নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
খুদ্দকনিকাযে
ৱিমানৱত্থু-অট্ঠকথা
গন্থাৰম্ভকথা
মহাকাৰুণিকং নাথং, ঞেয্যসাগৰপাৰগুং;
ৱন্দে নিপুণগম্ভীৰ-ৱিচিত্ৰনযদেসনং.
ৱিজ্জাচৰণসম্পন্না, যেন নিয্যন্তি লোকতো;
ৱন্দে তমুত্তমং ধম্মং, সম্মাসম্বুদ্ধপূজিতং.
সীলাদিগুণসম্পন্নো, ঠিতো মগ্গফলেসু যো;
ৱন্দে অৰিযসঙ্ঘং তং, পুঞ্ঞক্খেত্তং অনুত্তৰং.
ৱন্দনাজনিতং পুঞ্ঞং, ইতি যং ৰতনত্তযে;
হতন্তৰাযো সব্বত্থ, হুত্ৱাহং তস্স তেজসা.
দেৱতাহি কতং পুঞ্ঞং, যং যং পুৰিমজাতিসু;
তস্স তস্স ৱিমানাদি-ফলসম্পত্তিভেদতো.
পুচ্ছাৱসেন যা তাসং, ৱিস্সজ্জনৱসেন চ;
পৱত্তা দেসনা কম্ম-ফলপচ্চক্খকাৰিনী.
ৱিমানৱত্থু ইচ্চেৱ, নামেন ৱসিনো পুৰে;
যং খুদ্দকনিকাযস্মিং, সঙ্গাযিংসু মহেসযো.
তস্সাহমৱলম্বিত্ৱা, পোৰাণট্ঠকথানযং;
তত্থ তত্থ নিদানানি, ৱিভাৱেন্তো ৱিসেসতো.
সুৱিসুদ্ধং অসংকিণ্ণং, নিপুণত্থৱিনিচ্ছযং;
মহাৱিহাৰৱাসীনং, সমযং অৱিলোমযং.
যথাবলং কৰিস্সামি, অত্থসংৱণ্ণনং সুভং;
সক্কচ্চং ভাসতো তং মে, নিসামযথ সাধৱোতি.
তত্থ ৱিমানানীতি ৱিসিট্ঠমানানি দেৱতানং কীড়ানিৱাসট্ঠানানি. তানি হি তাসং সুচৰিতকম্মানুভাৱনিব্বত্তানি যোজনিকদ্ৱিযোজনিকাদিপমাণৱিসেসযুত্ততায, নানাৰতনসমুজ্জলানি ৱিচিত্তৱণ্ণসণ্ঠানানি সোভাতিসযযোগেন ৱিসেসতো মাননীযতায চ ‘‘ৱিমানানী’’তি ৱুচ্চন্তি. ৱিমানানং ৱত্থু কাৰণং এতিস্সাতি ৱিমানৱত্থু, ‘‘পীঠং তে সোৱণ্ণময’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তা দেসনা. নিদস্সনমত্তঞ্চেতং তাসং দেৱতানং ৰূপভোগপৰিৱাৰাদিসম্পত্তিযো তংনিব্বত্তককম্মঞ্চ নিস্সায ইমিস্সা দেসনায পৱত্তত্তা. ৱিপাকমুখেন ৱা কম্মন্তৰমানস্স কাৰণভাৱতো ৱিমানৱত্থূতি ৱেদিতব্বং.
তযিদং কেন ভাসিতং, কত্থ ভাসিতং, কদা ভাসিতং, কস্মা চ ভাসিতন্তি? ৱুচ্চতে – ইদঞ্হি ৱিমানৱত্থু দুৱিধেন পৱত্তং – পুচ্ছাৱসেন ৱিস্সজ্জনৱসেন চ. তত্থ ৱিস্সজ্জনগাথা তাহি তাহি দেৱতাহি ভাসিতা, পুচ্ছাগাথা পন কাচি ভগৱতা ভাসিতা, কাচি সক্কাদীহি, কাচি সাৱকেহি থেৰেহি. তত্থাপি যেভুয্যেন যো সো কপ্পানং সতসহস্সাধিকং একং অসঙ্খ্যেয্যং বুদ্ধস্স ভগৱতো অগ্গসাৱকভাৱায পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰে সম্ভৰন্তো অনুক্কমেন সাৱকপাৰমিযো পূৰেত্ৱা, ছড়ভিঞ্ঞাচতুপটিসম্ভিদাদিগুণৱিসেসপৰিৱাৰস্স, সকলস্স সাৱকপাৰমিঞাণস্স মত্থকং পত্তো দুতিযে অগ্গসাৱকট্ঠানে ঠিতো ইদ্ধিমন্তেসু চ ভগৱতা এতদগ্গে ঠপিতো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো, তেন ভাসিতা.
ভাসন্তেন চ পঠমং তাৱ লোকহিতায দেৱচাৰিকং চৰন্তেন দেৱলোকে দেৱতানং পুচ্ছাৱসেন পুন ততো মনুস্সলোকং আগন্ত্ৱা মনুস্সানং পুঞ্ঞফলস্স পচ্চক্খকৰণত্থং পুচ্ছং ৱিস্সজ্জনঞ্চ একজ্ঝং কত্ৱা ভগৱতো পৱেদেত্ৱা ভিক্খূনং ভাসিতা, সক্কেন পুচ্ছাৱসেন, দেৱতাহি তস্স ৱিস্সজ্জনৱসেন ভাসিতাপি মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স ভাসিতা এৱ. এৱং ভগৱতা থেৰেহি চ দেৱতাহি চ পুচ্ছাৱসেন, দেৱতাহি তস্সা ৱিস্সজ্জনৱসেন চ তত্থ তত্থ ভাসিতা পচ্ছা ধম্মৱিনযং সঙ্গাযন্তেহি ধম্মসঙ্গাহকেহি একতো কত্ৱা ‘‘ৱিমানৱত্থু’’ইচ্চেৱ সঙ্গহং আৰোপিতা. অযং তাৱেত্থ ‘‘কেন ভাসিত’’ন্তিআদীনং পদানং সঙ্খেপতো সাধাৰণতো চ ৱিস্সজ্জনা.
ৱিত্থাৰতো পন ‘‘কেন ভাসিত’’ন্তি পদস্স অনোমদস্সিস্স ভগৱতো পাদমূলে কতপণিধানতো পট্ঠায মহাথেৰস্স আগমনীযপটিপদা কথেতব্বা, সা পন আগমট্ঠকথাসু তত্থ তত্থ ৱিত্থাৰিতাতি তত্থ আগতনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. অসাধাৰণতো ‘‘কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদীনং পদানং ৱিস্সজ্জনা তস্স তস্স ৱিমানস্স অত্থৱণ্ণনানযেনেৱ আগমিস্সতি.
অপৰে পন ভণন্তি – একদিৱসং আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স ৰহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি ‘‘এতৰহি খো মনুস্সা অসতিপি ৱত্থুসম্পত্তিযা খেত্তসম্পত্তিযা অত্তনো চ চিত্তপসাদসম্পত্তিযা তানি তানি পুঞ্ঞানি কত্ৱা দেৱলোকে নিব্বত্তা উড়াৰসম্পত্তিং পচ্চনুভোন্তি, যংনূনাহং দেৱচাৰিকং চৰন্তো তা দেৱতা কাযসক্খিং কত্ৱা তাহি যথূপচিতং পুঞ্ঞং যথাধিগতঞ্চ পুঞ্ঞফলং কথাপেত্ৱা তমত্থং ভগৱতো আৰোচেয্যং. এৱং মে সত্থা গগনতলে পুণ্ণচন্দং উট্ঠাপেন্তো ৱিয মনুস্সানং কম্মফলং পচ্চক্খতো দস্সেন্তো অপ্পকানম্পি কাৰানং আযতনগতায সদ্ধায ৱসেন উড়াৰফলতং ৱিভাৱেন্তো তং তং ৱিমানৱত্থুং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা মহতিং ধম্মদেসনং পৱত্তেস্সতি, সা হোতি বহুজনস্স অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সান’’ন্তি. সো আসনা ৱুট্ঠহিত্ৱা ৰত্তদুপট্টং নিৱাসেত্ৱা অপৰং ৰত্তদুপট্টং একংসং কত্ৱা সমন্ততো জাতিহিঙ্গুলিকধাৰা ৱিজ্জুলতা ৱিয সঞ্ঝাপভানুৰঞ্জিতো ৱিয চ জঙ্গমো অঞ্জনগিৰিসিখৰো, ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসিন্নো অত্তনো অধিপ্পাযং আৰোচেত্ৱা ভগৱতা অনুঞ্ঞাতো উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা, ততো ৱুট্ঠায ইদ্ধিবলেন তঙ্খণঞ্ঞেৱ তাৱতিংসভৱনং গন্ত্ৱা তত্থ তত্থ তাহি তাহি দেৱতাহি যথূপচিতং পুঞ্ঞকম্মং পুচ্ছি, তস্স তা কথেসুং. ততো মনুস্সলোকং আগন্ত্ৱা তং সব্বং তত্থ পৱত্তিতনিযামেনেৱ ভগৱতো আৰোচেসি, তং সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসি. ইচ্চেতং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা সম্পত্তপৰিসায ৱিত্থাৰেন ধম্মং দেসেসীতি.
তং পনেতং ৱিমানৱত্থু ৱিনযপিটকং সুত্তন্তপিটকং অভিধম্মপিটকন্তি তীসু পিটকেসু সুত্তন্তপিটকপৰিযাপন্নং, দীঘনিকাযো মজ্ঝিমনিকাযো সংযুত্তনিকাযো অঙ্গুত্তৰনিকাযো খুদ্দকনিকাযোতি পঞ্চসু নিকাযেসু খুদ্দকনিকাযপৰিযাপন্নং, সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণং গাথা উদানং ইতিৱুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৱেদল্লন্তি নৱসু সাসনঙ্গেসু গাথাসঙ্গহং.
‘‘দ্ৱাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৱে সহস্সানি ভিক্খুতো;
চতুৰাসীতি সহস্সানি, যে মে ধম্মা পৱত্তিনো’’তি. (থেৰগা. ১০২৭) –
এৱং ধম্মভণ্ডাগাৰিকেন পটিঞ্ঞাতেসু চতুৰাসীতিযা ধম্মক্খন্ধসহস্সেসু কতিপযধম্মক্খন্ধসঙ্গহং. ৱগ্গতো পীঠৱগ্গো চিত্তলতাৱগ্গো পাৰিচ্ছত্তকৱগ্গো মঞ্জিট্ঠকৱগ্গো মহাৰথৱগ্গো পাযাসিৱগ্গো সুনিক্খিত্তৱগ্গোতি সত্ত ৱগ্গা. ৱত্থুতো পঠমে ৱগ্গে সত্তৰস ৱত্থূনি, দুতিযে একাদস, ততিযে দস, চতুত্থে দ্ৱাদস, পঞ্চমে চতুদ্দস, ছট্ঠে দস, সত্তমে একাদসাতি অন্তৰৱিমানানং অগ্গহণে পঞ্চাসীতি, গহণে পন তেৱীসসতং ৱত্থূনি, গাথাতো পন দিযড্ঢসহস্সগাথা. তস্স ৱগ্গেসু পীঠৱগ্গো আদি, ৱত্থূসু সোৱণ্ণপীঠৱত্থু আদি, তস্সাপি ‘‘পীঠং তে সোৱণ্ণময’’ন্তি গাথা আদি.
