২. ভদ্দজিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

পনাদো নাম সো ৰাজাতি আযস্মতো ভদ্দজিত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো ব্ৰাহ্মণানং ৱিজ্জাসিপ্পেসু পাৰং গন্ত্ৱা কামে পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা অৰঞ্ঞাযতনে অস্সমং কাৰেত্ৱা ৱসন্তো একদিৱসং সত্থাৰং আকাসেন গচ্ছন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো অঞ্জলিং পগ্গয্হ অট্ঠাসি. সত্থা তস্স অজ্ঝাসযং ঞত্ৱা আকাসতো ওতৰি. ওতিণ্ণস্স পন ভগৱতো মধুঞ্চ ভিসমুড়ালঞ্চ সপ্পিঞ্চ খীৰঞ্চ উপনামেসি, তস্স তং ভগৱা অনুকম্পং উপাদায পটিগ্গহেত্ৱা অনুমোদনং ৱত্ৱা পক্কামি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন তুসিতে নিব্বত্তো তত্থ যাৱতাযুকং ঠত্ৱা ততো অপৰাপৰং সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে মহদ্ধনো সেট্ঠি হুত্ৱা অট্ঠসট্ঠিভিক্খুসহস্সং ভোজেত্ৱা তিচীৱৰেন অচ্ছাদেসি.

এৱং বহুং কুসলং কত্ৱা দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা তত্থ যাৱতাযুকং ঠত্ৱা ততো চৱিত্ৱা মনুস্সেসু উপ্পন্নো বুদ্ধসুঞ্ঞে লোকে পঞ্চ পচ্চেকবুদ্ধসতানি চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহিত্ৱা ততো চুতো ৰাজকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৰজ্জং অনুসাসন্তো পুত্তং পচ্চেকবোধিং অধিগন্ত্ৱা ঠিতং উপট্ঠহিত্ৱা তস্স পৰিনিব্বুতস্স ধাতুযো গহেত্ৱা চেতিযং কত্ৱা পূজেসি. এৱং তত্থ তত্থ তানি পুঞ্ঞানি কত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ভদ্দিযনগৰে অসীতিকোটিৱিভৱস্স ভদ্দিযসেট্ঠিস্স একপুত্তকো হুত্ৱা নিব্বত্তি, ভদ্দজীতিস্স নামং অহোসি. তস্স কিৰ ইস্সৰিযভোগপৰিৱাৰাদিসম্পত্তি চৰিমভৱে বোধিসত্তস্স ৱিয অহোসি.

তদা সত্থা সাৱত্থিযং ৱস্সং ৱসিত্ৱা ভদ্দজিকুমাৰং সঙ্গণ্হিতুং মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং ভদ্দিযনগৰং গন্ত্ৱা জাতিযাৱনে ৱসি তস্স ঞাণপৰিপাকং আগমযমানো. সোপি উপৰি পাসাদে নিসিন্নো সীহপঞ্জৰং ৱিৱৰিত্ৱা ওলোকেন্তো ভগৱতো সন্তিকে ধম্মং সোতুং গচ্ছন্তং মহাজনং দিস্ৱা ‘‘কত্থাযং মহাজনো গচ্ছতী’’তি পুচ্ছিত্ৱা তং কাৰণং সুত্ৱা সযম্পি মহতা পৰিৱাৰেন সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মং সুণন্তো সব্বাভৰণপটিমণ্ডিতোৱ সব্বকিলেসে খেপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫৬.৯৮-১১৬) –

‘‘ওগ্গয্হ যং পোক্খৰণিং, নানাকুঞ্জৰসেৱিতং;

উদ্ধৰামি ভিসং তত্থ, ঘাসহেতু অহং তদা.

‘‘ভগৱা তম্হি সমযে, পদুমুত্তৰসৱ্হযো;

ৰত্তম্বৰধৰো বুদ্ধো, গচ্ছতে অনিলঞ্জসে.

‘‘ধুনন্তো পংসুকূলানি, সদ্দং অস্সোসহং তদা;

উদ্ধং নিজ্ঝাযমানোহং, অদ্দসং লোকনাযকং.

‘‘তত্থেৱ ঠিতকো সন্তো, আযাচিং লোকনাযকং;

মধুং ভিসেহি সহিতং, খীৰং সপ্পিং মুড়ালিকং.

‘‘পটিগ্গণ্হাতু মে বুদ্ধো, অনুকম্পায চক্খুমা;

ততো কাৰুণিকো সত্থা, ওৰোহিত্ৱা মহাযসো.

‘‘পটিগ্গণ্হি মমং ভিক্খং, অনুকম্পায চক্খুমা;

পটিগ্গহেত্ৱা সম্বুদ্ধো, অকা মে অনুমোদনং.

