেন উদ্ধচ্চপাততো, কোসজ্জপক্খিকেন চ সমাধিনা কোসজ্জপাততো ৰক্খতি. তস্মা সা লোণধূপনং ৱিয সব্বব্যঞ্জনেসু, সব্বকম্মিকঅমচ্চো ৱিয চ সব্বৰাজকিচ্চেসু সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বা. তেনাহ ‘‘সতি চ পন সব্বত্থিকা ৱুত্তা ভগৱতা. কিং কাৰণা? চিত্তঞ্হি সতিপটিসৰণং, আৰক্খপচ্চুপট্ঠানা চ সতি, ন ৱিনা সতিযা চিত্তস্স পগ্গহনিগ্গহো হোতী’’তি.

দুপ্পঞ্ঞপুগ্গলপৰিৱজ্জনা নাম খন্ধাদিভেদে অনোগাড়্হপঞ্ঞানং দুম্মেধপুগ্গলানং আৰকা পৰিৱজ্জনং. পঞ্ঞৱন্তপুগ্গলসেৱনা নাম সমপঞ্ঞাসলক্খণপৰিগ্গাহিকায উদযব্বযপঞ্ঞায সমন্নাগতপুগ্গলসেৱনা. গম্ভীৰঞাণচৰিযপচ্চৱেক্খণা নাম গম্ভীৰেসু খন্ধাদীসু পৱত্তায গম্ভীৰপঞ্ঞায পভেদপচ্চৱেক্খণা. তদধিমুত্ততা নাম ঠাননিসজ্জাদীসু ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপনত্থং নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্ততা. এৱং উপ্পন্নস্স পনস্স অৰহত্তমগ্গেন ভাৱনাপাৰিপূৰী হোতি.

একাদস ধম্মা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি – অপাযভযপচ্চৱেক্খণতা, আনিসংসদস্সাৱিতা, গমনৱীথিপচ্চৱেক্খণতা, পিণ্ডপাতাপচাযনতা, দাযজ্জমহত্তপচ্চৱেক্খণতা, সত্থুমহত্তপচ্চৱেক্খণতা, জাতিমহত্তপচ্চৱেক্খণতা, সব্ৰহ্মচাৰিমহত্তপচ্চৱেক্খণতা, কুসীতপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, আৰদ্ধৱীৰিযপুগ্গলসেৱনতা, তদধিমুত্ততাতি.

তত্থ ‘‘নিৰযেসু পঞ্চৱিধবন্ধনকম্মকাৰণতো পট্ঠায মহাদুক্খং অনুভৱনকালেপি, তিৰচ্ছানযোনিযং জালখিপনকুমীনাদীহি গহিতকালেপি, পাজনকণ্টকাদিপ্পহাৰতুন্নস্স পন সকটৱহনাদিকালেপি, পেত্তিৱিসযে অনেকানিপি ৱস্সসহস্সানি একং বুদ্ধন্তৰম্পি খুপ্পিপাসাহি আতুৰীভূতকালেপি, কালকঞ্চিকঅসুৰেসু সট্ঠিহত্থঅসীতিহত্থপ্পমাণেন অট্ঠিচম্মমত্তেনেৱ অত্তভাৱেন ৱাতাতপাদিদুক্খানুভৱনকালেপি ন সক্কা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গং উপ্পাদেতুং. অযমেৱ তে ভিক্খু কালো’’তি এৱং অপাযভযং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি.

‘‘ন সক্কা কুসীতেন নৱলোকুত্তৰধম্মং লদ্ধুং, আৰদ্ধৱীৰিযেনেৱ সক্কা অযমানিসংসো ৱীৰিযস্সা’’তি এৱং আনিসংসদস্সাৱিনোপি উপ্পজ্জতি. ‘‘সব্ববুদ্ধ-পচ্চেকবুদ্ধ-মহাসাৱকেহেৱ গতমগ্গো তে গন্তব্বো. সো চ ন সক্কা কুসীতেন গন্তু’’ন্তি এৱং গমনৱীথিং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি উপ্পজ্জতি.

‘‘যে তং পিণ্ডপাতাদীহি উপট্ঠহন্তি, ইমে তে মনুস্সা নেৱ ঞাতকা, ন দাসকম্মকৰা, নাপি ‘তং নিস্সায জীৱিস্সামা’তি তে পণীতানি পিণ্ডপাতাদীনি দেন্তি. অথ খো অত্তনো কাৰানং মহপ্ফলতং পচ্চাসীসমানা দেন্তি. সত্থাৰাপি ‘‘অযং ইমে পচ্চযে পৰিভুঞ্জিত্ৱা কাযদড়্হিবহুলো সুখং ৱিহৰিস্সতী’’তি ন এৱং সম্পস্সতা তুয্হং পচ্চযা অনুঞ্ঞাতা, অথ খো ‘‘অযং ইমে পৰিভুঞ্জমানোৱ সমণধম্মং কত্ৱা ৱট্টদুক্খতো মুচ্চিস্সতী’তি তে পচ্চযা অনুঞ্ঞাতা, সো দানি ত্ৱং কুসীতো ৱিহৰন্তো ন তং পিণ্ডং অপচাযিস্সসি, আৰদ্ধৱীৰিযস্সেৱ হি পিণ্ডপাতাপচাযনং নাম হোতী’’তি এৱং পিণ্ডপাতাপচাযনং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি উপ্পজ্জতি মহামিত্তত্থেৰস্স ৱিয.