১. ইত্থিৱিমানং
১. পীঠৱগ্গো
১. পঠমপীঠৱিমানৱণ্ণনা
তত্থ পঠমৱত্থুস্স অযং অট্ঠুপ্পত্তি – ভগৱতি সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তে জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে ৰঞ্ঞা পসেনদিনা কোসলেন বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স সত্তাহং অসদিসদানে পৱত্তিতে তদনুৰূপেন অনাথপিণ্ডিকেন মহাসেট্ঠিনা তযো দিৱসে, তথা ৱিসাখায মহাউপাসিকায মহাদানে দিন্নে অসদিসদানস্স পৱত্তি সকলজম্বুদীপে পাকটা অহোসি. অথ মহাজনো তত্থ তত্থ কথং সমুট্ঠাপেসি ‘‘কিং নু খো এৱং উড়াৰৱিভৱপৰিচ্চাগেনেৱ দানং মহপ্ফলতৰং ভৱিস্সতি, উদাহু অত্তনো ৱিভৱানুৰূপপৰিচ্চাগেনাপী’’তি. ভিক্খূ তং কথং সুত্ৱা ভগৱতো আৰোচেসুং. ভগৱা ‘‘ন, ভিক্খৱে, দেয্যধম্মসম্পত্তিযাৱ দানং মহপ্ফলতৰং ভৱিস্সতি, অথ খো চিত্তপসাদসম্পত্তিযা চ খেত্তসম্পত্তিযা চ, তস্মা কুণ্ডকমুট্ঠিমত্তম্পি পিলোতিকামত্তম্পি তিণপণ্ণসন্থাৰমত্তম্পি পূতিমুত্তহৰীতকমত্তম্পি ৱিপ্পসন্নেন চেতসা দক্খিণেয্যপুগ্গলে পতিট্ঠাপিতং, তম্পি মহপ্ফলতৰং ভৱিস্সতি মহাজুতিকং মহাৱিপ্ফাৰ’’ন্তি আহ. তথা হি ৱুত্তং সক্কেন দেৱানমিন্দেন –
‘‘নত্থি চিত্তে পসন্নম্হি, অপ্পিকা নাম দক্খিণা;
তথাগতে ৱা সম্বুদ্ধে, অথ ৱা তস্স সাৱকে’’তি. (ৱি. ৱ. ৮০৪);
সা পনেসা কথা সকলজম্বুদীপে ৱিত্থাৰিকা অহোসি. মনুস্সা সমণব্ৰাহ্মণকপণদ্ধিকৱণিব্বকযাচকানং যথাৱিভৱং দানানি দেন্তি, গেহঙ্গণে পানীযং উপট্ঠপেন্তি, দ্ৱাৰকোট্ঠকেসু আসনানি ঠপেন্তি. তেন চ সমযেন অঞ্ঞতৰো পিণ্ডপাতচাৰিকো থেৰো পাসাদিকেন অভিক্কন্তেন পটিক্কন্তেন আলোকিতেন ৱিলোকিতেন সমিঞ্জিতেন পসাৰিতেন ওক্খিত্তচক্খু ইৰিযাপথসম্পন্নো পিণ্ডায চৰন্তো উপকট্ঠে কালে অঞ্ঞতৰং গেহং সম্পাপুণি. তত্থেকা কুলধীতা সদ্ধা পসন্না থেৰং পস্সিত্ৱা সঞ্জাতগাৰৱবহুমানা উড়াৰপীতিসোমনস্সং উপ্পাদেত্ৱা গেহং পৱেসেত্ৱা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা অত্তনো পীঠং পঞ্ঞাপেত্ৱা তস্স উপৰি পীতকং মট্ঠৱত্থং অত্থৰিত্ৱা অদাসি. অথ থেৰে তত্থ নিসিন্নে ‘‘ইদং ময্হং উত্তমং পুঞ্ঞক্খেত্তং উপট্ঠিত’’ন্তি পসন্নচিত্তা যথাৱিভৱং আহাৰেন পৰিৱিসি, বীজনিঞ্চ গহেত্ৱা বীজি. সো থেৰো কতভত্তকিচ্চো আসনদানভোজনদানাদিপটিসংযুত্তং ধম্মিং কথং কথেত্ৱা পক্কামি. সা ইত্থী তং অত্তনো দানং তঞ্চ ধম্মকথং পচ্চৱেক্খন্তী পীতিযা নিৰন্তৰং ফুট্ঠসৰীৰা হুত্ৱা তং পীঠম্পি থেৰস্স অদাসি.
ততো অপৰেন সমযেন অঞ্ঞতৰেন ৰোগেন ফুট্ঠা কালং কত্ৱা তাৱতিংসভৱনে দ্ৱাদসযোজনিকে কনকৱিমানে নিব্বত্তি. অচ্ছৰাসহস্সং চস্সা পৰিৱাৰো অহোসি, পীঠদানানুভাৱেন চস্সা যোজনিকো কনকপল্লঙ্কো নিব্বত্তি আকাসচাৰী সীঘজৱো উপৰি কূটাগাৰসণ্ঠানো, তেন তং ‘‘পীঠৱিমান’’ন্তি ৱুচ্চতি. তঞ্হি সুৱণ্ণৱণ্ণং ৱত্থং অত্থৰিত্ৱা দিন্নত্তা কম্মসৰিক্খতং ৱিভাৱেন্তং সুৱণ্ণমযং অহোসি, পীতিৱেগস্স বলৱভাৱেন সীঘজৱং, দক্খিণেয্যস্স চিত্তৰুচিৱসেন দিন্নত্তা যথাৰুচিগামী, পসাদসম্পত্তিযা উড়াৰতায সব্বসোৱ পাসাদিকং সোভাতিসযযুত্তঞ্চ অহোসি.
অথেকস্মিং উস্সৱদিৱসে দেৱতাসু যথাসকং দিব্বানুভাৱেন উয্যানকীড়নত্থং নন্দনৱনং গচ্ছন্তীসু সা দেৱতা দিব্বৱত্থনিৱত্থা দিব্বাভৰণৱিভূসিতা অচ্ছৰাসহস্সপৰিৱাৰা সকভৱনা নিক্খমিত্ৱা তং পীঠৱিমানং অভিৰুয্হ মহতিযা দেৱিদ্ধিযা মহন্তেন সিৰিসোভগ্গেন সমন্ততো চন্দো ৱিয সূৰিযো ৱিয চ ওভাসেন্তী উয্যানং গচ্ছতি. তেন চ সমযেন আযস্মা মহামোগ্গল্লানো হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ দেৱচাৰিকং চৰন্তো তাৱতিংসভৱনং উপগতো তস্সা দেৱতায অৱিদূৰে অত্তানং দস্সেসি. অথ সা দেৱতা তং দিস্ৱা সমুপ্পন্নবলৱপসাদগাৰৱা সহসা পল্লঙ্কতো ওৰুয্হ থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং পগ্গয্হ নমস্সমানা অট্ঠাসি. থেৰো কিঞ্চাপি তায অঞ্ঞেহি চ সত্তেহি যথূপচিতং কুসলাকুসলং অত্তনো যথাকম্মূপগঞাণানুভাৱেন হত্থতলে ঠপিতআমলকং ৱিয পঞ্ঞাবলভেদেন পচ্চক্খতো পস্সতি, তথাপি যস্মা দেৱতানং উপপত্তিসমনন্তৰমেৱ ‘‘কুতো নু খো অহং চৱিত্ৱা ইধূপপন্না, কিং নু খো কুসলকম্মং কত্ৱা ইমং সম্পত্তিং পটিলভামী’’তি অতীতভৱং যথূপচিতঞ্চ কম্মং উদ্দিস্স যেভুয্যেন ধম্মতাসিদ্ধা উপধাৰণা, তস্সা চ যাথাৱতো ঞাণং উপ্পজ্জতি, তস্মা তায দেৱতায কতকম্মং কথাপেত্ৱা সদেৱকস্স লোকস্স কম্মফলং পচ্চক্খং কাতুকামো –
১. ‘‘পীঠং তে সোৱণ্ণমযং উড়াৰং, মনোজৱং গচ্ছতি যেনকামং;
অলঙ্কতে মল্যধৰে সুৱত্থে, ওভাসসি ৱিজ্জুৰিৱব্ভ কূটং.
২. ‘‘কেন তেতাদিসো ৱণ্ণো, কেন তে ইধ মিজ্ঝতি;
উপ্পজ্জন্তি চ তে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.
৩. ‘‘পুচ্ছামি তং দেৱি মহানুভাৱে,
মনুস্সভূতা কিমকাসি পুঞ্ঞং;
কেনাসি এৱং জলিতানুভাৱা,
ৱণ্ণো চ তে সব্বদিসা পভাসতী’’তি. আহ –
৪. ‘‘সা দেৱতা অত্তমনা, মোগ্গল্লানেন পুচ্ছিতা;
পঞ্হং পুট্ঠা ৱিযাকাসি, যস্স কম্মস্সিদং ফলং’’.
৫. ‘‘অহং মনুস্সেসু মনুস্সভূতা, অব্ভাগতানাসনকং অদাসিং;
অভিৱাদযিং অঞ্জলিকং অকাসিং, যথানুভাৱঞ্চ অদাসি দানং.
৬. ‘‘তেন মেতাদিসো ৱণ্ণো, তেন মে ইধ মিজ্ঝতি;
উপ্পজ্জন্তি চ মে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.
৭. ‘‘অক্খামি তে ভিক্খু মহানুভাৱ, মনুস্সভূতা যমকাসি পুঞ্ঞং;
তেনম্হি এৱং জলিতানুভাৱা, ৱণ্ণো চ মে সব্বদিসা পভাসতী’’তি.
১. তত্থ পীঠন্তি যংকিঞ্চি তাদিসং দাৰুক্খন্ধম্পি আপণম্পি বলিকৰণপীঠম্পি ৱেত্তাসনম্পি মসাৰকাদিৱিসেসনামং দাৰুমযাদিআসনম্পি ৱুচ্চতি. তথা হি ‘‘পাদপীঠং পাদকথলিক’’ন্তি (মহাৱ. ২০৯; চূড়ৱ. ৭৫) এত্থ পাদঠপনযোগ্গং পীঠাদিকং দাৰুক্খন্ধং ৱুচ্চতি, ‘‘পীঠসপ্পী’’তি (মি. প. ৫.৩.১) এত্থ হত্থেন গহণযোগ্গং. ‘‘পীঠিকা’’তি পন একচ্চেসু জনপদেসু দেসৱোহাৰেন আপণং. ‘‘ভূতপীঠিকা দেৱকুলপীঠিকা’’তি এত্থ দেৱতানং বলিকৰণট্ঠানভূতং পীঠং. ‘‘ভদ্দপীঠ’’ন্তি এত্থ ৱেত্তলতাদীহি উপৰি ৱীতং আসনং, যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ভদ্দপীঠং উপানযী’’তি. ‘‘সুপঞ্ঞত্তং মঞ্চপীঠং. মঞ্চং ৱা পীঠং ৱা কাৰযমানেনা’’তি (পাচি. ৫২২) চ আদীসু মসাৰকাদিভেদং দাৰুমযাদিআসনং. ইধ পন পল্লঙ্কাকাৰসণ্ঠিতং দেৱতায পুঞ্ঞানুভাৱাভিনিব্বত্তং যোজনিকং কনকৱিমানং ৱেদিতব্বং.
