২. দুকনিপাতো
১. পঠমৱগ্গো
১. উত্তৰত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
দুকনিপাতে নত্থি কোচি ভৱো নিচ্চোতিআদিকা আযস্মতো উত্তৰত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো সুমেধস্স ভগৱতো কালে ৱিজ্জাধৰো হুত্ৱা আকাসেন ৱিচৰতি. তেন চ সমযেন সত্থা তস্স অনুগ্গণ্হনত্থং ৱনন্তৰে অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসীদি ছব্বণ্ণবুদ্ধৰংসিযো ৱিস্সজ্জেন্তো. সো অন্তলিক্খেন গচ্ছন্তো ভগৱন্তং দিস্ৱা পসন্নচিত্তো আকাসতো ওৰুয্হ সুৱিসুদ্ধেহি ৱিপুলেহি কণিকাৰপুপ্ফেহি ভগৱন্তং পূজেসি, পুপ্ফানি বুদ্ধানুভাৱেন সত্থু উপৰি ছত্তাকাৰেন অট্ঠংসু, সো তেন ভিয্যোসোমত্তায পসন্নচিত্তো হুত্ৱা অপৰভাগে কালং কত্ৱা তাৱতিংসে নিব্বত্তিত্ৱা উড়াৰং দিব্বসম্পত্তিং অনুভৱন্তো যাৱতাযুকং তত্থ ঠত্ৱা ততো চুতো দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজগহে ব্ৰাহ্মণমহাসালপুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি, উত্তৰোতিস্স নামং অহোসি. সো ৱিঞ্ঞুতং পত্তো ব্ৰাহ্মণৱিজ্জাসু নিপ্ফত্তিং গন্ত্ৱা জাতিযা ৰূপেন ৱিজ্জায ৱযেন সীলাচাৰেন চ লোকস্স সম্ভাৱনীযো জাতো. তস্স তং সম্পত্তিং দিস্ৱা ৱস্সকাৰো মগধমহামত্তো অত্তনো ধীতৰং দাতুকামো হুত্ৱা অত্তনো অধিপ্পাযং পৱেদেসি. সো নিস্সৰণজ্ঝাসযতায তং পটিক্খিপিত্ৱা কালেন কালং ধম্মসেনাপতিং পযিৰুপাসন্তো তস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ৱত্তসম্পন্নো হুত্ৱা থেৰং উপট্ঠহতি.
তেন চ সমযেন থেৰস্স অঞ্ঞতৰো আবাধো উপ্পন্নো, তস্স ভেসজ্জত্থায উত্তৰো সামণেৰো পাতোৱ পত্তচীৱৰমাদায ৱিহাৰতো নিক্খন্তো অন্তৰামগ্গে তড়াকস্স তীৰে পত্তং ঠপেত্ৱা উদকসমীপং গন্ত্ৱা মুখং ধোৱতি. অথ অঞ্ঞতৰো উমঙ্গচোৰো আৰক্খপুৰিসেহি অনুবদ্ধো অগ্গদ্ৱাৰেনেৱ নগৰতো নিক্খমিত্ৱা পলাযন্তো অত্তনা গহিতং ৰতনভণ্ডিকং সামণেৰস্স পত্তে পক্খিপিত্ৱা পলাযি. সামণেৰো পত্তসমীপং উপগতো. চোৰং অনুবন্ধন্তা ৰাজপুৰিসা সামণেৰস্স পত্তে ভণ্ডিকং দিস্ৱা, ‘‘অযং চোৰো, ইমিনা চোৰিযং কত’’ন্তি সামণেৰং পচ্ছাবাহং বন্ধিত্ৱা ৱস্সকাৰস্স ব্ৰাহ্মণস্স দস্সেসুং. ৱস্সকাৰো চ তদা ৰঞ্ঞো ৱিনিচ্ছযে নিযুত্তো হুত্ৱা ছেজ্জভেজ্জং অনুসাসতি. সো ‘‘পুব্বে মম ৱচনং নাদিযি, সুদ্ধপাসণ্ডিযেসু পব্বজী’’তি চ বদ্ধাঘাতত্তা কম্মং অসোধেত্ৱাৱ জীৱন্তমেৱ তং সূলে উত্তাসেসি.