থেৰো কিৰ কস্সকলেণে নাম পটিৱসতি. তস্সেৱ গোচৰগামে একা মহাউপাসিকা থেৰং পুত্তং কত্ৱা পটিজগ্গতি. সা একদিৱসং অৰঞ্ঞং গচ্ছন্তী ধীতৰং আহ – ‘‘অম্ম, অসুকস্মিং ঠানে পুৰাণতণ্ডুলা, অসুকস্মিং খীৰং, অসুকস্মিং সপ্পি, অসুকস্মিং ফাণিতং, তৱ ভাতিকস্স অয্যমিত্তস্স আগতকালে ভত্তং পচিত্ৱা খীৰসপ্পিফাণিতেহি সদ্ধিং দেহি, ত্ৱঞ্চ ভুঞ্জেয্যাসি, অহং পন হিয্যো পক্কং পাৰিৱাসিকভত্তং কঞ্জিযেন ভুত্তাম্হী’’তি. ‘‘দিৱা কিং ভুঞ্জিস্সসি, অম্মা’’তি? ‘‘সাকপণ্ণং পক্খিপিত্ৱা কণতণ্ডুলেহি অম্বিলযাগুং পচিত্ৱা ঠপেহি, অম্মা’’তি.

থেৰো চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা পত্তং নীহৰন্তোৱ তং সদ্দং সুত্ৱা অত্তানং ওৱদি ‘‘মহাউপাসিকা কিৰ কঞ্জিযেন পাৰিৱাসিকভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা দিৱাপি কণপণ্ণম্বিলযাগুং ভুঞ্জিস্সতি, তুয্হং অত্থায পন পুৰাণতণ্ডুলাদীনি আচিক্খতি, তং নিস্সায খো পনেসা নেৱ খেত্তং ন ৱত্থুং ন ভত্তং ন ৱত্থং পচ্চাসীসতি, তিস্সো পন সম্পত্তিযো পত্থযমানা দেতি, ত্ৱং এতিস্সা তা সম্পত্তিযো দাতুং সক্খিস্সসি, ন সক্খিস্সসীতি, অযং খো পন পিণ্ডপাতো তযা সৰাগেন সদোসেন সমোহেন ন সক্কা গণ্হিতু’’ন্তি পত্তং থৱিকায পক্খিপিত্ৱা গণ্ঠিকং মুঞ্চিত্ৱা নিৱত্তিত্ৱা কস্সকলেণমেৱ গন্ত্ৱা পত্তং হেট্ঠামঞ্চে, চীৱৰং চীৱৰৱংসে ঠপেত্ৱা ‘‘অৰহত্তং অপাপুণিত্ৱা ন নিক্খমিস্সামী’’তি ৱীৰিযং অধিট্ঠহিত্ৱা নিসীদি. দীঘৰত্তং অপ্পমত্তো হুত্ৱা নিৱুত্থভিক্খু ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা পুৰেভত্তমেৱ অৰহত্তং পত্ৱা ৱিকসমানমিৱ পদুমং মহাখীণাসৱো সিতং কৰোন্তোৱ নিক্খমি. লেণদ্ৱাৰে ৰুক্খম্হি অধিৱত্থা দেৱতা –

‘‘নমো তে পুৰিসাজঞ্ঞ, নমো তে পুৰিসুত্তম;

যস্স তে আসৱা খীণা, দক্খিণেয্যোসি মাৰিসা’’তি. –

উদানং উদানেত্ৱা ‘‘ভন্তে, পিণ্ডায পৱিট্ঠানং তুম্হাদিসানং অৰহন্তানং ভিক্খং দত্ৱা মহল্লকিত্থিযো দুক্খা মুচ্চিস্সন্তী’’তি আহ. থেৰো উট্ঠহিত্ৱা দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা কালং ওলোকেন্তো ‘‘পাতোযেৱা’’তি ঞত্ৱা পত্তচীৱৰং আদায গামং পাৱিসি.

দাৰিকাপি ভত্তং সম্পাদেত্ৱা ‘‘ইদানি মে ভাতা আগমিস্সতি, ইদানি আগমিস্সতী’’তি দ্ৱাৰং ওলোকযমানা নিসীদি. সা থেৰে ঘৰদ্ৱাৰং সম্পত্তে পত্তং গহেত্ৱা সপ্পিফাণিতযোজিতস্স খীৰপিণ্ডপাতস্স পূৰেত্ৱা হত্থে ঠপেসি. থেৰো ‘‘সুখং হোতূ’’তি অনুমোদনং কত্ৱা পক্কামি. সাপি তং ওলোকযমানাৱ অট্ঠাসি. থেৰস্স হি তদা অতিৱিয পৰিসুদ্ধো ছৱিৱণ্ণো অহোসি, ৱিপ্পসন্নানি ইন্দ্ৰিযানি, মুখং বন্ধনা মুত্ততালপক্কং ৱিয অতিৱিয ৱিৰোচিত্থ.

