৯. মট্ঠকুণ্ডলীৱিমানৱণ্ণনা
অলঙ্কতো মট্ঠকুণ্ডলীতি মট্ঠকুণ্ডলীৱিমানং. তস্স কা উপ্পত্তি? ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে. তেন সমযেন সাৱত্থিৱাসী একো ব্ৰাহ্মণো অদ্ধো মহদ্ধনো মহাভোগো অস্সদ্ধো অপ্পসন্নো মিচ্ছাদিট্ঠিকো কস্সচি কিঞ্চি ন দেতি, অদানতো এৱ ‘‘অদিন্নপুব্বকো’’তি পঞ্ঞাযিত্থ. সো মিচ্ছাদিট্ঠিভাৱেন চ লুদ্ধভাৱেন চ তথাগতং ৱা তথাগতসাৱকং ৱা দট্ঠুম্পি ন ইচ্ছতি. মট্ঠকুণ্ডলং নাম অত্তনো পুত্তঞ্চ সিক্খাপেসি ‘‘তাত, তযা সমণো গোতমো তস্স সাৱকা চ ন উপসঙ্কমিতব্বা ন দট্ঠব্বা’’তি. সোপি তথা অকাসি. অথস্স পুত্তো গিলানো অহোসি, ব্ৰাহ্মণো ধনক্খযভযেন ভেসজ্জং ন কাৰেসি, ৰোগে পন ৱড্ঢিতেৱ ৱেজ্জে পক্কোসিত্ৱা দস্সেসি. ৱেজ্জা তস্স সৰীৰং ওলোকেত্ৱা ‘‘অতেকিচ্ছো’’তি তং ঞত্ৱা অপক্কমিংসু. ব্ৰাহ্মণো ‘‘পুত্তে অব্ভন্তৰে মতে নীহৰণং দুক্খ’’ন্তি পুত্তং বহিদ্ৱাৰকোট্ঠকে নিপজ্জাপেসি.
ভগৱা ৰত্তিযা পচ্চূসসমযে মহাকৰুণাসমাপত্তিতো ৱুট্ঠায লোকং ৱোলোকেন্তো অদ্দস মট্ঠকুণ্ডলীমাণৱং খীণাযুকং তদহেৱ চৱনধম্মং, নিৰযসংৱত্তনিকঞ্চস্স কম্মং কতোকাসং. ‘‘সচে পনাহং তত্থ গমিস্সামি, সো মযি চিত্তং পসাদেত্ৱা দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা পিতৰং আড়াহনে ৰোদমানং উপগন্ত্ৱা সংৱেজেস্সতি, এৱং সো চ তস্স পিতা চ মম সন্তিকং আগমিস্সতি, মহাজনকাযো সন্নিপতিস্সতি তত্থ মযা ধম্মে দেসিতে মহাধম্মাভিসমযো ভৱিস্সতী’’তি এৱং পন ঞত্ৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং সাৱত্থিং পিণ্ডায পৱিট্ঠো মট্ঠকুণ্ডলীমাণৱস্স পিতু গেহসমীপে ঠত্ৱা ছব্বণ্ণবুদ্ধৰংসিযো ৱিস্সজ্জেসি. তা দিস্ৱা মাণৱো ‘‘কিমেত’’ন্তি ইতো চিতো চ ৱিলোকেন্তো অদ্দস ভগৱন্তং দন্তং গুত্তং সন্তিন্দ্ৰিযং দ্ৱত্তিংসায মহাপুৰিসলক্খণেহি অসীতিযা অনুব্যঞ্জনেহি ব্যামপ্পভায কেতুমালায চ ৱিজ্জোতমানং অনুপমায বুদ্ধসিৰিযা অচিন্তেয্যেন বুদ্ধানুভাৱেন ৱিৰোচমানং. দিস্ৱা তস্স এতদহোসি ‘‘বুদ্ধো নু খো ভগৱা ইধানুপ্পত্তো, যস্সাযং ৰূপসম্পদা অত্তনো তেজসা সূৰিযম্পি অভিভৱতি, কন্তভাৱেন চন্দিমং, উপসন্তভাৱেন সব্বেপি সমণব্ৰাহ্মণে, উপসমেন নাম এত্থেৱ ভৱিতব্বং, অযমেৱ চ মঞ্ঞে ইমস্মিং লোকে অগ্গপুগ্গলো, মমেৱ চ অনুকম্পায ইধানুপ্পত্তো’’তি বুদ্ধাৰম্মণায পীতিযা নিৰন্তৰং ফুটসৰীৰো অনপ্পকং পীতিসোমনস্সং পটিসংৱেদেন্তো পসন্নচিত্তো অঞ্জলিং পগ্গয্হ নিপজ্জি. তং দিস্ৱা ভগৱা ‘‘অলং ইমস্স এত্তকেন সগ্গূপপত্তিযা’’তি পক্কামি.
