৩. তিকনিপাতো

১. অঙ্গণিকভাৰদ্ৱাজত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

তিকনিপাতে অযোনি সুদ্ধিমন্ৱেসন্তি আযস্মতো অঙ্গণিকভাৰদ্ৱাজত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো ইতো একতিংসে কপ্পে সিখিস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৱসং সত্থাৰং পিণ্ডায চৰন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গণ্হি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে হিমৱন্তসমীপে উক্কট্ঠে নাম নগৰে ৱিভৱসম্পন্নস্স ব্ৰাহ্মণস্স গেহে নিব্বত্তিত্ৱা অঙ্গণিকভাৰদ্ৱাজোতি লদ্ধনামো ৱযপ্পত্তো ৱিজ্জাসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গতো নেক্খম্মজ্ঝাসযতায পৰিব্বাজকপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা অমৰং তপং চৰন্তো তত্থ তত্থ ৱিচৰন্তো সম্মাসম্বুদ্ধং জনপদচাৰিকং চৰন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা তং মিচ্ছাতপং পহায সাসনে পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো নচিৰস্সেৱ ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.২৩.৪৮-৫১) –

‘‘উসভং পৱৰং ৱীৰং, ৱেস্সভুং ৱিজিতাৱিনং;

পসন্নচিত্তো সুমনো, বুদ্ধসেট্ঠমৱন্দহং.

‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, যং কম্মমকৰিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, ৱন্দনায ইদং ফলং.

‘‘চতুৱীসতিকপ্পম্হি, ৱিকতানন্দনামকো;

সত্তৰতনসম্পন্নো, চক্কৱত্তী মহব্বলো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

ছড়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৱা ৱিমুত্তিসুখেন ৱিহৰন্তো ঞাতীনং অনুকম্পায অত্তনো জাতিভূমিং গন্ত্ৱা বহূ ঞাতকে সৰণেসু চ সীলেসু চ পতিট্ঠাপেত্ৱা ততো নিৱত্তিত্ৱা কুৰুৰট্ঠে কুণ্ডিযস্স নাম নিগমস্স অৱিদূৰে অৰঞ্ঞে ৱসন্তো কেনচিদেৱ কৰণীযেন উগ্গাৰামং গতো উত্তৰাপথতো আগতেহি সন্দিট্ঠেহি ব্ৰাহ্মণেহি সমাগতো তেহি, ‘‘ভো ভাৰদ্ৱাজ, কিং দিস্ৱা ব্ৰাহ্মণানং সমযং পহায ইমং সমযং গণ্হী’’তি পুচ্ছিতো তেসং ইতো বুদ্ধসাসনতো বহিদ্ধা সুদ্ধি নত্থীতি দস্সেন্তো –

২১৯. ‘‘অযোনি সুদ্ধিমন্ৱেসং, অগ্গিং পৰিচৰিং ৱনে;

সুদ্ধিমগ্গং অজানন্তো, অকাসিং অমৰং তপ’’ন্তি. – পঠমং গাথমাহ;

তত্থ অযোনীতি অযোনিসো অনুপাযেন. সুদ্ধিন্তি সংসাৰসুদ্ধিং ভৱনিস্সৰণং. অন্ৱেসন্তি গৱেসন্তো. অগ্গিং পৰিচৰিং ৱনেতি ‘‘অযং সুদ্ধিমগ্গো’’তি অধিপ্পাযেন অৰঞ্ঞাযতনে অগ্গিহুতসালাযং অগ্যাগাৰং কত্ৱা আহুতিং পগ্গণ্হন্তো অগ্গিদেৱং পৰিচৰিং ৱেদে ৱুত্তৱিধিনা পূজেসিং. সুদ্ধিমগ্গং অজানন্তো, অকাসিং অমৰং তপন্তি সুদ্ধিযা নিব্বানস্স মগ্গং অজানন্তো অগ্গিপৰিচৰণং ৱিয পঞ্চতপতপ্পনাদিঅত্তকিলমথানুযোগং ‘‘সুদ্ধিমগ্গো’’তি মঞ্ঞায অকাসিং অচৰিং পটিপজ্জিং.