অথস্স ভগৱা ঞাণপৰিপাকং ওলোকেত্ৱা তং ঠানং গন্ত্ৱা ৱিপ্ফুৰন্তহত্থনখমণিমযূখসম্ভিন্নসিতাভতায পগ্ঘৰন্তজাতিহিঙ্গুলকসুৱণ্ণৰসধাৰং ৱিয জালাগুণ্ঠিতমুদুতলুনদীঘঙ্গুলিহত্থং উত্তৰস্স সীসে ঠপেত্ৱা, ‘‘উত্তৰ, ইদং তে পুৰিমকম্মস্স ফলং উপ্পন্নং, তত্থ তযা পচ্চৱেক্খণবলেন অধিৱাসনা কাতব্বা’’তি ৱত্ৱা অজ্ঝাসযানুৰূপং ধম্মং দেসেসি. উত্তৰো অমতাভিসেকসদিসেন সত্থু হত্থসম্ফস্সেন সঞ্জাতপ্পসাদসোমনস্সতায উড়াৰং পীতিপামোজ্জং পটিলভিত্ৱা যথাপৰিচিতং ৱিপস্সনামগ্গং সমাৰূড়্হো ঞাণস্স পৰিপাকং গতত্তা সত্থু চ দেসনাৱিলাসেন তাৱদেৱ মগ্গপটিপাটিযা সব্বকিলেসে খেপেত্ৱা ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫৬.৫৫-৯২) –
‘‘সুমেধো নাম সম্বুদ্ধো, বাত্তিংসৱৰলক্খণো;
ৱিৱেককামো ভগৱা, হিমৱন্তমুপাগমি.
‘‘অজ্ঝোগাহেত্ৱা হিমৱন্তং, অগ্গো কাৰুণিকো মুনি;
পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱান, নিসীদি পৰিসুত্তমো.
‘‘ৱিজ্জাধৰো তদা আসিং, অন্তলিক্খচৰো অহং;
তিসূলং সুগতং গয্হ, গচ্ছামি অম্বৰে তদা.
‘‘পব্বতগ্গে যথা অগ্গি, পুণ্ণমাযেৱ চন্দিমা;
ৱনং ওভাসতে বুদ্ধো, সালৰাজাৱ ফুল্লিতো.
‘‘ৱনগ্গা নিক্খমিত্ৱান, বুদ্ধৰংসীভিধাৱৰে;
নড়গ্গিৱণ্ণসঙ্কাসা, দিস্ৱা চিত্তং পসাদযিং.
‘‘ৱিচিনং অদ্দসং পুপ্ফং, কণিকাৰং দেৱগন্ধিকং;
তীণি পুপ্ফানি আদায, বুদ্ধসেট্ঠমপূজযিং.
‘‘বুদ্ধস্স আনুভাৱেন, তীণি পুপ্ফানি মে তদা;
উদ্ধংৱণ্টা অধোপত্তা, ছাযং কুব্বন্তি সত্থুনো.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসমগচ্ছহং.
‘‘তত্থ মে সুকতং ব্যম্হং, কণিকাৰীতি ঞাযতি;
সট্ঠিযোজনমুব্বেধং, তিংসযোজনৱিত্থতং.
‘‘সহস্সকণ্ডং সতভেণ্ডু, ধজালু হৰিতামযং;
সতসহস্সনিয্যূহা, ব্যম্হে পাতুভৱিংসু মে.
‘‘সোণ্ণমযা মণিমযা, লোহিতঙ্কমযাপি চ;
ফলিকাপি চ পল্লঙ্কা, যেনিচ্ছকা যদিচ্ছকা.
‘‘মহাৰহঞ্চ সযনং, তূলিকা ৱিকতীযুতং;
উদ্ধলোমিঞ্চ একন্তং, বিম্বোহনসমাযুতং.
‘‘ভৱনা নিক্খমিত্ৱান, চৰন্তো দেৱচাৰিকং;
যথা ইচ্ছামি গমনং, দেৱসঙ্ঘপুৰক্খতো.
‘‘পুপ্ফস্স হেট্ঠা তিট্ঠামি, উপৰিচ্ছদনং মম;
সমন্তা যোজনসতং, কণিকাৰেহি ছাদিতং.
‘‘সট্ঠিতূৰিযসহস্সানি, সাযং পাতং উপট্ঠহুং;
পৰিৱাৰেন্তি মং নিচ্চং, ৰত্তিন্দিৱমতন্দিতা.
‘‘তত্থ নচ্চেহি গীতেহি, তাড়েহি ৱাদিতেহি চ;
ৰমামি খিড্ডা ৰতিযা, মোদামি কামকামহং.
‘‘তত্থ ভুত্ৱা পিৱিত্ৱা চ, মোদামি তিদসে তদা;
নাৰীগণেহি সহিতো, মোদামি ব্যম্হমুত্তমে.
‘‘সতানং পঞ্চক্খত্তুঞ্চ, দেৱৰজ্জমকাৰযিং;
সতানং তীণিক্খত্তুঞ্চ, চক্কৱত্তী অহোসহং;
পদেসৰজ্জং ৱিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং.