তেতি তে-সদ্দো ‘‘ন তে সুখং পজানন্তি, যে ন পস্সন্তি নন্দন’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.১১, ২২৬) ত-সদ্দস্স ৱসেন পচ্চত্তবহুৱচনে আগতো. ‘‘নমো তে পুৰিসাজঞ্ঞ, নমো তে পুৰিসুত্তম (দী. নি. ৩.২৭৮; সু. নি. ৫৪৯). নমো তে বুদ্ধ ৱীৰত্থূ’’তি (সং. নি. ১.৯০) চ আদীসু তুম্হ-সদ্দস্স ৱসেন সম্পদানে, তুয্হন্তি অত্থো. ‘‘কিং তে দিট্ঠং কিন্তি তে সুতং. উপধী তে সমতিক্কন্তা, আসৱা তে পদালিতা’’তি (ম. নি. ২.৪০০; সু. নি. ৫৫১) চ আদীসু কৰণে. ‘‘কিং তে ৱতং কিং পন ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তিআদীসু (ৱি. ৱ. ১২৫১; জা. ১.১০.৯২) সামিঅত্থে. ইধাপি সামিঅত্থে দট্ঠব্বো. তৱাতি হি অত্থো.
সোৱণ্ণমযন্তি এত্থ সুৱণ্ণ-সদ্দো ‘‘সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে’’তি (ম. নি. ১.১৪৮) চ ‘‘সুৱণ্ণতা সুসৰতা’’তি (খু. পা. ৮.১১) চ এৱমাদীসু ছৱিসম্পত্তিযং আগতো. ‘‘কাকং সুৱণ্ণা পৰিৱাৰযন্তী’’তিআদীসু (জা. ১.১.৭৭) গৰুড়ে. ‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণো কঞ্চনসন্নিভত্তচো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.২০০) জাতৰূপে. ইধাপি জাতৰূপে এৱ দট্ঠব্বো. তঞ্হি বুদ্ধানং সমানৱণ্ণতায সোভনো ৱণ্ণো এতস্সাতি সুৱণ্ণন্তি ৱুচ্চতি. সুৱণ্ণমেৱ সোৱণ্ণং যথা ‘‘ৱেকতং ৱেসম’’ন্তি চ. ময-সদ্দো চ ‘‘অনুঞ্ঞাতপটিঞ্ঞাতা, তেৱিজ্জা মযমস্মুভো’’তিআদীসু (সু. নি. ৫৯৯; ম. নি. ২.৪৫৫) অস্মদত্থে আগতো. ‘‘মযং নিস্সায হেমায, জাতমণ্ডো দৰী সুভা’’তি এত্থ পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘মনোমযা পীতিভক্খা সযংপভা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৩৯; ৩.৩৮) নিব্বত্তিঅত্থে, বাহিৰেন পচ্চযেন ৱিনা মনসাৱ নিব্বত্তাতি মনোমযাতি ৱুত্তা. ‘‘যংনূনাহং সামং চিক্খল্লং মদ্দিত্ৱা সব্বমত্তিকামযং কুটিকং কৰেয্য’’ন্তিআদীসু (পাৰা. ৮৪) ৱিকাৰত্থে. ‘‘দানমযং সীলময’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩০৫) পদপূৰণমত্তে. ইধাপি ৱিকাৰত্থে, পদপূৰণমত্তে ৱা দট্ঠব্বো. যদা হি সুৱণ্ণেন নিব্বত্তং সোৱণ্ণমযন্তি অযমত্থো, তদা সুৱণ্ণস্স ৱিকাৰো সোৱণ্ণমযন্তি ৱিকাৰত্থে ময-সদ্দো দট্ঠব্বো, ‘‘নিব্বত্তিঅত্থে’’তিপি ৱত্তুং ৱট্টতিযেৱ. যদা পন সুৱণ্ণেন নিব্বত্তং সোৱণ্ণন্তি অযমত্থো, তদা সোৱণ্ণমেৱ সোৱণ্ণমযন্তি পদপূৰণমত্তে ময-সদ্দো দট্ঠব্বো.
উড়াৰন্তি পণীতম্পি সেট্ঠম্পি মহন্তম্পি. উড়াৰ-সদ্দো হি ‘‘পুব্বেনাপৰং উড়াৰং ৱিসেসং অধিগচ্ছতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৩৭৬) পণীতে আগতো. ‘‘উড়াৰায খলু ভৱং ৱচ্ছাযনো সমণং গোতমং পসংসায পসংসতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৮৮) সেট্ঠে. ‘‘উড়াৰভোগা উড়াৰযসা ওড়াৰিক’’ন্তি চ আদীসু (ধ. স. ৮৯৪, ৮৯৬; ম. নি. ১.২৪৪) মহন্তে. তম্পি চ ৱিমানং মনুঞ্ঞভাৱেন উপভুঞ্জন্তানং অতিত্তিকৰণত্থেন পণীতং, সমন্তপাসাদিকতাদিনা পসংসিততায সেট্ঠং, পমাণমহন্ততায চ মহগ্ঘতায চ মহন্তং, তীহিপি অত্থেহি উড়াৰমেৱাতি ৱুত্তং উড়াৰন্তি.
মনোজৱন্তি এত্থ মনোতি চিত্তং. যদিপি মনো-সদ্দো সব্বেসম্পি কুসলাকুসলাব্যাকতচিত্তানং সাধাৰণৱাচী, ‘‘মনোজৱ’’ন্তি পন ৱুত্তত্তা যত্থ কত্থচি আৰম্মণে পৱত্তনকস্স কিৰিযমযচিত্তস্স ৱসেন ৱেদিতব্বং. তস্মা মনসো ৱিয জৱো এতস্সাতি মনোজৱং যথা ওট্ঠমুখোতি, অতিৱিয সীঘগমনন্তি অত্থো. মনো হি লহুপৰিৱত্তিতায অতিদূৰেপি ৱিসযে খণেনেৱ নিপততি, তেনাহ ভগৱা – ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি যং এৱং লহুপৰিৱত্তং, যথযিদং, ভিক্খৱে, চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮) ‘‘দূৰঙ্গমং একচৰ’’ন্তি (ধ. প. ৩৭) চ. গচ্ছতীতি তস্সা দেৱতায ৱসনৱিমানতো উয্যানং উদ্দিস্স আকাসেন গচ্ছতি.
যেনকামন্তি এত্থ কাম-সদ্দো ‘‘কামা হি চিত্ৰা মধুৰা মনোৰমা, ৱিৰূপৰূপেন মথেন্তি চিত্ত’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ৫০; থেৰগা. ৭৮৭) মনাপিযে ৰূপাদিৱিসযে আগতো. ‘‘ছন্দো কামো ৰাগো কামো’’তিআদীসু (ৱিভ. ৫৬৪; মহানি. ১; চূড়নি. ৮ অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস) ছন্দৰাগে. ‘‘কিলেসকামো কামুপাদান’’ন্তিআদীসু (ধ. স. ১২১৯; মহানি. ২) সব্বস্মিং লোভে. ‘‘অত্তকামপাৰিচৰিযায ৱণ্ণং ভাসেয্যা’’তিআদীসু (পাৰা. ২৯১) গামধম্মে. ‘‘সন্তেত্থ তযো কুলপুত্তা অত্তকামৰূপা ৱিহৰন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩২৫; মহাৱ. ৪৬৬) হিতচ্ছন্দে. ‘‘অত্তাধীনো অপৰাধীনো ভুজিস্সো যেনকামংগমো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২২১; ম. নি. ১.৪২৬) সেৰিভাৱে. ইধাপি সেৰিভাৱে এৱ দট্ঠব্বো, তস্মা যেনকামন্তি যথাৰুচি, দেৱতায ইচ্ছানুৰূপন্তি অত্থো.
অলঙ্কতেতি অলঙ্কতগত্তে, নানাৱিধৰংসিজালসমুজ্জলৱিৱিধৰতনৱিজ্জোতিতেহি হত্থূপগপাদূপগাদিভেদেহি সট্ঠিসকটভাৰপৰিমাণেহি দিব্বালঙ্কাৰেহি ৱিভূসিতসৰীৰেতি অত্থো. সম্বোধনে চেতং একৱচনং. মল্যধৰেতি কপ্পৰুক্খপাৰিচ্ছত্তকসন্তানকলতাদিসম্ভৱেহি, সুৱিসুদ্ধচামীকৰৱিৱিধৰতনমযপত্তকিঞ্জক্খকেসৰেহি, সমন্ততো ৱিজ্জোতমানৱিপ্ফুৰন্তকিৰণনিকৰৰুচিৰেহি দিব্বকুসুমেহি সুমণ্ডিতকেসহত্থাদিতায মালাভাৰিনী. সুৱত্থেতি কপ্পলতানিব্বত্তানং, নানাৱিৰাগৱণ্ণৱিসেসানং সুপৰিসুদ্ধভাসুৰপ্পভানং নিৱাসনুত্তৰিযপটিচ্ছদাদীনং দিব্বৱত্থানং ৱসেন সুন্দৰৱত্থে. ওভাসসীতি ৱিজ্জোতসি. ৱিজ্জুৰিৱাতি ৱিজ্জুলতা ৱিয. অব্ভকূটন্তি ৱলাহকসিখৰে. ভুম্মত্থে হি এতং উপযোগৱচনং. ওভাসসীতি ৱা অন্তোগধহেতুঅত্থৱচনং, ওভাসেসীতি অত্থো. ইমস্মিং পক্খে ‘‘অব্ভকূট’’ন্তি উপযোগত্থে এৱ উপযোগৱচনং দট্ঠব্বং.
অযঞ্হেত্থ অত্থো – যথা নাম সঞ্ঝাপভানুৰঞ্জিতং ৰত্তৱলাহকসিখৰং পকতিযাপি ওভাসমানং সমন্ততো ৱিজ্জোতমানা ৱিজ্জুলতা নিচ্ছৰন্তী ৱিসেসতো ওভাসেতি, এৱমেৱং সুপৰিসুদ্ধতপনীযমযং নানাৰতনসমুজ্জলং পকতিপভস্সৰং ইমং ৱিমানং ত্ৱং সব্বালঙ্কাৰেহি ৱিভূসিতা সব্বসো ৱিজ্জোতযন্তীহি অত্তনো সৰীৰপ্পভাহি ৱত্থাভৰণোভাসেহি চ ৱিসেসতো ওভাসেসীতি.
