নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

খুদ্দকনিকাযে

থেৰগাথা-অট্ঠকথা

(পঠমো ভাগো)

গন্থাৰম্ভকথা

মহাকাৰুণিকং নাথং, ঞেয্যসাগৰপাৰগুং;

ৱন্দে নিপুণগম্ভীৰ-ৱিচিত্ৰনযদেসনং.

ৱিজ্জাচৰণসম্পন্না, যেন নিয্যন্তি লোকতো;

ৱন্দে তমুত্তমং ধম্মং, সম্মাসম্বুদ্ধপূজিতং.

সীলাদিগুণসম্পন্নো, ঠিতো মগ্গফলেসু যো;

ৱন্দে অৰিযসঙ্ঘং তং, পুঞ্ঞক্খেত্তং অনুত্তৰং.

ৱন্দনাজনিতং পুঞ্ঞং, ইতি যং ৰতনত্তযে;

হতন্তৰাযো সব্বত্থ, হুত্ৱাহং তস্স তেজসা.

যা তা সুভূতিআদীহি, কতকিচ্চেহি তাদিহি;

থেৰেহি ভাসিতা গাথা, থেৰীহি চ নিৰামিসা.

উদাননাদৱিধিনা, গম্ভীৰা নিপুণা সুভা;

সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তা, অৰিযধম্মপ্পকাসিকা.

থেৰগাথাতি নামেন, থেৰীগাথাতি তাদিনো;

যা খুদ্দকনিকাযম্হি, সঙ্গাযিংসু মহেসযো.

তাসং গম্ভীৰঞাণেহি, ওগাহেতব্বভাৱতো;

কিঞ্চাপি দুক্কৰা কাতুং, অত্থসংৱণ্ণনা মযা.

সহসংৱণ্ণনং যস্মা, ধৰতে সত্থু সাসনং;

পুব্বাচৰিযসীহানং, তিট্ঠতেৱ ৱিনিচ্ছযো.

তস্মা তং অৱলম্বিত্ৱা, ওগাহেত্ৱান পঞ্চপি;

নিকাযে উপনিস্সায, পোৰাণট্ঠকথানযং.

সুৱিসুদ্ধং অসংকিণ্ণং, নিপুণত্থৱিনিচ্ছযং;

মহাৱিহাৰৱাসীনং, সমযং অৱিলোমযং.

যাসং অত্থো দুৱিঞ্ঞেয্যো, অনুপুব্বিকথং ৱিনা;

তাসং তঞ্চ ৱিভাৱেন্তো, দীপযন্তো ৱিনিচ্ছযং.

যথাবলং কৰিস্সামি, অত্থসংৱণ্ণনং সুভং;

সক্কচ্চং থেৰগাথানং, থেৰীগাথানমেৱ চ.

ইতি আকঙ্খমানস্স, সদ্ধম্মস্স চিৰট্ঠিতিং;

তদত্থং ৱিভজন্তস্স, নিসামযথ সাধৱোতি.

কা পনেতা থেৰগাথা থেৰীগাথা চ, কথঞ্চ পৱত্তাতি, কামঞ্চাযমত্থো গাথাসু ৱুত্তোযেৱ পাকটকৰণত্থং পন পুনপি ৱুচ্চতে – তত্থ থেৰগাথা তাৱ সুভূতিত্থেৰাদীহি ভাসিতা. যা হি তে অত্তনা যথাধিগতং মগ্গফলসুখং পচ্চৱেক্খিত্ৱা কাচি উদানৱসেন, কাচি অত্তনো সমাপত্তিৱিহাৰপচ্চৱেক্খণৱসেন, কাচি পুচ্ছাৱসেন, কাচি পৰিনিব্বানসমযে সাসনস্স নিয্যানিকভাৱৱিভাৱনৱসেন অভাসিংসু, তা সব্বা সঙ্গীতিকালে একজ্ঝং কত্ৱা ‘‘থেৰগাথা’’ইচ্চেৱ ধম্মসঙ্গাহকেহি সঙ্গীতা. থেৰীগাথা পন থেৰিযো উদ্দিস্স দেসিতা.

তা পন ৱিনযপিটকং, সুত্তন্তপিটকং অভিধম্মপিটকন্তি তীসু পিটকেসু সুত্তন্তপিটকপৰিযাপন্না. দীঘনিকাযো, মজ্ঝিমনিকাযো, সংযুত্তনিকাযো, অঙ্গুত্তৰনিকাযো, খুদ্দকনিকাযোতি পঞ্চসু নিকাযেসু খুদ্দকনিকাযপৰিযাপন্না, সুত্তং, গেয্যং, ৱেয্যাকৰণং, গাথা, উদানং, ইতিৱুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৱেদল্লন্তি নৱসু সাসনঙ্গেসু গাথঙ্গসঙ্গহং গতা.

‘‘দ্ৱাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৱেসহস্সানি ভিক্খুতো;

চতুৰাসীতিসহস্সানি, যে মে ধম্মা পৱত্তিনো’’তি.

এৱং ধম্মভণ্ডাগাৰিকেন পটিঞ্ঞাতেসু চতুৰাসীতিযা ধম্মক্খন্ধসহস্সেসু কতিপযধম্মক্খন্ধসঙ্গহং গতা.

তত্থ থেৰগাথা তাৱ নিপাততো একনিপাতো একুত্তৰৱসেন যাৱ চুদ্দসনিপাতাতি চুদ্দসনিপাতো সোড়সনিপাতো ৱীসতিনিপাতো তিংসনিপাতো চত্তালীসনিপাতো পঞ্ঞাসনিপাতো সট্ঠিনিপাতো সত্ততিনিপাতোতি একৱীসতিনিপাতসঙ্গহা. নিপাতনং নিক্খিপনন্তি নিপাতো. একো একেকো গাথানং নিপাতো নিক্খেপো এত্থাতি একনিপাতো. ইমিনা নযেন সেসেসুপি অত্থো ৱেদিতব্বো.

তত্থ একনিপাতে দ্ৱাদস ৱগ্গা. একেকস্মিং ৱগ্গে দস দস কত্ৱা ৱীসুত্তৰসতং থেৰা, তত্তিকা এৱ গাথা. ৱুত্তঞ্হি –

‘‘ৱীসুত্তৰসতং থেৰা, কতকিচ্চা অনাসৱা;

এককম্হি নিপাতম্হি, সুসঙ্গীতা মহেসিভী’’তি.

দুকনিপাতে একূনপঞ্ঞাস থেৰা, অট্ঠনৱুতি গাথা; তিকনিপাতে সোড়স থেৰা, অট্ঠচত্তালীস গাথা; চতুক্কনিপাতে তেৰস থেৰা, দ্ৱেপঞ্ঞাস গাথা; পঞ্চকনিপাতে দ্ৱাদস থেৰা, সট্ঠি গাথা; ছক্কনিপাতে চুদ্দস থেৰা, চতুৰাসীতি গাথা; সত্তকনিপাতে পঞ্চ থেৰা, পঞ্চতিংস গাথা; অট্ঠকনিপাতে তযো থেৰা, চতুৱীসতি গাথা; নৱকনিপাতে একো থেৰো, নৱ গাথা; দসনিপাতে সত্ত থেৰা, সত্ততি গাথা; একাদসনিপাতে একো থেৰো, একাদস গাথা; দ্ৱাদসনিপাতে দ্ৱে থেৰা, চতুৱীসতি গাথা; তেৰসনিপাতে একো থেৰো, তেৰস গাথা; চুদ্দসনিপাতে দ্ৱে থেৰা, অট্ঠৱীসতি গাথা; পন্নৰসনিপাতো নত্থি, সোড়সনিপাতে দ্ৱে থেৰা, দ্ৱত্তিংস গাথা; ৱীসতিনিপাতে দস থেৰা, পঞ্চচত্তালীসাধিকানি দ্ৱে গাথাসতানি; তিংসনিপাতে তযো থেৰা, সতং পঞ্চ চ গাথা; চত্তালীসনিপাতে একো থেৰো, দ্ৱেচত্তালীস গাথা; পঞ্ঞাসনিপাতে একো থেৰো, পঞ্চপঞ্ঞাস গাথা; সট্ঠিনিপাতে একো থেৰো, অট্ঠসট্ঠি গাথা; সত্ততিনিপাতে একো থেৰো, একসত্ততি গাথা. সম্পিণ্ডেত্ৱা পন দ্ৱেসতানি চতুসট্ঠি চ থেৰা, সহস্সং তীণি সতানি সট্ঠি চ গাথাতি. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘সহস্সং হোন্তি তা গাথা, তীণি সট্ঠি সতানি চ;

থেৰা চ দ্ৱে সতা সট্ঠি, চত্তাৰো চ পকাসিতা’’তি.

থেৰীগাথা পন একনিপাতো একুত্তৰৱসেন যাৱ নৱনিপাতাতি নৱনিপাতো একাদসনিপাতো, দ্ৱাদসনিপাতো, সোড়সনিপাতো, ৱীসতিনিপাতো, তিংসনিপাতো, চত্তালীসনিপাতো, মহানিপাতোতি সোড়সনিপাতসঙ্গহা. তত্থ একনিপাতে অট্ঠাৰস থেৰিযো, অট্ঠাৰসেৱ গাথা; দুকনিপাতে দস থেৰিযো, ৱীসতি গাথা; তিকনিপাতে অট্ঠ থেৰিযো, চতুৱীসতি গাথা; চতুক্কনিপাতে একা থেৰী, চতস্সো গাথা; পঞ্চকনিপাতে দ্ৱাদস থেৰিযো সট্ঠি গাথা; ছক্কনিপাতে অট্ঠ থেৰিযো অট্ঠচত্তালীস গাথা; সত্তনিপাতে তিস্সো থেৰিযো, একৱীসতি গাথা; অট্ঠ নিপাততো পট্ঠায যাৱ সোড়সনিপাতা একেকা থেৰিযো তংতংনিপাতপৰিমাণা গাথা; ৱীসতিনিপাতে পঞ্চ থেৰিযো, অট্ঠাৰসসতগাথা; তিংসনিপাতে একা থেৰী, চতুত্তিংস গাথা; চত্তালীসনিপাতে একা থেৰী, অট্ঠচত্তালীস গাথা; মহানিপাতেপি একা থেৰী, পঞ্চসত্ততি গাথা. এৱমেত্থ নিপাতানং গাথাৱগ্গানং গাথানঞ্চ পৰিমাণং ৱেদিতব্বং.

