৬. সাকচ্ছৱগ্গো

১. আহাৰসুত্তৱণ্ণনা

২৩২. ছট্ঠৱগ্গস্স পঠমে অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদাযাতিআদীসু অযং পুৰিমনযতো ৱিসেসো. ন কেৱলঞ্হি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং এতে ৱুত্তপ্পকাৰাৱ উপ্পাদায, উপ্পন্নানং ৱা ভাৱনায পাৰিপূৰিযা পচ্চযা হোন্তি, অঞ্ঞেপি পন এৱং ৱেদিতব্বা. অপৰেপি হি চত্তাৰো ধম্মা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি সতিসম্পজঞ্ঞং মুট্ঠস্সতিপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা উপট্ঠিতস্সতিপুগ্গলসেৱনতা তদধিমুত্ততাতি. অভিক্কন্তাদীসু হি সত্তসু ঠানেসু সতিসম্পজঞ্ঞেন, ভত্তনিক্খিত্তকাকসদিসে মুট্ঠস্সতিপুগ্গলে পৰিৱজ্জনেন, তিস্সদত্তত্থেৰঅভযত্থেৰাদিসদিসে উপট্ঠিতস্সতিপুগ্গলে সেৱনেন, ঠাননিসজ্জাদীসু সতিসমুট্ঠাপনত্থং নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্ততায চ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি. এৱং চতূহি কাৰণেহি উপ্পন্নস্স পনস্স অৰহত্তমগ্গেন ভাৱনাপাৰিপূৰী হোতি.

সত্ত ধম্মা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি – পৰিপুচ্ছকতা ৱত্থুৱিসদকিৰিযা ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনা দুপ্পঞ্ঞপুগ্গলপৰিৱজ্জনা পঞ্ঞৱন্তপুগ্গলসেৱনা গম্ভীৰঞাণচৰিযপচ্চৱেক্খণা তদধিমুত্ততাতি. তত্থ পৰিপুচ্ছকতাতি খন্ধধাতুআযতনইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গঝানঙ্গসমথৱিপস্সনানং অত্থসন্নিস্সিতপৰিপুচ্ছাবহুলতা.

ৱত্থুৱিসদকিৰিযাতি অজ্ঝত্তিকবাহিৰানং ৱত্থূনং ৱিসদভাৱকৰণং. যদা হিস্স কেসনখলোমানি দীঘানি হোন্তি, সৰীৰং ৱা উস্সন্নদোসঞ্চেৱ সেদমলমক্খিতঞ্চ, তদা অজ্ঝত্তিকৱত্থু অৱিসদং হোতি অপৰিসুদ্ধং. যদা পন চীৱৰং জিণ্ণং কিলিট্ঠং দুগ্গন্ধং হোতি, সেনাসনং ৱা উক্লাপং, তদা বাহিৰৱত্থু অৱিসদং হোতি অপৰিসুদ্ধং. তস্মা কেসাদিছেদনেন উদ্ধংৱিৰেচনঅধোৱিৰেচনাদীহি সৰীৰসল্লহুকভাৱকৰণেন উচ্ছাদননহাপনেন চ অজ্ঝত্তিকৱত্থু ৱিসদং কাতব্বং. সূচিকম্মধোৱনৰজনপৰিভণ্ডকৰণাদীহি বাহিৰৱত্থু ৱিসদং কাতব্বং. এতস্মিঞ্হি অজ্ঝত্তিকবাহিৰে ৱত্থুম্হি অৱিসদে উপ্পন্নেসু চিত্তচেতসিকেসু ঞাণম্পি অৱিসদং অপৰিসুদ্ধং হোতি অপৰিসুদ্ধানি দীপকপল্লকৱট্টিতেলানি নিস্সায উপ্পন্নদীপসিখায ওভাসো ৱিয. ৱিসদে পন অজ্ঝত্তিকবাহিৰে ৱত্থুম্হি উপ্পন্নেসু চিত্তচেতসিকেসু ঞাণম্পি ৱিসদং হোতি পৰিসুদ্ধানি দীপকপল্লকৱট্টিতেলানি নিস্সায উপ্পন্নদীপসিখায ওভাসো ৱিয. তেন ৱুত্তং – ‘‘ৱত্থুৱিসদকিৰিযা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্ততী’’তি.

ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনা নাম সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং সমভাৱকৰণং. সচে হিস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং হোতি, ইতৰানি মন্দানি, ততো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং পগ্গহকিচ্চং, সতিন্দ্ৰিযং উপট্ঠানকিচ্চং, সমাধিন্দ্ৰিযং অৱিক্খেপকিচ্চং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দস্সনকিচ্চং কাতুং ন সক্কোতি. তস্মা তং ধম্মসভাৱপচ্চৱেক্খণেন ৱা, যথা ৱা মনসিকৰোতো বলৱং জাতং, তথা অমনসিকৰণেন হাপেতব্বং. ৱক্কলিত্থেৰৱত্থু চেত্থ নিদস্সনং. সচে পন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং বলৱং হোতি, অথ নেৱ সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমোক্খকিচ্চং কাতুং সক্কোতি, ন ইতৰানি ইতৰকিচ্চভেদং. তস্মা তং পস্সদ্ধাদিভাৱনায হাপেতব্বং. তত্থাপি সোণত্থেৰস্স ৱত্থু দস্সেতব্বং. এৱং সেসেসুপি একস্স বলৱভাৱে সতি ইতৰেসং অত্তনো কিচ্চেসু অসমত্থতা ৱেদিতব্বা.

ৱিসেসতো পনেত্থ সদ্ধাপঞ্ঞানং সমাধিৱীৰিযানঞ্চ সমতং পসংসন্তি. বলৱসদ্ধো হি মন্দপঞ্ঞো মুধপ্পসন্নো হোতি, অৱত্থুস্মিং পসীদতি. বলৱপঞ্ঞো পন মন্দসদ্ধো কেৰাটিকপক্খং ভজতি, ভেসজ্জসমুট্ঠিতো ৱিয ৰোগো অতেকিচ্ছো হোতি. চিত্তুপ্পাদমত্তেনেৱ কুসলং হোতীতি অতিধাৱিত্ৱা দানাদীনি অকৰোন্তো নিৰযে উপ্পজ্জতি. উভিন্নং সমতায ৱত্থুস্মিংযেৱ পসীদতি. বলৱসমাধিং পন মন্দৱীৰিযং সমাধিস্স কোসজ্জপক্খত্তা কোসজ্জং অভিভৱতি. বলৱৱীৰিযং মন্দসমাধিং ৱীৰিযস্স উদ্ধচ্চপক্খত্তা উদ্ধচ্চং অভিভৱতি. সমাধি পন ৱীৰিযেন সংযোজিতো কোসজ্জে পতিতুং ন লভতি, ৱীৰিযং সমাধিনা সংযোজিতং উদ্ধচ্চে পতিতুং ন লভতি. তস্মা তদুভযং সমং কাতব্বং. উভযসমতায হি অপ্পনা হোতি.

অপি চ সমাধিকম্মিকস্স বলৱতীপি সদ্ধা ৱট্টতি. এৱং সদ্দহন্তো ওকপ্পেন্তো অপ্পনং পাপুণিস্সতি. সমাধিপঞ্ঞাসু পন সমাধিকম্মিকস্স একগ্গতা বলৱতী ৱট্টতি. এৱঞ্হি সো অপ্পনং পাপুণাতি. ৱিপস্সনাকম্মিকস্স পঞ্ঞা বলৱতী ৱট্টতি. এৱঞ্হি সো লক্খণপটিৱেধং পাপুণাতি. উভিন্নং পন সমতাযপি অপ্পনা হোতিযেৱ. সতি পন সব্বত্থ বলৱতী ৱট্টতি. সতি হি চিত্তং উদ্ধচ্চপক্খিকানং সদ্ধাৱীৰিযপঞ্ঞানং ৱসেন উদ্ধচ্চপাততো, কোসজ্জপক্খিকেন চ সমাধিনা কোসজ্জপাততো ৰক্খতি. তস্মা সা লোণধূপনং ৱিয সব্বব্যঞ্জনেসু, সব্বকম্মিকঅমচ্চো ৱিয চ সব্বৰাজকিচ্চেসু সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বা. তেনাহ ‘‘সতি চ পন সব্বত্থিকা ৱুত্তা ভগৱতা. কিং কাৰণা? চিত্তঞ্হি সতিপটিসৰণং, আৰক্খপচ্চুপট্ঠানা চ সতি, ন ৱিনা সতিযা চিত্তস্স পগ্গহনিগ্গহো হোতী’’তি.