এত্থ হি ‘‘পীঠ’’ন্তি নিদস্সেতব্বৱচনমেতং, ‘‘অব্ভকূট’’ন্তি নিদস্সনৱচনং. তথা ‘‘তে’’তি নিদস্সেতব্বৱচনং. তঞ্হি ‘‘পীঠ’’ন্তি ইদং অপেক্খিত্ৱা সামিৱচনেন ৱুত্তম্পি ‘‘অলঙ্কতে মল্যধৰে সুৱত্থে ওভাসসী’’তি ইমানি পদানি অপেক্খিত্ৱা পচ্চত্তৱসেন পৰিণমতি, তস্মা ‘‘ত্ৱ’’ন্তি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ৱিজ্জুৰিৱা’’তি নিদস্সনৱচনং. ‘‘ওভাসসী’’তি ইদং দ্ৱিন্নম্পি উপমেয্যুপমানানং সম্বন্ধদস্সনং. ‘‘ওভাসসী’’তি হি ইদং ‘‘ত্ৱ’’ন্তি পদং অপেক্খিত্ৱা মজ্ঝিমপুৰিসৱসেন ৱুত্তং, ‘‘পীঠ’’ন্তি ইদং অপেক্খিত্ৱা পঠমপুৰিসৱসেন পৰিণমতি. চ-সদ্দো চেত্থ লুত্তনিদ্দিট্ঠো দট্ঠব্বো. ‘‘গচ্ছতি যেনকামং ওভাসসী’’তি চ ‘‘ৱিজ্জুলতোভাসিতং অব্ভকূটং ৱিযা’’তি পচ্চত্তৱসেন চেতং উপযোগৱচনং পৰিণমতি. তথা ‘‘পীঠ’’ন্তি ৱিসেসিতব্বৱচনমেতং, ‘‘তে সোৱণ্ণমযং উড়াৰ’’ন্তিআদি তস্স ৱিসেসনং.
ননু চ ‘‘সোৱণ্ণময’’ন্তি ৱত্ৱা সুৱণ্ণস্স অগ্গলোহতায সেট্ঠভাৱতো দিব্বস্স চ ইধাধিপ্পেতত্তা ‘‘উড়াৰ’’ন্তি ন ৱত্তব্বন্তি? ন, কিঞ্চি ৱিসেসসব্ভাৱতো. যথেৱ হি মনুস্সপৰিভোগসুৱণ্ণৱিকতিতো ৰসৱিদ্ধং সেট্ঠং সুৱিসুদ্ধং, ততো আকৰুপ্পন্নং, ততো যংকিঞ্চি দিব্বং সেট্ঠং, এৱং দিব্বসুৱণ্ণেপি চামীকৰং, চামীকৰতো সাতকুম্ভং, সাতকুম্ভতো জম্বুনদং, জম্বুনদতো সিঙ্গীসুৱণ্ণং. তঞ্হি সব্বসেট্ঠং. তেনাহ সক্কো দেৱানমিন্দো –
‘‘মুত্তো মুত্তেহি সহ পুৰাণজটিলেহি, ৱিপ্পমুত্তো ৱিপ্পমুত্তেহি;
সিঙ্গীনিক্খসৱণ্ণো, ৰাজগহং পাৱিসি ভগৱা’’তি. (মহাৱ. ৫৮);
তস্মা ‘‘সোৱণ্ণময’’ন্তি ৱত্ৱাপি ‘‘উড়াৰ’’ন্তি ৱুত্তং. অথ ৱা ‘‘উড়াৰ’’ন্তি ইদং ন তস্স সেট্ঠপণীতভাৱমেৱ সন্ধায ৱুত্তং, অথ খো মহন্তভাৱম্পীতি ৱুত্তোৱাযমত্থো. এত্থ চ ‘‘পীঠ’’ন্তিআদি ফলস্স কম্মসৰিক্খতাদস্সনং. তত্থাপি ‘‘সোৱণ্ণময’’ন্তি ইমিনা তস্স ৱিমানস্স ৱত্থুসম্পদং দস্সেতি, ‘‘উড়াৰ’’ন্তি ইমিনা সোভাতিসযসম্পদং, ‘‘মনোজৱ’’ন্তি ইমিনা গমনসম্পদং. ‘‘গচ্ছতি যেনকাম’’ন্তি ইমিনা সীঘজৱতায পীঠসম্পত্তিভাৱসম্পদং দস্সেতি.
অথ ৱা ‘‘সোৱণ্ণময’’ন্তি ইমিনা তস্স পণীতভাৱং দস্সেতি, ‘‘উড়াৰ’’ন্তি ইমিনা ৱেপুল্লমহত্তং. ‘‘মনোজৱ’’ন্তি ইমিনা আনুভাৱমহত্তং. ‘‘গচ্ছতি যেনকাম’’ন্তি ইমিনা ৱিহাৰসুখত্তং দস্সেতি. ‘‘সোৱণ্ণময’’ন্তি ৱা ইমিনা তস্স অভিৰূপতং ৱণ্ণপোক্খৰতঞ্চ দস্সেতি, ‘‘উড়াৰ’’ন্তি ইমিনা দস্সনীযতং পাসাদিকতঞ্চ দস্সেতি, ‘‘মনোজৱ’’ন্তি ইমিনা সীঘসম্পদং, ‘‘গচ্ছতি যেনকাম’’ন্তি ইমিনা কত্থচি অপ্পটিহতচাৰতং দস্সেতি.
অথ ৱা তং ৱিমানং যস্স পুঞ্ঞকম্মস্স নিস্সন্দফলং, তস্স অলোভনিস্সন্দতায সোৱণ্ণমযং, অদোসনিস্সন্দতায উড়াৰং, অমোহনিস্সন্দতায মনোজৱং গচ্ছতি যেনকামং. তথা তস্স কম্মস্স সদ্ধানিস্সন্দভাৱেন সোৱণ্ণমযং, পঞ্ঞানিস্সন্দভাৱেন উড়াৰং, ৱীৰিযনিস্সন্দভাৱেন মনোজৱং, সমাধিনিস্সন্দভাৱেন গচ্ছতি যেনকামং. সদ্ধাসমাধিনিস্সন্দভাৱেন ৱা সোৱণ্ণমযং, সমাধিপঞ্ঞানিস্সন্দভাৱেন উড়াৰং, সমাধিৱীৰিযনিস্সন্দভাৱেন মনোজৱং, সমাধিসতিনিস্সন্দভাৱেন গচ্ছতি যেনকামন্তি ৱেদিতব্বং.
তত্থ যথা ‘‘পীঠ’’ন্তিআদি ৱিমানসম্পত্তিদস্সনৱসেন তস্সা দেৱতায পুঞ্ঞফলৱিভৱসম্পত্তিকিত্তনং, এৱং ‘‘অলঙ্কতে’’তিআদি অত্তভাৱসম্পত্তিদস্সনৱসেন পুঞ্ঞফলৱিভৱসম্পত্তিকিত্তনং. যথা হি সুসিক্খিতসিপ্পাচৰিযৱিৰচিতোপি ৰত্তসুৱণ্ণালঙ্কাৰো ৱিৱিধৰংসিজালসমুজ্জলমণিৰতনখচিতো এৱ সোভতি, ন কেৱলো, এৱং সব্বঙ্গসম্পন্নো চতুৰস্সসোভনোপি অত্তভাৱো সুমণ্ডিতপসাধিতোৱ সোভতি, ন কেৱলো. তেনস্সা ‘‘অলঙ্কতে’’তিআদিনা আহৰিমং সোভাৱিসেসং দস্সেতি, ‘‘ওভাসসী’’তি ইমিনা অনাহৰিমং. তথা পুৰিমেন ৱত্তমানপচ্চযনিমিত্তং সোভাতিসযং দস্সেতি, পচ্ছিমেন অতীতপচ্চযনিমিত্তং. পুৰিমেন ৱা তস্সা উপভোগৱত্থুসম্পদং দস্সেতি, পচ্ছিমেন উপভুঞ্জনকৱত্থুসম্পদং.
এত্থাহ ‘‘কিং পন তং ৱিমানং যুত্তৱাহং, উদাহু অযুত্তৱাহ’’ন্তি? যদিপি দেৱলোকে ৰথৱিমানানি যুত্তৱাহানিপি হোন্তি ‘‘সহস্সযুত্তং আজঞ্ঞৰথ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৬৪) আদিৱচনতো, তে পন দেৱপুত্তা এৱ কিচ্চকৰণকালে ৱাহৰূপেন অত্তানং দস্সেন্তি যথা এৰাৱণো দেৱপুত্তো কীড়নকালে হত্থিৰূপেন. ইদং পন অঞ্ঞঞ্চ এদিসং অযুত্তৱাহং দট্ঠব্বং.
যদি এৱং কিং তস্স ৱিমানস্স অব্ভন্তৰা ৱাযোধাতু গমনে ৱিসেসপচ্চযো, উদাহু বাহিৰাতি? অব্ভন্তৰাতি গহেতব্বং. যথা হি চন্দৱিমানসূৰিযৱিমানাদীনং দেসন্তৰগমনে তদুপজীৱীনং সত্তানং সাধাৰণকম্মনিব্বত্তং অতিৱিয সীঘজৱং মহন্তং ৱাযুমণ্ডলং তানি পেলেন্তং পৱত্তেতি, ন এৱং তং পেলেত্ৱা পৱত্তেন্তী বাহিৰা ৱাযোধাতু অত্থি. যথা চ পন চক্কৰতনং অন্তোসমুট্ঠিতায ৱাযোধাতুযা ৱসেন পৱত্ততি. ন হি তস্স চন্দৱিমানাদীনং ৱিয বাহিৰা ৱাযোধাতু পেলেত্ৱা পৱত্তিকা অত্থি ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স চিত্তৱসেন ‘‘পৱত্ততু ভৱং চক্কৰতন’’ন্তিআদিৱচনসমননন্তৰমেৱ পৱত্তনতো, এৱং তস্সা দেৱতায চিত্তৱসেন অত্তসন্নিস্সিতায ৱাযোধাতুযা গচ্ছতীতি ৱেদিতব্বং. তেন ৱুত্তং ‘‘মনোজৱং গচ্ছতি যেনকাম’’ন্তি.