নিদানগাথাৱণ্ণনা

এৱং পৰিচ্ছিন্নপৰিমাণাসু পনেতাসু থেৰগাথা আদি. তত্থাপি –

‘‘সীহানংৱ নদন্তানং, দাঠীনং গিৰিগব্ভৰে;

সুণাথ ভাৱিতত্তানং, গাথা অত্থূপনাযিকা’’তি.

অযং পঠমমহাসঙ্গীতিকালে আযস্মতা আনন্দেন তেসং থেৰানং থোমনত্থং ভাসিতা গাথা আদি. তত্থ সীহানন্তি সীহসদ্দো ‘‘সীহো, ভিক্খৱে, মিগৰাজা’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩৩) মিগৰাজে আগতো. ‘‘অথ খো সীহো সেনাপতি যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমী’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৩৪) পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘সীহোতি খো, ভিক্খৱে, তথাগতস্সেতং অধিৱচনং অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৯৯; ১০.২১) তথাগতে. তত্থ যথা তথাগতে সদিসকপ্পনায আগতো, এৱং ইধাপি সদিসকপ্পনাৱসেনেৱ ৱেদিতব্বো, তস্মা সীহানংৱাতি সীহানং ইৱ. সন্ধিৱসেন সৰলোপো ‘‘এৱংস তে’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২২) ৱিয. তত্থ ইৱাতি নিপাতপদং. সুণাথাতি আখ্যাতপদং. ইতৰানি নামপদানি. সীহানংৱাতি চ সম্বন্ধে সামিৱচনং. কামঞ্চেত্থ সম্বন্ধী সৰূপতো ন ৱুত্তো, অত্থতো পন ৱুত্তোৱ হোতি. যথা হি ‘‘ওট্ঠস্সেৱ মুখং এতস্সা’’তি ৱুত্তে ওট্ঠস্স মুখং ৱিয মুখং এতস্সাতি অযমত্থো ৱুত্তো এৱ হোতি, এৱমিধাপি ‘‘সীহানংৱা’’তি ৱুত্তে সীহানং নাদো ৱিযাতি অযমত্থো ৱুত্তো এৱ হোতি. তত্থ মুখসদ্দসন্নিধানং হোতীতি চে, ইধাপি ‘‘নদন্তান’’ন্তি পদসন্নিধানতো, তস্মা সীহানংৱাতি নিদস্সনৱচনং. নদন্তানন্তি তস্স নিদস্সিতব্বেন সম্বন্ধদস্সনং. দাঠীনন্তি তব্বিসেসনং. গিৰিগব্ভৰেতি তস্স পৱত্তিট্ঠানদস্সনং. সুণাথাতি সৱনে নিযোজনং. ভাৱিতত্তানন্তি সোতব্বস্স পভৱদস্সনং. গাথাতি সোতব্বৱত্থুদস্সনং. অত্থুপনাযিকাতি তব্বিসেসনং. কামঞ্চেত্থ ‘‘সীহানং নদন্তানং দাঠীন’’ন্তি পুল্লিঙ্গৱসেন আগতং, লিঙ্গং পন পৰিৱত্তেত্ৱা ‘‘সীহীন’’ন্তিআদিনা ইত্থিলিঙ্গৱসেনাপি অত্থো ৱেদিতব্বো. একসেসৱসেন ৱা সীহা চ সীহিযো চ সীহা, তেসং সীহানন্তিআদিনা সাধাৰণা হেতা তিস্সো নিদানগাথা থেৰগাথানং থেৰীগাথানঞ্চাতি.

তত্থ সহনতো হননতো চ সীহো. যথা হি সীহস্স মিগৰঞ্ঞো বলৱিসেসযোগতো সৰভমিগমত্তৱৰৱাৰণাদিতোপি পৰিস্সযো নাম নত্থি, ৱাতাতপাদিপৰিস্সযম্পি সো সহতিযেৱ, গোচৰায পক্কমন্তোপি তেজুস্সদতায মত্তগন্ধহত্থিৱনমহিংসাদিকে সমাগন্ত্ৱা অভীৰূ অছম্ভী অভিভৱতি, অভিভৱন্তো চ তে অঞ্ঞদত্থু হন্ত্ৱা তত্থ মুদুমংসানি ভক্খযিত্ৱা সুখেনেৱ ৱিহৰতি, এৱমেতেপি মহাথেৰা অৰিযবলৱিসেসযোগেন সব্বেসম্পি পৰিস্সযানং সহনতো, ৰাগাদিসংকিলেসবলস্স অভিভৱিত্ৱা হননতো পজহনতো তেজুস্সদভাৱেন কুতোচিপি অভীৰূ অছম্ভী ঝানাদিসুখেন ৱিহৰন্তীতি সহনতো হননতো চ সীহা ৱিযাতি সীহা. সদ্দত্থতো পন যথা কন্তনত্থেন আদিঅন্তৱিপল্লাসতো তক্কং ৱুচ্চতি, এৱং হিংসনট্ঠেন সীহো ৱেদিতব্বো. তথা সহনট্ঠেন. পিসোদৰাদিপক্খেপেন নিৰুত্তিনযেন পন ৱুচ্চমানে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি.

অথ ৱা যথা মিগৰাজা কেসৰসীহো অত্তনো তেজুস্সদতায একচাৰী ৱিহৰতি, ন কঞ্চি সহাযং পচ্চাসীসতি, এৱমেতেপি তেজুস্সদতায ৱিৱেকাভিৰতিযা চ একচাৰিনোতি একচৰিযট্ঠেনপি সীহা ৱিযাতি সীহা, তেনাহ – ভগৱা ‘‘সীহংৱেকচৰং নাগ’’ন্তি (সং. নি. ১.৩০; সু. নি. ১৬৮).

অথ ৱা অসন্তাসনজৱপৰক্কমাদিৱিসেসযোগতো সীহা ৱিযাতি সীহা, এতে মহাথেৰা. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, অসনিযা ফলন্তিযা ন সন্তসন্তি, কতমেৱ দ্ৱে? ভিক্খু চ খীণাসৱো সীহো চ মিগৰাজা’’তি (অ. নি. ২.৬০).

জৱোপি সীহস্স অঞ্ঞেহি অসাধাৰণো, তথা পৰক্কমো. তথা হি সো উসভসতম্পি লঙ্ঘিত্ৱা ৱনমহিংসাদীসু নিপততি, পোতকোপি সমানো পভিন্নমদানম্পি মত্তৱৰৱাৰণানং পটিমানং ভিন্দিত্ৱা দন্তকড়ীৰংৱ খাদতি. এতেসং পন অৰিযমগ্গজৱো ইদ্ধিজৱো চ অঞ্ঞেহি অসাধাৰণো, সম্মপ্পধানপৰক্কমো চ নিৰতিসযো. তস্মা সীহানংৱাতি সীহসদিসানং ৱিয. সীহস্স চেত্থ হীনূপমতা দট্ঠব্বা, অচ্চন্তৱিসিট্ঠস্স সহনাদিঅত্থস্স থেৰেস্ৱেৱ লব্ভনতো.

নদন্তানন্তি গজ্জন্তানং. গোচৰপৰক্কমতুট্ঠিৱেলাদীসু হি যথা সীহা অত্তনো আসযতো নিক্খমিত্ৱা ৱিজম্ভিত্ৱা সীহনাদং অভীতনাদং নদন্তি, এৱং এতেপি ৱিসযজ্ঝত্তপচ্চৱেক্খণউদানাদিকালেসু ইমং অভীতনাদং নদিংসু. তেন ৱুত্তং – ‘‘সীহানংৱ নদন্তান’’ন্তি. দাঠীনন্তি দাঠাৱন্তানং. পসট্ঠদাঠীনং, অতিসযদাঠানন্তি ৱা অত্থো. যথা হি সীহা অতিৱিয দড়্হানং তিক্খানঞ্চ চতুন্নং দাঠানং বলেন পটিপক্খং অভিভৱিত্ৱা অত্তনো মনোৰথং মত্থকং পূৰেন্তি, এৱমেতেপি চতুন্নং অৰিযমগ্গদাঠানং বলেন অনাদিমতি সংসাৰে অনভিভূতপুব্বপটিপক্খং অভিভৱিত্ৱা অত্তনো মনোৰথং মত্থকং পাপেসুং. ইধাপি দাঠা ৱিযাতি দাঠাতি সদিসকপ্পনাৱসেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো.

গিৰিগব্ভৰেতি পব্বতগুহাযং, সমীপত্থে ভুম্মৱচনং. ‘‘গিৰিগৱ্হৰে’’তি কেচি পঠন্তি. পব্বতেসু ৱনগহনে ৱনসণ্ডেতি অত্থো. ইদং পন নেসং ৱিৰোচনট্ঠানদস্সনঞ্চেৱ সীহনাদস্স যোগ্যভূমিদস্সনঞ্চ. নদন্তানং গিৰিগব্ভৰেতি যোজনা. যথা হি সীহা যেভুয্যেন গিৰিগব্ভৰে অঞ্ঞেহি দুৰাসদতায জনৱিৱিত্তে ৱসন্তা অত্তনো দস্সনেন উপ্পজ্জনকস্স খুদ্দকমিগসন্তাসস্স পৰিহৰণত্থং গোচৰগমনে সীহনাদং নদন্তি, এৱমেতেপি অঞ্ঞেহি দুৰাসদগিৰিগব্ভৰসদিসেৱ সুঞ্ঞাগাৰেৱসন্তা গুণেহি খুদ্দকানং পুথুজ্জনানং তণ্হাদিট্ঠিপৰিত্তাসপৰিৱজ্জনত্থং ৱক্খমানগাথাসঙ্খাতং অভীতনাদং নদিংসু. তেন ৱুত্তং ‘‘সীহানংৱ নদন্তানং, দাঠীনং গিৰিগব্ভৰে’’তি.