এৱং থেৰো অস্সমতো অস্সমং গচ্ছন্তো ৱিয ৱেদে ৱুত্তৱিধিনা অগ্গিপৰিচৰণাদিনা অনুট্ঠায সুদ্ধিযা অপ্পত্তভাৱেন বহিদ্ধা সুদ্ধিযা অভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি ইমস্মিংযেৱ সাসনে সুদ্ধি চ মযা অধিগতাতি দস্সেন্তো –

২২০. ‘‘তং সুখেন সুখং লদ্ধং, পস্স ধম্মসুধম্মতং;

তিস্সো ৱিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি. – দুতিযগাথমাহ;

তত্থ তন্তি যস্সত্থায সুদ্ধিং অন্ৱেসন্তো তস্স মগ্গং অজানন্তো অগ্গিং পৰিচৰিং অমৰং তপং অচৰিং, তং নিব্বানসুখং সুখেন সমথৱিপস্সনায সুখায পটিপদায অত্তকিলমথানুযোগং অনুপগম্ম মযা লদ্ধং পত্তং অধিগতং. পস্স ধম্মসুধম্মতন্তি সত্থু সাসনধম্মস্স সুধম্মতং অৱিপৰীতনিয্যানিকধম্মসভাৱং পস্স জানাহীতি ধম্মালপনৱসেন ৱদতি, অত্তানং ৱা আলপতি. তস্স লদ্ধভাৱং পন দস্সেন্তো –

‘‘তিস্সো ৱিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি. –

আহ, তং ৱুত্তত্থমেৱ. এৱং সুদ্ধিযা অধিগতত্তা ‘‘ইতো পট্ঠাযাহং পৰমত্থতো ব্ৰাহ্মণো’’তি দস্সেন্তো –

২২১. ‘‘ব্ৰহ্মবন্ধু পুৰে আসিং, ইদানি খোম্হি ব্ৰাহ্মণো;

তেৱিজ্জো ন্হাতকোচম্হি, সোত্তিযো চম্হি ৱেদগূ’’তি. – ততিযং গাথমাহ;

তস্সত্থো – ইতো পুব্বে জাতিমত্তেন ব্ৰাহ্মণভাৱতো ব্ৰাহ্মণানং সমঞ্ঞায ব্ৰহ্মবন্ধু নাম আসিং. বাহিতপাপত্তা পন ইদানি খো অৰহত্তাধিগমেন পৰমত্থতো ব্ৰাহ্মণো চ অম্হি. ইতো পুব্বে ভৱসঞ্চযকৰানং তিস্সন্নং ৱেদসঙ্খাতানং ৱিজ্জানং অজ্ঝযনেন সমঞ্ঞামত্তেন তেৱিজ্জো নাম হুত্ৱা ইদানি ভৱক্খযকৰায ৱিজ্জায ৱসেন তিস্সন্নং ৱিজ্জানং অধিগতত্তা পৰমত্থতো তেৱিজ্জো চ অম্হি. তথা ইতো পুব্বে ভৱস্সাদগধিতায ন্হাতকৱতনিপ্ফত্তিযা সমঞ্ঞামত্তেন ন্হাতকো নাম হুত্ৱা ইদানি অট্ঠঙ্গিকমগ্গজলেন সুৱিক্খালিতকিলেসমলতায পৰমত্থতো ন্হাতকো চম্হি. ইতো পুব্বে অৱিমুত্তভৱস্সাদমন্তজ্ঝানেন ৱোহাৰমত্ততো সোত্তিযো নাম হুত্ৱা ইদানি সুৱিমুত্তভৱস্সাদধম্মজ্ঝানেন পৰমত্থতো সোত্তিযো চম্হি. ইতো পুব্বে অপ্পটিনিস্সট্ঠপাপধম্মানং ৱেদানং গতমত্তেন ৱেদগূ নাম হুত্ৱা ইদানি ৱেদসঙ্খাতেন মগ্গঞাণেন সংসাৰমহোঘস্স ৱেদস্স চতুসচ্চস্স চ পাৰং গতত্তা অধিগতত্তা ঞাতত্তা পৰমত্থতো ৱেদগূ জাতোতি. তং সুত্ৱা ব্ৰাহ্মণা সাসনে উড়াৰং পসাদং পৱেদেসুং.