সোপি তং পীতিসোমনস্সং অৱিজহন্তোৱ কালং কত্ৱা তাৱতিংসেসু দ্ৱাদসযোজনিকে ৱিমানে নিব্বত্তি. পিতা পনস্স সৰীৰসক্কাৰং কৰিত্ৱা দুতিযদিৱসে পচ্চূসৱেলাযং আড়াহনং গন্ত্ৱা ‘‘হা হা মট্ঠকুণ্ডলি, হা হা মট্ঠকুণ্ডলী’’তি পৰিদেৱমানো আড়াহনং অনুপৰিক্কমন্তো ৰোদতি. দেৱপুত্তো অত্তনো ৱিভৱসম্পত্তিং ওলোকেত্ৱা ‘‘কুতো নু খো অহং ইধাগতো কিঞ্চ কম্মং কত্ৱা’’তি উপধাৰেন্তো অত্তনো পুৰিমত্তভাৱং ঞত্ৱা তত্থ চ মৰণকালে ভগৱতি পৱত্তিতং চিত্তপ্পসাদং মনোহৰং অঞ্জলিকৰণমত্তং দিস্ৱা ‘‘অহো মহানুভাৱা বুদ্ধা ভগৱন্তো’’তি সাতিসযং তথাগতে সঞ্জাতপ্পসাদবহুমানো ‘‘অদিন্নপুব্বকব্ৰাহ্মণো নু খো কিং কৰোতী’’তি উপধাৰেন্তো আড়াহনে ৰোদমানং দিস্ৱা ‘‘অযং ময্হং পুব্বে ভেসজ্জমত্তম্পি অকত্ৱা ইদানি নিৰত্থকং আড়াহনে ৰোদতি, হন্দ নং সংৱেজেত্ৱা কুসলে পতিট্ঠাপেস্সামী’’তি দেৱলোকতো আগন্ত্ৱা মট্ঠকুণ্ডলীৰূপেন ৰোদমানো ‘‘হা হা চন্দ, হা হা সূৰিযা’’তি বাহা পগ্গয্হ কন্দন্তো পিতু সমীপে অট্ঠাসি. অথ নং ব্ৰাহ্মণো ‘‘অযং মট্ঠকুণ্ডলী আগতো’’তি চিন্তেত্ৱা গাথায অজ্ঝভাসি –
১২০৭. ‘‘অলঙ্কতো মট্ঠকুণ্ডলী, মালধাৰী হৰিচন্দনুস্সদো;
বাহা পগ্গয্হ কন্দসি, ৱনমজ্ঝে কিং দুক্খিতো তুৱ’’ন্তি.
তত্থ অলঙ্কতোতি ৱিভূসিতো. মট্ঠকুণ্ডলীতি সৰীৰপ্পদেসস্স অঘংসনত্থং মালালতাদযো অদস্সেত্ৱা মট্ঠাকাৰেনেৱ কতকুণ্ডলো. অথ ৱা মট্ঠকুণ্ডলীতি ৱিসুদ্ধকুণ্ডলো, তাপেত্ৱা জাতিহিঙ্গুলিকায মজ্জিত্ৱা ধোৱিত্ৱা সূকৰলোমেন মজ্জিতকুণ্ডলোতি অত্থো. মালধাৰীতি মালং ধাৰেন্তো, পিড়ন্ধিতমালোতি অত্থো. হৰিচন্দনুস্সদোতি ৰত্তচন্দনেন সব্বসো অনুলিত্তগত্তো. কিন্তি পুচ্ছাৱচনং. দুক্খিতোতি দুক্খপ্পত্তো. কিংদুক্খিতোতি ৱা একমেৱ পদং, কেন দুক্খেন দুক্খিতোতি অত্থো.