সুণাথাতি সৱনাণত্তিকৱচনং, তেন ৱক্খমানানং গাথানং সন্নিপতিতায পৰিসায সোতুকামতং উপ্পাদেন্তো সৱনে আদৰং জনেতি, উস্সাহং সমুট্ঠাপেন্তো গাৰৱং বহুমানঞ্চ উপট্ঠপেতি. অথ ৱা ‘‘সীহান’’ন্তিআদীনং পদানং সদিসকপ্পনায ৱিনা মুখ্যৱসেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. তস্মা দড়্হতিক্খভাৱেন পসট্ঠাতিসযদাঠতায দাঠীনং গিৰিগব্ভৰে নদন্তানং সীহগজ্জিতং গজ্জন্তানং সীহানং মিগৰাজূনং ৱিয তেসং অভীতনাদসদিসা গাথা সুণাথাতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘যথা সীহনাদং নদন্তানং সীহানং মিগৰাজূনং কুতোচিপি ভযাভাৱতো সো অভীতনাদো তদঞ্ঞমিগসন্তাসকৰো, এৱং ভাৱিতত্তানং অপ্পমত্তানং থেৰানং সীহনাদসদিসিযো সব্বসো ভযহেতূনং সুপ্পহীনত্তা অভীতনাদভূতা, পমত্তজনসন্তাসকৰা গাথা সুণাথা’’তি.

ভাৱিতত্তানন্তি ভাৱিতচিত্তানং. চিত্তঞ্হি ‘‘অত্তা হি কিৰ দুদ্দমো (ধ. প. ১৫৯) যো ৱে ঠিতত্তো তসৰংৱ উজ্জূ’’তি (সু. নি. ২১৭) চ ‘‘অত্তসম্মাপণিধী’’তি (খু. পা. ৫.৪; সু. নি. ২৬৩) চ এৱমাদীসু অত্তাতি ৱুচ্চতি, তস্মা অধিচিত্তানুযোগেন সমথৱিপস্সনাভিৱড্ঢিতচিত্তানং সমথৱিপস্সনাভাৱনামত্থকং পাপেত্ৱা ঠিতানন্তি অত্থো. অথ ৱা ভাৱিতত্তানন্তি ভাৱিতসভাৱানং, সভাৱভূতসীলাদিভাৱিতানন্তি অত্থো. গীযতীতি গাথা, অনুট্ঠুভাদিৱসেন ইসীহি পৱত্তিতং চতুপ্পদং ছপ্পদং ৱা ৱচনং. অঞ্ঞেসম্পি তংসদিসতায তথা ৱুচ্চন্তি. অত্তত্থাদিভেদে অত্থে উপনেন্তি তেসু ৱা উপনিয্যন্তীতি অত্থূপনাযিকা.

অথ ৱা ভাৱিতত্তানন্তি ভাৱিতত্তাভাৱানং, অত্তভাৱো হি আহিতো অহং মানো এত্থাতি ‘‘অত্তা’’তি ৱুচ্চতি, সো চ তেহি অপ্পমাদভাৱনায অনৱজ্জভাৱনায ভাৱিতো সম্মদেৱ গুণগন্ধং গাহাপিতো. তেন তেসং কাযভাৱনা সীলভাৱনা চিত্তভাৱনা পঞ্ঞাভাৱনাতি চতুন্নম্পি ভাৱনানং পৰিপুণ্ণভাৱং দস্সেতি. ‘‘ভাৱনা’’তি চ সম্বোধিপটিপদা ইধাধিপ্পেতা. যাযং সচ্চসম্বোধি অত্থি, সা দুৱিধা অভিসমযতো তদত্থতো চ. সম্বোধি পন তিৱিধা সম্মাসম্বোধি পচ্চেকসম্বোধি সাৱকসম্বোধীতি. তত্থ সম্মা সামং সব্বধম্মানং বুজ্ঝনতো বোধনতো চ সম্মাসম্বোধি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং মগ্গঞাণং মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ‘‘সম্মাসম্বোধী’’তি ৱুচ্চতি. তেনাহ –

‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৱা সযম্ভূ অনাচৰিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো বলেসু চ ৱসীভাৱ’’ন্তি (মহানি. ১৯২; চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬১).

বোধনেয্যবোধনত্থো হি বলেসু ৱসীভাৱো. পচ্চেকং সযমেৱ বোধীতি পচ্চেকসম্বোধি, অননুবুদ্ধো সযম্ভূঞাণেন সচ্চাভিসমযোতি অত্থো. সম্মাসম্বুদ্ধানঞ্হি সযম্ভূঞাণতায সযমেৱ পৱত্তমানোপি সচ্চাভিসমযো সানুবুদ্ধো অপৰিমাণানং সত্তানং সচ্চাভিসমযস্স হেতুভাৱতো. ইমেসং পন সো একস্সাপি সত্তস্স সচ্চাভিসমযহেতু ন হোতি. সত্থু ধম্মদেসনায সৱনন্তে জাতাতি সাৱকা. সাৱকানং সচ্চাভিসমযো সাৱকসম্বোধি. তিৱিধাপেসা তিণ্ণং বোধিসত্তানং যথাসকং আগমনীযপটিপদায মত্থকপ্পত্তিযা সতিপট্ঠানাদীনং সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মানং ভাৱনাপাৰিপূৰীতি ৱেদিতব্বা ইতৰাভিসমযানং তদৱিনাভাৱতো. ন হি সচ্ছিকিৰিযাভিসমযেন ৱিনা ভাৱনাভিসমযো সম্ভৱতি, সতি চ ভাৱনাভিসমযে পহানাভিসমযো পৰিঞ্ঞাভিসমযো চ সিদ্ধোযেৱ হোতীতি.

যদা হি মহাবোধিসত্তো পৰিপূৰিতবোধিসম্ভাৰো চৰিমভৱে কতপুব্বকিচ্চো বোধিমণ্ডং আৰুয্হ – ‘‘ন তাৱিমং পল্লঙ্কং ভিন্দিস্সামি, যাৱ ন মে অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চিস্সতী’’তি পটিঞ্ঞং কত্ৱা অপৰাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো অসম্পত্তায এৱ সঞ্ঝাৱেলায মাৰবলং ৱিধমিত্ৱা পুৰিমযামে পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণেন অনেকাকাৰৱোকাৰে পুব্বে নিৱুত্থক্খন্ধে অনুস্সৰিত্ৱা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুৱিসোধনেন চুতূপপাতঞাণঅনাগতংসঞাণানি অধিগন্ত্ৱা পচ্ছিমযামে ‘‘কিচ্ছং ৱতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চ চৱতি চ উপপজ্জতি চ, অথ চ পনিমস্স দুক্খস্স নিস্সৰণং নপ্পজানাতি জৰামৰণস্সা’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৫৭) জৰামৰণতো পট্ঠায পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন ৱিপস্সনং অভিনিৱিসিত্ৱা মহাগহনং ছিন্দিতুং নিসদসিলাযং ফৰসুং নিসেন্তো ৱিয কিলেসগহনং ছিন্দিতুং লোকনাথো ঞাণফৰসুং তেজেন্তো বুদ্ধভাৱায হেতুসম্পত্তিযা পৰিপাকং গতত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাধিগমায ৱিপস্সনং গব্ভং গণ্হাপেন্তো অন্তৰন্তৰা নানাসমাপত্তিযো সমাপজ্জিত্ৱা যথাৱৱত্থাপিতে নামৰূপে তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা অনুপদধম্মৱিপস্সনাৱসেন অনেকাকাৰৱোকাৰসঙ্খাৰে সম্মসন্তো ছত্তিংসকোটিসতসহস্সমুখেন সম্মসনৱাৰং ৱিত্থাৰেত্ৱা তত্থ মহাৱজিৰঞাণসঙ্খাতে ৱিপস্সনাঞাণে তিক্খে সূৰে পসন্নে ৱুট্ঠানগামিনিভাৱেন পৱত্তমানে যদা তং মগ্গেন ঘটেতি, তদা মগ্গপটিপাটিযা দিযড্ঢকিলেসসহস্সং খেপেন্তো অগ্গমগ্গক্খণে সম্মাসম্বোধিং অধিগচ্ছতি নাম, অগ্গফলক্খণতো পট্ঠায অধিগতো নাম. সম্মাসম্বুদ্ধভাৱতো দসবলচতুৱেসাৰজ্জাদযোপি তস্স তদা হত্থগতাযেৱ হোন্তীতি অযং তাৱ অভিসমযতো সম্মাসম্বোধিপটিপদা. তদত্থতো পন মহাভিনীহাৰতো পট্ঠায যাৱ তুসিতভৱনে নিব্বত্তি, এত্থন্তৰে পৱত্তং বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণং. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং সব্বাকাৰসম্পন্নং চৰিযাপিটকৱণ্ণনাযং ৱিত্থাৰতো ৱুত্তমেৱাতি তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ গহেতব্বং.

পচ্চেকবোধিসত্তাপি পচ্চেকবোধিযা কতাভিনীহাৰা অনুপুব্বেন সম্ভতপচ্চেকসম্বোধিসম্ভাৰা তাদিসে কালে চৰিমত্তভাৱে ঠিতা ঞাণস্স পৰিপাকগতভাৱেন উপট্ঠিতং সংৱেগনিমিত্তং গহেত্ৱা সৱিসেসং ভৱাদীসু আদীনৱং দিস্ৱা সযম্ভূঞাণেন পৱত্তি পৱত্তিহেতুং নিৱত্তি নিৱত্তিহেতুঞ্চ পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘‘সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যোনিসো মনসি কৰোতী’’তিআদিনা আগতনযেন চতুসচ্চকম্মট্ঠানং পৰিব্ৰূহেন্তা অত্তনো অভিনীহাৰানুৰূপং সঙ্খাৰে পৰিমদ্দন্তা অনুক্কমেন ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা মগ্গপটিপাটিযা অগ্গমগ্গং অধিগচ্ছন্তা পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝন্তি নাম, অগ্গফলক্খণতো পট্ঠায পচ্চেকসম্বুদ্ধা নাম হুত্ৱা সদেৱকস্স লোকস্স অগ্গদক্খিণেয্যা হোন্তি.