অঙ্গণিকভাৰদ্ৱাজত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পচ্চযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

পঞ্চাহাহং পব্বজিতোতি আযস্মতো পচ্চযত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ইতো একনৱুতে কপ্পে ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৱসং সত্থাৰং ৱিনতায নাম নদিযা তীৰে গচ্ছন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো মনুঞ্ঞদস্সনানি মহন্তানি উদুম্বৰফলানি ওচিনিত্ৱা উপনামেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো ইমস্মিং ভদ্দকপ্পে কস্সপে ভগৱতি লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা পৱত্তৱৰধম্মচক্কে ৱেনেয্যজনানুগ্গহং কৰোন্তে তস্স সাসনে পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা ভাৱনমনুযুঞ্জন্তো একদিৱসং সংসাৰদুক্খং চিন্তেত্ৱা

অতিৱিয সঞ্জাতসংৱেগো ৱিহাৰে নিসিন্নো ‘‘অৰহত্তং অপ্পত্ৱা ইতো ন নিক্খমিস্সামী’’তি চিত্তং অধিট্ঠায ৱাযমন্তো ঞাণস্স অপৰিপক্কত্তা ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেতুং নাসক্খি. সো কালঙ্কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰোহিতনগৰে খত্তিযকুলে নিব্বত্তিত্ৱা পচ্চযোতি লদ্ধনামো ৱযপ্পত্তো পিতু অচ্চযেন ৰজ্জে পতিট্ঠিতো একদিৱসং মহাৰাজবলিং কাতুং আৰভি. তত্থ মহাজনো সন্নিপতি. তস্মিং সমাগমে তস্স পসাদঞ্জননত্থং সত্থা মহাজনস্স পেক্খন্তস্সেৱ আকাসে ৱেস্সৱণেন নিম্মিতে ৰতনমযকূটাগাৰে ৰতনমযসীহাসনে নিসীদিত্ৱা ধম্মং দেসেসি. মহতো জনকাযস্স ধম্মাভিসমযো অহোসি. তং ধম্মং সুত্ৱা পচ্চযৰাজাপি ৰজ্জং পহায পুৰিমহেতুসঞ্চোদিতো পব্বজি. সো যথা কস্সপস্স ভগৱতো কালে পটিঞ্ঞং অকাসি, এৱং পটিঞ্ঞং কত্ৱা ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেন্তো ঞাণস্স পৰিপাকং গতত্তা তাৱদেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.৩৯.১৫-২০) –

‘‘ৱিনতানদিযা তীৰে, ৱিহাসি পুৰিসুত্তমো;

অদ্দসং ৱিৰজং বুদ্ধং, একগ্গং সুসমাহিতং.

‘‘তস্মিং পসন্নমানসো, কিলেসমলধোৱনে;

উদুম্বৰফলং গয্হ, বুদ্ধসেট্ঠস্সদাসহং.

‘‘একনৱুতিতো কপ্পে, যং ফলমদদিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, ফলদানস্সিদং ফলং.

‘‘ইমম্হি ভদ্দকে কপ্পে, সংৱিগ্গমানমানসো;

কস্সপস্স ভগৱতো, সাসনে পব্বজিং অহং.

‘‘তথা পব্বজিতো সন্তো, ভাৱনং অনুযুঞ্জিসং;

ন ৱিহাৰা নিক্খমিস্সং, ইতি কত্ৱান মানসং.

‘‘উত্তমত্থং অসম্পত্তো, ন চ পত্তোম্হি তাৱদে;

ইদানি পন ঞাণস্স, পৰিপাকেন নিব্বুতো;

পত্তোম্হি অচলং ঠানং, ফুসিত্ৱা অচ্চুতং পদং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা অত্তনো পটিপত্তিকিত্তনমুখেন অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো –

২২২. ‘‘পঞ্চাহাহং পব্বজিতো, সেখো অপ্পত্তমানসো;

ৱিহাৰং মে পৱিট্ঠস্স, চেতসো পণিধী অহু.