অথ নং দেৱপুত্তো আহ –
১২০৮. ‘‘সোৱণ্ণমযো পভস্সৰো, উপ্পন্নো ৰথপঞ্জৰো মম;
তস্স চক্কযুগং ন ৱিন্দামি, তেন দুক্খেন জহামি জীৱিত’’ন্তি.
অথ নং ব্ৰাহ্মণো আহ –
১২০৯. ‘‘সোৱণ্ণমযং মণিমযং, লোহিতকমযং অথ ৰূপিযমযং;
আচিক্খ মে ভদ্দমাণৱ, চক্কযুগং পটিপাদযামি তে’’তি.
তং সুত্ৱা মাণৱো ‘‘অযং পুত্তস্স ভেসজ্জং অকত্ৱা পুত্তপতিৰূপকং মং দিস্ৱা ৰোদন্তো ‘সুৱণ্ণাদিমযং ৰথচক্কং কৰোমী’তি ৱদতি, হোতু নিগ্গণ্হিস্সামি ন’’ন্তি চিন্তেত্ৱা ‘‘কীৱ মহন্তং মে চক্কযুগং কৰিস্সসী’’তি ৱত্ৱা ‘‘যাৱ মহন্তং আকঙ্খসী’’তি ৱুত্তে ‘‘চন্দিমসূৰিযেহি মে অত্থো, তে মে দেহী’’তি যাচন্তো –
১২১০. ‘‘সো মাণৱো তস্স পাৱদি, চন্দসূৰিযা উভযেত্থ দিস্সৰে;
সোৱণ্ণমযো ৰথো মম, তেন চক্কযুগেন সোভতী’’তি.
অথ নং ব্ৰাহ্মণো আহ –
১২১১. ‘‘বালো খো ত্ৱং অসি মাণৱ, যো ত্ৱং পত্থযসে অপত্থিযং;
মঞ্ঞামি তুৱং মৰিস্সসি, ন হি ত্ৱং লচ্ছসি চন্দসূৰিযে’’তি.
অথ নং মাণৱো ‘‘কিং পন পঞ্ঞাযমানস্সত্থায ৰোদন্তো বালো হোতি, উদাহু অপঞ্ঞাযমানস্সা’’তি ৱত্ৱা –
১২১২. ‘‘গমনাগমনম্পি দিস্সতি, ৱণ্ণধাতু উভযত্থ ৱীথিযা;
পেতো কালকতো ন দিস্সতি, কো নিধ কন্দতং বাল্যতৰো’’তি.
তং সুত্ৱা ব্ৰাহ্মণো ‘‘যুত্তং এস ৱদতী’’তি সল্লক্খেত্ৱা –
১২১৩. ‘‘সচ্চং খো ৱদেসি মাণৱ, অহমেৱ কন্দতং বাল্যতৰো;
চন্দং ৱিয দাৰকো ৰুদং, পেতং কালকতাভিপত্থযি’’ন্তি. –
ৱত্ৱা তস্স কথায নিস্সোকো হুত্ৱা মাণৱস্স থুতিং কৰোন্তো ইমা গাথা অভাসি –
১২১৪. ‘‘আদিত্তং ৱত মং সন্তং, ঘতসিত্তংৱ পাৱকং;
ৱাৰিনা ৱিয ওসিঞ্চং, সব্বং নিব্বাপযে দৰং.
১২১৫. ‘‘অব্বহী ৱত মে সল্লং, সোকং হদযনিস্সিতং;
যো মে সোকপৰেতস্স, পুত্তসোকং অপানুদি.
১২১৬. ‘‘স্ৱাহং অব্বূড়্হসল্লোস্মি, সীতিভূতোস্মি নিব্বুতো;
ন সোচামি ন ৰোদামি, তৱ সুত্ৱান মাণৱা’’তি.