দুপ্পঞ্ঞপুগ্গলপৰিৱজ্জনা নাম খন্ধাদিভেদে অনোগাড়্হপঞ্ঞানং দুম্মেধপুগ্গলানং আৰকা পৰিৱজ্জনং. পঞ্ঞৱন্তপুগ্গলসেৱনা নাম সমপঞ্ঞাসলক্খণপৰিগ্গাহিকায উদযব্বযপঞ্ঞায সমন্নাগতপুগ্গলসেৱনা. গম্ভীৰঞাণচৰিযপচ্চৱেক্খণা নাম গম্ভীৰেসু খন্ধাদীসু পৱত্তায গম্ভীৰপঞ্ঞায পভেদপচ্চৱেক্খণা. তদধিমুত্ততা নাম ঠাননিসজ্জাদীসু ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপনত্থং নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্ততা. এৱং উপ্পন্নস্স পনস্স অৰহত্তমগ্গেন ভাৱনাপাৰিপূৰী হোতি.

একাদস ধম্মা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি – অপাযভযপচ্চৱেক্খণতা, আনিসংসদস্সাৱিতা, গমনৱীথিপচ্চৱেক্খণতা, পিণ্ডপাতাপচাযনতা, দাযজ্জমহত্তপচ্চৱেক্খণতা, সত্থুমহত্তপচ্চৱেক্খণতা, জাতিমহত্তপচ্চৱেক্খণতা, সব্ৰহ্মচাৰিমহত্তপচ্চৱেক্খণতা, কুসীতপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, আৰদ্ধৱীৰিযপুগ্গলসেৱনতা, তদধিমুত্ততাতি.

তত্থ ‘‘নিৰযেসু পঞ্চৱিধবন্ধনকম্মকাৰণতো পট্ঠায মহাদুক্খং অনুভৱনকালেপি, তিৰচ্ছানযোনিযং জালখিপনকুমীনাদীহি গহিতকালেপি, পাজনকণ্টকাদিপ্পহাৰতুন্নস্স পন সকটৱহনাদিকালেপি, পেত্তিৱিসযে অনেকানিপি ৱস্সসহস্সানি একং বুদ্ধন্তৰম্পি খুপ্পিপাসাহি আতুৰীভূতকালেপি, কালকঞ্চিকঅসুৰেসু সট্ঠিহত্থঅসীতিহত্থপ্পমাণেন অট্ঠিচম্মমত্তেনেৱ অত্তভাৱেন ৱাতাতপাদিদুক্খানুভৱনকালেপি ন সক্কা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গং উপ্পাদেতুং. অযমেৱ তে ভিক্খু কালো’’তি এৱং অপাযভযং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি.

‘‘ন সক্কা কুসীতেন নৱলোকুত্তৰধম্মং লদ্ধুং, আৰদ্ধৱীৰিযেনেৱ সক্কা অযমানিসংসো ৱীৰিযস্সা’’তি এৱং আনিসংসদস্সাৱিনোপি উপ্পজ্জতি. ‘‘সব্ববুদ্ধ-পচ্চেকবুদ্ধ-মহাসাৱকেহেৱ গতমগ্গো তে গন্তব্বো. সো চ ন সক্কা কুসীতেন গন্তু’’ন্তি এৱং গমনৱীথিং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি উপ্পজ্জতি.

‘‘যে তং পিণ্ডপাতাদীহি উপট্ঠহন্তি, ইমে তে মনুস্সা নেৱ ঞাতকা, ন দাসকম্মকৰা, নাপি ‘তং নিস্সায জীৱিস্সামা’তি তে পণীতানি পিণ্ডপাতাদীনি দেন্তি. অথ খো অত্তনো কাৰানং মহপ্ফলতং পচ্চাসীসমানা দেন্তি. সত্থাৰাপি ‘‘অযং ইমে পচ্চযে পৰিভুঞ্জিত্ৱা কাযদড়্হিবহুলো সুখং ৱিহৰিস্সতী’’তি ন এৱং সম্পস্সতা তুয্হং পচ্চযা অনুঞ্ঞাতা, অথ খো ‘‘অযং ইমে পৰিভুঞ্জমানোৱ সমণধম্মং কত্ৱা ৱট্টদুক্খতো মুচ্চিস্সতী’তি তে পচ্চযা অনুঞ্ঞাতা, সো দানি ত্ৱং কুসীতো ৱিহৰন্তো ন তং পিণ্ডং অপচাযিস্সসি, আৰদ্ধৱীৰিযস্সেৱ হি পিণ্ডপাতাপচাযনং নাম হোতী’’তি এৱং পিণ্ডপাতাপচাযনং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি উপ্পজ্জতি মহামিত্তত্থেৰস্স ৱিয.

থেৰো কিৰ কস্সকলেণে নাম পটিৱসতি. তস্সেৱ গোচৰগামে একা মহাউপাসিকা থেৰং পুত্তং কত্ৱা পটিজগ্গতি. সা একদিৱসং অৰঞ্ঞং গচ্ছন্তী ধীতৰং আহ – ‘‘অম্ম, অসুকস্মিং ঠানে পুৰাণতণ্ডুলা, অসুকস্মিং খীৰং, অসুকস্মিং সপ্পি, অসুকস্মিং ফাণিতং, তৱ ভাতিকস্স অয্যমিত্তস্স আগতকালে ভত্তং পচিত্ৱা খীৰসপ্পিফাণিতেহি সদ্ধিং দেহি, ত্ৱঞ্চ ভুঞ্জেয্যাসি, অহং পন হিয্যো পক্কং পাৰিৱাসিকভত্তং কঞ্জিযেন ভুত্তাম্হী’’তি. ‘‘দিৱা কিং ভুঞ্জিস্সসি, অম্মা’’তি? ‘‘সাকপণ্ণং পক্খিপিত্ৱা কণতণ্ডুলেহি অম্বিলযাগুং পচিত্ৱা ঠপেহি, অম্মা’’তি.

থেৰো চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা পত্তং নীহৰন্তোৱ তং সদ্দং সুত্ৱা অত্তানং ওৱদি ‘‘মহাউপাসিকা কিৰ কঞ্জিযেন পাৰিৱাসিকভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা দিৱাপি কণপণ্ণম্বিলযাগুং ভুঞ্জিস্সতি, তুয্হং অত্থায পন পুৰাণতণ্ডুলাদীনি আচিক্খতি, তং নিস্সায খো পনেসা নেৱ খেত্তং ন ৱত্থুং ন ভত্তং ন ৱত্থং পচ্চাসীসতি, তিস্সো পন সম্পত্তিযো পত্থযমানা দেতি, ত্ৱং এতিস্সা তা সম্পত্তিযো দাতুং সক্খিস্সসি, ন সক্খিস্সসীতি, অযং খো পন পিণ্ডপাতো তযা সৰাগেন সদোসেন সমোহেন ন সক্কা গণ্হিতু’’ন্তি পত্তং থৱিকায পক্খিপিত্ৱা গণ্ঠিকং মুঞ্চিত্ৱা নিৱত্তিত্ৱা কস্সকলেণমেৱ গন্ত্ৱা পত্তং হেট্ঠামঞ্চে, চীৱৰং চীৱৰৱংসে ঠপেত্ৱা ‘‘অৰহত্তং অপাপুণিত্ৱা ন নিক্খমিস্সামী’’তি ৱীৰিযং অধিট্ঠহিত্ৱা নিসীদি. দীঘৰত্তং অপ্পমত্তো হুত্ৱা নিৱুত্থভিক্খু ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা পুৰেভত্তমেৱ অৰহত্তং পত্ৱা ৱিকসমানমিৱ পদুমং মহাখীণাসৱো সিতং কৰোন্তোৱ নিক্খমি. লেণদ্ৱাৰে ৰুক্খম্হি অধিৱত্থা দেৱতা –

‘‘নমো তে পুৰিসাজঞ্ঞ, নমো তে পুৰিসুত্তম;

যস্স তে আসৱা খীণা, দক্খিণেয্যোসি মাৰিসা’’তি. –

উদানং উদানেত্ৱা ‘‘ভন্তে, পিণ্ডায পৱিট্ঠানং তুম্হাদিসানং অৰহন্তানং ভিক্খং দত্ৱা মহল্লকিত্থিযো দুক্খা মুচ্চিস্সন্তী’’তি আহ. থেৰো উট্ঠহিত্ৱা দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা কালং ওলোকেন্তো ‘‘পাতোযেৱা’’তি ঞত্ৱা পত্তচীৱৰং আদায গামং পাৱিসি.