২২৩. ‘‘নাসিস্সং ন পিৱিস্সামি, ৱিহাৰতো ন নিক্খমে;

নপি পস্সং নিপাতেস্সং, তণ্হাসল্লে অনূহতে.

২২৪. ‘‘তস্স মেৱং ৱিহৰতো, পস্স ৱীৰিযপৰক্কমং;

তিস্সো ৱিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি. –

ইমা তিস্সো গাথা অভাসি.

তত্থ পঞ্চাহাহং পব্বজিতোতি পঞ্চাহো অহং, পব্বজিতো হুত্ৱা পঞ্চাহো, পব্বজিতদিৱসতো পঞ্চমো অহো নিট্ঠিতোতি অত্থো. সেখো অপ্পত্তমানসোতি অধিসীলসিক্খাদীনং সিক্খনতো সেখো. অনৱসেসতো মানং সিযতি সমুচ্ছিন্দতীতি মানসো, অগ্গমগ্গো, তংনিব্বত্তিতো মানসতো আগতং মানসং, অৰহত্তং, তং, সো ৱা অপ্পত্তো এতেনাতি অপ্পত্তমানসো. ৱিহাৰং মে পৱিট্ঠস্স, চেতসো পণিধী অহূতি এৱং সেখস্স মে ৱসনকৱিহাৰং ওৱৰকং পৱিট্ঠস্স সতো এৱৰূপো ইদানি ৱুচ্চমানাকাৰো চেতোপণিধি অহোসি, এৱং মযা চিত্তং পণিহিতন্তি অত্থো.

নাসিস্সন্তিআদিনা চিত্তপণিধিং দস্সেতি. তত্থ নাসিস্সন্তি যংকিঞ্চি ভোজনং ন ভুঞ্জিস্সং ন ভুঞ্জিস্সামি তণ্হাসল্লে মম হদযগতে অনূহতে অনুদ্ধতেতি এৱং সব্বপদেসু যোজেতব্বং. ন পিৱিস্সামীতি যংকিঞ্চি পাতব্বং ন পিৱিস্সামি. ৱিহাৰতো ন নিক্খমেতি ইমস্মা ইদানি মযা নিসিন্নগব্ভতো ন নিক্খমেয্যং. নপি পস্সং নিপাতেস্সন্তি মম সৰীৰস্স দ্ৱীসু পস্সেসু একম্পি পস্সং কাযকিলমথৱিনোদনত্থং ন নিপাতেস্সং, একপস্সেনপি ন নিপজ্জিস্সামীতি অত্থো.

তস্স মেৱং ৱিহৰতোতি তস্স মে এৱং চিত্তং পণিধায দড়্হৱীৰিযাধিট্ঠানং কত্ৱা ৱিপস্সনানুযোগৱসেন ৱিহৰতো. পস্স ৱীৰিযপৰক্কমন্তি ৱিধিনা ঈৰযিতব্বতো ‘‘ৱীৰিযং’’ পৰং ঠানং অক্কমনতো ‘‘পৰক্কমো’’তি চ লদ্ধনামং উস্সোড়্হীভূতং ৱাযামং পস্স জানাহি. যস্স পনানুভাৱেন মযা তিস্সো ৱিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসনন্তি ৱুত্তত্থমেৱ.

পচ্চযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. বাকুলত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