১২০৮-১০. তত্থ ৰথপঞ্জৰোতি ৰথূপত্থং. ন ৱিন্দামীতি ন লভামি. ভদ্দমাণৱাতি আলপনং. পটিপাদযামীতি সম্পাদেত্ৱা দদামি, মা চক্কযুগাভাৱেন জীৱিতং জহীতি অধিপ্পাযো. উভযেত্থ দিস্সৰেতি উভোপি এত্থ চন্দসূৰিযা আকাসে দিস্সন্তি. য-কাৰো পদসন্ধিকৰো, উভযে এত্থাতি ৱা পদৱিভাগো.
১২১২. গমনাগমনন্তি দিৱসে দিৱসে ওগমনুগ্গমনৱসেন চন্দসূৰিযানং গমনং আগমনঞ্চ দিস্সতি. ‘‘গমনোগমন’’ন্তিপি পাড়ি, উগ্গমনং ওগমনঞ্চাতি অত্থো. ৱণ্ণধাতূতি সীতিভাৱৱিসিট্ঠা কন্তভাৱভাসুৰা, উণ্হভাৱৱিসিট্ঠা তিক্খভাৱভাসুৰা চ ৱণ্ণনিভা. উভযত্থাতি চন্দে সূৰিযে চাতি দ্ৱীসুপি ৱণ্ণধাতু দিস্সতীতি যোজেতব্বং. ৱীথিযাতি পৱত্তনৱীথিযং আকাসে, নাগৱীথিযাদিৱীথিযং ৱা. ‘‘উভযেত্থা’’তিপি পাঠো, উভযে এত্থাতি পদৱিসন্ধি. বাল্যতৰোতি বালতৰো অতিসযেন বালো.
১২১৩. ইমং পন কথং সুত্ৱা ‘‘অলব্ভনীযৱত্থুং ৱতাহং পত্থেত্ৱা কেৱলং সোকগ্গিনা ডয্হামি, কিং মে নিৰত্থকেন অনযব্যসনেনা’’তি পটিসঙ্খানে অট্ঠাসি. অথ দেৱপুত্তো মট্ঠকুণ্ডলীৰূপং পটিসংহৰিত্ৱা অত্তনো দিব্বৰূপেনেৱ অট্ঠাসি. ব্ৰাহ্মণো পন তং অনোলোকেত্ৱা মাণৱৱোহাৰেনেৱ ৱোহৰন্তো ‘‘সচ্চং খো ৱদেসি মাণৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ চন্দং ৱিয দাৰকো ৰুদন্তি চন্দং অভিপত্থযং ৰুদন্তো দাৰকো ৱিযাতি অত্থো. কালকতাভিপত্থযিন্তি কালকতং অভিপত্থযিং. ‘‘অভিপত্থয’’ন্তিপি পাঠো.
১২১৪-৫. আদিত্তন্তি সোকগ্গিনা আদিত্তং. নিব্বাপযে দৰন্তি নিব্বাপযি দৰথং সোকপৰিড়াহং. অব্বহীতি উদ্ধৰি.
অথ ব্ৰাহ্মণো সোকং ৱিনোদেত্ৱা অত্তনো উপদেসদাযকং দিব্বৰূপেন ঠিতং দিস্ৱা ‘‘কো নাম ত্ৱ’’ন্তি পুচ্ছন্তো –
১২১৭. ‘‘দেৱতা নুসি গন্ধব্বো, অদু সক্কো পুৰিন্দদো;
কো ৱা ত্ৱং কস্স ৱা পুত্তো, কথং জানেমু তং ময’’ন্তি. –
আহ. সোপি তস্স –
১২১৮. ‘‘যঞ্চ কন্দসি যঞ্চ ৰোদসি, পুত্তং আড়াহনে সযং দহিত্ৱা;
স্ৱাহং কুসলং কৰিত্ৱা কম্মং, তিদসানং সহব্যতং গতো’’তি. –
অত্তানং কথেসি. তত্থ যঞ্চ কন্দসি যঞ্চ ৰোদসীতি যং তৱ পুত্তং মট্ঠকুণ্ডলিং উদ্দিস্স ৰোদসি, অস্সূনি মুঞ্চসি.