মহাউপাসিকা অৰঞ্ঞতো আগন্ত্ৱা ‘‘কিং, অম্ম, ভাতিকো তে আগতো’’তি পুচ্ছি. সা সব্বং তং পৱত্তিং আৰোচেসি. উপাসিকা ‘‘অজ্জ মে পুত্তস্স পব্বজিতকিচ্চং মত্থকং পত্ত’’ন্তি ঞত্ৱা ‘‘অভিৰমতি তে, অম্ম, ভাতা বুদ্ধসাসনে, ন উক্কণ্ঠতী’’তি আহ.

‘‘মহন্তং খো পনেতং সত্থুদাযজ্জং, যদিদং সত্ত অৰিযধনানি নাম, তং ন সক্কা কুসীতেন গহেতুং. যথা হি ৱিপ্পটিপন্নং পুত্তং মাতাপিতৰো ‘অযং অম্হাকং অপুত্তো’তি পৰিবাহিৰং কৰোন্তি, সো তেসং অচ্চযেন দাযজ্জং ন লভতি, এৱং কুসীতোপি ইদং অৰিযধনদাযজ্জং ন লভতি, আৰদ্ধৱীৰিযোৱ লভতী’’তি দাযজ্জমহত্তং পচ্চৱেক্খতোপি উপ্পজ্জতি.

‘‘মহা খো পন তে সত্থা, সত্থুনো হি তে মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিগ্গহণকালেপি অভিনিক্খমনেপি অভিসম্বোধিযম্পি ধম্মচক্কপ্পৱত্তন-যমকপাটিহাৰিয-দেৱোৰোহন-আযুসঙ্খাৰৱোস্সজ্জনেসুপি পৰিনিব্বানকালেপি দসসহস্সিলোকধাতু অকম্পিত্থ. যুত্তং নু খো তে এৱৰূপস্স সত্থু সাসনে পব্বজিত্ৱা কুসীতেন ভৱিতু’’ন্তি এৱং সত্থুমহত্তং পচ্চৱেক্খতোপি উপ্পজ্জতি.

‘‘জাতিযাপি ত্ৱং ইদানি ন লামকজাতিকো, অসম্ভিন্নায মহাসম্মতপৱেণিযা আগতউক্কাকৰাজৱংসে জাতোসি, সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স চ মহামাযাদেৱিযা চ নত্তা, ৰাহুলভদ্দস্স কনিট্ঠো, তযা নাম এৱৰূপেন জিনপুত্তেন হুত্ৱা ন যুত্তং কুসীতেন ৱিহৰিতু’’ন্তি এৱং জাতিমহত্তং পচ্চৱেক্খতোপি উপ্পজ্জতি.

‘‘সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা চেৱ অসীতি মহাসাৱকা চ ৱীৰিযেনেৱ লোকুত্তৰধম্মং পটিৱিজ্ঝিংসু. ত্ৱং পন এতেসং সব্ৰহ্মচাৰীনং মগ্গং পটিপজ্জসি, ন পটিপজ্জসী’’তি এৱং সব্ৰহ্মচাৰিমহত্তং পচ্চৱেক্খতোপি উপ্পজ্জতি.

কুচ্ছিং পূৰেত্ৱা ঠিতঅজগৰসদিসে ৱিস্সট্ঠকাযিকচেতসিকৱীৰিযে কুসীতপুগ্গলে পৰিৱজ্জেন্তস্সাপি, আৰদ্ধৱীৰিযে পহিতত্তে পুগ্গলে সেৱন্তস্সাপি ঠাননিসজ্জাদীসু ৱীৰিযুপ্পাদনত্থং নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্তস্সাপি উপ্পজ্জতি. এৱং উপ্পন্নস্স পনস্স অৰহত্তমগ্গেন ভাৱনাপাৰিপূৰী হোতি.

একাদস ধম্মা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি – বুদ্ধানুস্সতি ধম্মো, সঙ্ঘো, সীলং, চাগো, দেৱতানুস্সতি, উপসমানুস্সতি, লূখপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, সিনিদ্ধপুগ্গলসেৱনতা, পসাদনীযসুত্তন্তপচ্চৱেক্খণতা, তদধিমুত্ততাতি.