যো পুব্বে কৰণীযানীতি আযস্মতো বাকুলত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি কিৰ অতীতে ইতো কপ্পসতসহস্সাধিকস্স অসঙ্খ্যেয্যস্স মত্থকে অনোমদস্সিস্স ভগৱতো উপ্পত্তিতো পুৰেতৰমেৱ ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো তযো ৱেদে উগ্গহেত্ৱা তত্থ সাৰং অপস্সন্তো ‘‘সম্পৰাযিকত্থং গৱেসিস্সামী’’তি ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা পব্বতপাদে ৱিহৰন্তো পঞ্চাভিঞ্ঞাঅট্ঠসমাপত্তিলাভী হুত্ৱা ৱিহৰন্তো বুদ্ধুপ্পাদং সুত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা সৰণেসু পতিট্ঠিতো সত্থু উদৰাবাধে উপ্পন্নে অৰঞ্ঞতো ভেসজ্জানি আহৰিত্ৱা তং ৱূপসমেত্ৱা তত্থ পুঞ্ঞং আৰোগ্যত্থায পৰিণামেত্ৱা ততো চুতো ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তিত্ৱা একং অসঙ্খ্যেয্যং দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো পদুমুত্তৰবুদ্ধকালে হংসৱতীনগৰে কুলগেহে নিব্বত্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং অপ্পাবাধানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা সযং তং ঠানন্তৰং আকঙ্খন্তো পণিধানং কত্ৱা যাৱজীৱং কুসলং উপচিনিত্ৱা সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো ৱিপস্সিস্স ভগৱতো নিব্বত্তিতো পুৰেতৰমেৱ বন্ধুমতীনগৰে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তো পুৰিমনযেনেৱ ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা ঝানাভিঞ্ঞালাভী হুত্ৱা পব্বতপাদে ৱসন্তো বুদ্ধুপ্পাদং সুত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা সৰণেসু পতিট্ঠিতো ভিক্খূনং তিণপুপ্ফকৰোগে উপ্পন্নে তং ৱূপসমেত্ৱা তত্থ যাৱতাযুকং ঠত্ৱা ততো চুতো ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তিত্ৱা একনৱুতিকপ্পে দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো কস্সপস্স ভগৱতো কালে বাৰাণসিযং কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ঘৰাৱাসং ৱসন্তো একং জিণ্ণং ৱিনস্সমানং মহাৱিহাৰং দিস্ৱা তত্থ উপোসথাগাৰাদিকং সব্বং আৱসথং কাৰেত্ৱা তত্থ ভিক্খুসঙ্ঘস্স সব্বং ভেসজ্জং পটিযাদেত্ৱা যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা একং বুদ্ধন্তৰং দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো অম্হাকং ভগৱতো উপ্পত্তিতো পুৰেতৰমেৱ কোসম্বিযং সেট্ঠিগেহে নিব্বত্তি. সো অৰোগভাৱায মহাযমুনায ন্হাপিযমানো ধাতিযা হত্থতো মচ্ছেন গিলিতো মচ্ছে কেৱট্টহত্থগতে বাৰাণসিসেট্ঠিভৰিযায ৱিক্কিণিত্ৱা গহিতে ফালিযমানেপি পুঞ্ঞবলেন অৰোগোযেৱ হুত্ৱা তায পুত্তোতি গহেত্ৱা পোসিযমানো তং পৱত্তিং সুত্ৱা জনকেহি মাতাপিতূহি ‘‘অযং অম্হাকং পুত্তো, দেথ নো পুত্ত’’ন্তি অনুযোগে কতে ৰঞ্ঞা ‘‘উভযেসম্পি সাধাৰণো হোতূ’’তি দ্ৱিন্নং কুলানং দাযাদভাৱেন ৱিনিচ্ছযং কত্ৱা ঠপিতত্তা বাকুলোতি লদ্ধনামো ৱযপ্পত্তো হুত্ৱা মহতিং সম্পত্তিং অনুভৱন্তো আসীতিকো হুত্ৱা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা সত্তাহমেৱ পুথুজ্জনো অহোসি, অট্ঠমে অৰুণে সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.৪০.৩৮৬-৪১১) –

‘‘হিমৱন্তস্সাৱিদূৰে, সোভিতো নাম পব্বতো;

অস্সমো সুকতো ময্হং, সকসিস্সেহি মাপিতো.

‘‘মণ্ডপা চ বহূ তত্থ, পুপ্ফিতা সিন্ধুৱাৰকা;

কপিত্থা চ বহূ তত্থ, পুপ্ফিতা জীৱজীৱকা.

‘‘নিগ্গুণ্ডিযো বহূ তত্থ, বদৰামলকানি চ;

ফাৰুসকা অলাবূ চ, পুণ্ডৰীকা চ পুপ্ফিতা.