‘‘ভৱে ভৱে সংসৰন্তো, মহাভোগং লভামহং;
ভোগে মে ঊনতা নত্থি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘দুৱে ভৱে সংসৰামি, দেৱত্তে অথ মানুসে;
অঞ্ঞং গতিং ন জানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘দুৱে কুলে পজাযামি, খত্তিযে চাপি ব্ৰাহ্মণে;
নীচে কুলে ন জানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘হত্থিযানং অস্সযানং, সিৱিকং সন্দমানিকং;
লভামি সব্বমেৱেতং, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘দাসীগণং দাসগণং, নাৰিযো সমলঙ্কতা;
লভামি সব্বমেৱেতং, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘কোসেয্যকম্বলিযানি, খোমকপ্পাসিকানি চ;
লভামি সব্বমেৱেতং, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘নৱৱত্থং নৱফলং, নৱগ্গৰসভোজনং;
লভামি সব্বমেৱেতং, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘ইমং খাদ ইমং ভুঞ্জ, ইমম্হি সযনে সয;
লভামি সব্বমেৱেতং, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘সব্বত্থ পূজিতো হোমি, যসো অচ্চুগ্গতো মম;
মহাপক্খো সদা হোমি, অভেজ্জপৰিসো সদা;
ঞাতীনং উত্তমো হোমি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘সীতং উণ্হং ন জানামি, পৰিড়াহো ন ৱিজ্জতি;
অথো চেতসিকং দুক্খং, হদযে মে ন ৱিজ্জতি.
‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণো হুত্ৱান, সংসৰামি ভৱাভৱে;
ৱেৱণ্ণিযং ন জানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘দেৱলোকা চৱিত্ৱান, সুক্কমূলেন চোদিতো;
সাৱত্থিযং পুৰে জাতো, মহাসালে সুঅড্ঢকে.
‘‘পঞ্চ কামগুণে হিত্ৱা, পব্বজিং অনগাৰিযং;
জাতিযা সত্তৱস্সোহং, অৰহত্তমপাপুণিং.
‘‘উপসম্পাদযী বুদ্ধো, গুণমঞ্ঞায চক্খুমা;
তৰুণো পূজনীযোহং, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘দিব্বচক্খু ৱিসুদ্ধং মে, সমাধিকুসলো অহং;
অভিঞ্ঞাপাৰমিপ্পত্তো, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘পটিসম্ভিদা অনুপ্পত্তো, ইদ্ধিপাদেসু কোৱিদো;
ধম্মেসু পাৰমিপ্পত্তো, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘তিংসকপ্পসহস্সম্হি, যং বুদ্ধমভিপূজযিং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
ছড়ভিঞ্ঞো পুন হুত্ৱা সূলতো উট্ঠহিত্ৱা পৰানুদ্দযায আকাসে ঠত্ৱা পাটিহাৰিযং দস্সেসি. মহাজনো অচ্ছৰিযব্ভুতচিত্তজাতো অহোসি. তাৱদেৱস্স ৱণো সংৰূড়্হি, সো ভিক্খূহি, ‘‘আৱুসো, তাদিসং দুক্খং অনুভৱন্তো কথং ত্ৱং ৱিপস্সনং অনুযুঞ্জিতুং অসক্খী’’তি পুট্ঠো, ‘‘পগেৱ মে, আৱুসো, সংসাৰে আদীনৱো, সঙ্খাৰানঞ্চ সভাৱো সুদিট্ঠো, এৱাহং তাদিসং দুক্খং অনুভৱন্তোপি অসক্খিং ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা ৱিসেসং অধিগন্তু’’ন্তি দস্সেন্তো –
১২১. ‘‘নত্থি কোচি ভৱো নিচ্চো, সঙ্খাৰা ৱাপি সস্সতা;
উপ্পজ্জন্তি চ তে খন্ধা, চৱন্তি অপৰাপৰং.
১২২. ‘‘এতমাদীনৱং ঞত্ৱা, ভৱেনম্হি অনত্থিকো;
নিস্সটো সব্বকামেহি, পত্তো মে আসৱক্খযো’’তি. –
ইমং গাথাদ্ৱযং অভাসি.