বুদ্ধগুণে অনুস্সৰন্তস্সাপি হি যাৱ উপচাৰা সকলসৰীৰং ফৰমানো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি, ধম্মসঙ্ঘগুণে অনুস্সৰন্তস্সাপি, দীঘৰত্তং অখণ্ডং কত্ৱা ৰক্খিতং চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, গিহিনো দসসীলপঞ্চসীলানি পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, দুব্ভিক্খভযাদীসু পণীতং ভোজনং সব্ৰহ্মচাৰীনং দত্ৱা ‘‘এৱং নাম অদম্হা’’তি চাগং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, গিহিনোপি এৱৰূপে কালে সীলৱন্তানং দিন্নদানং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, যেহি গুণেহি সমন্নাগতা দেৱত্তং পত্তা, তথাৰূপানং অত্তনি অত্থিতং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, সমাপত্তিযা ৱিক্খম্ভিতা কিলেসা সট্ঠিপি সত্ততিপি ৱস্সানি ন সমুদাচৰন্তীতি পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, চেতিযদস্সনবোধিদস্সনথেৰদস্সনেসু অসক্কচ্চকিৰিযায সংসূচিতলূখভাৱে বুদ্ধাদীসু পসাদসিনেহাভাৱেন গদ্ৰভপিট্ঠৰজসদিসে লূখপুগ্গলে পৰিৱজ্জেন্তস্সাপি, বুদ্ধাদীসু পসাদবহুলে মুদুচিত্তে সিনিদ্ধপুগ্গলে সেৱন্তস্সাপি, ৰতনত্তযগুণপৰিদীপকে পসাদনীযে সুত্তন্তে পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, ঠাননিসজ্জাদীসু পীতিউপ্পাদনত্থং নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্তস্সাপি উপ্পজ্জতি. এৱং উপ্পন্নস্স পনস্স অৰহত্তমগ্গেন ভাৱনাপাৰিপূৰী হোতি.

সত্ত ধম্মা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি – পণীতভোজনসেৱনতা, উতুসুখসেৱনতা, ইৰিযাপথসুখসেৱনতা, মজ্ঝত্তপযোগতা, সাৰদ্ধকাযপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, পস্সদ্ধকায-পুগ্গলসেৱনতা, তদধিমুত্ততাতি.

পণীতঞ্হি সিনিদ্ধং ভোজনং ভুঞ্জন্তস্সাপি, সীতুণ্হেসু উতূসু ঠানাদীসু চ ইৰিযাপথেসু সপ্পাযং উতুঞ্চ ইৰিযাপথঞ্চ সেৱন্তস্সাপি পস্সদ্ধি উপ্পজ্জতি. যো পন মহাপুৰিসজাতিকো সব্বউতুইৰিযাপথক্খমোৱ হোতি, ন তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. যস্স সভাগৱিসভাগতা অত্থি, তস্সেৱ ৱিসভাগে উতুইৰিযাপথে ৱজ্জেত্ৱা সভাগে সেৱন্তস্স উপ্পজ্জতি. মজ্ঝত্তপযোগো ৱুচ্চতি অত্তনো চ পৰস্স চ কম্মস্সকতপচ্চৱেক্খণা. ইমিনা মজ্ঝত্তপযোগেন উপ্পজ্জতি. যো লেড্ডুদণ্ডাদীহি পৰং ৱিহেঠযমানোৱ ৱিচৰতি, এৱৰূপং সাৰদ্ধকাযপুগ্গলং পৰিৱজ্জেন্তস্সাপি, সংযতপাদপাণিং পস্সদ্ধকাযং পুগ্গলং সেৱন্তস্সাপি, ঠাননিসজ্জাদীসু পস্সদ্ধিউপ্পাদনত্থায নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্তস্সাপি উপ্পজ্জতি. এৱং উপ্পন্নস্স পনস্স অৰহত্তমগ্গেন ভাৱনাপাৰিপূৰী হোতি.

দস ধম্মা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি – ৱত্থুৱিসদকিৰিযতা, ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনতা, নিমিত্তকুসলতা, সমযে চিত্তস্স পগ্গণ্হনতা, সমযে চিত্তস্স নিগ্গণ্হনতা, সমযে সম্পহংসনতা, সমযে অজ্ঝুপেক্খনতা, অসমাহিতপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, সমাহিতপুগ্গলসেৱনতা, তদধিমুত্ততাতি. তত্থ ৱত্থুৱিসদকিৰিযতা চ ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনতা চ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা.

নিমিত্তকুসলতা নাম কসিণনিমিত্তস্স উগ্গহণকুসলতা. সমযে চিত্তস্স পগ্গণ্হনতাতি যস্মিং সমযে অতিসিথিলৱীৰিযতাদীহি লীনং চিত্তং হোতি, তস্মিং সমযে ধম্মৱিচযৱীৰিযপীতিসম্বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপনেন তস্স পগ্গণ্হনং. সমযে চিত্তস্স নিগ্গণ্হনতাতি যস্মিং সমযে অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযতাদীহি উদ্ধতং চিত্তং হোতি, তস্মিং সমযে পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপনেন তস্স নিগ্গণ্হনং. সমযে সম্পহংসনতাতি যস্মিং সমযে চিত্তং পঞ্ঞাপযোগমন্দতায ৱা উপসমসুখানং ৱিগমেন ৱা নিৰস্সাদং হোতি, তস্মিং সমযে অট্ঠসংৱেগৱত্থুপচ্চৱেক্খণেন সংৱেজেতি. অট্ঠ সংৱেগৱত্থূনি নাম জাতিজৰাব্যাধিমৰণানি চত্তাৰি, অপাযদুক্খং পঞ্চমং, অতীতে ৱট্টমূলকং দুক্খং, অনাগতে ৱট্টমূলকং দুক্খং, পচ্চুপ্পন্নে আহাৰপৰিযেট্ঠিমূলকং দুক্খন্তি. ৰতনত্তযগুণানুস্সৰণেন চ পসাদং জনেতি, অযং ৱুচ্চতি ‘‘সমযে সম্পহংসনতা’’তি.