‘‘আড়কা বেলুৱা তত্থ, কদলী মাতুলুঙ্গকা;

মহানামা বহূ তত্থ, অজ্জুনা চ পিযঙ্গুকা.

‘‘কোসম্বা সড়লা নিম্বা, নিগ্ৰোধা চ কপিত্থনা;

এদিসো অস্সমো ময্হং, সসিস্সোহং তহিং ৱসিং.

‘‘অনোমদস্সী ভগৱা, সযম্ভূ লোকনাযকো;

গৱেসং পটিসল্লানং, মমস্সমমুপাগমি.

‘‘উপেতম্হি মহাৱীৰে, অনোমদস্সিমহাযসে;

খণেন লোকনাথস্স, ৱাতাবাধো সমুট্ঠহি.

‘‘ৱিচৰন্তো অৰঞ্ঞম্হি, অদ্দসং লোকনাযকং;

উপগন্ত্ৱান সম্বুদ্ধং, চক্খুমন্তং মহাযসং.

‘‘ইৰিযঞ্চাপি দিস্ৱান, উপলক্খেসহং তদা;

অসংসযঞ্হি বুদ্ধস্স, ব্যাধি নো উদপজ্জথ.

‘‘খিপ্পং অস্সমমাগঞ্ছিং, মম সিস্সান সন্তিকে;

ভেসজ্জং কত্তুকামোহং, সিস্সে আমন্তযিং তদা.

‘‘পটিস্সুণিত্ৱান মে ৱাক্যং, সিস্সা সব্বে সগাৰৱা;

একজ্ঝং সন্নিপতিংসু, সত্থুগাৰৱতা মম.

‘‘খিপ্পং পব্বতমাৰুয্হ, সব্বোসধমহাসহং;

পানীযযোগং কত্ৱান, বুদ্ধসেট্ঠস্সদাসহং.

‘‘পৰিভুত্তে মহাৱীৰে, সব্বঞ্ঞুলোকনাযকে;

খিপ্পং ৱাতো ৱূপসমি, সুগতস্স মহেসিনো.

‘‘পস্সদ্ধং দৰথং দিস্ৱা, অনোমদস্সী মহাযসো;

সকাসনে নিসীদিত্ৱা, ইমা গাথা অভাসথ.

‘‘যো মে পাদাসি ভেসজ্জং, ব্যাধিঞ্চ সমযী মম;

তমহং কিত্তযিস্সামি, সুণাথ মম ভাসতো.

‘‘কপ্পসতসহস্সানি, দেৱলোকে ৰমিস্সতি;

ৱাদিতে তূৰিযে তত্থ, মোদিস্সতি সদা অযং.

‘‘মনুস্সলোকমাগন্ত্ৱা, সুক্কমূলেন চোদিতো;

সহস্সক্খত্তুং ৰাজা চ, চক্কৱত্তী ভৱিস্সতি.

‘‘পঞ্চপঞ্ঞাসকপ্পম্হি, অনোমো নাম খত্তিযো;

চাতুৰন্তো ৱিজিতাৱী, জম্বুমণ্ডস্স ইস্সৰো.

‘‘সত্তৰতনসম্পন্নো, চক্কৱত্তী মহব্বলো;

তাৱতিংসেপি খোভেত্ৱা, ইস্সৰং কাৰযিস্সতি.

‘‘দেৱভূতো মনুস্সো ৱা, অপ্পাবাধো ভৱিস্সতি;

পৰিগ্গহং ৱিৱজ্জেত্ৱা, ব্যাধিং লোকে তৰিস্সতি.

‘‘অপৰিমেয্যে ইতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৱো;

গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.

‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওৰসো ধম্মনিম্মিতো;

সব্বাসৱে পৰিঞ্ঞায, নিব্বাযিস্সতিনাসৱো.

‘‘কিলেসে ঝাপযিত্ৱান, তণ্হাসোতং তৰিস্সতি;

বাকুলো নাম নামেন, হেস্সতি সত্থু সাৱকো.

‘‘ইদং সব্বং অভিঞ্ঞায, গোতমো সক্যপুঙ্গৱো;

ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৱা, এতদগ্গে ঠপেস্সতি.