‘‘সুখী হোতু মহাপুঞ্ঞ, গতি তুয্হং সমিজ্ঝতু;

ইমিনা ভিসদানেন, লভস্সু ৱিপুলং সুখং.

‘‘ইদং ৱত্ৱান সম্বুদ্ধো, জলজুত্তমনামকো;

ভিক্খমাদায সম্বুদ্ধো, আকাসেনাগমা জিনো.

‘‘ততো ভিসং গহেত্ৱান, আগচ্ছিং মম অস্সমং;

ভিসং ৰুক্খে লগ্গেত্ৱান, মম দানং অনুস্সৰিং.

‘‘মহাৱাতো উট্ঠহিত্ৱা, সঞ্চালেসি ৱনং তদা;

আকাসো অভিনাদিত্থ, অসনী চ ফলী তদা.

‘‘ততো মে অসনীপাতো, মত্থকে নিপতী তদা;

সোহং নিসিন্নকো সন্তো, তত্থ কালঙ্কতো অহং.

‘‘পুঞ্ঞকম্মেন সঞ্ঞুত্তো, তুসিতং উপপজ্জহং;

কড়েৱৰং মে পতিতং, দেৱলোকে ৰমামহং.

‘‘ছড়সীতিসহস্সানি, নাৰিযো সমলঙ্কতা;

সাযং পাতং উপট্ঠন্তি, ভিসদানস্সিদং ফলং.

‘‘মনুস্সযোনিমাগন্ত্ৱা, সুখিতো হোমহং তদা;

ভোগে মে ঊনতা নত্থি, ভিসদানস্সিদং ফলং.

‘‘অনুকম্পিতকো তেন, দেৱদেৱেন তাদিনা;

সব্বাসৱা পৰিক্খীণা, নত্থি দানি পুনব্ভৱো.

‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং ভিসং অদদিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, ভিসদানস্সিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তে পন তেন অধিগতে সত্থা ভদ্দিযসেট্ঠিং আমন্তেসি – ‘‘তৱ পুত্তো অলঙ্কতপটিযত্তো ধম্মং সুণন্তো অৰহত্তে পতিট্ঠাসি, তেনস্স ইদানেৱ পব্বজিতুং যুত্তং, নো চে পব্বজতি, পৰিনিব্বাযিস্সতী’’তি. সেট্ঠি ‘‘ন ময্হং পুত্তস্স দহৰস্সেৱ সতো পৰিনিব্বানেন কিচ্চং অত্থি, পব্বাজেথ ন’’ন্তি আহ. তং সত্থা পব্বাজেত্ৱা উপসম্পাদেত্ৱা তত্থ সত্তাহং ৱসিত্ৱা কোটিগামং পাপুণি, সো চ গামো গঙ্গাতীৰে. কোটিগামৱাসিনো বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং পৱত্তেসুং. ভদ্দজিত্থেৰো সত্থাৰা অনুমোদনায আৰদ্ধমত্তায বহিগামং গন্ত্ৱা ‘‘গঙ্গাতীৰে মগ্গসমীপে সত্থু আগতকালে ৱুট্ঠহিস্সামী’’তি সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা নিসীদি. মহাথেৰেসু আগচ্ছন্তেসুপি অৱুট্ঠহিত্ৱা সত্থু আগতকালেযেৱ ৱুট্ঠহি. পুথুজ্জনভিক্খূ, ‘‘অযং অধুনা পব্বজিতো মহাথেৰেসু আগচ্ছন্তেসু মানত্থদ্ধো হুত্ৱা ন ৱুট্ঠাসী’’তি উজ্ঝাযিংসু. কোটিগামৱাসিনো সত্থু ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ বহূ নাৱাসঙ্ঘাটে বন্ধিংসু, সত্থা ‘‘হন্দস্স আনুভাৱং পকাসেমী’’তি নাৱাসঙ্ঘাটে ঠত্ৱা, ‘‘কহং, ভদ্দজী’’তি পুচ্ছি. ভদ্দজিত্থেৰো ‘‘এসোহং, ভন্তে’’তি সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা অঞ্জলিং কত্ৱা অট্ঠাসি. সত্থা, ‘‘এহি, ভদ্দজি, অম্হেহি সদ্ধিং একনাৱং অভিৰুহা’’তি. সো উপ্পতিত্ৱা সত্থু ঠিতনাৱাযং অট্ঠাসি. সত্থা গঙ্গামজ্ঝং গতকালে, ‘‘ভদ্দজি, তযা মহাপনাদৰাজকালে অজ্ঝাৱুট্ঠৰতনপাসাদো কহ’’ন্তি আহ. ‘‘ইমস্মিং ঠানে নিমুগ্গো’’তি. ‘‘তেন হি, ভদ্দজি, সব্ৰহ্মচাৰীনং কঙ্খং ছিন্দা’’তি. তস্মিং খণে থেৰো সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা ইদ্ধিবলেন গন্ত্ৱা পাসাদথূপিকং পাদঙ্গুলন্তৰেন সন্নিৰুম্ভিত্ৱা পঞ্চৱীসতিযোজনং পাসাদং গহেত্ৱা আকাসে উপ্পতি, উপ্পতন্তো চ পঞ্ঞাস যোজনানি পাসাদং উদকতো উক্খিপি. অথস্স পুৰিমভৱে ঞাতকা পাসাদগতেন লোভেন মচ্ছকচ্ছপমণ্ডূকা হুত্ৱা তস্মিং পাসাদে উট্ঠহন্তে পৰিৱত্তিত্ৱা উদকে পতিংসু. সত্থা তে পতন্তে দিস্ৱা ‘‘ঞাতকা তে, ভদ্দজি, কিলমন্তী’’তি আহ. থেৰো সত্থু ৱচনেন পাসাদং ৱিস্সজ্জেসি. পাসাদো যথাঠানে এৱ পতিট্ঠহি. সত্থা পাৰঙ্গতো ভিক্খূহি ‘‘কদা, ভন্তে, ভদ্দজিত্থেৰেন অযং পাসাদো অজ্ঝাৱুট্ঠো’’তি পুট্ঠো মহাপনাদজাতকং (জা. ১.৩.৪০-৪১) কথেত্ৱা মহাজনং ধম্মামতং পাযেসি. থেৰো পন অত্তনো অজ্ঝাৱুট্ঠপুব্বং সুৱণ্ণপাসাদং দস্সেত্ৱা –