সমযে অজ্ঝুপেক্খনতা নাম যস্মিং সমযে সম্মাপটিপত্তিং আগম্ম অলীনং অনুদ্ধতং অনিৰস্সাদং আৰম্মণে সমপ্পৱত্তং সমথৱীথিপটিপন্নং চিত্তং হোতি, তদাস্স পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু ন ব্যাপাৰং আপজ্জতি সাৰথি ৱিয সমপ্পৱত্তেসু অস্সেসু. অযং ৱুচ্চতি ‘‘সমযে অজ্ঝুপেক্খনতা’’তি. অসমাহিতপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা নাম উপচাৰং ৱা অপ্পনং ৱা অপ্পত্তানং ৱিক্খিত্তচিত্তানং পুগ্গলানং আৰকা পৰিৱজ্জনং. সমাহিতপুগ্গলসেৱনতা নাম উপচাৰেন ৱা অপ্পনায ৱা সমাহিতচিত্তানং সেৱনা ভজনা পযিৰুপাসনা. তদধিমুত্ততা নাম ঠাননিসজ্জাদীসু সমাধিউপ্পাদনত্থমেৱ নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্ততা. এৱঞ্হি পটিপজ্জতো এস উপ্পজ্জতি. এৱং উপ্পন্নস্স পনস্স অৰহত্তমগ্গেন ভাৱনাপাৰিপূৰী হোতি.

পঞ্চ ধম্মা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি – সত্তমজ্ঝত্ততা, সঙ্খাৰমজ্ঝত্ততা, সত্তসঙ্খাৰকেলাযনপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, সত্তসঙ্খাৰমজ্ঝত্তপুগ্গলসেৱনতা, তদধিমুত্ততাতি. তত্থ দ্ৱীহাকাৰেহি সত্তমজ্ঝত্ততং সমুট্ঠাপেতি – ‘‘ত্ৱং অত্তনোৱ কম্মেন আগন্ত্ৱা অত্তনোৱ কম্মেন গমিস্সসি, এসোপি অত্তনো কম্মেন আগন্ত্ৱা অত্তনোৱ কম্মেন গমিস্সতি, ত্ৱং কং কেলাযসী’’তি এৱং কম্মস্সকতপচ্চৱেক্খণেন চ – ‘‘পৰমত্থতো সত্তোযেৱ নত্থি, সো ত্ৱং কং কেলাযসী’’তি এৱং নিস্সত্তপচ্চৱেক্খণেন চ. দ্ৱীহেৱাকাৰেহি সঙ্খাৰমজ্ঝত্ততং সমুট্ঠাপেতি – ‘‘ইদং চীৱৰং অনুপুব্বেন ৱণ্ণৱিকাৰতঞ্চেৱ জিণ্ণভাৱঞ্চ উপগন্ত্ৱা পাদপুঞ্ছনচোড়কং হুত্ৱা যট্ঠিকোটিযা ছড্ডনীযং ভৱিস্সতি, সচে পনস্স সামিকো ভৱেয্য, নাযং এৱং ৱিনস্সিতুং দদেয্যা’’তি এৱং অস্সামিকভাৱপচ্চৱেক্খণেন চ, ‘‘অনদ্ধনিযং ইদং তাৱকালিক’’ন্তি এৱং তাৱকালিকভাৱপচ্চৱেক্খণেন চ. যথা চ চীৱৰে, এৱং পত্তাদীসুপি যোজনা কাতব্বা.

সত্তসঙ্খাৰকেলাযনপুগ্গলপৰিৱজ্জনতাতি এত্থ যো পুগ্গলো গিহি ৱা অত্তনো পুত্তধীতাদিকে, পব্বজিতো ৱা অত্তনো অন্তেৱাসিকসমানুপজ্ঝাযকাদিকে মমাযতি, সহত্থাৱ নেসং কেসচ্ছেদন-সূচিকম্ম-চীৱৰধোৱন-ৰজন-পত্তপচনাদীনি কৰোতি, মুহুত্তম্পি অপস্সন্তো ‘‘অসুকো সামণেৰো কুহিং, অসুকো দহৰো কুহি’’ন্তি ভন্তমিগো ৱিয ইতো চিতো চ আলোকেতি, অঞ্ঞেন কেসচ্ছেদনাদীনং অত্থায ‘‘মুহুত্তং তাৱ অসুকং পেসেথা’’তি যাচিযমানোপি ‘‘অম্হেপি তং অত্তনো কম্মং ন কাৰেম, তুম্হে নং গহেত্ৱা কিলমেস্সথা’’তি ন দেতি, অযং সত্তকেলাযনো নাম. যো পন চীৱৰপত্তথালককত্তৰযট্ঠিআদীনি মমাযতি, অঞ্ঞস্স হত্থেন পৰামসিতুম্পি ন দেতি, তাৱকালিকং যাচিতোপি ‘‘মযম্পি ইমং ধনাযন্তা ন পৰিভুঞ্জাম, তুম্হাকং কিং দস্সামা’’তি ৱদতি, অযং সঙ্খাৰকেলাযনো নাম. যো পন তেসু দ্ৱীসুপি ৱত্থূসু মজ্ঝত্তো উদাসিনো, অযং সত্তসঙ্খাৰমজ্ঝত্তো নাম. ইতি অযং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো এৱৰূপং সত্তসঙ্খাৰকেলাযনপুগ্গলং আৰকা পৰিৱজ্জেন্তস্সাপি, সত্তসঙ্খাৰমজ্ঝত্তপুগ্গলং সেৱন্তস্সাপি, ঠাননিসজ্জাদীসু তদুপ্পাদনত্থং নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্তস্সাপি উপ্পজ্জতি. এৱং উপ্পন্নস্স পনস্স অৰহত্তমগ্গেন ভাৱনাপাৰিপূৰী হোতি.