২. এৱং পঠমগাথায তস্সা দেৱতায পুঞ্ঞফলসম্পত্তিং কিত্তেত্ৱা ইদানি তস্সা কাৰণভূতং পুঞ্ঞসম্পদং ৱিভাৱেতুং ‘‘কেন তেতাদিসো ৱণ্ণো’’তিআদি গাথাদ্ৱযং ৱুত্তং. তত্থ কেনাতি কিং-সদ্দো ‘‘কিং ৰাজা যো লোকং ন ৰক্খতি, কিং নু খো নাম তুম্হে মং ৱত্তব্বং মঞ্ঞথা’’তিআদীসু (পাৰা. ৪২৪) গৰহণে আগতো. ‘‘যংকিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্ন’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪৪; সং. নি. ৩.৫৯) অনিযমে. ‘‘কিং সূধ ৱিত্তং পুৰিসস্স সেট্ঠ’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ১৮৩; সং. নি. ১.৭৩) পুচ্ছাযং. ইধাপি পুচ্ছাযমেৱ দট্ঠব্বো. ‘‘কেনা’’তি চ হেতুঅত্থে কৰণৱচনং, কেন হেতুনাতি অত্থো. তেতি তৱ. এতাদিসোতি এদিসো, এতৰহি যথাদিস্সমানোতি অত্থো. ৱণ্ণোতি ৱণ্ণ-সদ্দো ‘‘কদা সঞ্ঞূড়্হা পন তে, গহপতি, ইমে সমণস্স গোতমস্স ৱণ্ণা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৭৭) গুণে আগতো. ‘‘অনেকপৰিযাযেন বুদ্ধস্স ৱণ্ণং ভাসতি, ধম্মস্স ৱণ্ণং ভাসতি, সঙ্ঘস্স ৱণ্ণং ভাসতী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪) থুতিযং. ‘‘অথ কেন নু ৱণ্ণেন, গন্ধথেনোতি ৱুচ্চতী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.২৩৪; জা. ১.৬.১১৬) কাৰণে. ‘‘তযো পত্তস্স ৱণ্ণা’’তিআদীসু (পাৰা. ৬০২) পমাণে. ‘‘চত্তাৰোমে, ভো গোতম, ৱণ্ণা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.১১৫; ম. নি. ২.৩৭৯-৩৮০) জাতিযং. ‘‘মহন্তং হত্থিৰাজৱণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৱা’’তিআদীসু সণ্ঠানে. ‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণোসি ভগৱা, সুসুক্কদাঠোসি ৱীৰিযৱা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৩৯৯; সু. নি. ৫৫৩) ছৱিৱণ্ণে. ইধাপি ছৱিৱণ্ণে এৱ দট্ঠব্বো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – কেন কীদিসেন পুঞ্ঞৱিসেসেন হেতুভূতেন দেৱতে, তৱ এতাদিসো এৱংৱিধো দ্ৱাদসযোজনানি ফৰণকপ্পভো সৰীৰৱণ্ণো জাতোতি?
কেন তে ইধ মিজ্ঝতীতি কেন পুঞ্ঞাতিসযেন তে ইধ ইমস্মিং ঠানে ইদানি তযি লব্ভমানং উড়াৰং সুচৰিতফলং ইজ্ঝতি নিপ্ফজ্জতি. উপ্পজ্জন্তীতি নিব্বত্তন্তি, অৱিচ্ছেদৱসেন উপৰূপৰি ৱত্তন্তীতি অত্থো. ভোগাতি পৰিভুঞ্জিতব্বট্ঠেন ‘‘ভোগা’’তি লদ্ধনামা ৱত্থাভৰণাদিৱিত্তূপকৰণৱিসেসা. যেতি সামঞ্ঞেন অনিযমনিদ্দেসো, কেচীতি পকাৰভেদং আমসিত্ৱা অনিযমনিদ্দেসো, উভযেনাপি পণীতপণীততৰাদিভেদে তত্থ লব্ভমানে তাদিসে ভোগে অনৱসেসতো ব্যাপেত্ৱা সঙ্গণ্হাতি. অনৱসেসব্যাপকো হি অযং নিদ্দেসো যথা ‘‘যে কেচি সঙ্খাৰা’’তি. মনসো পিযাতি মনসা পিযাযিতব্বা, মনাপিযাতি অত্থো.
এত্থ চ ‘‘এতাদিসো ৱণ্ণো’’তি ইমিনা হেট্ঠা ৱুত্তৱিসেসা তস্সা দেৱতায অত্তভাৱপৰিযাপন্না ৱণ্ণসম্পদা দস্সিতা. ‘‘ভোগা’’তি ইমিনা উপভোগপৰিভোগৱত্থুভূতা দিব্বৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বভেদা কামগুণসম্পদা. ‘‘মনসো পিযা’’তি ইমিনা তেসং ৰূপাদীনং ইট্ঠকন্তমনাপতা. ‘‘ইধ মিজ্ঝতী’’তি ইমিনা পন দিব্বআযুৱণ্ণযসসুখআধিপতেয্যসম্পদা দস্সিতা. ‘‘যে কেচি মনসো পিযা’’তি ইমিনা যানি ‘‘সো অঞ্ঞে দেৱে দসহি ঠানেহি অধিগ্গণ্হাতি দিব্বেন আযুনা দিব্বেন ৱণ্ণেন দিব্বেন সুখেন দিব্বেন যসেন দিব্বেন আধিপতেয্যেন দিব্বেহি ৰূপেহি দিব্বেহি সদ্দেহি দিব্বেহি গন্ধেহি দিব্বেহি ৰসেহি দিব্বেহি ফোট্ঠব্বেহী’’তি (সং. নি. ৪.৩৪১) সুত্তে আগতানি দস ঠানানি. তেসং ইধ অনৱসেসতো সঙ্গহো দস্সিতোতি ৱেদিতব্বো.
৩. পুচ্ছামীতি পঞ্হং কৰোমি, ঞাতুমিচ্ছামীতি অত্থো. কামঞ্চেতং ‘‘কেন তেতাদিসো ৱণ্ণো, কেন তে ইধ মিজ্ঝতি. কিমকাসি পুঞ্ঞং, কেনাসি এৱং জলিতানুভাৱা’’তি চ কিং-সদ্দগ্গহণেনেৱ অত্থন্তৰস্স অসম্ভৱতো পুচ্ছাৱসেন গাথাত্তযং ৱুত্তন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. পুচ্ছাৱিসেসভাৱঞাপনত্থং পন ‘‘পুচ্ছামী’’তি ৱুত্তং. অযঞ্হি পুচ্ছা অদিট্ঠজোতনা তাৱ ন হোতি এদিসস্স অত্থস্স মহাথেৰস্স অদিট্ঠভাৱাভাৱতো, ৱিমতিচ্ছেদনাপি ন হোতি সব্বসো সমুগ্ঘাতিতসংসযত্তা, অনুমতিপুচ্ছাপি ন হোতি ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি ৰাজঞ্ঞা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৪১৩) ৱিয অনুমতিগহণাকাৰেন অপ্পৱত্তত্তা, কথেতুকম্যতাপুচ্ছাপি ন হোতি তস্সা দেৱতায কথেতুকম্যতাৱসেন থেৰেন অপুচ্ছিতত্তা. ৱিসেসেন পন দিট্ঠসংসন্দনাতি ৱেদিতব্বা. স্ৱাযমত্থো হেট্ঠা অট্ঠুপ্পত্তিকথাযং ‘‘থেৰো কিঞ্চাপী’’তিআদিনা ৱিভাৱিতো এৱ. তন্তি ত্ৱং. তযিদং পুব্বাপৰাপেক্খং, পুব্বাপেক্খতায উপযোগেকৱচনং, পৰাপেক্খতায পন পচ্চত্তেকৱচনং দট্ঠব্বং.
দেৱীতি এত্থ দেৱ-সদ্দো ‘‘ইমানি তে দেৱ চতুৰাসীতি নগৰসহস্সানি কুসৱতীৰাজধানিপমুখানি, এত্থ, দেৱ, ছন্দং কৰোহি জীৱিতে অপেক্খ’’ন্তি চ আদীসু (দী. নি. ২.২৬৬) সম্মুতিদেৱৱসেন আগতো, ‘‘তস্স দেৱাতিদেৱস্স, সাসনং সব্বদস্সিনো’’তিআদীসু ৱিসুদ্ধিদেৱৱসেন. ৱিসুদ্ধিদেৱানঞ্হি ভগৱতো অতিদেৱভাৱে ৱুত্তে ইতৰেসং ৱুত্তো এৱ হোতীতি. ‘‘চাতুমহাৰাজিকা দেৱা দীঘাযুকা ৱণ্ণৱন্তো সুখবহুলা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৩৭) উপপত্তিদেৱৱসেন. ইধাপি উপপত্তিদেৱৱসেনেৱ ৱেদিতব্বো. পদত্থতো পন – দিব্বতি অত্তনো পুঞ্ঞিদ্ধিযা কীড়তি লড়তি পঞ্চহি কামগুণেহি ৰমতি, অথ ৱা হেট্ঠা ৱুত্তনযেন জোততি ওভাসতি, আকাসেন ৱিমানেন চ গচ্ছতীতি দেৱী. ‘‘ত্ৱং দেৱী’’তি সম্বোধনে চেতং একৱচনং. মহানুভাৱেতি উড়াৰপ্পভাৱে, সো পনস্সানুভাৱো হেট্ঠা দ্ৱীহি গাথাহি দস্সিতোযেৱ.
মনুস্সভূতাতি এত্থ মনস্স উস্সন্নতায মনুস্সা, সতিসূৰভাৱব্ৰহ্মচৰিযযোগ্যতাদিগুণৱসেন উপচিতমানসা উক্কট্ঠগুণচিত্তা. কে পন তে? জম্বুদীপৱাসিনো সত্তৱিসেসা. তেনাহ ভগৱা –
‘‘তীহি, ভিক্খৱে, ঠানেহি জম্বুদীপকা মনুস্সা উত্তৰকুৰুকে মনুস্সে অধিগ্গণ্হন্তি দেৱে চ তাৱতিংসে. কতমেহি তীহি? সূৰা, সতিমন্তো, ইধ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো’’তি (অ. নি. ৯.২১).
তথা হি বুদ্ধা ভগৱন্তো পচ্চেকবুদ্ধা অগ্গসাৱকা মহাসাৱকা চক্কৱত্তিনো অঞ্ঞে চ মহানুভাৱা সত্তা এত্থেৱ উপ্পজ্জন্তি. তেহি সমানৰূপাদিতায পন সদ্ধিং পৰিত্তদীপৱাসীহি ইতৰমহাদীপৱাসিনোপি ‘‘মনুস্সা’’ত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিংসূতি একে.
অপৰে পন ভণন্তি – লোভাদীহি অলোভাদীহি চ সহিতস্স মনস্স উস্সন্নতায মনুস্সা. যে হি সত্তা মনুস্সজাতিকা, তেসু ৱিসেসতো লোভাদযো অলোভাদযো চ উস্সন্না, তে লোভাদিউস্সন্নতায অপাযমগ্গং, অলোভাদিউস্সন্নতায সুগতিমগ্গং নিব্বানগামিমগ্গঞ্চ পূৰেন্তি, তস্মা লোভাদীহি অলোভাদীহি চ সহিতস্স মনস্স উস্সন্নতায পৰিত্তদীপৱাসীহি সদ্ধিং চতুমহাদীপৱাসিনো সত্তৱিসেসা ‘‘মনুস্সা’’তি ৱুচ্চন্তীতি.