দাৰিকাপি ভত্তং সম্পাদেত্ৱা ‘‘ইদানি মে ভাতা আগমিস্সতি, ইদানি আগমিস্সতী’’তি দ্ৱাৰং ওলোকযমানা নিসীদি. সা থেৰে ঘৰদ্ৱাৰং সম্পত্তে পত্তং গহেত্ৱা সপ্পিফাণিতযোজিতস্স খীৰপিণ্ডপাতস্স পূৰেত্ৱা হত্থে ঠপেসি. থেৰো ‘‘সুখং হোতূ’’তি অনুমোদনং কত্ৱা পক্কামি. সাপি তং ওলোকযমানাৱ অট্ঠাসি. থেৰস্স হি তদা অতিৱিয পৰিসুদ্ধো ছৱিৱণ্ণো অহোসি, ৱিপ্পসন্নানি ইন্দ্ৰিযানি, মুখং বন্ধনা মুত্ততালপক্কং ৱিয অতিৱিয ৱিৰোচিত্থ.

মহাউপাসিকা অৰঞ্ঞতো আগন্ত্ৱা ‘‘কিং, অম্ম, ভাতিকো তে আগতো’’তি পুচ্ছি. সা সব্বং তং পৱত্তিং আৰোচেসি. উপাসিকা ‘‘অজ্জ মে পুত্তস্স পব্বজিতকিচ্চং মত্থকং পত্ত’’ন্তি ঞত্ৱা ‘‘অভিৰমতি তে, অম্ম, ভাতা বুদ্ধসাসনে, ন উক্কণ্ঠতী’’তি আহ.

‘‘মহন্তং খো পনেতং সত্থুদাযজ্জং, যদিদং সত্ত অৰিযধনানি নাম, তং ন সক্কা কুসীতেন গহেতুং. যথা হি ৱিপ্পটিপন্নং পুত্তং মাতাপিতৰো ‘অযং অম্হাকং অপুত্তো’তি পৰিবাহিৰং কৰোন্তি, সো তেসং অচ্চযেন দাযজ্জং ন লভতি, এৱং কুসীতোপি ইদং অৰিযধনদাযজ্জং ন লভতি, আৰদ্ধৱীৰিযোৱ লভতী’’তি দাযজ্জমহত্তং পচ্চৱেক্খতোপি উপ্পজ্জতি.

‘‘মহা খো পন তে সত্থা, সত্থুনো হি তে মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিগ্গহণকালেপি অভিনিক্খমনেপি অভিসম্বোধিযম্পি ধম্মচক্কপ্পৱত্তন-যমকপাটিহাৰিয-দেৱোৰোহন-আযুসঙ্খাৰৱোস্সজ্জনেসুপি পৰিনিব্বানকালেপি দসসহস্সিলোকধাতু অকম্পিত্থ. যুত্তং নু খো তে এৱৰূপস্স সত্থু সাসনে পব্বজিত্ৱা কুসীতেন ভৱিতু’’ন্তি এৱং সত্থুমহত্তং পচ্চৱেক্খতোপি উপ্পজ্জতি.

‘‘জাতিযাপি ত্ৱং ইদানি ন লামকজাতিকো, অসম্ভিন্নায মহাসম্মতপৱেণিযা আগতউক্কাকৰাজৱংসে জাতোসি, সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স চ মহামাযাদেৱিযা চ নত্তা, ৰাহুলভদ্দস্স কনিট্ঠো, তযা নাম এৱৰূপেন জিনপুত্তেন হুত্ৱা ন যুত্তং কুসীতেন ৱিহৰিতু’’ন্তি এৱং জাতিমহত্তং পচ্চৱেক্খতোপি উপ্পজ্জতি.

‘‘সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা চেৱ অসীতি মহাসাৱকা চ ৱীৰিযেনেৱ লোকুত্তৰধম্মং পটিৱিজ্ঝিংসু. ত্ৱং পন এতেসং সব্ৰহ্মচাৰীনং মগ্গং পটিপজ্জসি, ন পটিপজ্জসী’’তি এৱং সব্ৰহ্মচাৰিমহত্তং পচ্চৱেক্খতোপি উপ্পজ্জতি.

কুচ্ছিং পূৰেত্ৱা ঠিতঅজগৰসদিসে ৱিস্সট্ঠকাযিকচেতসিকৱীৰিযে কুসীতপুগ্গলে পৰিৱজ্জেন্তস্সাপি, আৰদ্ধৱীৰিযে পহিতত্তে পুগ্গলে সেৱন্তস্সাপি ঠাননিসজ্জাদীসু ৱীৰিযুপ্পাদনত্থং নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্তস্সাপি উপ্পজ্জতি. এৱং উপ্পন্নস্স পনস্স অৰহত্তমগ্গেন ভাৱনাপাৰিপূৰী হোতি.

একাদস ধম্মা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি – বুদ্ধানুস্সতি ধম্মো, সঙ্ঘো, সীলং, চাগো, দেৱতানুস্সতি, উপসমানুস্সতি, লূখপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, সিনিদ্ধপুগ্গলসেৱনতা, পসাদনীযসুত্তন্তপচ্চৱেক্খণতা, তদধিমুত্ততাতি.

বুদ্ধগুণে অনুস্সৰন্তস্সাপি হি যাৱ উপচাৰা সকলসৰীৰং ফৰমানো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি, ধম্মসঙ্ঘগুণে অনুস্সৰন্তস্সাপি, দীঘৰত্তং অখণ্ডং কত্ৱা ৰক্খিতং চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, গিহিনো দসসীলপঞ্চসীলানি পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, দুব্ভিক্খভযাদীসু পণীতং ভোজনং সব্ৰহ্মচাৰীনং দত্ৱা ‘‘এৱং নাম অদম্হা’’তি চাগং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, গিহিনোপি এৱৰূপে কালে সীলৱন্তানং দিন্নদানং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, যেহি গুণেহি সমন্নাগতা দেৱত্তং পত্তা, তথাৰূপানং অত্তনি অত্থিতং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, সমাপত্তিযা ৱিক্খম্ভিতা কিলেসা সট্ঠিপি সত্ততিপি ৱস্সানি ন সমুদাচৰন্তীতি পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, চেতিযদস্সনবোধিদস্সনথেৰদস্সনেসু অসক্কচ্চকিৰিযায সংসূচিতলূখভাৱে বুদ্ধাদীসু পসাদসিনেহাভাৱেন গদ্ৰভপিট্ঠৰজসদিসে লূখপুগ্গলে পৰিৱজ্জেন্তস্সাপি, বুদ্ধাদীসু পসাদবহুলে মুদুচিত্তে সিনিদ্ধপুগ্গলে সেৱন্তস্সাপি, ৰতনত্তযগুণপৰিদীপকে পসাদনীযে সুত্তন্তে পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, ঠাননিসজ্জাদীসু পীতিউপ্পাদনত্থং নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্তস্সাপি উপ্পজ্জতি. এৱং উপ্পন্নস্স পনস্স অৰহত্তমগ্গেন ভাৱনাপাৰিপূৰী হোতি.

সত্ত ধম্মা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি – পণীতভোজনসেৱনতা, উতুসুখসেৱনতা, ইৰিযাপথসুখসেৱনতা, মজ্ঝত্তপযোগতা, সাৰদ্ধকাযপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, পস্সদ্ধকায-পুগ্গলসেৱনতা, তদধিমুত্ততাতি.

পণীতঞ্হি সিনিদ্ধং ভোজনং ভুঞ্জন্তস্সাপি, সীতুণ্হেসু উতূসু ঠানাদীসু চ ইৰিযাপথেসু সপ্পাযং উতুঞ্চ ইৰিযাপথঞ্চ সেৱন্তস্সাপি পস্সদ্ধি উপ্পজ্জতি. যো পন মহাপুৰিসজাতিকো সব্বউতুইৰিযাপথক্খমোৱ হোতি, ন তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. যস্স সভাগৱিসভাগতা অত্থি, তস্সেৱ ৱিসভাগে উতুইৰিযাপথে ৱজ্জেত্ৱা সভাগে সেৱন্তস্স উপ্পজ্জতি. মজ্ঝত্তপযোগো ৱুচ্চতি অত্তনো চ পৰস্স চ কম্মস্সকতপচ্চৱেক্খণা. ইমিনা মজ্ঝত্তপযোগেন উপ্পজ্জতি. যো লেড্ডুদণ্ডাদীহি পৰং ৱিহেঠযমানোৱ ৱিচৰতি, এৱৰূপং সাৰদ্ধকাযপুগ্গলং পৰিৱজ্জেন্তস্সাপি, সংযতপাদপাণিং পস্সদ্ধকাযং পুগ্গলং সেৱন্তস্সাপি, ঠাননিসজ্জাদীসু পস্সদ্ধিউপ্পাদনত্থায নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্তস্সাপি উপ্পজ্জতি. এৱং উপ্পন্নস্স পনস্স অৰহত্তমগ্গেন ভাৱনাপাৰিপূৰী হোতি.