অসুভনিমিত্তন্তি উদ্ধুমাতকাদিভেদা দস অসুভাৰম্মণা ধম্মা. যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰোতি এত্থ পন যোনিসোমনসিকাৰো নাম উপাযমনসিকাৰো, পথমনসিকাৰো, উপ্পাদকমনসিকাৰো. অপিচ ছ ধম্মা কামচ্ছন্দস্স পহানায সংৱত্তন্তি – অসুভনিমিত্তস্স উগ্গহো, অসুভভাৱনানুযোগো, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি.

দসৱিধঞ্হি অসুভনিমিত্তং উগ্গণ্হন্তস্সাপি কামচ্ছন্দো পহীযতি, ভাৱেন্তস্সাপি, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰস্সাপি, চতুন্নং পঞ্চন্নং আলোপানং ওকাসে সতি উদকং পিৱিত্ৱা যাপনসীলতায ভোজনে মত্তঞ্ঞুনোপি. তেনেতং ৱুত্তং –

‘‘চত্তাৰো পঞ্চ আলোপে, অভুত্ৱা উদকং পিৱে;

অলং ফাসুৱিহাৰায, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো’’তি. (থেৰগা. ৯৮৩);

অসুভকম্মিকতিস্সত্থেৰসদিসে অসুভভাৱনাৰতে কল্যাণমিত্তে সেৱন্তস্সাপি কামচ্ছন্দো পহীযতি, ঠাননিসজ্জাদীসু দসঅসুভনিমিত্তায-সপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ছ ধম্মা কামচ্ছন্দস্স পহানায সংৱত্তন্তী’’তি. ইমেহি পন ছহি ধম্মেহি পহীনস্স কামচ্ছন্দস্স অৰহত্তমগ্গেন আযতিং অনুপ্পাদো হোতি.

মেত্তা চেতোৱিমুত্তীতি এত্থ মেত্তাতি ৱুত্তে অপ্পনাপি উপচাৰোপি ৱট্টতি, চেতোৱিমুত্তীতি অপ্পনাযেৱ. যোনিসোমনসিকাৰো ৱুত্তলক্খণোৱ. অপিচ ছ ধম্মা ব্যাপাদস্স পহানায সংৱত্তন্তি – মেত্তানিমিত্তস্স উগ্গহো, মেত্তাভাৱনানুযোগো, কম্মস্সকতাপচ্চৱেক্খণতা, পটিসঙ্খানবহুলতা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি.

ওদিস্সকঅনোদিস্সকদিসাফৰণানঞ্হি অঞ্ঞতৰৱসেন মেত্তং উগ্গণ্হন্তস্সাপি ব্যাপাদো পহীযতি, তথা ওধিসোঅনোধিসোদিসাফৰণৱসেন মেত্তং ভাৱেন্তস্সাপি. ‘‘ত্ৱং এতস্স কুদ্ধো কিং কৰিস্সসি? কিমস্স সীলাদীনি নাসেতুং সক্খিস্সসি? ননু ত্ৱং অত্তনো কম্মেন আগন্ত্ৱা অত্তনো কম্মেনেৱ গমিস্সসি? পৰস্স কুজ্ঝনং নাম ৱীতচ্চিকঙ্গাৰতত্তঅযসলাকগূথাদীনি গহেত্ৱা পৰং পহৰিতুকামতাসদিসং হোতি. এসোপি তৱ কুদ্ধো কিং কৰিস্সতি? কিং তে সীলাদীনি ৱিনাসেতুং সক্খিস্সতি? এস অত্তনো কম্মেন আগন্ত্ৱা অত্তনো কম্মেনেৱ গমিস্সতি? অপ্পটিচ্ছিতপহেণকং ৱিয পটিৱাতং খিত্তৰজোমুট্ঠি ৱিয চ এতস্সেৱেস কোধো মত্থকে পতিস্সতী’’তি এৱং অত্তনো চ পৰস্স চ কম্মস্সকতং পচ্চৱেক্খতোপি, উভযকম্মস্সকতং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পটিসঙ্খানে ঠিতস্সাপি, অস্সগুত্তত্থেৰসদিসে মেত্তাভাৱনাৰতে কল্যাণমিত্তে সেৱন্তস্সাপি ব্যাপাদো পহীযতি, ঠাননিসজ্জাদীসু মেত্তানিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ছ ধম্মা ব্যাপাদস্স পহানায সংৱত্তন্তী’’তি. ইমেহি পন ছহি ধম্মেহি পহীনস্স ব্যাপাদস্স অনাগামিমগ্গেন আযতিং অনুপ্পাদো হোতি.