সাৱকা পন সত্থু সব্ৰহ্মচাৰিনো ৱা চতুসচ্চকম্মট্ঠানকথং সুত্ৱা তস্মিংযেৱ খণে কালন্তৰে ৱা তজ্জং পটিপত্তিং অনুতিট্ঠন্তা ঘটেন্তা ৱাযমন্তা ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা, যদি ৱা পটিপদায ৱড্ঢন্তিযা, সচ্চানি পটিৱিজ্ঝন্তা অত্তনো অভিনীহাৰানুৰূপসিদ্ধিঅগ্গসাৱকভূমিযা ৱা কেৱলং ৱা অগ্গমগ্গক্খণে সাৱকসম্বোধিং অধিগচ্ছন্তি নাম. ততো পৰং সাৱকবুদ্ধা নাম হোন্তি সদেৱকে লোকে অগ্গদক্খিণেয্যা. এৱং তাৱ অভিসমযতো পচ্চেকসম্বোধি সাৱকসম্বোধি চ ৱেদিতব্বা.

তদত্থতো পন যথা মহাবোধিসত্তানং হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং সতসহস্সঞ্চ বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণং ইচ্ছিতব্বং মজ্ঝিমপৰিচ্ছেদেন অট্ঠ অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং সতসহস্সঞ্চ, উপৰিমপৰিচ্ছেদেন সোড়স অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং সতসহস্সঞ্চ এতে চ ভেদা পঞ্ঞাধিকসদ্ধাধিকৱীৰিযাধিকৱসেন ৱেদিতব্বা. পঞ্ঞাধিকানঞ্হি সদ্ধা মন্দা হোতি পঞ্ঞা তিক্খা, ততো চ উপাযকোসল্লস্স ৱিসদনিপুণভাৱেন নচিৰস্সেৱ পাৰমিযো পাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি. সদ্ধাধিকানং পঞ্ঞা মজ্ঝিমা হোতীতি তেসং নাতিসীঘং নাতিসণিকং পাৰমিযো পাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি. ৱীৰিযাধিকানং পন পঞ্ঞা মন্দা হোতীতি তেসং চিৰেনেৱ পাৰমিযো পাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি. ন এৱং পচ্চেকবোধিসত্তানং. তেসঞ্হি সতিপি পঞ্ঞাধিকভাৱে দ্ৱে অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং সতসহস্সঞ্চ বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণং ইচ্ছিতব্বং, ন ততো ওৰং. সদ্ধাধিকৱীৰিযাধিকাপি ৱুত্তপৰিচ্ছেদতো পৰং কতিপযে এৱ কপ্পে অতিক্কমিত্ৱা পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝন্তি, ন ততিযং অসঙ্খ্যেয্যন্তি. সাৱকবোধিসত্তানং পন যেসং অগ্গসাৱকভাৱায অভিনীহাৰো, তেসং একং অসঙ্খ্যেয্যং কপ্পানং সতসহস্সঞ্চ সম্ভাৰসম্ভৰণং ইচ্ছিতব্বং. যেসং মহাসাৱকভাৱায, তেসং কপ্পানং সতসহস্সমেৱ, তথা বুদ্ধস্স মাতাপিতূনং উপট্ঠাকস্স পুত্তস্স চ. তত্থ যথা –

‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থাৰদস্সনং;

পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকাৰো চ ছন্দতা;

অট্ঠধম্মসমোহানা, অভিনীহাৰো সমিজ্ঝতী’’তি. (বু. ৱং. ২.৫৯) –

এৱং ৱুত্তে অট্ঠ ধম্মে সমোধানেত্ৱা কতপণিধানানং মহাবোধিসত্তানং মহাভিনীহাৰতো পভুতি সৱিসেসং দানাদীসু যুত্তপ্পযুত্তানং দিৱসে দিৱসে ৱেস্সন্তৰদানসদিসং মহাদানং দেন্তানং তদনুৰূপসীলাদিকে সব্বপাৰমিধম্মে আচিনন্তানম্পি যথাৱুত্তকালপৰিচ্ছেদং অসম্পত্ৱা অন্তৰা এৱ বুদ্ধভাৱপ্পত্তি নাম নত্থি. কস্মা? ঞাণস্স অপৰিপচ্চনতো. পৰিচ্ছিন্নকালে নিপ্ফাদিতং ৱিয হি সস্সং বুদ্ধঞাণং যথাপৰিচ্ছিন্নকালৱসেনেৱ ৱুদ্ধিং ৱিৰুড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জন্তং গব্ভং গণ্হন্তং পৰিপাকং গচ্ছতীতি এৱং –

‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, ৱিগতাসৱদস্সনং;

অধিকাৰো ছন্দতা এতে, অভিনীহাৰকাৰণা’’তি. (সু. নি. অট্ঠ. ১.খগ্গৱিসাণসুত্তৱণ্ণনা) –

ইমে পঞ্চ ধম্মে সমোধানেত্ৱা কতাভিনীহাৰানং পচ্চেকবোধিসত্তানং ‘‘অধিকাৰো ছন্দতা’’তি দ্ৱঙ্গসমন্নাগতায পত্থনায ৱসেন কতপণিধানানং সাৱকবোধিসত্তানঞ্চ তত্থ তত্থ ৱুত্তকালপৰিচ্ছেদং অসম্পত্ৱা অন্তৰা এৱ পচ্চেকসম্বোধিযা যথাৱুত্তসাৱকসম্বোধিযা চ অধিগমো নত্থি. কস্মা? ঞাণস্স অপৰিপচ্চনতো. ইমেসম্পি হি যথা মহাবোধিসত্তানং দানাদিপাৰমীহি পৰিব্ৰূহিতা পঞ্ঞাপাৰমী অনুক্কমেন গব্ভং গণ্হন্তী পৰিপাকং গচ্ছন্তী বুদ্ধঞাণং পৰিপূৰেতি, এৱং দানাদীহি পৰিব্ৰূহিতা অনুপুব্বেন যথাৰহং গব্ভং গণ্হন্তী পৰিপাকং গচ্ছন্তী পচ্চেকবোধিঞাণং সাৱকবোধিঞাণঞ্চ পৰিপূৰেতি. দানপৰিচযেন হেতে তত্থ তত্থ ভৱে অলোভজ্ঝাসযতায সব্বত্থ অসঙ্গমানসা অনপেক্খচিত্তা হুত্ৱা, সীলপৰিচযেন সুসংৱুতকাযৱাচতায সুপৰিসুদ্ধকাযৱচীকম্মন্তা পৰিসুদ্ধাজীৱা ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰা ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো হুত্ৱা জাগৰিযানুযোগেন চিত্তং সমাদহন্তি, স্ৱাযং তেসং জাগৰিযানুযোগো গতপচ্চাগতিকৱত্তৱসেন ৱেদিতব্বো.

এৱং পন পটিপজ্জন্তানং অধিকাৰসম্পত্তিযা অপ্পকসিৰেনেৱ অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চাভিঞ্ঞা ছড়ভিঞ্ঞা অধিট্ঠানভূতা পুব্বভাগৱিপস্সনা চ হত্থগতাযেৱ হোন্তি. ৱীৰিযাদযো পন তদন্তোগধা এৱ. যঞ্হি পচ্চেকবোধিযা সাৱকবোধিযা ৱা অত্থায দানাদিপুঞ্ঞসম্ভৰণে অব্ভুস্সহনং, ইদং ৱীৰিযং. যং তদনুপৰোধস্স সহনং, অযং খন্তি. যং দানসীলাদিসমাদানাৱিসংৱাদনং, ইদং সচ্চং. সব্বত্থমেৱ অচলসমাধানাধিট্ঠানং, ইদং অধিট্ঠানং. যা দানসীলাদীনং পৱত্তিট্ঠানভূতেসু সত্তেসু হিতেসিতা, অযং মেত্তা. যং সত্তানং কতৱিপ্পকাৰেসু অজ্ঝুপেক্খনং, অযং উপেক্খাতি. এৱং দানসীলভাৱনাসু সীলসমাধিপঞ্ঞাসু চ সিজ্ঝমানাসু ৱীৰিযাদযো সিদ্ধা এৱ হোন্তি. সাযেৱ পচ্চেকবোধিঅত্থায সাৱকবোধিঅত্থায চ দানাদিপটিপদা তেসং বোধিসত্তানং সন্তানস্স ভাৱনতো পৰিভাৱনতো ভাৱনা নাম. ৱিসেসতো দানসীলাদীহি স্ৱাভিসঙ্খতে সন্তানে পৱত্তা সমথৱিপস্সনাপটিপদা, যতো তে বোধিসত্তা পুব্বযোগাৱচৰসমুদাগমসম্পন্না হোন্তি. তেনাহ ভগৱা –

‘‘পঞ্চিমে, আনন্দ, আনিসংসা পুব্বযোগাৱচৰে. কতমে পঞ্চ? ইধানন্দ, পুব্বযোগাৱচৰো দিট্ঠেৱ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আৰাধেতি, নো চে দিট্ঠেৱ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আৰাধেতি, অথ মৰণকালে অঞ্ঞং আৰাধেতি, অথ দেৱপুত্তো সমানো অঞ্ঞং আৰাধেতি, অথ বুদ্ধানং সম্মুখীভাৱে খিপ্পাভিঞ্ঞো হোতি, অথ পচ্ছিমে কালে পচ্চেকসম্বুদ্ধো হোতী’’তি (সু. নি. অট্ঠ. ১.খগ্গৱিসাণসুত্তৱণ্ণনা).