দস ধম্মা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি – ৱত্থুৱিসদকিৰিযতা, ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনতা, নিমিত্তকুসলতা, সমযে চিত্তস্স পগ্গণ্হনতা, সমযে চিত্তস্স নিগ্গণ্হনতা, সমযে সম্পহংসনতা, সমযে অজ্ঝুপেক্খনতা, অসমাহিতপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, সমাহিতপুগ্গলসেৱনতা, তদধিমুত্ততাতি. তত্থ ৱত্থুৱিসদকিৰিযতা চ ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনতা চ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা.

নিমিত্তকুসলতা নাম কসিণনিমিত্তস্স উগ্গহণকুসলতা. সমযে চিত্তস্স পগ্গণ্হনতাতি যস্মিং সমযে অতিসিথিলৱীৰিযতাদীহি লীনং চিত্তং হোতি, তস্মিং সমযে ধম্মৱিচযৱীৰিযপীতিসম্বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপনেন তস্স পগ্গণ্হনং. সমযে চিত্তস্স নিগ্গণ্হনতাতি যস্মিং সমযে অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযতাদীহি উদ্ধতং চিত্তং হোতি, তস্মিং সমযে পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপনেন তস্স নিগ্গণ্হনং. সমযে সম্পহংসনতাতি যস্মিং সমযে চিত্তং পঞ্ঞাপযোগমন্দতায ৱা উপসমসুখানং ৱিগমেন ৱা নিৰস্সাদং হোতি, তস্মিং সমযে অট্ঠসংৱেগৱত্থুপচ্চৱেক্খণেন সংৱেজেতি. অট্ঠ সংৱেগৱত্থূনি নাম জাতিজৰাব্যাধিমৰণানি চত্তাৰি, অপাযদুক্খং পঞ্চমং, অতীতে ৱট্টমূলকং দুক্খং, অনাগতে ৱট্টমূলকং দুক্খং, পচ্চুপ্পন্নে আহাৰপৰিযেট্ঠিমূলকং দুক্খন্তি. ৰতনত্তযগুণানুস্সৰণেন চ পসাদং জনেতি, অযং ৱুচ্চতি ‘‘সমযে সম্পহংসনতা’’তি.

সমযে অজ্ঝুপেক্খনতা নাম যস্মিং সমযে সম্মাপটিপত্তিং আগম্ম অলীনং অনুদ্ধতং অনিৰস্সাদং আৰম্মণে সমপ্পৱত্তং সমথৱীথিপটিপন্নং চিত্তং হোতি, তদাস্স পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু ন ব্যাপাৰং আপজ্জতি সাৰথি ৱিয সমপ্পৱত্তেসু অস্সেসু. অযং ৱুচ্চতি ‘‘সমযে অজ্ঝুপেক্খনতা’’তি. অসমাহিতপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা নাম উপচাৰং ৱা অপ্পনং ৱা অপ্পত্তানং ৱিক্খিত্তচিত্তানং পুগ্গলানং আৰকা পৰিৱজ্জনং. সমাহিতপুগ্গলসেৱনতা নাম উপচাৰেন ৱা অপ্পনায ৱা সমাহিতচিত্তানং সেৱনা ভজনা পযিৰুপাসনা. তদধিমুত্ততা নাম ঠাননিসজ্জাদীসু সমাধিউপ্পাদনত্থমেৱ নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্ততা. এৱঞ্হি পটিপজ্জতো এস উপ্পজ্জতি. এৱং উপ্পন্নস্স পনস্স অৰহত্তমগ্গেন ভাৱনাপাৰিপূৰী হোতি.

পঞ্চ ধম্মা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি – সত্তমজ্ঝত্ততা, সঙ্খাৰমজ্ঝত্ততা, সত্তসঙ্খাৰকেলাযনপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, সত্তসঙ্খাৰমজ্ঝত্তপুগ্গলসেৱনতা, তদধিমুত্ততাতি. তত্থ দ্ৱীহাকাৰেহি সত্তমজ্ঝত্ততং সমুট্ঠাপেতি – ‘‘ত্ৱং অত্তনোৱ কম্মেন আগন্ত্ৱা অত্তনোৱ কম্মেন গমিস্সসি, এসোপি অত্তনো কম্মেন আগন্ত্ৱা অত্তনোৱ কম্মেন গমিস্সতি, ত্ৱং কং কেলাযসী’’তি এৱং কম্মস্সকতপচ্চৱেক্খণেন চ – ‘‘পৰমত্থতো সত্তোযেৱ নত্থি, সো ত্ৱং কং কেলাযসী’’তি এৱং নিস্সত্তপচ্চৱেক্খণেন চ. দ্ৱীহেৱাকাৰেহি সঙ্খাৰমজ্ঝত্ততং সমুট্ঠাপেতি – ‘‘ইদং চীৱৰং অনুপুব্বেন ৱণ্ণৱিকাৰতঞ্চেৱ জিণ্ণভাৱঞ্চ উপগন্ত্ৱা পাদপুঞ্ছনচোড়কং হুত্ৱা যট্ঠিকোটিযা ছড্ডনীযং ভৱিস্সতি, সচে পনস্স সামিকো ভৱেয্য, নাযং এৱং ৱিনস্সিতুং দদেয্যা’’তি এৱং অস্সামিকভাৱপচ্চৱেক্খণেন চ, ‘‘অনদ্ধনিযং ইদং তাৱকালিক’’ন্তি এৱং তাৱকালিকভাৱপচ্চৱেক্খণেন চ. যথা চ চীৱৰে, এৱং পত্তাদীসুপি যোজনা কাতব্বা.

সত্তসঙ্খাৰকেলাযনপুগ্গলপৰিৱজ্জনতাতি এত্থ যো পুগ্গলো গিহি ৱা অত্তনো পুত্তধীতাদিকে, পব্বজিতো ৱা অত্তনো অন্তেৱাসিকসমানুপজ্ঝাযকাদিকে মমাযতি, সহত্থাৱ নেসং কেসচ্ছেদন-সূচিকম্ম-চীৱৰধোৱন-ৰজন-পত্তপচনাদীনি কৰোতি, মুহুত্তম্পি অপস্সন্তো ‘‘অসুকো সামণেৰো কুহিং, অসুকো দহৰো কুহি’’ন্তি ভন্তমিগো ৱিয ইতো চিতো চ আলোকেতি, অঞ্ঞেন কেসচ্ছেদনাদীনং অত্থায ‘‘মুহুত্তং তাৱ অসুকং পেসেথা’’তি যাচিযমানোপি ‘‘অম্হেপি তং অত্তনো কম্মং ন কাৰেম, তুম্হে নং গহেত্ৱা কিলমেস্সথা’’তি ন দেতি, অযং সত্তকেলাযনো নাম. যো পন চীৱৰপত্তথালককত্তৰযট্ঠিআদীনি মমাযতি, অঞ্ঞস্স হত্থেন পৰামসিতুম্পি ন দেতি, তাৱকালিকং যাচিতোপি ‘‘মযম্পি ইমং ধনাযন্তা ন পৰিভুঞ্জাম, তুম্হাকং কিং দস্সামা’’তি ৱদতি, অযং সঙ্খাৰকেলাযনো নাম. যো পন তেসু দ্ৱীসুপি ৱত্থূসু মজ্ঝত্তো উদাসিনো, অযং সত্তসঙ্খাৰমজ্ঝত্তো নাম. ইতি অযং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো এৱৰূপং সত্তসঙ্খাৰকেলাযনপুগ্গলং আৰকা পৰিৱজ্জেন্তস্সাপি, সত্তসঙ্খাৰমজ্ঝত্তপুগ্গলং সেৱন্তস্সাপি, ঠাননিসজ্জাদীসু তদুপ্পাদনত্থং নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্তস্সাপি উপ্পজ্জতি. এৱং উপ্পন্নস্স পনস্স অৰহত্তমগ্গেন ভাৱনাপাৰিপূৰী হোতি.