তত্থ নত্থি কোচি ভৱো নিচ্চোতি কম্মভৱো উপপত্তিভৱো কামভৱো ৰূপভৱো অৰূপভৱো সঞ্ঞীভৱো অসঞ্ঞীভৱো নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীভৱো একৱোকাৰভৱো চতুৱোকাৰভৱো পঞ্চৱোকাৰভৱোতি এৱংভেদো, তত্থাপি হীনো মজ্ঝিমো উক্কট্ঠো দীঘাযুকো সুখবহুলো ৱোমিস্সসুখদুক্খোতি এৱংৱিভাগো যোকোচি নিচ্চো ধুৱো থিৰো অপলোকিযধম্মো নত্থি তং তং কাৰণং পটিচ্চ সমুপ্পন্নত্তা. যস্মা চ এতদেৱং, তস্মা সঙ্খাৰা ৱাপি সস্সতা নত্থীতি যোজনা. পচ্চযেহি সঙ্খতত্তা ‘‘সঙ্খাৰা’’তি লদ্ধনামে হি পঞ্চক্খন্ধে উপাদায ভৱসমঞ্ঞায সঙ্খাৰাৱ হুত্ৱা সম্ভূতা জৰামৰণেন চ ৱিপৰিণমন্তীতি অসস্সতা ৱিপৰিণামধম্মা. তথা হি তে ‘‘সঙ্খাৰা’’তি ৱুচ্চন্তি. তেনাহ উপ্পজ্জন্তি চ তে খন্ধা, চৱন্তি অপৰাপৰন্তি. তে ভৱপৰিযাযেন সঙ্খাৰপৰিযাযেন চ ৱুত্তা পঞ্চক্খন্ধা যথাপচ্চযং অপৰাপৰং উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ জৰায পৰিপীড়িতা হুত্ৱা চৱন্তি পৰিভিজ্জন্তীতি অত্থো. এতেন ‘‘ভৱো, সঙ্খাৰা’’তি চ লদ্ধৱোহাৰা পঞ্চক্খন্ধা উদযব্বযসভাৱাতি দস্সেতি. যস্মা তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সঙ্খাৰে সম্মসন্তস্স তযোপি ভৱা আদিত্তং ৱিয সঙ্খতে আদীনৱং দোসং পগেৱ ৱিপস্সনাপঞ্ঞায জানিত্ৱা অনিচ্চলক্খণেহি দিট্ঠা সঙ্খাৰা দুক্খানত্তা ৱিভূততৰা উপট্ঠহন্তি, তেনাহ ভগৱা – ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫).
যস্মা তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সঙ্খাৰে সম্মসন্তস্স তযোপি ভৱা আদিত্তং ৱিয অগাৰং সপ্পটিভযা উপট্ঠহন্তি, তস্মা আহ ‘‘ভৱেনম্হি অনত্থিকো’’তি. এৱং পন সব্বসো ভৱেহি ৱিনিৱত্তিযমানস্স কামেসু অপেক্খায লেসোপি ন সম্ভৱতিযেৱ, তেনাহ ‘‘নিস্সটো সব্বকামেহী’’তি, অম্হীতি যোজনা. মানুসেহি ৱিয দিব্বেহিপি কামেহি নিৱত্তিতচিত্তোস্মীতি অত্থো. পত্তো মে আসৱক্খযোতি যস্মা এৱং সুপৰিমজ্জিতসঙ্খাৰো ভৱেসু সুপৰিদিট্ঠাদীনৱো কামেসু চ অনাসত্তমানসো তস্মা সূলমত্থকে নিসিন্নেনাপি মে মযা পত্তো অধিগতো আসৱক্খযো নিব্বানং অৰহত্তঞ্চাতি. অঞ্ঞেহি চ সব্ৰহ্মচাৰীহি অপ্পত্তমানসেহি তদধিগমায উস্সাহো কৰণীযোতি ভিক্খূনং ওৱাদমদাসি.