ইতি পুব্বভাগপটিপদাভূতায পাৰমিতাপৰিভাৱিতায সমথৱিপস্সনাভাৱনায নিৰোধগামিনিপটিপদাভূতায অভিসমযসঙ্খাতায মগ্গভাৱনায চ ভাৱিতত্তভাৱা বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৱকা ভাৱিতত্তা নাম. তেসু ইধ বুদ্ধসাৱকা অধিপ্পেতা.

এত্থ চ ‘‘সীহানংৱা’’তি ইমিনা থেৰানং সীহসমানৱুত্তিতাদস্সনেন অত্তনো পটিপক্খেহি অনভিভৱনীযতং, তে চ অভিভুয্য পৱত্তিং দস্সেতি. ‘‘সীহানংৱ নদন্তানং…পে… গাথা’’তি ইমিনা থেৰগাথানং সীহনাদসদিসতাদস্সনেন তাসং পৰৱাদেহি অনভিভৱনীযতং, তে চ অভিভৱিত্ৱা পৱত্তিং দস্সেতি. ‘‘ভাৱিতত্তান’’ন্তি ইমিনা তদুভযস্স কাৰণং ৱিভাৱেতি. ভাৱিতত্তভাৱেন থেৰা ইধ সীহসদিসা ৱুত্তা, তেসঞ্চ গাথা সীহনাদসদিসিযো. ‘‘অত্থূপনাযিকা’’তি ইমিনা অভিভৱনে পযোজনং দস্সেতি. তত্থ থেৰানং পটিপক্খো নাম সংকিলেসধম্মো, তদভিভৱো তদঙ্গিৱিক্খম্ভনপ্পহানেহি সদ্ধিং সমুচ্ছেদপ্পহানং. তস্মিং সতি পটিপস্সদ্ধীপ্পহানং নিস্সৰণপ্পহানঞ্চ সিদ্ধমেৱ হোতি, যতো তে ভাৱিতত্তাতি ৱুচ্চন্তি. মগ্গক্খণে হি অৰিযা অপ্পমাদভাৱনং ভাৱেন্তি নাম, অগ্গফলক্খণতো পট্ঠায ভাৱিতত্তা নামাতি ৱুত্তোৱাযমত্থো.

তেসু তদঙ্গপ্পহানেন নেসং সীলসম্পদা দস্সিতা, ৱিক্খম্ভনপ্পহানেন সমাধিসম্পদা, সমুচ্ছেদপ্পহানেন পঞ্ঞাসম্পদা, ইতৰেন তাসং ফলং দস্সিতং. সীলেন চ তেসং পটিপত্তিযা আদিকল্যাণতা দস্সিতা, ‘‘কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং’’ (সং. নি. ৫.৩৬৯), ‘‘সীলে পতিট্ঠায’’ (সং. নি. ১.২৩; ৱিসুদ্ধি. ১.১), ‘‘সব্বপাপস্স অকৰণ’’ন্তি (ধ. প. ১৮৩; দী. নি. ২.৯০) চ ৱচনতো সীলং পটিপত্তিযা আদিকল্যাণংৱ অৱিপ্পটিসাৰাদিগুণাৱহত্তা. সমাধিনা মজ্ঝেকল্যাণতা দস্সিতা, ‘‘চিত্তং ভাৱযং’’, ‘‘কুসলস্স উপসম্পদা’’তি চ ৱচনতো সমাধিপটিপত্তিযা মজ্ঝেকল্যাণোৱ, ইদ্ধিৱিধাদিগুণাৱহত্তা. পঞ্ঞায পৰিযোসানকল্যাণতা দস্সিতা, ‘‘সচিত্তপৰিযোদপনং’’ (ধ. প. ১৮৩; দী. নি. ২.৯০), ‘‘পঞ্ঞং ভাৱয’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩; ৱিসুদ্ধি. ১.১) চ ৱচনতো পঞ্ঞা পটিপত্তিযা পৰিযোসানংৱ, পঞ্ঞুত্তৰতো কুসলানং ধম্মানং সাৱ কল্যাণা ইট্ঠানিট্ঠেসু তাদিভাৱাৱহত্তা.

‘‘সেলো যথা একঘনো, ৱাতেন ন সমীৰতি; (মহাৱ. ২৪৪);

এৱং নিন্দাপসংসাসু, ন সমিঞ্জন্তি পণ্ডিতা’’তি. (ধ. প. ৮১) –

হি ৱুত্তং.

তথা সীলসম্পদায তেৱিজ্জভাৱো দস্সিতো. সীলসম্পত্তিঞ্হি নিস্সায তিস্সো ৱিজ্জা পাপুণন্তি. সমাধিসম্পদায ছড়ভিঞ্ঞাভাৱো. সমাধিসম্পত্তিঞ্হি নিস্সায ছড়ভিঞ্ঞা পাপুণন্তি. পঞ্ঞাসম্পদায পভিন্নপটিসম্ভিদাভাৱো. পঞ্ঞাসম্পদঞ্হি নিস্সায চতস্সো পটিসম্ভিদা পাপুণন্তি. ইমিনা তেসং থেৰানং কেচি তেৱিজ্জা, কেচি ছড়ভিঞ্ঞা, কেচি পটিসম্ভিদাপত্তাতি অযমত্থো দস্সিতোতি ৱেদিতব্বং.

তথা সীলসম্পদায তেসং কামসুখানুযোগসঙ্খাতস্স অন্তস্স পৰিৱজ্জনং দস্সেতি. সমাধিসম্পদায অত্তকিলমথানুযোগসঙ্খাতস্স, পঞ্ঞাসম্পদায মজ্ঝিমায পটিপদায সেৱনং দস্সেতি. তথা সীলসম্পদায তেসং ৱীতিক্কমপ্পহানং কিলেসানং দস্সেতি. সমাধিসম্পদায পৰিযুট্ঠানপ্পহানং, পঞ্ঞাসম্পদায অনুসযপ্পহানং দস্সেতি. সীলসম্পদায ৱা দুচ্চৰিতসংকিলেসৱিসোধনং, সমাধিসম্পদায তণ্হাসংকিলেসৱিসোধনং, পঞ্ঞাসম্পদায দিট্ঠিসংকিলেসৱিসোধনং দস্সেতি. তদঙ্গপ্পহানেন ৱা নেসং অপাযসমতিক্কমো দস্সিতো. ৱিক্খম্ভনপ্পহানেন কামধাতুসমতিক্কমো, সমুচ্ছেদপ্পহানেন সব্বভৱসমতিক্কমো দস্সিতোতি ৱেদিতব্বং.

‘‘ভাৱিতত্তান’’ন্তি ৱা এত্থ সীলভাৱনা, চিত্তভাৱনা পঞ্ঞাভাৱনাতি তিস্সো ভাৱনা ৱেদিতব্বা কাযভাৱনায তদন্তোগধত্তা. সীলভাৱনা চ পটিপত্তিযা আদীতি সব্বং পুৰিমসদিসং. যথা পন সীহনাদং পৰে মিগগণা ন সহন্তি, কুতো অভিভৱে, অঞ্ঞদত্থু সীহনাদোৱ তে অভিভৱতি এৱমেৱ অঞ্ঞতিত্থিযৱাদা থেৰানং ৱাদে ন সহন্তি, কুতো অভিভৱে, অঞ্ঞদত্থু থেৰৱাদাৱ তে অভিভৱন্তি. তং কিস্স হেতু? ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা, সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ধ. প. ২৭৭-২৭৯) ‘‘নিব্বানধাতূ’’তি চ পৱত্তনতো. ন হি ধম্মতো সক্কা কেনচি অঞ্ঞথা কাতুং অপ্পটিৱত্তনীযতো. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং পৰতো আৱিভৱিস্সতি. এৱমেত্থ সঙ্খেপেনেৱ পঠমগাথায অত্থৱিভাৱনা ৱেদিতব্বা.

দুতিযগাথাযং পন অযং সম্বন্ধদস্সনমুখেন অত্থৱিভাৱনা. তত্থ যেসং থেৰানং গাথা সাৱেতুকামো, তে সাধাৰণৱসেন নামতো গোত্ততো গুণতো চ কিত্তেতুং ‘‘যথানামা’’তিআদি ৱুত্তং. অসাধাৰণতো পন তত্থ তত্থ গাথাস্ৱেৱ আৱিভৱিস্সতি. তত্থ যথানামাতি যংযংনামা, সুভূতি মহাকোট্ঠিকোতিআদিনা নযেন নামধেয্যেন পঞ্ঞাতাতি অত্থো. যথাগোত্তাতি যংযংগোত্তা, গোতমো কস্সপোতিআদিনা নযেন কুলপদেসেন যায যায জাতিযা পঞ্ঞাতাতি অত্থো. যথাধম্মৱিহাৰিনোতি যাদিসধম্মৱিহাৰিনো, পৰিযত্তিপৰমতাযং অট্ঠত্ৱা যথানুৰূপং সমাপত্তিৱিহাৰিনো হুত্ৱা ৱিহৰিংসূতি অত্থো. অথ ৱা যথাধম্মৱিহাৰিনোতি যথাধম্মা ৱিহাৰিনো চ, যাদিসসীলাদিধম্মা দিব্বৱিহাৰাদীসু অভিণ্হসো ৱিহৰমানা যাদিসৱিহাৰা চাতি অত্থো. যথাধিমুত্তাতি যাদিসঅধিমুত্তিকা সদ্ধাধিমুত্তিপঞ্ঞাধিমুত্তীসু যংযংঅধিমুত্তিকা সুঞ্ঞতমুখাদীসু ৱা যথা যথা নিব্বানং অধিমুত্তাতি যথাধিমুত্তা. ‘‘নিব্বানং অধিমুত্তানং, অত্থং গচ্ছন্তি আসৱা’’তি (ধ. প. ২২৬) হি ৱুত্তং. উভযঞ্চেতং পুব্বভাগৱসেন ৱেদিতব্বং. অৰহত্তপ্পত্তিতো পুব্বেযেৱ হি যথাৱুত্তমধিমুচ্চনং, ন পৰতো. তেনাহ ভগৱা –

‘‘অস্সদ্ধো অকতঞ্ঞূ চ, সন্ধিচ্ছেদো চ যো নৰো’’তিআদি. (ধ. প. ৯৭).