অসুভনিমিত্তন্তি উদ্ধুমাতকাদিভেদা দস অসুভাৰম্মণা ধম্মা. যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰোতি এত্থ পন যোনিসোমনসিকাৰো নাম উপাযমনসিকাৰো, পথমনসিকাৰো, উপ্পাদকমনসিকাৰো. অপিচ ছ ধম্মা কামচ্ছন্দস্স পহানায সংৱত্তন্তি – অসুভনিমিত্তস্স উগ্গহো, অসুভভাৱনানুযোগো, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি.

দসৱিধঞ্হি অসুভনিমিত্তং উগ্গণ্হন্তস্সাপি কামচ্ছন্দো পহীযতি, ভাৱেন্তস্সাপি, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰস্সাপি, চতুন্নং পঞ্চন্নং আলোপানং ওকাসে সতি উদকং পিৱিত্ৱা যাপনসীলতায ভোজনে মত্তঞ্ঞুনোপি. তেনেতং ৱুত্তং –

‘‘চত্তাৰো পঞ্চ আলোপে, অভুত্ৱা উদকং পিৱে;

অলং ফাসুৱিহাৰায, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো’’তি. (থেৰগা. ৯৮৩);

অসুভকম্মিকতিস্সত্থেৰসদিসে অসুভভাৱনাৰতে কল্যাণমিত্তে সেৱন্তস্সাপি কামচ্ছন্দো পহীযতি, ঠাননিসজ্জাদীসু দসঅসুভনিমিত্তায-সপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ছ ধম্মা কামচ্ছন্দস্স পহানায সংৱত্তন্তী’’তি. ইমেহি পন ছহি ধম্মেহি পহীনস্স কামচ্ছন্দস্স অৰহত্তমগ্গেন আযতিং অনুপ্পাদো হোতি.

মেত্তা চেতোৱিমুত্তীতি এত্থ মেত্তাতি ৱুত্তে অপ্পনাপি উপচাৰোপি ৱট্টতি, চেতোৱিমুত্তীতি অপ্পনাযেৱ. যোনিসোমনসিকাৰো ৱুত্তলক্খণোৱ. অপিচ ছ ধম্মা ব্যাপাদস্স পহানায সংৱত্তন্তি – মেত্তানিমিত্তস্স উগ্গহো, মেত্তাভাৱনানুযোগো, কম্মস্সকতাপচ্চৱেক্খণতা, পটিসঙ্খানবহুলতা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি.

ওদিস্সকঅনোদিস্সকদিসাফৰণানঞ্হি অঞ্ঞতৰৱসেন মেত্তং উগ্গণ্হন্তস্সাপি ব্যাপাদো পহীযতি, তথা ওধিসোঅনোধিসোদিসাফৰণৱসেন মেত্তং ভাৱেন্তস্সাপি. ‘‘ত্ৱং এতস্স কুদ্ধো কিং কৰিস্সসি? কিমস্স সীলাদীনি নাসেতুং সক্খিস্সসি? ননু ত্ৱং অত্তনো কম্মেন আগন্ত্ৱা অত্তনো কম্মেনেৱ গমিস্সসি? পৰস্স কুজ্ঝনং নাম ৱীতচ্চিকঙ্গাৰতত্তঅযসলাকগূথাদীনি গহেত্ৱা পৰং পহৰিতুকামতাসদিসং হোতি. এসোপি তৱ কুদ্ধো কিং কৰিস্সতি? কিং তে সীলাদীনি ৱিনাসেতুং সক্খিস্সতি? এস অত্তনো কম্মেন আগন্ত্ৱা অত্তনো কম্মেনেৱ গমিস্সতি? অপ্পটিচ্ছিতপহেণকং ৱিয পটিৱাতং খিত্তৰজোমুট্ঠি ৱিয চ এতস্সেৱেস কোধো মত্থকে পতিস্সতী’’তি এৱং অত্তনো চ পৰস্স চ কম্মস্সকতং পচ্চৱেক্খতোপি, উভযকম্মস্সকতং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পটিসঙ্খানে ঠিতস্সাপি, অস্সগুত্তত্থেৰসদিসে মেত্তাভাৱনাৰতে কল্যাণমিত্তে সেৱন্তস্সাপি ব্যাপাদো পহীযতি, ঠাননিসজ্জাদীসু মেত্তানিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ছ ধম্মা ব্যাপাদস্স পহানায সংৱত্তন্তী’’তি. ইমেহি পন ছহি ধম্মেহি পহীনস্স ব্যাপাদস্স অনাগামিমগ্গেন আযতিং অনুপ্পাদো হোতি.

অত্থি ভিক্খৱে অৰতীতিআদি ৱুত্তত্থমেৱ. অপি চ ছ ধম্মা থিনমিদ্ধস্স পহানায সংৱত্তন্তি – অতিভোজনে নিমিত্তগ্গাহো, ইৰিযাপথসম্পৰিৱত্তনতা, আলোকসঞ্ঞামনসিকাৰো, অব্ভোকাসৱাসো, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি.

আহৰহত্থকং, ভুত্তৱমিতকং, তত্ৰৱট্টকং, অলংসাটকং, কাকমাসকভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানে নিসিন্নস্স হি সমণধম্মং কৰোতো থিনমিদ্ধং মহাহত্থী ৱিয ওত্থৰন্তং আগচ্ছতি, চতুপঞ্চআলোপওকাসং পন ঠপেত্ৱা পানীযং পিৱিত্ৱা যাপনসীলস্স ভিক্খুনো তং ন হোতীতি এৱং অতিভোজনে নিমিত্তং গণ্হন্তস্সপি থিনমিদ্ধং পহীযতি. যস্মিং ইৰিযাপথে থিনমিদ্ধং ওক্কমতি, ততো অঞ্ঞং পৰিৱত্তেন্তস্সাপি, ৰত্তিং চন্দালোকদীপালোকউক্কালোকে দিৱা সূৰিযালোকং মনসিকৰোন্তস্সাপি, অব্ভোকাসে ৱসন্তস্সাপি, মহাকস্সপত্থেৰসদিসে পহীনথিনমিদ্ধে কল্যাণমিত্তে সেৱন্তস্সাপি থিনমিদ্ধং পহীযতি, ঠাননিসজ্জাদীসু ধুতঙ্গনিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ছ ধম্মা থিনমিদ্ধস্স পহানায সংৱত্তন্তী’’তি. ইমেহি পন ছহি ধম্মেহি পহীনস্স থিনমিদ্ধস্স অৰহত্তমগ্গেন আযতিং অনুপ্পাদো হোতি.

অত্থি ভিক্খৱে চেতসো ৱূপসমোতিআদীনি ৱুত্তত্থানেৱ. অপিচ ছ ধম্মা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স পহানায সংৱত্তন্তি – বহুস্সুততা, পৰিপুচ্ছকতা, ৱিনযে পকতঞ্ঞুতা, ৱুদ্ধসেৱিততা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি.

বাহুসচ্চেনপি হি একং ৱা দ্ৱে ৱা তযো ৱা চত্তাৰো ৱা পঞ্চ ৱা নিকাযে পাড়িৱসেন চ অত্থৱসেন চ উগ্গণ্হন্তস্সাপি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতি, কপ্পিযাকপ্পিযপৰিপুচ্ছাবহুলস্সাপি, ৱিনযপঞ্ঞত্তিযং চিণ্ণৱসীভাৱতায পকতঞ্ঞুনোপি, ৱুদ্ধে মহল্লকত্থেৰে উপসঙ্কমন্তস্সাপি, উপালিত্থেৰসদিসে ৱিনযধৰে কল্যাণমিত্তে সেৱন্তস্সাপি, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতি, ঠাননিসজ্জাদীসু কপ্পিযাকপ্পিযনিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ছ ধম্মা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স পহানায সংৱত্তন্তী’’তি. ইমেহি পন ছহি ধম্মেহি পহীনে উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চে উদ্ধচ্চস্স অৰহত্তমগ্গেন, কুক্কুচ্চস্স অনাগামিমগ্গেন আযতিং অনুপ্পাদো হোতীতি.

কুসলাকুসলা ধম্মাতিআদীনিপি ৱুত্তত্থানেৱ. অপিচ ছ ধম্মা ৱিচিকিচ্ছায পহানায সংৱত্তন্তি – বহুস্সুততা, পৰিপুচ্ছকতা, ৱিনযে পকতঞ্ঞুতা, অধিমোক্খবহুলতা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি.