১৬৩. ‘‘পনাদো নাম সো ৰাজা, যস্স যূপো সুৱণ্ণযো;

তিৰিযং সোড়সুব্বেধো, উব্ভমাহু সহস্সধা.

১৬৪. ‘‘সহস্সকণ্ডো সতগেণ্ডু, ধজালু হৰিতামযো;

অনচ্চুং তত্থ গন্ধব্বা, ছ সহস্সানি সত্তধা’’তি. –

দ্ৱীহি গাথাহি ৱণ্ণেন্তো অঞ্ঞং ব্যাকাসি.

তত্থ পনাদো নাম সো ৰাজাতি অতীতে পনাদো নাম সো ৰাজা অহোসীতি অত্তভাৱঅন্তৰহিততায অত্তানং পৰং ৱিয নিদ্দিসতি. সো এৱ হি ৰজ্জে ঠিতকালতো পট্ঠায সদা উস্সাহসম্পত্তিআদিনা মহতা ৰাজানুভাৱেন মহতা চ কিত্তিসদ্দেন সমন্নাগতত্তা ‘‘ৰাজা মহাপনাদো’’তি পঞ্ঞাযিত্থ. যস্স যূপো সুৱণ্ণযোতি যস্স ৰঞ্ঞো অযং যূপো পাসাদো সুৱণ্ণমযো. তিৰিযং সোড়সুব্বেধোতি ৱিত্থাৰতো সোড়সকণ্ডপাতপ্পমাণো. সো পন অড্ঢযোজনমত্তো হোতি. উব্ভামাহু সহস্সধাতি উব্ভং উচ্চং এৱমস্স পাসাদস্স সহস্সধা সহস্সকণ্ডপ্পমাণমাহু. সো পন যোজনতো পঞ্চৱীসতিযোজনপ্পমাণো হোতি. কেচি পনেত্থ গাথাসুখত্থং ‘‘আহূ’’তি দীঘং কতং. আহু অহোসীতি অত্থং ৱদন্তি.

সহস্সকণ্ডোতি সহস্সভূমিকো. সতগেণ্ডূতি অনেকসতনিয্যূহকো. ধজালূতি তত্থ তত্থ নিয্যূহসিখৰাদীসু পতিট্ঠাপিতেহি যট্ঠিধজপটাকধজাদিধজেহি সম্পন্নো. হৰিতামযোতি চামীকৰসুৱণ্ণমযো. কেচি পন ‘‘হৰিতজাতিমণিসৰিক্খকো’’তি ৱদন্তি. গন্ধব্বাতি নটা. ছ সহস্সানি সত্তধাতি ছমত্তানি গন্ধব্বসহস্সানি সত্তধা তস্স পাসাদস্স সত্তসু ঠানেসু ৰঞ্ঞো অভিৰমাপনত্থং নচ্চিংসূতি অত্থো. তে এৱং নচ্চন্তাপি ৰাজানং হাসেতুং নাসক্খিংসু. অথ সক্কো দেৱৰাজা দেৱনটে পেসেত্ৱা সমজ্জং কাৰেসি, তদা ৰাজা হসীতি.

ভদ্দজিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.