‘‘যথাৱিমুত্তা’’তি ৱা পাঠো, পঞ্ঞাৱিমুত্তিউভতোভাগৱিমুত্তীসু যংযংৱিমুত্তিকাতি অত্থো. সপ্পঞ্ঞাতি তিহেতুকপটিসন্ধিপঞ্ঞায পাৰিহাৰিকপঞ্ঞায ভাৱনাপঞ্ঞায চাতি তিৱিধাযপি পঞ্ঞায পঞ্ঞৱন্তো. ৱিহৰিংসূতি তায এৱ সপ্পঞ্ঞতায যথালদ্ধেন ফাসুৱিহাৰেনেৱ ৱসিংসু. অতন্দিতাতি অনলসা, অত্তহিতপটিপত্তিযং যথাবলং পৰহিতপটিপত্তিযঞ্চ উট্ঠানৱন্তোতি অত্থো.

এত্থ চ পন নামগোত্তগ্গহণেন তেসং থেৰানং পকাসপঞ্ঞাতভাৱং দস্সেতি. ধম্মৱিহাৰগ্গহণেন সীলসম্পদং সমাধিসম্পদঞ্চ দস্সেতি. ‘‘যথাধিমুত্তা সপ্পঞ্ঞা’’তি ইমিনা পঞ্ঞাসম্পদং. ‘‘অতন্দিতা’’তি ইমিনা সীলসম্পদাদীনং কাৰণভূতং ৱীৰিযসম্পদং দস্সেতি. ‘‘যথানামা’’তি ইমিনা তেসং পকাসননামতং দস্সেতি. ‘‘যথাগোত্তা’’তি ইমিনা সদ্ধানুসাৰীধম্মানুসাৰীগোত্তসম্পত্তিসমুদাগমং, ‘‘যথাধম্মৱিহাৰিনো’’তিআদিনা সীলসমাধিপঞ্ঞাৱিমুত্তিৱিমুত্তিঞাণদস্সনং সম্পত্তিসমুদাগমং, ‘‘অতন্দিতা’’তি ইমিনা এৱং অত্তহিতসম্পত্তিযং ঠিতানং পৰহিতপটিপত্তিং দস্সেতি.

অথ ৱা ‘‘যথানামা’’তি ইদং তেসং থেৰানং গৰূহি গহিতনামধেয্যদস্সনং সমঞ্ঞামত্তকিত্তনতো. ‘‘যথাগোত্তা’’তি ইদং কুলপুত্তভাৱদস্সনং কুলাপদেস কিত্তনতো. তেন নেসং সদ্ধাপব্বজিতভাৱং দস্সেতি. ‘‘যথাধম্মৱিহাৰিনো’’তি ইদং চৰণসম্পত্তিদস্সনং সীলসংৱৰাদীহি সমঙ্গীভাৱদীপনতো. ‘‘যথাধিমুত্তা সপ্পঞ্ঞা’’তি ইদং নেসং ৱিজ্জাসম্পত্তিদস্সনং আসৱক্খযপৰিযোসানায ঞাণসম্পত্তিযা অধিগমপৰিদীপনতো. ‘‘অতন্দিতা’’তি ইদং ৱিজ্জাচৰণসম্পত্তীনং অধিগমূপাযদস্সনং. ‘‘যথানামা’’তি ৱা ইমিনা তেসং পকাসননামতংযেৱ দস্সেতি. ‘‘যথাগোত্তা’’তি পন ইমিনা পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিং দস্সেতি. ন হি সম্মাঅপ্পণিহিতত্তনো পুব্বে চ অকতপুঞ্ঞস্স সদ্ধানুসাৰীধম্মানুসাৰিনো গোত্তসম্পত্তিসমুদাগমো সম্ভৱতি. ‘‘যথাধম্মৱিহাৰিনো’’তি ইমিনা তেসং পুৰিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিং দস্সেতি. ন হি অপ্পতিৰূপে দেসে ৱসতো সপ্পুৰিসূপনিস্সযৰহিতস্স চ তাদিসা গুণৱিসেসা সম্ভৱন্তি. ‘‘যথাধিমুত্তা’’তি ইমিনা সদ্ধম্মসৱনসম্পদাসমাযোগং দস্সেতি. ন হি পৰতোঘোসেন ৱিনা সাৱকানং সচ্চসম্পটিৱেধো সম্ভৱতি. ‘‘সপ্পঞ্ঞা অতন্দিতা’’তি ইমিনা যথাৱুত্তস্স গুণৱিসেসস্স অব্যভিচাৰিহেতুং দস্সেতি ঞাযাৰম্ভদস্সনতো.

অপৰো নযো – ‘‘যথাগোত্তা’’তি এত্থ গোত্তকিত্তনেন তেসং থেৰানং যোনিসোমনসিকাৰসম্পদং দস্সেতি যথাৱুত্তগোত্তসম্পন্নস্স যোনিসোমনসিকাৰসম্ভৱতো. ‘‘যথাধম্মৱিহাৰিনো’’তি এত্থ ধম্মৱিহাৰগ্গহণেন সদ্ধম্মসৱনসম্পদং দস্সেতি সদ্ধম্মসৱনেন ৱিনা তদভাৱতো. ‘‘যথাধিমুত্তা’’তি ইমিনা মত্থকপ্পত্তং ধম্মানুধম্মপটিপদং দস্সেতি. ‘‘সপ্পঞ্ঞা’’তি ইমিনা সব্বত্থ সম্পজানকাৰিতং. ‘‘অতন্দিতা’’তি ইমিনা ৱুত্তনযেন অত্তহিতসম্পত্তিং পৰিপূৰেত্ৱা ঠিতানং পৰেসং হিতসুখাৱহায পটিপত্তিযং অকিলাসুভাৱং দস্সেতি. তথা ‘‘যথাগোত্তা’’তি ইমিনা নেসং সৰণগমনসম্পদা দস্সিতা সদ্ধানুসাৰীগোত্তকিত্তনতো. ‘‘যথাধম্মৱিহাৰিনো’’তি ইমিনা সীলক্খন্ধপুব্বঙ্গমো সমাধিক্খন্ধো দস্সিতো. ‘‘যথাধিমুত্তা সপ্পঞ্ঞা’’তি ইমিনা পঞ্ঞক্খন্ধাদযো. সৰণগমনঞ্চ সাৱকগুণানং আদি, সমাধি মজ্ঝে, পঞ্ঞা পৰিযোসানন্তি আদিমজ্ঝপৰিযোসানদস্সনেন সব্বেপি সাৱকগুণা দস্সিতা হোন্তি.

ঈদিসী পন গুণৱিভূতি যায সম্মাপটিপত্তিযা তেহি অধিগতা, তং দস্সেতুং ‘‘তত্থ তত্থ ৱিপস্সিত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু তেসু অৰঞ্ঞৰুক্খমূলপব্বতাদীসু ৱিৱিত্তসেনাসনেসু. তত্থ তত্থাতি ৱা তস্মিং তস্মিং উদানাদিকালে. ৱিপস্সিত্ৱাতি সম্পস্সিত্ৱা. নামৰূপৱৱত্থাপনপচ্চযপৰিগ্গহেহি দিট্ঠিৱিসুদ্ধিকঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিযো সম্পাদেত্ৱা কলাপসম্মসনাদিক্কমেন পঞ্চমং ৱিসুদ্ধিং অধিগন্ত্ৱা পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিযা মত্থকং পাপনৱসেন ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা ফুসিত্ৱাতি পত্ৱা সচ্ছিকত্ৱা. অচ্চুতং পদন্তি নিব্বানং. তঞ্হি সযং অচৱনধম্মত্তা অধিগতানং অচ্চুতিহেতুভাৱতো চ নত্থি এত্থ চুতীতি ‘‘অচ্চুতং’’. সঙ্খতধম্মেহি অসম্মিস্সভাৱতায তদত্থিকেহি পটিপজ্জিতব্বতায চ ‘‘পদ’’ন্তি চ ৱুচ্চতি. কতন্তন্তি কতস্স অন্তং. যো হি তেহি অধিগতো অৰিযমগ্গো, সো অত্তনো পচ্চযেহি উপ্পাদিতত্তা কতো নাম. তস্স পন পৰিযোসানভূতং ফলং কতন্তোতি অধিপ্পেতং. তং কতন্তং অগ্গফলং. অথ ৱা পচ্চযেহি কতত্তা নিপ্ফাদিতত্তা কতা নাম সঙ্খতধম্মা, তন্নিস্সৰণভাৱতো কতন্তো নিব্বানং. তং কতন্তং. পচ্চৱেক্খন্তাতি ‘‘অধিগতং ৱত মযা অৰিযমগ্গাধিগমেন ইদং অৰিযফলং, অধিগতা অসঙ্খতা ধাতূ’’তি অৰিযফলনিব্বানানি ৱিমুত্তিঞাণদস্সনেন পটিপত্তিং অৱেক্খমানা. অথ ৱা সচ্চসম্পটিৱেধৱসেন যং অৰিযেন কৰণীযং পৰিঞ্ঞাদিসোড়সৱিধং কিচ্চং অগ্গফলে ঠিতেন নিপ্ফাদিতত্তা পৰিযোসাপিতত্তা কতং নাম, এৱং কতং তং পচ্চৱেক্খন্তা. এতেন পহীনকিলেসপচ্চৱেক্খণং দস্সিতং. পুৰিমনযেন পন ইতৰপচ্চৱেক্খণানীতি একূনৱীসতি পচ্চৱেক্খণানি দস্সিতানি হোন্তি.