বাহুসচ্চেনপি হি একং ৱা…পে… পঞ্চ ৱা নিকাযে পাড়িৱসেন চ অত্থৱসেন চ উগ্গণ্হন্তস্সাপি ৱিচিকিচ্ছা পহীযতি, তীণি ৰতনানি আৰব্ভ পৰিপুচ্ছাবহুলস্সাপি, ৱিনযে চিণ্ণৱসীভাৱস্সাপি, তীসু ৰতনেসু ওকপ্পনিযসদ্ধাসঙ্খাতঅধিমোক্খবহুলস্সাপি, সদ্ধাধিমুত্তে ৱক্কলিত্থেৰসদিসে কল্যাণমিত্তে সেৱন্তস্সাপি ৱিচিকিচ্ছা পহীযতি, ঠাননিসজ্জাদীসু তিণ্ণং ৰতনানং গুণনিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ছ ধম্মা ৱিচিকিচ্ছায পহানায সংৱত্তন্তী’’তি. ইমেহি পন ছহি ধম্মেহি পহীনায ৱিচিকিচ্ছায সোতাপত্তিমগ্গেন আযতিং অনুপ্পাদো হোতি. ইতি ভগৱা ইমস্মিং সুত্তে দেসনং তীহি ভৱেহি নিৱত্তেত্ৱা অৰহত্তেন কূটং গণ্হি. দেসনাপৰিযোসানে পঞ্চসতা ভিক্খূ অৰহত্তং পাপুণিংসু.

২. পৰিযাযসুত্তৱণ্ণনা

২৩৩. দুতিযে সম্বহুলাতি ৱিনযপৰিযাযেন তযো জনা সম্বহুলাতি ৱুচ্চন্তি, ততো পৰং সঙ্ঘো. সুত্তন্তপৰিযাযেন তযো তযো এৱ, ততো উদ্ধং সম্বহুলা. ইধ সুত্তন্তপৰিযাযেন সম্বহুলাতি ৱেদিতব্বা. পিণ্ডায পৱিসিংসূতি পিণ্ডায পৱিট্ঠা. তে পন ন তাৱ পৱিট্ঠা, ‘‘পৱিসিস্সামা’’তি নিক্খন্তত্তা পন পৱিসিংসূতি ৱুত্তা. যথা কিং? যথা ‘‘গামং গমিস্সামী’’তি নিক্খন্তপুৰিসো তং গামং অপত্তোপি ‘‘কহং ইত্থন্নামো’’তি ৱুত্তে ‘‘গামং গতো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং. পৰিব্বাজকানং আৰামোতি জেতৱনস্স অৱিদূৰে অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো অত্থি, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. সমণো আৱুসোতি আৱুসো তুম্হাকং সত্থা সমণো গোতমো.

মযম্পি খো আৱুসো সাৱকানং এৱং ধম্মং দেসেমাতি তিত্থিযানং সমযে ‘‘পঞ্চ নীৱৰণা পহাতব্বা, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৱেতব্বা’’তি এতং নত্থি. তে পন আৰামং গন্ত্ৱা পৰিসপৰিযন্তে ঠত্ৱা অঞ্ঞং ওলোকেন্তো ৱিয অঞ্ঞৱিহিতকা ৱিয হুত্ৱা ভগৱতো ধম্মদেসনং সুণন্তি. ততো ‘‘সমণো গোতমো ‘ইদং পজহথ ইদং ভাৱেথা’তি ৱদতী’’তি সল্লক্খেত্ৱা অত্তনো আৰামং গন্ত্ৱা আৰামমজ্ঝে আসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা উপট্ঠাযকউপট্ঠাযিকাহি পৰিৱুতা সীসং উক্খিপিত্ৱা কাযং উন্নামেত্ৱা অত্তনো সযম্ভূঞাণেন পটিৱিদ্ধাকাৰং দস্সেন্তা – ‘‘পঞ্চ নীৱৰণা নাম পহাতব্বা, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা নাম ভাৱেতব্বা’’তি কথেন্তি.

ইধ নো আৱুসোতি এত্থ ইধাতি ইমস্মিং পঞ্ঞাপনে. কো ৱিসেসোতি কিং অধিকং? কো অধিপ্পযাসোতি কো অধিকপ্পযোগো? কিং নানাকৰণন্তি কিং নানত্তং? ধম্মদেসনায ৱা ধম্মদেসনন্তি যদিদং সমণস্স ৱা গোতমস্স ধম্মদেসনায সদ্ধিং অম্হাকং ধম্মদেসনং, অম্হাকং ৱা ধম্মদেসনায সদ্ধিং সমণস্স গোতমস্স ধম্মদেসনং আৰব্ভ নানাকৰণং ৱুচ্চেয্য, তং কিন্নামাতি ৱদন্তি. দুতিযপদেপি এসেৱ নযো.

নেৱ অভিনন্দিংসূতি ‘‘এৱমেৱ’’ন্তি ন সম্পটিচ্ছিংসু. নপ্পটিক্কোসিংসূতি ‘‘নযিদং এৱ’’ন্তি ন পটিসেধিংসু. কিং পন তে পহোন্তা এৱং অকংসু, উদাহু অপ্পহোন্তাতি? পহোন্তা. ন হি তে এত্তকং কথং কথেতুং ন সক্কোন্তি ‘‘আৱুসো তুম্হাকং সমযে পঞ্চ নীৱৰণা পহাতব্বা নাম নত্থি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৱেতব্বা নাম নত্থী’’তি. এৱং পন তেসং অহোসি – ‘‘অত্থি নো এতং কথাপাভতং, মযং এতং সত্থু আৰোচেস্সাম, অথ নো সত্থা মধুৰধম্মদেসনং দেসেস্সতী’’তি.

পৰিযাযোতি কাৰণং. ন চেৱ সম্পাযিস্সন্তীতি সম্পাদেত্ৱা কথেতুং ন সক্খিস্সন্তি. উত্তৰিঞ্চ ৱিঘাতন্তি অসম্পাযনতো উত্তৰিম্পি দুক্খং আপজ্জিস্সন্তি. সম্পাদেত্ৱা কথেতুং অসক্কোন্তানঞ্হি দুক্খং উপ্পজ্জতি. যথা তং, ভিক্খৱে, অৱিসযস্মিন্তি এত্থ তন্তি নিপাতমত্তং, যথাতি কাৰণৱচনং, যস্মা অৱিসযে পঞ্হো পুচ্ছিতোতি অত্থো. সদেৱকেতি সহ দেৱেহি সদেৱকে. সমাৰকাদীসুপি এসেৱ নযো. এৱং তীণি ঠানানি লোকে পক্খিপিত্ৱা দ্ৱে পজাযাতি, পঞ্চহিপি সত্তলোকমেৱ পৰিযাদিযিত্ৱা এতস্মিং সদেৱকাদিভেদে লোকে দেৱং ৱা মনুস্সং ৱা ন সমনুপস্সামীতি দীপেতি. ইতো ৱা পন সুত্ৱাতি ইতো ৱা পন মম সাসনতো সুত্ৱা. ইতো সুত্ৱা হি তথাগতো তথাগতসাৱকোপি আৰাধেয্য, পৰিতোসেয্য, অঞ্ঞথা আৰাধনা নাম নত্থীতি দস্সেতি.

ইদানি অত্তনো তেসং পঞ্হানং ৱেয্যাকৰণেন চিত্তাৰাধনং দস্সেন্তো কতমো চ ভিক্খৱে পৰিযাযোতিআদিমাহ. তত্থ অজ্ঝত্তং কামচ্ছন্দোতি অত্তনো পঞ্চক্খন্ধে আৰব্ভ উপ্পন্নছন্দৰাগো. বহিদ্ধা কামচ্ছন্দোতি পৰেসং পঞ্চক্খন্ধে আৰব্ভ উপ্পন্নছন্দৰাগো. উদ্দেসং গচ্ছতীতি গণনং গচ্ছতি. অজ্ঝত্তং ব্যাপাদোতি অত্তনো হত্থপাদাদীসু উপ্পন্নপটিঘো. বহিদ্ধা ব্যাপাদোতি পৰেসং তেসু উপ্পন্নপটিঘো. অজ্ঝত্তং ধম্মেসু ৱিচিকিচ্ছাতি অত্তনো খন্ধেসু ৱিমতি. বহিদ্ধা ধম্মেসু ৱিচিকিচ্ছাতি বহিদ্ধা অট্ঠসু ঠানেসু মহাৱিচিকিচ্ছা. অজ্ঝত্তং ধম্মেসু সতীতি অজ্ঝত্তিকে সঙ্খাৰে পটিগ্গণ্হন্তস্স উপ্পন্না সতি. বহিদ্ধা ধম্মেসু সতীতি বহিদ্ধা সঙ্খাৰে পৰিগ্গণ্হন্তস্স উপ্পন্না সতি. ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গেপি এসেৱ নযো.