অত্থি ভিক্খৱে অৰতীতিআদি ৱুত্তত্থমেৱ. অপি চ ছ ধম্মা থিনমিদ্ধস্স পহানায সংৱত্তন্তি – অতিভোজনে নিমিত্তগ্গাহো, ইৰিযাপথসম্পৰিৱত্তনতা, আলোকসঞ্ঞামনসিকাৰো, অব্ভোকাসৱাসো, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি.

আহৰহত্থকং, ভুত্তৱমিতকং, তত্ৰৱট্টকং, অলংসাটকং, কাকমাসকভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানে নিসিন্নস্স হি সমণধম্মং কৰোতো থিনমিদ্ধং মহাহত্থী ৱিয ওত্থৰন্তং আগচ্ছতি, চতুপঞ্চআলোপওকাসং পন ঠপেত্ৱা পানীযং পিৱিত্ৱা যাপনসীলস্স ভিক্খুনো তং ন হোতীতি এৱং অতিভোজনে নিমিত্তং গণ্হন্তস্সপি থিনমিদ্ধং পহীযতি. যস্মিং ইৰিযাপথে থিনমিদ্ধং ওক্কমতি, ততো অঞ্ঞং পৰিৱত্তেন্তস্সাপি, ৰত্তিং চন্দালোকদীপালোকউক্কালোকে দিৱা সূৰিযালোকং মনসিকৰোন্তস্সাপি, অব্ভোকাসে ৱসন্তস্সাপি, মহাকস্সপত্থেৰসদিসে পহীনথিনমিদ্ধে কল্যাণমিত্তে সেৱন্তস্সাপি থিনমিদ্ধং পহীযতি, ঠাননিসজ্জাদীসু ধুতঙ্গনিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ছ ধম্মা থিনমিদ্ধস্স পহানায সংৱত্তন্তী’’তি. ইমেহি পন ছহি ধম্মেহি পহীনস্স থিনমিদ্ধস্স অৰহত্তমগ্গেন আযতিং অনুপ্পাদো হোতি.

অত্থি ভিক্খৱে চেতসো ৱূপসমোতিআদীনি ৱুত্তত্থানেৱ. অপিচ ছ ধম্মা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স পহানায সংৱত্তন্তি – বহুস্সুততা, পৰিপুচ্ছকতা, ৱিনযে পকতঞ্ঞুতা, ৱুদ্ধসেৱিততা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি.

বাহুসচ্চেনপি হি একং ৱা দ্ৱে ৱা তযো ৱা চত্তাৰো ৱা পঞ্চ ৱা নিকাযে পাড়িৱসেন চ অত্থৱসেন চ উগ্গণ্হন্তস্সাপি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতি, কপ্পিযাকপ্পিযপৰিপুচ্ছাবহুলস্সাপি, ৱিনযপঞ্ঞত্তিযং চিণ্ণৱসীভাৱতায পকতঞ্ঞুনোপি, ৱুদ্ধে মহল্লকত্থেৰে উপসঙ্কমন্তস্সাপি, উপালিত্থেৰসদিসে ৱিনযধৰে কল্যাণমিত্তে সেৱন্তস্সাপি, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতি, ঠাননিসজ্জাদীসু কপ্পিযাকপ্পিযনিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ছ ধম্মা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স পহানায সংৱত্তন্তী’’তি. ইমেহি পন ছহি ধম্মেহি পহীনে উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চে উদ্ধচ্চস্স অৰহত্তমগ্গেন, কুক্কুচ্চস্স অনাগামিমগ্গেন আযতিং অনুপ্পাদো হোতীতি.

কুসলাকুসলা ধম্মাতিআদীনিপি ৱুত্তত্থানেৱ. অপিচ ছ ধম্মা ৱিচিকিচ্ছায পহানায সংৱত্তন্তি – বহুস্সুততা, পৰিপুচ্ছকতা, ৱিনযে পকতঞ্ঞুতা, অধিমোক্খবহুলতা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি.