লোকিযা পন ‘‘মনুনো অপচ্চভাৱেন মনুস্সা’’তি ৱদন্তি. মনু নাম পঠমকপ্পিকো লোকমৰিযাদায আদিভূতো হিতাহিতৱিধাযকো সত্তানং পিতুট্ঠানিযো, যো সাসনে ‘‘মহাসম্মতো’’তি ৱুচ্চতি. পচ্চক্খতো পৰম্পৰায চ তস্স ওৱাদানুসাসনিযং ঠিতা সত্তা পুত্তসদিসতায ‘‘মনুস্সা’’তি ৱুচ্চন্তি. ততো এৱ হি তে মাণৱা ‘‘মনুজা’’তি চ ৱোহৰীযন্তি. মনুস্সেসু ভূতা জাতা, মনুস্সভাৱং ৱা পত্তাতি মনুস্সভূতা.
কিমকাসি পুঞ্ঞন্তি কিং দানসীলাদিপ্পভেদেসু কীদিসং পুজ্জভাৱফলনিব্বত্তনতো, যত্থ সযং উপ্পন্নং, তং সন্তানং পুনাতি ৱিসোধেতীতি চ ‘‘পুঞ্ঞ’’ন্তি লদ্ধনামং সুচৰিতং কুসলকম্মং অকাসি, উপচিনি নিব্বত্তেসীতি অত্থো. জলিতানুভাৱাতি সব্বসো ৱিজ্জোতমানপুঞ্ঞিদ্ধিকা.
কস্মা পনেত্থ ‘‘মনুস্সভূতা কিমকাসি পুঞ্ঞ’’ন্তি ৱুত্তং, কিং অঞ্ঞাসু গতীসু পুঞ্ঞকিৰিযা নত্থীতি? নো নত্থি. যস্মা নিৰযেপি নাম কামাৱচৰকুসলচিত্তপৱত্তি কদাচি লব্ভতেৱ, কিমঙ্গং পনঞ্ঞত্থ, ননু অৱোচুম্হা ‘‘দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা’’তি. তস্মা মহাথেৰো মনুস্সত্তভাৱে ঠত্ৱা পুঞ্ঞকম্মং কত্ৱা উপ্পন্নং তং দিস্ৱা ভূতত্থৱসেন পুচ্ছন্তো ‘‘মনুস্সভূতা কিমকাসি পুঞ্ঞ’’ন্তি অৱোচ.
অথ ৱা অঞ্ঞাসু গতীসু একন্তসুখতায একন্তদুক্খতায দুক্খবহুলতায চ পুঞ্ঞকিৰিযায ওকাসো ন সুলভৰূপো সপ্পুৰিসূপনিস্সযাদিপচ্চযসমৱাযস্স সুদুল্লভভাৱতো. কদাচি উপ্পজ্জমানোপি যথাৱুত্তকাৰণেন উড়াৰো ৱিপুলো ন চ হোতি, মনুস্সগতিযং পন সুখবহুলতায পুঞ্ঞকিৰিযায ওকাসো সুলভৰূপো সপ্পুৰিসূপনিস্সযাদিপচ্চযসমৱাযস্স যেভুয্যেন সুলভভাৱতো. যঞ্চ তত্থ দুক্খং উপ্পজ্জতি, তম্পি ৱিসেসতো পুঞ্ঞকিৰিযায উপনিস্সযো হোতি. দুক্খূপনিস্সযা হি সদ্ধাতি. যথা হি অযোঘনেন সত্থকে নিপ্ফাদিযমানে তস্স একন্ততো ন অগ্গিম্হি তাপনং উদকেন ৱা তেমনং ছেদনকিৰিযাসমত্থতায ৱিসেসপচ্চযো, তাপেত্ৱা পন পমাণযোগতো উদকতেমনং তস্সা ৱিসেসপচ্চযো, এৱমেৱ সত্তসন্তানস্স একন্তদুক্খসমঙ্গিতা দুক্খবহুলতা একন্তসুখসমঙ্গিতা চ পুঞ্ঞকিৰিযায ন ৱিসেসপচ্চযো হোতি. সতি পন দুক্খসন্তাপনে পমাণযোগতো সুখূপব্ৰূহনে চ লদ্ধূপনিস্সযা পুঞ্ঞকিৰিযা উপ্পজ্জতি, উপ্পজ্জমানা চ মহাজুতিকা মহাৱিপ্ফাৰা পটিপক্খছেদনসমত্থা চ হোতি, তস্মা মনুস্সভাৱো পুঞ্ঞকিৰিযায ৱিসেসপচ্চযো. তেন ৱুত্তং ‘‘মনুস্সভূতা কিমকাসি পুঞ্ঞ’’ন্তি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
৪. এৱং পন থেৰেন পুচ্ছিতা সা দেৱতা পঞ্হং ৱিস্সজ্জেসি. তমত্থং দস্সেতুং ‘‘সা দেৱতা অত্তমনা’’তি গাথা ৱুত্তা. কেন পনাযং গাথা ৱুত্তা? ধম্মসঙ্গাহকেহি. তত্থ সাতি যা পুব্বে ‘‘পুচ্ছামি তং দেৱি মহানুভাৱে’’তি ৱুত্তা, সা. দেৱতাতি দেৱপুত্তোপি ব্ৰহ্মাপি দেৱধীতাপি ৱুচ্চতি. ‘‘অথ খো অঞ্ঞতৰা দেৱতা অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১; খু. পা. ৫.১) হি দেৱপুত্তো ‘‘দেৱতা’’তি ৱুত্তো দেৱোযেৱ দেৱতাতি কত্ৱা. তথা ‘‘তা দেৱতা সত্তসতা উড়াৰা, ব্ৰহ্মৱিমানা অভিনিক্খমিত্ৱা’’তিআদীসু ব্ৰহ্মানো.
‘‘অভিক্কন্তেন ৱণ্ণেন, যা ত্ৱং তিট্ঠসি দেৱতে;
ওভাসেন্তী দিসা সব্বা, ওসধী ৱিয তাৰকা’’তি. (ৱি. ৱ. ৭৫) –
আদীসু দেৱধীতা. ইধাপি দেৱধীতা এৱ দট্ঠব্বা. অত্তমনাতি তুট্ঠমনা পীতিসোমনস্সেহি গহিতমনা. পীতিসোমনস্সসহগতঞ্হি চিত্তং দোমনস্সস্স অনোকাসতো তেহি তং সকং কত্ৱা গহিতং ৱিয হোতি. অত্তমনাতি ৱা সকমনা. অনৱজ্জপীতিসোমনস্সসম্পযুত্তঞ্হি চিত্তং সম্পতি আযতিঞ্চ তংসমঙ্গিনো হিতসুখাৱহতো ‘‘সক’’ন্তি ৱত্তব্বতং লভতি, ন ইতৰং.
মোগ্গল্লানেনাতি মোগ্গল্লানগোত্তস্স ব্ৰাহ্মণমহাসালস্স পুত্তভাৱতো সো মহাথেৰো গোত্তৱসেন ‘‘মোগ্গল্লানো’’তি পঞ্ঞাতো, তেন মোগ্গল্লানেন. পুচ্ছিতাতি দিট্ঠসংসন্দনৱসেন পুচ্ছিতা, অত্তমনা সা দেৱতা পঞ্হং ব্যাকাসীতি যোজনা. অত্তমনতা চস্সা ‘‘তম্পি নাম পৰিত্তকম্পি কম্মং এৱং মহতিযা দিব্বসম্পত্তিযা কাৰণং অহোসী’’তি পুব্বেপি সা অত্তনো পুঞ্ঞফলং পটিচ্চ অন্তৰন্তৰা সোমনস্সং পটিসংৱেদেতি, ইদানি পন ‘‘অঞ্ঞতৰস্স থেৰস্স কতোপি নাম কাৰো এৱং উড়াৰফলো, অযং পন বুদ্ধানং অগ্গসাৱকো উড়াৰগুণো মহানুভাৱো, ইমম্পি পস্সিতুং নিপচ্চকাৰঞ্চ কাতুং লভামি, মম পুঞ্ঞফলপটিসংযুত্তমেৱ চ পুচ্ছং কৰোতী’’তি দ্ৱীহি কাৰণেহি উপ্পন্না. এৱং সঞ্জাতবলৱপীতিসোমনস্সা সা থেৰস্স ৱচনং সিৰসা সম্পটিচ্ছিত্ৱা পঞ্হং পুট্ঠা ব্যাকাসি.
পঞ্হন্তি ঞাতুং ইচ্ছিতং তং অত্থং ৱিযাকাসি কথেসি ৱিস্সজ্জেসি. কথং পন ব্যাকাসি? পুট্ঠাতি পুট্ঠাকাৰতো, পুচ্ছিতাকাৰেনেৱাতি অত্থো. এত্থ হি ‘‘পুচ্ছিতা’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘পুট্ঠা’’তি ৱচনং ৱিসেসত্থনিযমনং দট্ঠব্বং. সিদ্ধে হি সতি আৰম্ভো ৱিসেসত্থঞাপকোৱ হোতি. কো পনেসো ৱিসেসত্থো? ব্যাকৰণস্স পুচ্ছানুৰূপতা. যঞ্হি কম্মফলং দস্সেত্ৱা তস্স কাৰণভূতং কম্মং পুচ্ছিতং, তদুভযস্স অঞ্ঞমঞ্ঞানুৰূপভাৱৱিভাৱনা. যেন চ আকাৰেন পুচ্ছা পৱত্তা অত্থতো চ ব্যঞ্জনতো চ, তদাকাৰস্স ব্যাকৰণস্স পুচ্ছানুৰূপতা, তথা চেৱ ৱিস্সজ্জনং পৱত্তং. ইতি ইমস্স ৱিসেসস্স ঞাপনত্থং ‘‘পুচ্ছিতা’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘পুট্ঠা’’তি ৱুত্তং.
‘‘পুচ্ছিতা’’তি ৱা তায দেৱতায ৱিসেসনমুখেন পুট্ঠভাৱস্স পঞ্হব্যাকৰণস্স চ কাৰণকিত্তনং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘কেন তেতাদিসো ৱণ্ণো’’তিআদিনা থেৰেন পুচ্ছীযতীতি পুচ্ছা, তায দেৱতায কতকম্মং, তস্সা পুচ্ছায কাৰিতা আচিক্খিতা ৱাতি সা দেৱতা ‘‘পুচ্ছিতা’’তি ৱুত্তা. যস্মা পুচ্ছিতা পুচ্ছিযমানস্স কম্মস্স কাৰিতা, তস্মা পঞ্হং পুট্ঠা. যস্মা চ পুচ্ছিতা পুচ্ছিযমানস্স কম্মস্স আচিক্খনসভাৱা, তস্মা পঞ্হং ব্যাকাসীতি. যস্স কম্মস্সিদং ফলন্তি ইদং ‘‘পঞ্হ’’ন্তি ৱুত্তস্স অত্থস্স সৰূপদস্সনং. অযং চেত্থ অত্থো – ইদং পুচ্ছন্তস্স পুচ্ছিযমানায চ পচ্চক্খভূতং অনন্তৰং ৱুত্তপ্পকাৰং পুঞ্ঞফলং, যস্স কম্মস্স তং ঞাতুং ইচ্ছিতত্তা পঞ্হন্তি ৱুত্তং পুঞ্ঞকম্মং ব্যাকাসীতি.