উত্তৰত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
নযিদং অনযেনাতিআদিকা আযস্মতো পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে সীহযোনিযং নিব্বত্তিত্ৱা পব্বতগুহাযং ৱিহৰতি. ভগৱা তস্স অনুগ্গহং কাতুং গোচৰায পক্কন্তকালে সযনগুহং পৱিসিত্ৱা নিৰোধং সমাপজ্জিত্ৱা নিসীদি. সীহো গোচৰং গহেত্ৱা নিৱত্তো গুহাদ্ৱাৰে ভগৱন্তং দিস্ৱা হট্ঠতুট্ঠো জলজথলজপুপ্ফেহি পূজং কত্ৱা চিত্তং পসাদেন্তো ভগৱতো আৰক্খত্থায অৰঞ্ঞে ৱাড়মিগে অপনেতুং তীসু ৱেলাসু সীহনাদং নদন্তো বুদ্ধগতায সতিযা অট্ঠাসি. যথা পঠমদিৱসং, এৱং সত্তাহং পূজেসি. ভগৱা সত্তাহচ্চযেন নিৰোধা ৱুট্ঠহিত্ৱা ‘‘ৱত্তিস্সতি ইমস্স এত্তকো উপনিস্সযো’’তি তস্স পস্সন্তস্সেৱ আকাসং পক্খন্দিত্ৱা ৱিহাৰমেৱ গতো. সীহো পালিলেয্যকহত্থী ৱিয বুদ্ধৱিযোগদুক্খং অধিৱাসেতুং অসক্কোন্তো কালং কত্ৱা হংসৱতীনগৰে মহাভোগকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো নগৰৱাসীহি সদ্ধিং ৱিহাৰং গতো ধম্মদেসনং সুত্ৱা সত্তাহং মহাদানং পৱত্তেত্ৱা যাৱজীৱং পুঞ্ঞানি কত্ৱা অপৰাপৰং দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো অম্হাকং ভগৱতো কালে কোসম্বিযং ৰঞ্ঞো উতেনস্স পুৰোহিতপুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি ভাৰদ্ৱাজো নাম নামেন. সো ৱযপ্পত্তো তযো ৱেদে উগ্গহেত্ৱা পঞ্চ মাণৱকসতানি মন্তে ৱাচেন্তো মহগ্ঘসভাৱেন অননুৰূপাচাৰত্তা তেহি পৰিচ্চজ্জন্তো ৰাজগহং গন্ত্ৱা ভগৱতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ লাভসক্কাৰং দিস্ৱা সাসনে পব্বজিত্ৱা ভোজনে অমত্তঞ্ঞূ হুত্ৱা ৱিচৰন্তো সত্থাৰা উপাযেন মত্তঞ্ঞুতায পতিট্ঠাপিতো ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নচিৰস্সেৱ ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫০.১০৪-১০৯) –
‘‘মিগলুদ্দো পুৰে আসিং, ৱিপিনে ৱিচৰং তদা;
অদ্দসং ৱিৰজং বুদ্ধং, সব্বধম্মান পাৰগুং.
‘‘পিযালফলমাদায, বুদ্ধসেট্ঠস্সদাসহং;
পুঞ্ঞক্খেত্তস্স ৱীৰস্স, পসন্নো সেহি পাণিভি.
‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, যং ফলং অদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
ছড়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৱা ‘‘ভগৱতো সম্মুখা যং সাৱকেহি পত্তব্বং, তং মযা পত্ত’’ন্তি, ভিক্খুসঙ্ঘে চ ‘‘যস্স মগ্গে ৱা ফলে ৱা কঙ্খা অত্থি, সো মং পুচ্ছতূ’’তি সীহনাদং নদি. তেন তং ভগৱা, ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং সীহনাদিকানং যদিদং পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজো’’তি (অ. নি. ১.১৮৮, ১৯৫) এতদগ্গে ঠপেসি. সো একদিৱসং অত্তনো সন্তিকং উপগতং গিহিকালে সহাযভূতং মচ্ছৰিং মিচ্ছাদিট্ঠিব্ৰাহ্মণং অনুকম্পমানো তস্স দানকথং কথেত্ৱা তেন চ ‘‘অযং মম ধনং ৱিনাসেতুকামো’’তি ভকুটিং কত্ৱাপি ‘‘তুয্হং একভত্তং দেমী’’তি ৱুত্তে, ‘‘তং সঙ্ঘস্স দেহি মা ময্হ’’ন্তি সঙ্ঘস্স পৰিণামেসি. পুন ব্ৰাহ্মণেন ‘‘অযং মং বহূনং দাপেতুকামো’’তি অপ্পচ্চযে পকাসিতে দুতিযদিৱসং ধম্মসেনাপতিনা সঙ্ঘগতায দক্খিণায মহপ্ফলভাৱপ্পকাসনেন তং পসাদেত্ৱা, ‘‘অযং ব্ৰাহ্মণো ‘আহাৰগেধেন মং দানে নীযোজেসী’তি মঞ্ঞতি, আহাৰস্স পন মযা সব্বসো পৰিঞ্ঞাতভাৱং ন জানাতি, হন্দ নং জানাপেমী’’তি –
১২৩. ‘‘নযিদং অনযেন জীৱিতং, নাহাৰো হদযস্স সন্তিকো;
আহাৰট্ঠিতিকো সমুস্সযো, ইতি দিস্ৱান চৰামি এসনং.
১২৪. ‘‘পঙ্কোতি হি নং অৱেদযুং, যাযং ৱন্দনপূজনা কুলেসু;
সুখুমং সল্লং দুৰুব্বহং, সক্কাৰো কাপুৰিসেন দুজ্জহো’’তি. –
গাথাদ্ৱযং অভাসি.