বাহুসচ্চেনপি হি একং ৱা…পে… পঞ্চ ৱা নিকাযে পাড়িৱসেন চ অত্থৱসেন চ উগ্গণ্হন্তস্সাপি ৱিচিকিচ্ছা পহীযতি, তীণি ৰতনানি আৰব্ভ পৰিপুচ্ছাবহুলস্সাপি, ৱিনযে চিণ্ণৱসীভাৱস্সাপি, তীসু ৰতনেসু ওকপ্পনিযসদ্ধাসঙ্খাতঅধিমোক্খবহুলস্সাপি, সদ্ধাধিমুত্তে ৱক্কলিত্থেৰসদিসে কল্যাণমিত্তে সেৱন্তস্সাপি ৱিচিকিচ্ছা পহীযতি, ঠাননিসজ্জাদীসু তিণ্ণং ৰতনানং গুণনিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ছ ধম্মা ৱিচিকিচ্ছায পহানায সংৱত্তন্তী’’তি. ইমেহি পন ছহি ধম্মেহি পহীনায ৱিচিকিচ্ছায সোতাপত্তিমগ্গেন আযতিং অনুপ্পাদো হোতি. ইতি ভগৱা ইমস্মিং সুত্তে দেসনং তীহি ভৱেহি নিৱত্তেত্ৱা অৰহত্তেন কূটং গণ্হি. দেসনাপৰিযোসানে পঞ্চসতা ভিক্খূ অৰহত্তং পাপুণিংসু.

২. পৰিযাযসুত্তৱণ্ণনা

২৩৩. দুতিযে সম্বহুলাতি ৱিনযপৰিযাযেন তযো জনা সম্বহুলাতি ৱুচ্চন্তি, ততো পৰং সঙ্ঘো. সুত্তন্তপৰিযাযেন তযো তযো এৱ, ততো উদ্ধং সম্বহুলা. ইধ সুত্তন্তপৰিযাযেন সম্বহুলাতি ৱেদিতব্বা. পিণ্ডায পৱিসিংসূতি পিণ্ডায পৱিট্ঠা. তে পন ন তাৱ পৱিট্ঠা, ‘‘পৱিসিস্সামা’’তি নিক্খন্তত্তা পন পৱিসিংসূতি ৱুত্তা. যথা কিং? যথা ‘‘গামং গমিস্সামী’’তি নিক্খন্তপুৰিসো তং গামং অপত্তোপি ‘‘কহং ইত্থন্নামো’’তি ৱুত্তে ‘‘গামং গতো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং. পৰিব্বাজকানং আৰামোতি জেতৱনস্স অৱিদূৰে অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো অত্থি, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. সমণো আৱুসোতি আৱুসো তুম্হাকং সত্থা সমণো গোতমো.

মযম্পি খো আৱুসো সাৱকানং এৱং ধম্মং দেসেমাতি তিত্থিযানং সমযে ‘‘পঞ্চ নীৱৰণা পহাতব্বা, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৱেতব্বা’’তি এতং নত্থি. তে পন আৰামং গন্ত্ৱা পৰিসপৰিযন্তে ঠত্ৱা অঞ্ঞং ওলোকেন্তো ৱিয অঞ্ঞৱিহিতকা ৱিয হুত্ৱা ভগৱতো ধম্মদেসনং সুণন্তি. ততো ‘‘সমণো গোতমো ‘ইদং পজহথ ইদং ভাৱেথা’তি ৱদতী’’তি সল্লক্খেত্ৱা অত্তনো আৰামং গন্ত্ৱা আৰামমজ্ঝে আসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা উপট্ঠাযকউপট্ঠাযিকাহি পৰিৱুতা সীসং উক্খিপিত্ৱা কাযং উন্নামেত্ৱা অত্তনো সযম্ভূঞাণেন পটিৱিদ্ধাকাৰং দস্সেন্তা – ‘‘পঞ্চ নীৱৰণা নাম পহাতব্বা, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা নাম ভাৱেতব্বা’’তি কথেন্তি.

ইধ নো আৱুসোতি এত্থ ইধাতি ইমস্মিং পঞ্ঞাপনে. কো ৱিসেসোতি কিং অধিকং? কো অধিপ্পযাসোতি কো অধিকপ্পযোগো? কিং নানাকৰণন্তি কিং নানত্তং? ধম্মদেসনায ৱা ধম্মদেসনন্তি যদিদং সমণস্স ৱা গোতমস্স ধম্মদেসনায সদ্ধিং অম্হাকং ধম্মদেসনং, অম্হাকং ৱা ধম্মদেসনায সদ্ধিং সমণস্স গোতমস্স ধম্মদেসনং আৰব্ভ নানাকৰণং ৱুচ্চেয্য, তং কিন্নামাতি ৱদন্তি. দুতিযপদেপি এসেৱ নযো.

নেৱ অভিনন্দিংসূতি ‘‘এৱমেৱ’’ন্তি ন সম্পটিচ্ছিংসু. নপ্পটিক্কোসিংসূতি ‘‘নযিদং এৱ’’ন্তি ন পটিসেধিংসু. কিং পন তে পহোন্তা এৱং অকংসু, উদাহু অপ্পহোন্তাতি? পহোন্তা. ন হি তে এত্তকং কথং কথেতুং ন সক্কোন্তি ‘‘আৱুসো তুম্হাকং সমযে পঞ্চ নীৱৰণা পহাতব্বা নাম নত্থি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৱেতব্বা নাম নত্থী’’তি. এৱং পন তেসং অহোসি – ‘‘অত্থি নো এতং কথাপাভতং, মযং এতং সত্থু আৰোচেস্সাম, অথ নো সত্থা মধুৰধম্মদেসনং দেসেস্সতী’’তি.