৫. অহং মনুস্সেসূতিআদি পঞ্হস্স ব্যাকৰণাকাৰো. তত্থ অহন্তি দেৱতা অত্তানং নিদ্দিসতি. ‘‘মনুস্সেসূ’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘মনুস্সভূতা’’তি ৱচনং তদা অত্তনি মনুস্সগুণানং ৱিজ্জমানতাদস্সনত্থং. যো হি মনুস্সজাতিকোৱ সমানো পাণাতিপাতাদিং অকত্তব্বং কত্ৱা দণ্ডাৰহো তত্থ তত্থ ৰাজাদিতো হত্থচ্ছেদাদিকম্মকাৰণং পাপুণন্তো মহাদুক্খং অনুভৱতি, অযং মনুস্সনেৰযিকো নাম. অপৰো মনুস্সজাতিকোৱ সমানো পুব্বেকতকম্মুনা ঘাসচ্ছাদনম্পি ন লভতি, খুপ্পিপাসাভিভূতো দুক্খবহুলো কত্থচি পতিট্ঠং অলভমানো ৱিচৰতি, অযং মনুস্সপেতো নাম. অপৰো মনুস্সজাতিকোৱ সমানো পৰাধীনৱুত্তি পৰেসং ভাৰং ৱহন্তো ভিন্নমৰিযাদো ৱা অনাচাৰং আচৰিত্ৱা পৰেহি সন্তজ্জিতো মৰণভযভীতো গহননিস্সিতো দুক্খবহুলো ৱিচৰতি হিতাহিতং অজানন্তো নিদ্দাজিঘচ্ছাদুক্খৱিনোদনাদিপৰো, অযং মনুস্সতিৰচ্ছানো নাম. যো পন অত্তনো হিতাহিতং জানন্তো কম্মফলং সদ্দহন্তো হিৰোত্তপ্পসম্পন্নো দযাপন্নো সব্বসত্তেসু সংৱেগবহুলো অকুসলকম্মপথে পৰিৱজ্জেন্তো কুসলকম্মপথে সমাচৰন্তো পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি পৰিপূৰেতি, অযং মনুস্সধম্মে পতিট্ঠিতো পৰমত্থতো মনুস্সো নাম. অযম্পি তাদিসা অহোসি. তেন ৱুত্তং ‘‘মনুস্সেসু মনুস্সভূতা’’তি. মনুস্সে সত্তনিকাযে মনুস্সভাৱং পত্তা মনুস্সধম্মঞ্চ অপ্পহায ঠিতাতি অত্থো.
অব্ভাগতানন্তি অভিআগতানং, সম্পত্তআগন্তুকানন্তি অত্থো. দুৱিধা হি আগন্তুকা অতিথি অব্ভাগতোতি. তেসু কতপৰিচযো আগন্তুকো অতিথি, অকতপৰিচযো অব্ভাগতো. কতপৰিচযো অকতপৰিচযোপি ৱা পুৰেতৰং আগতো অতিথি, ভোজনৱেলাযং উপট্ঠিতো সম্পতি আগতো অব্ভাগতো. নিমন্তিতো ৱা ভত্তেন অতিথি, অনিমন্তিতো অব্ভাগতো. অযং পন অকতপৰিচযো অনিমন্তিতো সম্পতি আগতো চ, তং সন্ধাযাহ ‘‘অব্ভাগতান’’ন্তি, গৰুকাৰেন পনেত্থ বহুৱচনং ৱুত্তং. আসতি নিসীদতি এত্থাতি আসনং. যংকিঞ্চি নিসীদনযোগ্গং, ইধ পন পীঠং অধিপ্পেতং, তস্স চ অপ্পকত্তা অনুড়াৰত্তা চ ‘‘আসনক’’ন্তি আহ. অদাসিন্তি ‘‘ইদমস্স থেৰস্স দিন্নং ময্হং মহপ্ফলং ভৱিস্সতি মহানিসংস’’ন্তি সঞ্জাতসোমনস্সা কম্মং কম্মফলঞ্চ সদ্দহিত্ৱা তস্স থেৰস্স পৰিভোগত্থায অদাসিং, নিৰপেক্খপৰিচ্চাগৱসেন পৰিচ্চজিন্তি অত্থো.
অভিৱাদযিন্তি অভিৱাদনমকাসিং, পঞ্চপতিট্ঠিতেন দক্খিণেয্যপুগ্গলে ৱন্দিন্তি অন্তো. ৱন্দমানা হি তং তাযেৱ ৱন্দনকিৰিযায ৱন্দিযমানং ‘‘সুখিনী হোহি, অৰোগা হোহী’’তিআদিনা আসিৱাদং অত্থতো ৱদাপেসি নাম. অঞ্জলিকং অকাসিন্তি দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং সিৰসি পগ্গণ্হন্তী গুণৱিসিট্ঠানং অপচাযনং অকাসিন্তি অত্থো. যথানুভাৱন্তি যথাবলং, তদা মম ৱিজ্জমানৱিভৱানুৰূপন্তি অত্থো. অদাসি দানন্তি অন্নপানাদিদেয্যধম্মপৰিচ্চাগেন দক্খিণেয্যং ভোজেন্তী দানমযং পুঞ্ঞং পসৱিং.
এত্থ চ ‘‘অহ’’ন্তি ইদং কম্মস্স ফলস্স চ একসন্ততিপতিততাদস্সনেন সম্বন্ধভাৱদস্সনং, ‘‘মনুস্সেসু মনুস্সভূতা’’তি ইদং তস্সা পুঞ্ঞকিৰিযায অধিট্ঠানভূতসন্তানৱিসেসদস্সনং, ‘‘অব্ভাগতান’’ন্তি ইদং চিত্তসম্পত্তিদস্সনঞ্চেৱ খেত্তসম্পত্তিদস্সনঞ্চ দানস্স ৱিয পটিগ্গহণস্স চ কিঞ্চি অনপেক্খিত্ৱা পৱত্তিতভাৱদীপনতো. ‘‘আসনকং অদাসিং যথানুভাৱঞ্চ অদাসি দান’’ন্তি ইদং ভোগসাৰদানদস্সনং, ‘‘অভিৱাদযিং অঞ্জলিকং অকাসি’’ন্তি ইদং কাযসাৰদানদস্সনং.
৬. তেনাতি তেন যথাৱুত্তেন পুঞ্ঞেন হেতুভূতেন. মেতি অযং মে-সদ্দো ‘‘কিচ্ছেন মে অধিগতং, হলং দানি পকাসিতু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৬৫; ম. নি. ১.২৮১; সং. নি. ১.১৭২) কৰণে আগতো, মযাতি অত্থো. ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.১৮২; অ. নি. ৪.২৫৭) সম্পদানে, ময্হন্তি অত্থো. ‘‘পুব্বেৱ মে, ভিক্খৱে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২০৬; সং. নি. ৪.১৪; অ. নি. ৩.১০৪) সামিঅত্থে আগতো, ইধাপি সামিঅত্থে এৱ, মমাতি অত্থো. স্ৱাযং মে-সদ্দো তেন মে পুঞ্ঞেনাতি চ মে এতাদিসোতি চ উভযত্থ সম্বন্ধিতব্বো. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
এৱং তায দেৱতায পঞ্হে ব্যাকতে আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ৱিত্থাৰেন ধম্মং দেসেসি. সা দেসনা সপৰিৱাৰায তস্সা দেৱতায সাত্থিকা অহোসি. থেৰো ততো মনুস্সলোকং আগন্ত্ৱা সব্বং তং পৱত্তিং ভগৱতো আৰোচেসি. ভগৱা তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা সম্পত্তপৰিসায ধম্মং দেসেসি. গাথা এৱ পন সঙ্গহং আৰুড়্হাতি.
পঠমপীঠৱিমানৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দুতিযপীঠৱিমানৱণ্ণনা
পীঠং তে ৱেড়ুৰিযমযন্তি দুতিযপীঠৱিমানং. তস্স অট্ঠুপ্পত্তি চ অত্থৱণ্ণনা চ পঠমে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. অযং পন ৱিসেসো – সাৱত্থিৱাসিনী কিৰ একা ইত্থী অত্তনো গেহং পিণ্ডায পৱিট্ঠং একং থেৰং পস্সিত্ৱা পসন্নচিত্তা তস্স আসনং দেন্তী অত্তনো পীঠং উপৰি নীলৱত্থেন অত্থৰিত্ৱা অদাসি. তেন তস্সা দেৱলোকে নিব্বত্তায ৱেড়ুৰিযমযং পল্লঙ্কৱিমানং নিব্বত্তং. তেন ৱুত্তং –
৮. ‘‘পীঠং তে ৱেড়ুৰিযমযং উড়াৰং, মনোজৱং গচ্ছতি যেনকামং;
অলঙ্কতে মল্যধৰে সুৱত্থে, ওভাসসি ৱিজ্জুৰিৱব্ভ কূটং.
৯. ‘‘কেন তেতাদিসো ৱণ্ণো, কেন তে ইধ মিজ্ঝতি;
উপ্পজ্জন্তি চ তে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.
১০. ‘‘পুচ্ছামি তং দেৱি মহানুভাৱে, মনুস্সভূতা কিমকাসি পুঞ্ঞং;
কেনাসি এৱং জলিতানুভাৱা, ৱণ্ণো চ তে সব্বদিসা পভাসতী’’তি.
১১. ‘‘সা দেৱতা অত্তমনা, মোগ্গল্লানেন পুচ্ছিতা;
পঞ্হং পুট্ঠা ৱিযাকাসি, যস্স কম্মস্সিদং ফলং’’.
১২. ‘‘অহং মনুস্সেসু মনুস্সভূতা, অব্ভাগতানাসনকং অদাসিং;
অভিৱাদযিং অঞ্জলিকং অকাসিং, যথানুভাৱঞ্চ অদাসি দানং.
১৩. ‘‘তেন মেতাদিসো ৱণ্ণো, তেন মে ইধ মিজ্ঝতি;
উপ্পজ্জন্তি চ মে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.
১৪. ‘‘অক্খামি তে ভিক্খু মহানুভাৱ, মনুস্সভূতা যমকাসি পুঞ্ঞং;
তেনম্হি এৱং জলিতানুভাৱা, ৱণ্ণো চ মে সব্বদিসা পভাসতী’’তি.