তত্থ নযিদং অনযেন জীৱিতন্তি ইদং মম জীৱিতং অনযেন অঞাযেন ৱেড়ুদানপুপ্ফদানাদিঅনেসনায ন হোতি জীৱিতনিকন্তিযা অভাৱতো. নাহাৰো হদযস্স সন্তিকোতি আহাৰো চ আহৰিযমানো মগ্গফলঞাণং ৱিয হদযস্স চিত্তস্স সন্তিকৰো ন হোতি, কেৱলং পন সজ্জুকং খুদাপটিঘাতমত্তং কৰোতীতি অধিপ্পাযো. অথ ৱা নাহাৰো হদযস্স সন্তিকোতি আহাৰো ৰসতণ্হাৱত্থু মে হদযস্স সন্তিকো আসত্তো ন হোতি ৰসতণ্হায এৱ অভাৱতো. ‘‘সন্তিকে’’তিপি পঠন্তি. যো হি আহাৰগিদ্ধো লাভসক্কাৰপ্পসুতো ৱিচৰতি, তস্স আহাৰো হদযস্স সন্তিকে নাম অভিণ্হং মনসিকাতব্বতো. যো পন পৰিঞ্ঞাতাহাৰো, সো তত্থ পহীনচ্ছন্দৰাগো, ন তস্সাহাৰো হদযস্স সন্তিকে নাম – ‘‘কথং নু খো লভেয্য’’ন্তিআদিমনসিকৰণস্সেৱ অভাৱতো. যদি হি জীৱিতনিকন্তি আহাৰৰসতণ্হা চ নত্থি, অথ কস্মা পিণ্ডায চৰসীতি অনুযোগং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘আহাৰট্ঠিতিকো সমুস্সযো, ইতি দিস্ৱান চৰামি এসন’’ন্তি. আহাৰো ভোজনং ঠিতি ঠানং পচ্চযো এতস্সাতি আহাৰট্ঠিতিকো. ‘‘আহাৰপটিবদ্ধৱুত্তিকো সমুস্সযো কাযো’’ইতি দিস্ৱান এৱং ঞত্ৱা ইমমত্থং বুদ্ধিযং ঠপেত্ৱা চৰামি এসনং, ভিক্খাপৰিযেসনং কৰোমীতি অত্থো.
পচ্চযনিমিত্তং কুলানি উপসঙ্কমন্তো তত্থ ৱন্দনপূজনাহি লাভসক্কাৰেহি চ বজ্ঝতীতি এৱং মাদিসেসু ন চিন্তেতব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘পঙ্কো’’তিগাথং অভাসি. তস্সত্থো – যা অযং পচ্চযনিমিত্তং উপগতানং পব্বজিতানং কুলেসু গেহৱাসীসু পৱত্তিস্সতি গুণসম্ভাৱনা পূজনা চ, যস্মা তং অভাৱিতত্তানং ওসীদাপনট্ঠেন মলীনভাৱকৰণেন চ পঙ্কো কদ্দমোতি বুদ্ধাদযো অৱেদযুং অব্ভঞ্ঞাসুং পৱেদেসুং ৱা, তস্মা সা সপ্পুৰিসানং বন্ধায ন হোতি সক্কাৰাসায পগেৱ পহীনত্তা. অসপ্পুৰিসস্স পন সক্কাৰাসা দুৱিঞ্ঞেয্যসভাৱতায পীড়াজননতো অন্তো তুদনতো উদ্ধৰিতুং অসক্কুণেয্যতো চ সুখুমং সল্লং দুৰুব্বহং. ততো এৱ তেন সক্কাৰো কাপুৰিসেন দুজ্জহো দুৰুব্বহেয্যো তস্স পহানপটিপত্তিযা অপ্পটিপজ্জনতো, সক্কাৰাসাপহানেন পহীনো হোতীতি. তং সুত্ৱা ব্ৰাহ্মণো থেৰে অভিপ্পসন্নো অহোসি.
পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ৱল্লিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
মক্কটো পঞ্চদ্ৱাৰাযন্তিআদিকা আযস্মতো ৱল্লিযত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ইতো একতিংসে কপ্পে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৱসং কেনচিদেৱ কৰণীযেন অৰঞ্ঞং গতো তত্থ নাৰদং নাম পচ্চেকসম্বুদ্ধং ৰুক্খমূলে ৱসন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো নড়েহি সালং কত্ৱা তিণেহি ছাদেত্ৱা অদাসি. চঙ্কমনট্ঠানঞ্চস্স সোধেত্ৱা ৱালুকা ওকিৰিত্ৱা অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং ব্ৰাহ্মণমহাসালস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি, ৱল্লিযোতিস্স নামং অহোসি. সো ৱযপ্পত্তো যোব্বনমনুপ্পত্তো ইন্দ্ৰিযৱসিকো হুত্ৱা ৱিচৰন্তো কল্যাণমিত্তসংসগ্গেন ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫০.৯৩-১০৩) –
‘‘হিমৱন্তস্সাৱিদূৰে, হাৰিতো নাম পব্বতো;
সযম্ভূ নাৰদো নাম, ৰুক্খমূলে ৱসী তদা.
‘‘নড়াগাৰং কৰিত্ৱান, তিণেন ছাদযিং অহং;
চঙ্কমং সোধযিত্ৱান, সযম্ভুস্স অদাসহং.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসমগচ্ছহং.
‘‘তত্থ মে সুকতং ব্যম্হং, নড়কুটিকনিম্মিতং;
সট্ঠিযোজনমুব্বেধং, তিংসযোজনৱিত্থতং.
‘‘চতুদ্দসেসু কপ্পেসু, দেৱলোকে ৰমিং অহং;
একসত্ততিক্খত্তুঞ্চ, দেৱৰজ্জমকাৰযিং.
‘‘চতুত্তিংসতিক্খত্তুঞ্চ, চক্কৱত্তী অহোসহং;
পদেসৰজ্জং ৱিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং.
‘‘ধম্মপাসাদমাৰুয্হ, সব্বাকাৰৱৰূপমং;
যদিচ্ছকাহং ৱিহৰে, সক্যপুত্তস্স সাসনে.
‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, যং কম্মমকৰিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, নড়কুটিযিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা পুথুজ্জনকালে অত্তনো চিত্তস্স ৰূপাদিআৰম্মণেসু যথাকামপ্পৱত্তিযা, ইদানি অৰিযমগ্গেন নিগ্গহিতভাৱস্স চ ৱিভাৱনেন অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো –
১২৫. ‘‘মক্কটো পঞ্চদ্ৱাৰাযং, কুটিকাযং পসক্কিয;
দ্ৱাৰেন অনুপৰিযেতি, ঘট্টযন্তো মুহুং মুহুং.
১২৬. ‘‘তিট্ঠ মক্কট মা ধাৱি, ন হি তে তং যথা পুৰে;
নিগ্গহীতোসি পঞ্ঞায, নেৱ দূৰং গমিস্সসী’’তি. – গাথাদ্ৱযং অভাসি;
তত্থ ঘট্টযন্তোতি অত্তনো লোলভাৱেন ৰুক্খস্স অঞ্ঞং সাখং মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞস্স গহণেন অনেকৱাৰং তত্থ ৰুক্খং চালেন্তো ফলূপভোগমক্কটো ৱিয তেন তেন চক্খাদিদ্ৱাৰেন ৰূপাদিআৰম্মণেসু অঞ্ঞং মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞং গণ্হন্তো চিত্তসন্তানস্স সমাদানৱসেন নিচ্চলং ঠাতুং অপ্পদানেন অভিক্খণং ঘট্টযন্তো চালেন্তো তস্মিংযেৱ ৰূপাদিআৰম্মণে অনুপৰিৱত্ততি যথাকামং ৱিচৰতি. ৱত্তমানসমীপতায চেত্থ ৱত্তমানৱচনং. এৱং অনুপৰিযন্তো চ তিট্ঠ, মক্কট, মা ধাৱি ত্ৱং, চিত্তমক্কট, ইদানি তিট্ঠ মা ধাৱি, ইতো পট্ঠায তে ধাৱিতুং ন সক্কা, তস্মা ন হি তে তং যথা পূৰে যস্মা তং অত্তভাৱগেহং পুব্বে ৱিয ন তে সেৱিতং পিহিতদ্ৱাৰভাৱতো, কিঞ্চ নিগ্গহীতোসি পঞ্ঞায সযঞ্চ ইদানি মগ্গপঞ্ঞায কিলেসাভিসঙ্খাৰসঙ্খাতানং পাদানং ছেদনেন অচ্চন্তিকং নিগ্গহং পত্তোসি, তস্মা নেৱ দূৰং গমিস্সসি ইতো অত্তভাৱতো দূৰং দুতিযাদিঅত্তভাৱং নেৱ গমিস্সসি যাৱচৰিমকচিত্তং এৱ তে গমনন্তি দস্সেতি. ‘‘নেতো দূৰ’’ন্তিপি পাঠো, সো এৱত্থো.