অথ নং ব্ৰাহ্মণো আহ –
১২১৯. ‘‘অপ্পং ৱা বহুং ৱা নাদ্দসাম, দানং দদন্তস্স সকে অগাৰে;
উপোসথকম্মং ৱা তাদিসং, কেন কম্মেন গতোসি দেৱলোক’’ন্তি.
তত্থ ‘‘উপোসথকম্মং ৱা তাদিসং নাদ্দসামা’’তি যোজনা.
অথ নং মাণৱো আহ –
১২২০. ‘‘আবাধিকোহং দুক্খিতো গিলানো, আতুৰৰূপোম্হি সকে নিৱেসনে;
বুদ্ধং ৱিগতৰজং ৱিতিণ্ণকঙ্খং, অদ্দক্খিং সুগতং অনোমপঞ্ঞং.
১২২১. ‘‘স্ৱাহং মুদিতমনো পসন্নচিত্তো, অঞ্জলিং অকৰিং তথাগতস্স;
তাহং কুসলং কৰিত্ৱান কম্মং, তিদসানং সহব্যতং গতো’’তি.
১২২০-২১. তত্থ আবাধিকোতি আবাধসমঙ্গী. দুক্খিতোতি তেনেৱ আবাধিকভাৱেন জাতদুক্খো. গিলানোতি গিলাযমানোতি অত্থো. আতুৰৰূপোতি দুক্খৱেদনাভিতুন্নকাযো. ৱিগতৰজন্তি ৱিগতৰাগাদিৰজং. ৱিতিণ্ণকঙ্খন্তি সব্বসো সংসযানং সমুচ্ছিন্নত্তা তিণ্ণৱিচিকিচ্ছং. অনোমপঞ্ঞন্তি পৰিপুণ্ণপঞ্ঞং, সব্বঞ্ঞুন্তি অত্থো. অকৰিন্তি অকাসিং. তাহন্তি তং অহং.
এৱং তস্মিং কথেন্তেযেৱ ব্ৰাহ্মণস্স সকলসৰীৰং পীতিযা পৰিপূৰি. সো তং পীতিং পৱেদেন্তো –
১২২২. ‘‘অচ্ছৰিযং ৱত অব্ভুতং ৱত,
অঞ্জলিকম্মস্স অযমীদিসো ৱিপাকো;
অহম্পি মুদিতমনো পসন্নচিত্তো,
অজ্জেৱ বুদ্ধং সৰণং ৱজামী’’তি. – আহ;
তত্থ অনভিণ্হপ্পৱত্তিতায অচ্ছৰং পহৰিতুং যোগ্গন্তি অচ্ছৰিযং, অভূতপুব্বতায অব্ভুতং. উভযেনপি ৱিম্হযাৱহতংযেৱ দস্সেত্ৱা ‘‘অহম্পি মুদিতমনো পসন্নচিত্তো, অজ্জেৱ বুদ্ধং সৰণং ৱজামী’’তি আহ.
অথ নং দেৱপুত্তো সৰণগমনে সীলসমাদানে চ নিযোজেন্তো –
১২২৩. ‘‘অজ্জেৱ বুদ্ধং সৰণং ৱজাহি, ধম্মঞ্চ সঙ্ঘঞ্চ পসন্নচিত্তো;
তথেৱ সিক্খায পদানি পঞ্চ, অখণ্ডফুল্লানি সমাদিযস্সু.
১২২৪. ‘‘পাণাতিপাতা ৱিৰমস্সু খিপ্পং, লোকে অদিন্নং পৰিৱজ্জযস্সু;
অমজ্জপো মা চ মুসা ভণাহি, সকেন দাৰেন চ হোহি তুট্ঠো’’তি. –
গাথাদ্ৱযমাহ.