৮. তত্থ ৱেড়ুৰিযমযন্তি ৱেড়ুৰিযমণিমযং. ৱেড়ুৰিযমণি নাম ৱিড়ূৰপব্বতস্স ৱিড়ূৰগামস্স চ অৱিদূৰে উপ্পজ্জনকমণি. তস্স কিৰ ৱিড়ূৰগামট্ঠানে আকৰো, ৱিড়ূৰস্স পন অৱিদূৰে ভৱত্তা ৱেড়ুৰিযন্তেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. তংসদিসৱণ্ণনিভতায দেৱলোকেপিস্স তথেৱ নামং জাতং যথা তং মনুস্সলোকে লদ্ধনামৱসেনেৱ দেৱলোকে দেৱপুত্তানং. তং পন মযূৰগীৱৱণ্ণং ৱা হোতি, ৱাযসপত্তৱণ্ণং ৱা, সিনিদ্ধৱেণুপত্তৱণ্ণং ৱা. ইধ পন মযূৰগীৱৱণ্ণং ৱেদিতব্বং. সেসং সব্বং পঠমপীঠৱিমানে ৱুত্তসদিসমেৱাতি.
দুতিযপীঠৱিমানৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ততিযপীঠৱিমানৱণ্ণনা
পীঠং তে সোৱণ্ণমযন্তি ততিযপীঠৱিমানং. তস্স ৱত্থু ৰাজগহে সমুট্ঠিতং. অঞ্ঞতৰো কিৰ খীণাসৱত্থেৰো ৰাজগহে পিণ্ডায চৰিত্ৱা ভত্তং গহেত্ৱা উপকট্ঠে কালে ভত্তকিচ্চং কাতুকামো একং ৱিৱটদ্ৱাৰগেহং উপসঙ্কমি. তস্মিং পন গেহে গেহসামিনী ইত্থী সদ্ধা পসন্না থেৰস্স আকাৰং সল্লক্খেত্ৱা ‘‘এথ, ভন্তে, ইধ নিসীদিত্ৱা ভত্তকিচ্চং কৰোথা’’তি অত্তনো ভদ্দপীঠং পঞ্ঞাপেত্ৱা উপৰি পীতৱত্থং অত্থৰিত্ৱা নিৰপেক্খপৰিচ্চাগৱসেন অদাসি, ‘‘ইদং মে পুঞ্ঞং আযতিং সোৱণ্ণপীঠপটিলাভায হোতূ’’তি পত্থনঞ্চ পট্ঠপেসি. অথ থেৰে তত্থ নিসীদিত্ৱা ভত্তকিচ্চং কত্ৱা পত্তং ধোৱিত্ৱা উট্ঠায গচ্ছন্তে ‘‘ভন্তে, ইদমাসনং তুম্হাকংযেৱ পৰিচ্চত্তং, ময্হং অনুগ্গহত্থং পৰিভুঞ্জথা’’তি আহ. থেৰো তস্সা অনুকম্পায তং পীঠং সম্পটিচ্ছিত্ৱা সঙ্ঘস্স দাপেসি. সা অপৰেন সমযেন অঞ্ঞতৰেন ৰোগেন ফুট্ঠা কালং কত্ৱা তাৱতিংসভৱনে নিব্বত্তীতিআদি সব্বং পঠমৱিমানৱণ্ণনাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. তেন ৱুত্তং –
১৫. ‘‘পীঠং তে সোৱণ্ণমযং উড়াৰং, মনোজৱং গচ্ছতি যেনকামং;
অলঙ্কতে মল্যধৰে সুৱত্থে,ওভাসসি ৱিজ্জুৰিৱব্ভকূটং.
১৬. ‘‘কেন তেতাদিসো ৱণ্ণো, কেন তে ইধ মিজ্ঝতি;
উপ্পজ্জন্তি চ তে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.
১৭. ‘‘পুচ্ছামি তং দেৱি মহানুভাৱে, মনুস্সভূতা কিমকাসি পুঞ্ঞং;
কেনাসি এৱং জলিতানুভাৱা, ৱণ্ণো চ তে সব্বদিসা পভাসতী’’তি.
১৮. ‘‘সা দেৱতা অত্তমনা, মোগ্গল্লানেন পুচ্ছিতা;
পঞ্হং পুট্ঠা ৱিযাকাসি, যস্স কম্মস্সিদং ফলং’’.
১৯. ‘‘অপ্পস্স কম্মস্স ফলং মমেদং, যেনম্হি এৱং জলিতানুভাৱা;
অহং মনুস্সেসু মনুস্সভূতা, পুৰিমায জাতিযা মনুস্সলোকে.
২০. ‘‘অদ্দসং ৱিৰজং ভিক্খুং, ৱিপ্পসন্নমনাৱিলং;
তস্স অদাসহং পীঠং, পসন্না সেহি পাণিভি.
২১. ‘‘তেন মেতাদিসো ৱণ্ণো, তেন মে ইধ মিজ্ঝতি;
উপ্পজ্জন্তী চ মে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.
২২. ‘‘অক্খামি তে ভিক্খু মহানুভাৱ, মনুস্সভূতা যমকাসি পুঞ্ঞং;
তেনম্হি এৱং জলিতানুভাৱা, ৱণ্ণো চ মে সব্বদিসা পভাসতী’’তি.
১৯. যঞ্চ পন পঞ্চমগাথাযং পুৰিমায জাতিযা মনুস্সলোকেতিআদি, এত্থ জাতি-সদ্দো অত্থেৱ সঙ্খতলক্খণে ‘‘জাতি দ্ৱীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতা’’তিআদীসু (ধাতু. ৭১). অত্থি নিকাযে ‘‘নিগণ্ঠা নাম সমণজাতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৭১). অত্থি পটিসন্ধিযং ‘‘যং মাতুকুচ্ছিস্মিং পঠমং চিত্তং উপ্পন্নং, পঠমং ৱিঞ্ঞাণং পাতুভূতং, তদুপাদায সাৱস্স জাতী’’তিআদীসু (মহাৱ. ১২৪). অত্থি কুলে ‘‘অক্খিত্তো অনুপকুট্ঠো জাতিৱাদেনা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৩০৩). অত্থি পসুতিযং ‘‘সম্পতিজাতো, আনন্দ, বোধিসত্তো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩১; ম. নি. ৩.২০৭). অত্থি ভৱে ‘‘একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৪৪; ম. নি. ১.৫৩). ইধাপি ভৱে এৱ দট্ঠব্বো. তস্মা পুৰিমায জাতিযা পুৰিমস্মিং ভৱে অনন্তৰাতীতে পুৰিমে অত্তভাৱেতি অত্থো. ভুম্মত্থে হিদং কৰণৱচনং. মনুস্সলোকেতি মনুস্সলোকভৱে, ৰাজগহং সন্ধায ৱদতি. ওকাসলোকো হি ইধ অধিপ্পেতো, সত্তলোকো পন ‘‘মনুস্সেসূ’’তি ইমিনা ৱুত্তোযেৱ.
২০. অদ্দসন্তি অদ্দক্খিং. ৱিৰজন্তি ৱিগতৰাগাদিৰজত্তা ৱিৰজং. ভিক্খুন্তি ভিন্নকিলেসত্তা ভিক্খুং, সব্বসো কিলেসকালুস্সিযাভাৱেন ৱিপ্পসন্নচিত্ততায ৱিপ্পসন্নং, অনাৱিলসঙ্কপ্পতায অনাৱিলং. পুৰিমং পুৰিমঞ্চেত্থ পদং পচ্ছিমস্স পচ্ছিমস্স কাৰণৱচনং, ৱিগতৰাগাদিৰজত্তা ভিন্নকিলেসতায ভিক্খুং, ভিন্নকিলেসত্তা কিলেসকালুস্সিযাভাৱেন ৱিপ্পসন্নং, ৱিপ্পসন্নমনত্তা অনাৱিলন্তি. পচ্ছিমং পচ্ছিমং ৱা পদং পুৰিমস্স পুৰিমস্স কাৰণৱচনং, ৱিৰজং ভিক্খুগুণযোগতো. ভিন্নকিলেসো হি ভিক্খু. ভিক্খুং ৱিপ্পসন্নভাৱতো. কিলেসকালুস্সিযাভাৱেন ৱিপ্পসন্নমানসো হি ভিক্খু. ৱিপ্পসন্নং অনাৱিলসঙ্কপ্পভাৱতোতি. ৰাগৰজাভাৱেন ৱা ‘‘ৱিৰজ’’ন্তি ৱুত্তং, দোসকালুস্সিযাভাৱেন ‘‘ৱিপ্পসন্ন’’ন্তি, মোহব্যাকুলাভাৱেন ‘‘অনাৱিল’’ন্তি. এৱংভূতো পৰমত্থতো ভিক্খু নাম হোতীতি ‘‘ভিক্খু’’ন্তি ৱুত্তং. অদাসহন্তি অদাসিং অহং. পীঠন্তি তদা মম সন্তিকে ৱিজ্জমানং ভদ্দপীঠং. পসন্নাতি কম্মফলসদ্ধায ৰতনত্তযসদ্ধায চ পসন্নচিত্তা. সেহি পাণিভীতি অঞ্ঞং অনাণাপেত্ৱা অত্তনো হত্থেহি উপনীয পীঠং পঞ্ঞাপেত্ৱা অদাসিন্তি অত্থো.
এত্থ চ ‘‘ৱিৰজং ভিক্খুং ৱিপ্পসন্নমনাৱিল’’ন্তি ইমিনা খেত্তসম্পত্তিং দস্সেতি, ‘‘পসন্না’’তি ইমিনা চিত্তসম্পত্তিং, ‘‘সেহি পাণিভী’’তি ইমিনা পযোগসম্পত্তিং. তথা ‘‘পসন্না’’তি ইমিনা সক্কচ্চদানং অনুপহচ্চদানন্তি চ ইমে দ্ৱে দানগুণা দস্সিতা, ‘‘সেহি পাণিভী’’তি ইমিনা সহত্থেন দানং অনুপৱিদ্ধদানন্তি ইমে দ্ৱে দানগুণা দস্সিতা, পীতৱত্থস্স অত্থৰণেন নিসীদনকালঞ্ঞুতায চিত্তিং কত্ৱা দানং কালেন দানন্তি ইমে দ্ৱে দানগুণা দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.
ততিযপীঠৱিমানৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. চতুত্থপীঠৱিমানৱণ্ণনা
পীঠং তে ৱেড়ুৰিযমযন্তি চতুত্থপীঠৱিমানং. ইমস্সাপি ৱত্থু ৰাজগহে সমুট্ঠিতং, তং দুতিযৱিমানে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. নীলৱত্থেন হি অত্থৰিত্ৱা পীঠস্স দিন্নত্তা ইমিস্সাপি ৱিমানং ৱেড়ুৰিযমযং নিব্বত্তং. সেসং পঠমৱিমানে ৱুত্তসদিসং. তেন ৱুত্তং –
২৩. ‘‘পীঠং তে ৱেড়ুৰিযমযং উড়াৰং, মনোজৱং গচ্ছতি যেনকামং;
অলঙ্কতে মল্যধৰে সুৱত্থে, ওভাসসি ৱিজ্জুৰিৱব্ভকূটং.
২৪. ‘‘কেন তেতাদিসো ৱণ্ণো, কেন তে ইধ মিজ্ঝতি;
উপ্পজ্জন্তি চ তে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.
২৫. ‘‘পুচ্ছামি তং দেৱি মহানুভাৱে, মনুস্সভূতা কিমকাসি পুঞ্ঞং;