ইমমত্থন্তি এত্থ ইমন্তি সকলো থেৰথেৰীগাথানং অত্থো অত্তনো ইতৰেসঞ্চ তত্থ সন্নিপতিতানং ধম্মসঙ্গাহকমহাথেৰানং বুদ্ধিযং ৱিপৰিৱত্তমানতায আসন্নো পচ্চক্খোতি চ কত্ৱা ৱুত্তং. অত্থন্তি ‘‘ছন্না মে কুটিকা’’তিআদীহি গাথাহি ৱুচ্চমানং অত্তূপনাযিকং পৰূপনাযিকং লোকিযলোকুত্তৰপটিসংযুত্তং অত্থং. অভাসিসুন্তি গাথাবন্ধৱসেন কথেসুং, তংদীপনিযো ইদানি মযা ৱুচ্চমানা তেসং ভাৱিতত্তানং গাথা অত্তূপনাযিকা সুণাথাতি যোজনা. তে চ মহাথেৰা এৱং কথেন্তা অত্তনো সম্মাপটিপত্তিপকাসনীহি গাথাহি সাসনস্স একন্তনিয্যানিকৱিভাৱনেন পৰেপি তত্থ সম্মাপটিপত্তিযং নিযোজেন্তীতি এতমত্থং দীপেতি আযস্মা ধম্মভণ্ডাগাৰিকো, তথা দীপেন্তো চ ইমাহি গাথাহি তেসং থোমনং তাসঞ্চ তেসং ৱচনস্স নিদানভাৱেন ঠপনং ঠানগতমেৱাতি দস্সেতীতি দট্ঠব্বং.

নিদানগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১. এককনিপাতো

১. পঠমৱগ্গো

১. সুভূতিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

ইদানি ছন্না মে কুটিকাতিআদিনযপ্পৱত্তানং থেৰগাথানং অত্থৱণ্ণনা হোতি. সা পনাযং অত্থৱণ্ণনা যস্মা তাসং তাসং গাথানং অট্ঠুপ্পত্তিং পকাসেত্ৱা ৱুচ্চমানা পাকটা হোতি সুৱিঞ্ঞেয্যা চ. তস্মা তত্থ তত্থ অট্ঠুপ্পত্তিং পকাসেত্ৱা অত্থৱণ্ণনং কৰিস্সামাতি.

তত্থ ছন্না মে কুটিকাতিগাথায কা উপ্পত্তি? ৱুচ্চতে – ইতো কিৰ কপ্পসতসহস্সমত্থকে অনুপ্পন্নেযেৱ পদুমুত্তৰে ভগৱতি লোকনাথে হংসৱতীনামকে নগৰে অঞ্ঞতৰস্স ব্ৰাহ্মণমহাসালস্স একো পুত্তো উপ্পজ্জি. তস্স ‘‘নন্দমাণৱো’’তি নামং অকংসু. সো ৱযপ্পত্তো তযো ৱেদে উগ্গণ্হিত্ৱা তত্থ সাৰং অপস্সন্তো অত্তনো পৰিৱাৰভূতেহি চতুচত্তালীসায মাণৱকসহস্সেহি সদ্ধিং পব্বতপাদে ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ চ অভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেসি. অন্তেৱাসিকানম্পি কম্মট্ঠানং আচিক্খি. তেপি ন চিৰেনেৱ ঝানলাভিনো অহেসুং.

তেন চ সমযেন পদুমুত্তৰো ভগৱা লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা হংসৱতীনগৰং উপনিস্সায ৱিহৰন্তো একদিৱসং পচ্চূসসমযে লোকং ৱোলোকেন্তো নন্দতাপসস্স অন্তেৱাসিকজটিলানং অৰহত্তূপনিস্সযং নন্দতাপসস্স চ দ্ৱীহঙ্গেহি সমন্নাগতস্স সাৱকট্ঠানন্তৰস্স পত্থনং দিস্ৱা পাতোৱ সৰীৰপটিজগ্গনং কত্ৱা পুব্বণ্হসমযে পত্তচীৱৰমাদায অঞ্ঞং কঞ্চি অনামন্তেত্ৱা সীহো ৱিয একচৰো নন্দতাপসস্স অন্তেৱাসিকেসু ফলাফলত্থায গতেসু ‘‘বুদ্ধভাৱং মে জানাতূ’’তি পস্সন্তস্সেৱ নন্দতাপসস্স আকাসতো ওতৰিত্ৱা পথৱিযং পতিট্ঠাসি. নন্দতাপসো বুদ্ধানুভাৱঞ্চেৱ লক্খণপাৰিপূৰিঞ্চ দিস্ৱা লক্খণমন্তে সম্মসিত্ৱা ‘‘ইমেহি লক্খণেহি সমন্নাগতো নাম অগাৰং অজ্ঝাৱসন্তো ৰাজা হোতি চক্কৱত্তী, পব্বজন্তো লোকে ৱিৱটচ্ছদো সব্বঞ্ঞূ বুদ্ধো হোতি. অযং পুৰিসাজানীযো নিস্সংসযং বুদ্ধোতি ঞত্ৱা পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা, পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা, আসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা, অদাসি. নিসীদি ভগৱা পঞ্ঞত্তে আসনে. নন্দতাপসোপি অত্তনো অনুচ্ছৱিকং আসনং গহেত্ৱা একমন্তং নিসীদি.

তস্মিং সমযে চতুচত্তালীসসহস্সজটিলা পণীতপণীতানি ওজৱন্তানি ফলাফলানি গহেত্ৱা আচৰিযস্স সন্তিকং সম্পত্তা বুদ্ধানঞ্চেৱ আচৰিযস্স চ নিসিন্নাসনং ওলোকেন্তা আহংসু – ‘‘আচৰিয, মযং ‘ইমস্মিং লোকে তুম্হেহি মহন্ততৰো নত্থী’তি ৱিচৰাম, অযং পন পুৰিসো তুম্হেহি মহন্ততৰো মঞ্ঞে’’তি. নন্দতাপসো, ‘‘তাতা, কিং ৱদেথ, সাসপেন সদ্ধিং অট্ঠসট্ঠিসতসহস্সযোজনুব্বেধং সিনেৰুং উপমেতুং ইচ্ছথ, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধেন সদ্ধিং মা মং উপমিত্থা’’তি আহ. অথ তে তাপসা ‘‘সচে অযং ওৰকো অভৱিস্স, ন অম্হাকং আচৰিযো এৱং উপমং আহৰেয্য, যাৱ মহা ৱতাযং পুৰিসাজানীযো’’তি পাদেসু নিপতিত্ৱা সিৰসা ৱন্দিংসু. অথ তে আচৰিযো আহ – ‘‘তাতা, অম্হাকং বুদ্ধানং অনুচ্ছৱিকো দেয্যধম্মো নত্থি, ভগৱা চ ভিক্খাচাৰৱেলাযং ইধাগতো, তস্মা মযং যথাবলং দেয্যধম্মং দস্সাম, তুম্হে যং যং পণীতং ফলাফলং আনীতং, তং তং আহৰথা’’তি ৱত্ৱা আহৰাপেত্ৱা হত্থে ধোৱিত্ৱা সযং তথাগতস্স পত্তে পতিট্ঠাপেসি. সত্থাৰা ফলাফলে পটিগ্গহিতমত্তে দেৱতা দিব্বোজং পক্খিপিংসু. তাপসো উদকম্পি সযমেৱ পৰিস্সাৱেত্ৱা অদাসি. ততো ভোজনকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৱা নিসিন্নে সত্থৰি সব্বে অন্তেৱাসিকে পক্কোসিত্ৱা সত্থু সন্তিকে সাৰণীযং কথং কথেন্তো নিসীদি. সত্থা ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘো আগচ্ছতূ’’তি চিন্তেসি. ভিক্খূ সত্থু চিত্তং ঞত্ৱা সতসহস্সমত্তা খীণাসৱা আগন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু.

নন্দতাপসো অন্তেৱাসিকে আমন্তেসি – ‘‘তাতা, বুদ্ধানং নিসিন্নাসনম্পি নীচং, সমণসতসহস্সস্সপি আসনং নত্থি, তুম্হেহি অজ্জ উড়াৰং ভগৱতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ সক্কাৰং কাতুং ৱট্টতি, পব্বতপাদতো ৱণ্ণগন্ধসম্পন্নানি পুপ্ফানি আহৰথা’’তি. অচিন্তেয্যত্তা ইদ্ধিৱিসযস্স মুহুত্তেনেৱ ৱণ্ণগন্ধসম্পন্নানি পুপ্ফানি আহৰিত্ৱা বুদ্ধানং যোজনপ্পমাণং পুপ্ফাসনং পঞ্ঞাপেসুং. অগ্গসাৱকানং তিগাৱুতং, সেসভিক্খূনং অড্ঢযোজনিকাদিভেদং, সঙ্ঘনৱকস্স উসভমত্তং অহোসি. এৱং পঞ্ঞত্তেসু আসনেসু নন্দতাপসো তথাগতস্স পুৰতো অঞ্জলিং পগ্গয্হ ঠিতো, ‘‘ভন্তে, ময্হং দীঘৰত্তং হিতায সুখায ইমং পুপ্ফাসনং অভিৰুহথা’’তি আহ. নিসীদি ভগৱা পুপ্ফাসনে. এৱং নিসিন্নে সত্থৰি সত্থু আকাৰং ঞত্ৱা ভিক্খূ অত্তনো অত্তনো পত্তাসনে নিসীদিংসু. নন্দতাপসো মহন্তং পুপ্ফছত্তং গহেত্ৱা তথাগতস্স মত্থকে ধাৰেন্তো অট্ঠাসি. সত্থা ‘‘তাপসানং অযং সক্কাৰো মহপ্ফলো হোতূ’’তি নিৰোধসমাপত্তিং সমাপজ্জি. সত্থু সমাপন্নভাৱং ঞত্ৱা ভিক্খূপি সমাপজ্জিংসু. তথাগতে সত্তাহং নিৰোধং সমাপজ্জিত্ৱা নিসিন্নে অন্তেৱাসিকা ভিক্খাচাৰকালে সম্পত্তে ৱনমূলফলাফলং পৰিভুঞ্জিত্ৱা সেসকালে বুদ্ধানং অঞ্জলিং পগ্গয্হ তিট্ঠন্তি. নন্দতাপসো পন ভিক্খাচাৰম্পি অগন্ত্ৱা পুপ্ফছত্তং ধাৰেন্তো সত্তাহং পীতিসুখেনেৱ ৱীতিনামেতি.