১২২৩. তত্থ তথেৱাতি যথা পসন্নচিত্তো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৱা’’তি বুদ্ধং সৰণং ৱজেসি, তথেৱ ‘‘স্ৱাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো’’তি পসন্নচিত্তো ধম্মঞ্চ সঙ্ঘঞ্চ সৰণং ৱজাহি. যথা ৱা পসন্নচিত্তো ৰতনত্তযং সৰণং ৱজেসি, তথেৱ ‘‘অযং একংসতো দিট্ঠেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চ হিতসুখাৱহো’’তি পসন্নচিত্তো সিক্খায অধিসীলসিক্খায পদানি কোট্ঠাসভূতানি অধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাসিক্খায ৱা উপাযভূতানি পঞ্চসীলানি অৱিকোপনতো চ অসংকিলিস্সনতো চ অখণ্ডফুল্লানি সমাদিযস্সু, সমাদায ৱত্তস্সূতি অত্থো.
এৱং দেৱপুত্তেন সৰণগমনে সীলসমাদানে চ নিযোজিতো ব্ৰাহ্মণো তস্স ৱচনং সিৰসা সম্পটিচ্ছন্তো –
১২২৫. ‘‘অত্থকামোসি মে যক্খ, হিতকামোসি দেৱতে;
কৰোমি তুয্হং ৱচনং, ত্ৱংসি আচৰিযো মমা’’তি. –
গাথং ৱত্ৱা তত্থ পতিট্ঠহন্তো –
১২২৬. ‘‘উপেমি সৰণং বুদ্ধং, ধম্মঞ্চাপি অনুত্তৰং;
সঙ্ঘঞ্চ নৰদেৱস্স, গচ্ছামি সৰণং অহং.
১২২৭. ‘‘পাণাতিপাতা ৱিৰমামি খিপ্পং, লোকে অদিন্নং পৰিৱজ্জযামি;
অমজ্জপো নো চ মুসা ভণামি, সকেন দাৰেন চ হোমি তুট্ঠো’’তি. –
গাথাদ্ৱযমাহ. তম্পি সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
ততো দেৱপুত্তো ‘‘কতং মযা ব্ৰাহ্মণস্স কত্তব্বযুত্তকং, ইদানি সযমেৱ ভগৱন্তং উপসঙ্কমিস্সতী’’তি তত্থেৱ অন্তৰধাযি. ব্ৰাহ্মণোপি খো ভগৱতি সঞ্জাতপসাদবহুমানো দেৱতায চ চোদিযমানো ‘‘সমণং গোতমং উপসঙ্কমিস্সামী’’তি ৱিহাৰাভিমুখো গচ্ছতি. তং দিস্ৱা মহাজনো ‘‘অযং ব্ৰাহ্মণো এত্তকং কালং তথাগতং অনুপসঙ্কমিত্ৱা অজ্জ পুত্তসোকেন উপসঙ্কমতি, কীদিসী নু খো ধম্মদেসনা ভৱিস্সতী’’তি তং অনুবন্ধি.
ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা পটিসন্থাৰং কত্ৱা এৱমাহ ‘‘সক্কা নু খো ভো গোতম কিঞ্চি দানং অদত্ৱা সীলং ৱা অৰক্খিত্ৱা কেৱলং তুম্হেসু পসাদমত্তেন সগ্গে নিব্বত্তিতু’’ন্তি. ‘‘ননু, ব্ৰাহ্মণ, অজ্জ পচ্চূসৱেলাযং মট্ঠকুণ্ডলিনা দেৱপুত্তেন অত্তনো দেৱলোকূপপত্তিকাৰণং তুয্হং কথিক’’ন্তি ভগৱা অৱোচ. তস্মিং খণে মট্ঠকুণ্ডলীদেৱপুত্তো সহ ৱিমানেন আগন্ত্ৱা দিস্সমানৰূপো ৱিমানতো ওৰুয্হ ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গয্হ একমন্তং অট্ঠাসি. অথ ভগৱা তস্সং পৰিসতি তেন দেৱপুত্তেন কতসুচৰিতং কথেত্ৱা পৰিসায চিত্তকল্লতং ঞত্ৱা সামুক্কংসিকং ধম্মদেসনং অকাসি. দেসনাপৰিযোসানে দেৱপুত্তো চ ব্ৰাহ্মণো চ সন্নিপতিতপৰিসা চাতি চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
মট্ঠকুণ্ডলীৱিমানৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.