কাযিকন্তি চঙ্কমং অধিট্ঠহন্তস্স উপ্পন্নৱীৰিযং. চেতসিকন্তি – ‘‘ন তাৱাহং ইমং পল্লঙ্কং ভিন্দিস্সামি, যাৱ মে অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চিস্সতী’’তি এৱং কাযপযোগং ৱিনা উপ্পন্নৱীৰিযং. কাযপ্পস্সদ্ধীতি তিণ্ণং খন্ধানং দৰথপস্সদ্ধি. চিত্তপ্পস্সদ্ধীতি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স দৰথপস্সদ্ধি. উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গে সতিসম্বোজ্ঝঙ্গসদিসোৱ ৱিনিচ্ছযো.

ইমস্মিং সুত্তে মিস্সকসম্বোজ্ঝঙ্গা কথিতা. এতেসু হি অজ্ঝত্তধম্মেসু সতি, পৱিচযো, উপেক্খাতি ইমে অত্তনো খন্ধাৰম্মণত্তা লোকিযাৱ হোন্তি, তথা মগ্গং অপত্তং কাযিকৱীৰিযং. অৱিতক্কঅৱিচাৰা পন পীতিসমাধী কিঞ্চাপি ৰূপাৱচৰা হোন্তি, ৰূপাৱচৰে পন বোজ্ঝঙ্গা ন লব্ভন্তীতি লোকুত্তৰাৱ হোন্তি. যে চ থেৰা ব্ৰহ্মৱিহাৰৱিপস্সনাপাদকজ্ঝানাদীসু বোজ্ঝঙ্গে উদ্ধৰন্তি, তেসং মতেন ৰূপাৱচৰাপি অৰূপাৱচৰাপি হোন্তি. বোজ্ঝঙ্গেসু হি অৰূপাৱচৰে পীতিযেৱ একন্তেন ন লব্ভতি, সেসা ছ মিস্সকাৱ হোন্তীতি. দেসনাপৰিযোসানে কেচি ভিক্খূ সোতাপন্না জাতা, কেচি সকদাগামী, কেচি অনাগামী, কেচি অৰহন্তোতি.

৩. অগ্গিসুত্তৱণ্ণনা

২৩৪. ততিযে সতিঞ্চ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, সব্বত্থিকং ৱদামীতি লোণধূপনং ৱিয সব্বকম্মিকামচ্চং ৱিয চ সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বং ৱদামীতি অত্থো. যথা হি লোণধূপনং সব্বব্যঞ্জনেসুপি নিৱিসতি, যথা চ সব্বকম্মিকো অমচ্চো যোধকম্মম্পি কৰোতি মন্তকম্মম্পি পটিহাৰকম্মম্পীতি সব্বকিচ্চানি সাধেতি, এৱং উদ্ধতস্স চিত্তস্স নিগ্গণ্হনং, লীনস্স পগ্গণ্হনন্তি সব্বমেতং সতিযা ইজ্ঝতি, ন সক্কা ৱিনা সতিযা এতং সম্পাদেতুং, তস্মা এৱমাহ. ইমস্মিং সুত্তে পুব্বভাগৱিপস্সনা বোজ্ঝঙ্গাৱ কথিতা.

৪. মেত্তাসহগতসুত্তৱণ্ণনা

২৩৫. চতুত্থে মেত্তাসহগতেন চেতসাতিআদি সব্বং সব্বাকাৰেন ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.২৪০-২৪১) ৱিত্থাৰিতমেৱ. মযম্পি খো, আৱুসো, সাৱকানং এৱং ধম্মং দেসেমাতি ইদম্পি তে পুৰিমনযেনেৱ সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা ৱদন্তি. তিত্থিযানঞ্হি সমযে পঞ্চনীৱৰণপ্পহানং ৱা মেত্তাদিব্ৰহ্মৱিহাৰভাৱনা ৱা নত্থি. কিং গতিকা হোতীতি কিং নিপ্ফত্তি হোতি. কিং পৰমাতি কিং উত্তমা. কিং ফলাতি কিং আনিসংসা. কিং পৰিযোসানাতি কিং নিট্ঠা. মেত্তাসহগতন্তি মেত্তায সহগতং সংসট্ঠং সম্পযুত্তং. এসেৱ নযো সব্বত্থ. ৱিৱেকনিস্সিতাদীনি ৱুত্তত্থানেৱ.

অপ্পটিকূলন্তি দুৱিধং অপ্পটিকূলং – সত্তঅপ্পটিকূলঞ্চ, সঙ্খাৰঅপ্পটিকূলঞ্চ. তস্মিং অপ্পটিকূলে ইট্ঠে ৱত্থুস্মিন্তি অত্থো. পটিকূলসঞ্ঞীতি অনিট্ঠসঞ্ঞী. কথং পনেত্থ এৱং ৱিহৰতি? অসুভফৰণং ৱা অনিচ্চন্তি মনসিকাৰং ৱা কৰোন্তো. ৱুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং ‘‘কথং অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি. ইট্ঠস্মিং ৱত্থুস্মিং অসুভায ৱা ফৰতি, অনিচ্চতো ৱা উপসংহৰতী’’তি. পটিকূলে পন অনিট্ঠে ৱত্থুস্মিং মেত্তাফৰণং ৱা ধাতুমনসিকাৰং ৱা কৰোন্তো অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি নাম. যথাহ ‘‘কথং পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি. অনিট্ঠস্মিং ৱত্থুস্মিং মেত্তায ৱা ফৰতি, ধাতুতো ৱা উপসংহৰতী’’তি (পটি. ম. ২.১৭). উভযমিস্সকপদেসুপি এসেৱ নযো. অপ্পটিকূলপ্পটিকূলেসু হি তদেৱ অসুভফৰণং ৱা অনিচ্চন্তি মনসিকাৰং ৱা কৰোন্তো পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি নাম. পটিকূলাপটিকূলেসু চ তদেৱ মেত্তাফৰণং ৱা ধাতুমনসিকাৰং ৱা কৰোন্তো অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি নাম. ‘‘চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নেৱ সুমনো হোতী’’তিআদিনা (পটি. ম. ২.১৭) নযেন ৱুত্তং পন ছড়ঙ্গুপেক্খং পৱত্তযমানো ‘‘অপ্পটিকূলে চ পটিকূলে চ তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খকো তত্থ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো’’তি ৱেদিতব্বো.

এত্তাৱতা চ ইমস্স ভিক্খুনো মেত্তায তিকচতুক্কজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা তদেৱ পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পত্তস্স সহ ৱিপস্সনায মগ্গসম্বোজ্ঝঙ্গানং অৰিযিদ্ধিযা চ দস্সিতত্তা দেসনা ৱিনিৱট্টেতব্বা সিযা. ইদং পন মেত্তাঝানং পাদকং কত্ৱা সঙ্খাৰে সম্মসন্তোপি যো অৰহত্তং পাপুণিতুং ন সক্কোতি, যস্মা তস্স অৰহত্তপৰমা মেত্তা ন হোতি. যংপৰমা পন হোতি, তং দস্সেতব্বং. তস্মা তস্স দস্সনত্থং অযং দেসনা আৰদ্ধা. পৰতো সব্বসো ৱা পন ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমাতিআদীসুপি ইমিনা নযেন পুন দেসনাৰম্ভপযোজনং ৱেদিতব্বং.

সুভপৰমন্তি সুভনিট্ঠং, সুভকোটিকং, সুভনিপ্ফত্তিং. ইধপঞ্ঞস্সাতি ইধেৱ পঞ্ঞা অস্স, নযিমং লোকং অতিক্কমতীতি ইধপঞ্ঞো, তস্স ইধপঞ্ঞস্স, লোকিযপঞ্ঞস্সাতি অত্থো. উত্তৰিৱিমুত্তিং অপ্পটিৱিজ্ঝতোতি লোকুত্তৰধম্মং অপ্পটিৱিজ্ঝন্তস্স. যো পন পটিৱিজ্ঝিতুং সক্কোতি, তস্স অৰহত্তপৰমাৱ মেত্তা হোতীতি অত্থো. কৰুণাদীসুপি এসেৱ নযো.