সত্থা নিৰোধতো ৱুট্ঠায অৰণৱিহাৰিঅঙ্গেন দক্খিণেয্যঙ্গেন চাতি দ্ৱীহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং একং সাৱকং ‘‘ইসিগণস্স পুপ্ফাসনানুমোদনং কৰোহী’’তি আণাপেসি. সো চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো সন্তিকা পটিলদ্ধমহালাভো মহাযোধো ৱিয তুট্ঠমানসো অত্তনো ৱিসযে ঠত্ৱা তেপিটকং বুদ্ধৱচনং সম্মসিত্ৱা অনুমোদনং অকাসি. তস্স দেসনাৱসানে সত্থা সযং ধম্মং দেসেসি. দেসনাপৰিযোসানে সব্বে চতুচত্তালীসসহস্সতাপসা অৰহত্তং পাপুণিংসু. সত্থা ‘‘এথ, ভিক্খৱো’’তি হত্থং পসাৰেসি. তেসং তাৱদেৱ কেসমস্সু অন্তৰধাযি. অট্ঠ পৰিক্খাৰা কাযে পটিমুক্কাৱ অহেসুং সট্ঠিৱস্সত্থেৰা ৱিয সত্থাৰং পৰিৱাৰযিংসু. নন্দতাপসো পন ৱিক্খিত্তচিত্ততায ৱিসেসং নাধিগচ্ছি. তস্স কিৰ অৰণৱিহাৰিত্থেৰস্স সন্তিকে ধম্মং সোতুং আৰদ্ধকালতো পট্ঠায ‘‘অহো ৱতাহম্পি অনাগতে উপ্পজ্জনকবুদ্ধস্স সাসনে ইমিনা সাৱকেন লদ্ধধুৰং লভেয্য’’ন্তি চিত্তং উদপাদি. সো তেন পৰিৱিতক্কেন মগ্গফলপটিৱেধং কাতুং নাসক্খি. তথাগতং পন ৱন্দিত্ৱা সম্মুখে ঠত্ৱা আহ – ‘‘ভন্তে, যেন ভিক্খুনা ইসিগণস্স পুপ্ফাসনানুমোদনা কতা, কো নামাযং তুম্হাকং সাসনে’’তি. ‘‘অৰণৱিহাৰিঅঙ্গে দক্খিণেয্যঅঙ্গে চ এতদগ্গং পত্তো এসো ভিক্খূ’’তি. ‘‘ভন্তে, য্ৱাযং মযা সত্তাহং পুপ্ফছত্তং ধাৰেন্তেন সক্কাৰো কতো, তেন অধিকাৰেন ন অঞ্ঞং সম্পত্তিং পত্থেমি, অনাগতে পন একস্স বুদ্ধস্স সাসনে অযং থেৰো ৱিয দ্ৱীহঙ্গেহি সমন্নাগতো সাৱকো ভৱেয্য’’ন্তি পত্থনমকাসি.

সত্থা ‘‘সমিজ্ঝিস্সতি নু, খো ইমস্স তাপসস্স পত্থনা’’তি অনাগতংসঞাণং পেসেত্ৱা ওলোকেন্তো কপ্পসতসহস্সং অতিক্কমিত্ৱা সমিজ্ঝনকভাৱং দিস্ৱা নন্দতাপসং আহ – ‘‘ন তে অযং পত্থনা মোঘা ভৱিস্সতি, অনাগতে কপ্পসতসহস্সং অতিক্কমিত্ৱা গোতমো নাম বুদ্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সন্তিকে সমিজ্ঝিস্সতী’’তি ৱত্ৱা ধম্মকথং কথেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো আকাসং পক্খন্দি. নন্দতাপসো যাৱ চক্খুপথসমতিক্কমা সত্থাৰং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ উদ্দিস্স অঞ্জলিং পগ্গয্হ অট্ঠাসি. সো অপৰভাগে কালেন কালং সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মং সুণি. অপৰিহীনজ্ঝানোৱ কালঙ্কত্ৱা ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তো. ততো পন চুতো অপৰানিপি পঞ্চ জাতিসতানি পব্বজিত্ৱা আৰঞ্ঞকো অহোসি. কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালেপি পব্বজিত্ৱা আৰঞ্ঞকো হুত্ৱা গতপচ্চাগতৱত্তং পূৰেসি. এতং কিৰ ৱত্তং অপৰিপূৰেত্ৱা মহাসাৱকভাৱং পাপুণন্তা নাম নত্থি. গতপচ্চাগতৱত্তং পন আগমট্ঠকথাসু ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. সো ৱীসতিৱস্সসহস্সানি গতপচ্চাগতৱত্তং পূৰেত্ৱা কালঙ্কত্ৱা কামাৱচৰদেৱলোকে তাৱতিংসভৱনে নিব্বত্তি. ৱুত্তঞ্হেতং অপদানে (অপ. থেৰ ১.৩.১৫১) –

‘‘হিমৱন্তস্সাৱিদূৰে, নিসভো নাম পব্বতো;

অস্সমো সুকতো ময্হং, পণ্ণসালা সুমাপিতা.

‘‘কোসিযো নাম নামেন, জটিলো উগ্গতাপনো;

একাকিযো অদুতিযো, ৱসামি নিসভে তদা.

‘‘ফলং মূলঞ্চ পণ্ণঞ্চ, ন ভুঞ্জামি অহং তদা;

পৱত্তংৱ সুপাতাহং, উপজীৱামি তাৱদে.

‘‘নাহং কোপেমি আজীৱং, চজমানোপি জীৱিতং;

আৰাধেমি সকং চিত্তং, ৱিৱজ্জেমি অনেসনং.

‘‘ৰাগূপসংহিতং চিত্তং, যদা উপ্পজ্জতে মম;

সযংৱ পচ্চৱেক্খামি, একগ্গো তং দমেমহং.

‘‘ৰজ্জসে ৰজ্জনীযে চ, দুস্সনীযে চ দুস্সসে;

মুয্হসে মোহনীযে চ, নিক্খমস্সু ৱনা তুৱং.

‘‘ৱিসুদ্ধানং অযং ৱাসো, নিম্মলানং তপস্সিনং;

মা খো ৱিসুদ্ধং দূসেসি, নিক্খমস্সু ৱনা তুৱং.

‘‘অগাৰিকো ভৱিত্ৱান, যদা পুত্তং লভিস্সসি;

উভোপি মা ৱিৰাধেসি, নিক্খমস্সু ৱনা তুৱং.

‘‘ছৱালাতং যথা কট্ঠং, ন ক্ৱচি কিচ্চকাৰকং;

নেৱ গামে অৰঞ্ঞে ৱা, ন হি তং কট্ঠসম্মতং.

‘‘ছৱালাতূপমো ত্ৱং সি, ন গিহী নাপি সঞ্ঞতো;

উভতো মুত্তকো অজ্জ, নিক্খমস্সু ৱনা তুৱং.

‘‘সিযা নু খো তৱ এতং, কো পজানাতি তে ইদং;

সদ্ধাধুৰং ৱহিসি মে, কোসজ্জবহুলায চ.

‘‘জিগুচ্ছিস্সন্তি তং ৱিঞ্ঞূ, অসুচিং নাগৰিকো যথা;

আকড্ঢিত্ৱান ইসযো, চোদযিস্সন্তি তং সদা.

‘‘তং ৱিঞ্ঞূ পৱদিস্সন্তি, সমতিক্কন্তসাসনং;

সংৱাসং অলভন্তো হি, কথং জীৱিহিসি তুৱং.

‘‘তিধাপভিন্নং মাতঙ্গং, কুঞ্জৰং সট্ঠিহাযনং;

বলী নাগো উপগন্ত্ৱা, যূথা নীহৰতে গজং.

‘‘যূথা ৱিনিস্সটো সন্তো, সুখং সাতং ন ৱিন্দতি;

দুক্খিতো ৱিমনো হোতি, পজ্ঝাযন্তো পৱেধতি.

‘‘তথেৱ জটিলা তম্পি, নীহৰিস্সন্তি দুম্মতিং;

তেহি ত্ৱং নিস্সটো সন্তো, সুখং সাতং ন লচ্ছসি.

‘‘দিৱা ৱা যদি ৱা ৰত্তিং, সোকসল্লসমপ্পিতো;

দয্হতি পৰিড়াহেন, গজো যূথাৱ নিস্সটো.

‘‘জাতৰূপং যথা কূটং, নেৱ ঝাযতি কত্থচি;

তথা সীলৱীহিনো ত্ৱং, ন ঝাযিস্সসি কত্থচি.

‘‘অগাৰং ৱসমানোপি, কথং জীৱিহিসি তুৱং;

মত্তিকং পেত্তিকঞ্চাপি, নত্থি তে নিহিতং ধনং.

‘‘সযং কম্মং কৰিত্ৱান, গত্তে সেদং পমোচযং;

এৱং জীৱিহিসি গেহে, সাধু তে তং ন ৰুচ্চতি.

‘‘এৱাহং তত্থ ৱাৰেমি, সংকিলেসগতং মনং;

নানাধম্মকথং কত্ৱা, পাপা চিত্তং নিৱাৰযিং.

‘‘এৱং মে ৱিহৰন্তস্স, অপ্পমাদৱিহাৰিনো;

তিংসৱস্সসহস্সানি, ৱিপিনে মে অতিক্কমুং.

‘‘অপ্পমাদৰতং দিস্ৱা, উত্তমত্থং গৱেসকং;

পদুমুত্তৰসম্বুদ্ধো, আগচ্ছি মম সন্তিকং.