ৱল্লিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. গঙ্গাতীৰিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
তিণ্ণং মে তালপত্তানন্তিআদিকা আযস্মতো গঙ্গাতীৰিযত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো সাসনে অভিপ্পসন্নো হুত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘস্স পানীযমদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা অপৰাপৰং পুঞ্ঞানি কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং অঞ্ঞতৰস্স গহপতিস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি, ‘‘দত্তো’’তিস্স নামং অহোসি. সো ৱযপ্পত্তো ঘৰাৱাসং ৱসন্তো অগমনীযট্ঠানভাৱং অজানিত্ৱা ৱীতিক্কমং কত্ৱা পুন অগমনীযট্ঠানভাৱং ঞত্ৱা সংৱেগজাতো পব্বজিত্ৱা তং কম্মং জিগুচ্ছিত্ৱা লূখপটিপত্তিং অনুতিট্ঠন্তো পংসুকূলচীৱৰং ছৱসিত্তসদিসং মত্তিকাপত্তঞ্চ গহেত্ৱা গঙ্গাতীৰে তীহি তালপত্তেহি কুটিকং কত্ৱা ৱিহাসি, তেনেৱস্স গঙ্গাতীৰিযোতি সমঞ্ঞা অহোসি. সো ‘‘অৰহত্তং অপ্পত্ৱা ন কেনচি সল্লপিস্সামী’’তি চিত্তং অধিট্ঠায পঠমং সংৱচ্ছৰং তুণ্হীভূতো ৱচীভেদং অকৰোন্তোৱ ৱিহাসি. দুতিযে সংৱচ্ছৰে গোচৰগামে অঞ্ঞতৰায ইত্থিযা ‘‘মূগো নু খো নো’’তি ৱীমংসিতুকামায পত্তে খীৰং আসিঞ্চন্তিযা হত্থৱিহাৰে কতেপি ওকিৰিতে, ‘‘অলং, ভগিনী’’তি ৱাচং নিচ্ছৰি. ততিযে পন সংৱচ্ছৰে অন্তৰৱস্সেৱ ঘটযন্তো ৱাযমন্তো অৰহত্তং পাপুণি, তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫০.৫১-৫৬) –
‘‘পদুমুত্তৰবুদ্ধস্স, ভিক্খুসঙ্ঘে অনুত্তৰে;
পসন্নচিত্তো সুমনো, পানীঘটমপূৰযিং.
‘‘পব্বতগ্গে দুমগ্গে ৱা, আকাসে ৱাথ ভূমিযং;
যদা পানীযমিচ্ছামি, খিপ্পং নিব্বত্ততে মম.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং দানমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, দকদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহা পন হুত্ৱা অত্তনো পুব্বভাগপটিপত্তিযা ৱিভাৱনমুখেন অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো –
১২৭. ‘‘তিণ্ণং মে তালপত্তানং, গঙ্গাতীৰে কুটী কতা;
ছৱসিত্তোৱ মে পত্তো, পংসুকূলঞ্চ চীৱৰং.
১২৮. ‘‘দ্ৱিন্নং অন্তৰৱস্সানং, একা ৱাচা মে ভাসিতা;
ততিযে অন্তৰৱস্সম্হি, তমোখন্ধো পদালিতো’’তি. – গাথাদ্ৱযং অভাসি;
তত্থ তিণ্ণং মে তালপত্তানং, গঙ্গাতীৰে কুটী কতাতি তালৰুক্খতো পহিতেহি তীহি তালপণ্ণেহি ময্হং ৱস্সনপৰিহৰণত্থং গঙ্গায নদিযা তীৰে কুটিকা কতা. তেন অত্তনো সেনাসনসন্তোসং দস্সেতি. ৱুত্তঞ্হি ধম্মসেনাপতিনা –
‘‘পল্লঙ্কেন নিসিন্নস্স, জণ্ণুকে নাভিৱস্সতি;
অলং ফাসুৱিহাৰায, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো’’তি. (থেৰগা. ৯৮৫; মি. প. ৬.১.১);
‘‘তালপত্তীন’’ন্তিপি পাঠো, সো এৱত্থো. ছৱসিত্তোৱ মে পত্তোতি ময্হং পত্তো ছৱসিত্তসদিসো, মতানং খীৰসেচনকুণ্ডসদিসোতি অত্থো. পংসুকূলঞ্চ চীৱৰন্তি চীৱৰঞ্চ মে অন্তৰমগ্গসুসানাদীসু ছড্ডিতনন্তকেহি কতং পংসুকূলং. পদদ্ৱযেন পৰিক্খাৰসন্তোসং দস্সেতি.