কস্মা পনেতাসং মেত্তাদীনং সুভপৰমাদিতা ৱুত্তা ভগৱতাতি? সভাগৱসেন তস্স তস্স উপনিস্সযত্তা. মেত্তাৱিহাৰিস্স হি সত্তা অপ্পটিকূলা হোন্তি, অথস্স অপ্পটিকূলপৰিচযা অপ্পটিকূলেসু পৰিসুদ্ধৱণ্ণেসু নীলাদীসু চিত্তং উপসংহৰতো অপ্পকসিৰেনেৱ তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. ইতি মেত্তা সুভৱিমোক্খস্স উপনিস্সযো হোতি, ন ততো পৰং, তস্মা সুভপৰমাতি ৱুত্তা.

কৰুণাৱিহাৰিস্স উণ্হাভিঘাতাদিৰূপনিমিত্তং সত্তদুক্খং সমনুপস্সন্তস্স কৰুণায পৱত্তিসম্ভৱতো ৰূপে আদীনৱো পৰিৱিদিতো হোতি, অথস্স পৰিৱিদিতৰূপাদীনৱত্তা পথৱীকসিণাদীসু অঞ্ঞতৰং উগ্ঘাটেত্ৱা ৰূপনিস্সৰণে আকাসে চিত্তং উপসংহৰতো অপ্পকসিৰেনেৱ তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. ইতি কৰুণা আকাসানঞ্চাযতনস্স উপনিস্সযো হোতি, ন ততো পৰং, তস্মা আকাসানঞ্চাযতনপৰমাতি ৱুত্তা.

মুদিতাৱিহাৰিস্স পন তেন তেন পামোজ্জকাৰণেন উপ্পন্নপামোজ্জসত্তানং ৱিঞ্ঞাণং সমনুপস্সন্তস্স মুদিতায পৱত্তিসম্ভৱতো ৱিঞ্ঞাণগ্গহণপৰিচিতং হোতি, অথস্স অনুক্কমাধিগতং আকাসানঞ্চাযতনং অতিক্কম্ম আকাসনিমিত্তগোচৰে ৱিঞ্ঞাণে চিত্তং উপসংহৰতো অপ্পকসিৰেনেৱ তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. ইতি মুদিতা ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনস্স উপনিস্সযো হোতি, ন ততো পৰং, তস্মা ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনপৰমাতি ৱুত্তা.

উপেক্খাৱিহাৰিস্স পন ‘‘সত্তা সুখিতা ৱা হোন্তু, দুক্খতো ৱা ৱিমুচ্চন্তু, সম্পত্তসুখতো ৱা মা ৱিগচ্ছন্তূ’’তি আভোগাভাৱতো সুখদুক্খাদিপৰমত্থগাহৱিমুখসম্ভৱতো অৱিজ্জমানগ্গহণদুক্খচিত্তং হোতি. অথস্স পৰমত্থগাহতো ৱিমুখভাৱপৰিচিতচিত্তস্স পৰমত্থতো অৱিজ্জমানগ্গহণদুক্খচিত্তস্স চ অনুক্কমাধিগতং ৱিঞ্ঞাণাঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মসম্ভৱতো অৱিজ্জমানে পৰমত্থভূতস্স ৱিঞ্ঞাণস্স অভাৱে চিত্তং উপসংহৰতো অপ্পকসিৰেনেৱ তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. ইতি উপেক্খা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনস্স উপনিস্সযো হোতি, ন ততো পৰং, তস্মা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনপৰমাতি ৱুত্তা. দেসনাপৰিযোসানে পঞ্চসতা ভিক্খূ অৰহত্তং পত্তাতি.

৫. সঙ্গাৰৱসুত্তৱণ্ণনা

২৩৬. পঞ্চমে পগেৱাতি পঠমঞ্ঞেৱ. কামৰাগপৰিযুট্ঠিতেনাতি কামৰাগগহিতেন. কামৰাগপৰেতেনাতি কামৰাগানুগতেন. নিস্সৰণন্তি তিৱিধং কামৰাগস্স নিস্সৰণং ৱিক্খম্ভননিস্সৰণং তদঙ্গনিস্সৰণং সমুচ্ছেদনিস্সৰণন্তি. তত্থ অসুভে পঠমজ্ঝানং ৱিক্খম্ভননিস্সৰণং নাম, ৱিপস্সনা তদঙ্গনিস্সৰণং নাম, অৰহত্তমগ্গো সমুচ্ছেদনিস্সৰণং নাম. তং তিৱিধম্পি নপ্পজানাতীতি অত্থো. অত্তত্থম্পীতিআদীসু অৰহত্তসঙ্খাতো অত্তনো অত্থো অত্তত্থো নাম, পচ্চযদাযকানং অত্থো পৰত্থো নাম, স্ৱেৱ দুৱিধোপি উভযত্থো নাম. ইমিনা নযেন সব্বৱাৰেসু অত্থো ৱেদিতব্বো.

অযং পন ৱিসেসো – ব্যাপাদস্স নিস্সৰণন্তিআদীসু হি দ্ৱেৱ নিস্সৰণানি ৱিক্খম্ভননিস্সৰণঞ্চ সমুচ্ছেদনিস্সৰণঞ্চ. তত্থ ব্যাপাদস্স তাৱ মেত্তায পঠমজ্ঝানং ৱিক্খম্ভননিস্সৰণং, অনাগামিমগ্গো সমুচ্ছেদনিস্সৰণং. থিনমিদ্ধস্স আলোকসঞ্ঞা ৱিক্খম্ভননিস্সৰণং, অৰহত্তমগ্গো সমুচ্ছেদনিস্সৰণং. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স যো কোচি সমথো ৱিক্খম্ভননিস্সৰণং, উদ্ধচ্চস্স পনেত্থ অৰহত্তমগ্গো, কুক্কুচ্চস্স অনাগামিমগ্গো সমুচ্ছেদনিস্সৰণং. ৱিচিকিচ্ছায ধম্মৱৱত্থানং ৱিক্খম্ভননিস্সৰণং, পঠমমগ্গো সমুচ্ছেদনিস্সৰণং.

যা পনেত্থ সেয্যথাপি ব্ৰাহ্মণ উদপত্তো সংসট্ঠো লাখায ৱাতিআদিকা উপমা ৱুত্তা, তাসু উদপত্তোতি উদকভৰিতা পাতি. সংসট্ঠোতি ৱণ্ণভেদকৰণৱসেন সংসট্ঠো. পক্কুথিতোতি কুথিতো. উস্মুদকজাতোতি উসুমজাতো. সেৱালপণকপৰিযোনদ্ধোতি তিলবীজকাদিভেদেন সেৱালেন ৱা নীলমণ্ডূকপিট্ঠিৱণ্ণেন ৱা উদকপিট্ঠিং ছাদেত্ৱা নিব্বত্তপণকেন পৰিযোনদ্ধো. ৱাতেৰিতোতি ৱাতেন এৰিতো কম্পিতো. আৱিলোতি অপ্পসন্নো. লুড়িতোতি অসন্নিসিন্নো. কললীভূতোতি কদ্দমীভূতো. অন্ধকাৰে নিক্খিত্তোতি কোট্ঠন্তৰাদিভেদে অনালোকট্ঠানে ঠপিতো. ইমস্মিং সুত্তে ভগৱা তীহি ভৱেহি দেসনং নিৱত্তেত্ৱা অৰহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি, ব্ৰাহ্মণো পন সৰণমত্তে পতিট্ঠিতো.

৬. অভযসুত্তৱণ্ণনা

২৩৭. ছট্ঠে অঞ্ঞাণায অদস্সনাযাতি অঞ্ঞাণত্থায অদস্সনত্থায. তগ্ঘ ভগৱা নীৱৰণাতি একংসেন ভগৱা নীৱৰণা. কাযকিলমথোতি কাযদৰথো. চিত্তকিলমথোতি চিত্তদৰথো. সোপি মে পটিপ্পস্সদ্ধোতি তস্স কিৰ সত্থু সন্তিকে সীতলং উতুসপ্পাযট্ঠানং পৱিসিত্ৱা নিসিন্নস্স কাযদৰথো পটিপস্সম্ভি, তস্মিং পটিপস্সদ্ধে তদন্ৱযেনেৱ চিত্তদৰথোপি. অপিচ মগ্গেনেৱস্স এতং উভযম্পি পস্সদ্ধন্তি ৱেদিতব্বং.