‘‘অনোমদস্সী ভগৱা, সযম্ভূ লোকনাযকো;

ৱিৱেকানুৱিলোকেন্তো, মমস্সমমুপাগমি.

‘‘উপাগতং মহাৱীৰং, সব্বঞ্ঞুং লোকনাযকং;

সব্বোসধেন তপ্পেসিং, পসন্নো সেহি পাণিভি.

‘‘তস্স মে সুকতং কম্মং, সুখেত্তে বীজসম্পদা;

খেপেতুং নেৱ সক্কোমি, তদা হি সুকতং মম.

‘‘লাভা মম সুলদ্ধং মে, যোহং অদ্দক্খি নাযকং;

তেন কম্মাৱসেসেন, পত্তোম্হি অচলং পদং.

‘‘সব্বমেতং অভিঞ্ঞায, গোতমো সক্যপুঙ্গৱো;

ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৱা, এতদগ্গে ঠপেসি মং.

‘‘অপৰিমেয্যে ইতো কপ্পে, যং কম্মমকৰিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, ভেসজ্জস্স ইদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা একদিৱসং সত্থাৰা অত্তনো সাৱকে পটিপাটিযা ঠানন্তৰে ঠপেন্তেন অপ্পাবাধানং অগ্গট্ঠানে ঠপিতো সো পৰিনিব্বানসমযে সঙ্ঘমজ্ঝে ভিক্খূনং ওৱাদমুখেন অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো –

২২৫. ‘‘যো পুব্বে কৰণীযানি, পচ্ছা সো কাতুমিচ্ছতি;

সুখা সো ধংসতে ঠানা, পচ্ছা চ মনুতপ্পতি.

২২৬. ‘‘যঞ্হি কযিৰা তঞ্হি ৱদে, যং ন কযিৰা ন তং ৱদে;

অকৰোন্তং ভাসমানং, পৰিজানন্তি পণ্ডিতা.

২২৭. ‘‘সুসুখং ৱত নিব্বানং, সম্মাসম্বুদ্ধদেসিতং;

অসোকং ৱিৰজং খেমং, যত্থ দুক্খং নিৰুজ্ঝতী’’তি. – গাথাত্তযমভাসি;

তত্থ যো পুব্বে কৰণীযানি, পচ্ছা সো কাতুমিচ্ছতীতি যো পুগ্গলো পুব্বে পুৰেতৰং জৰাৰোগাদীহি অনভিভূতকালেযেৱ কাতব্বানি অত্তনো হিতসুখাৱহানি কম্মানি পমাদৱসেন অকত্ৱা পচ্ছা সো কাতব্বকালং অতিক্কমিত্ৱা কাতুং ইচ্ছতি. সোতি চ নিপাতমত্তং. তদা পন জৰাৰোগাদীহি অভিভূতত্তা কাতুং ন সক্কোতি, অসক্কোন্তো চ সুখা সো ধংসতে ঠানা, পচ্ছা চ মনুতপ্পতীতি সো পুগ্গলো সুখা ঠানা সগ্গতো নিব্বানতো চ তদুপাযস্স অনুপ্পাদিতত্তা পৰিহাযন্তো ‘‘অকতং মে কল্যাণ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ৩.২৪৮; নেত্তি. ১২০) পচ্ছা চ অনুতপ্পতি ৱিপ্পটিসাৰং আপজ্জতি. ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো. অহং পন কৰণীযং কত্ৱা এৱ তুম্হে এৱং ৱদামীতি দস্সেন্তো ‘‘যঞ্হি কযিৰা’’তি দুতিযং গাথমাহ.

তত্থ পৰিজানন্তীতি ‘‘এত্তকো অয’’ন্তি পৰিচ্ছিজ্জ জানন্তি ন বহুং মঞ্ঞন্তীতি অত্থো. সম্মাপটিপত্তিৱসেন হি যথাৱাদী তথাকাৰী এৱ সোভতি, ন ততো অঞ্ঞথা. কৰণীযপৰিযাযেন সাধাৰণতো ৱুত্তমত্থং ইদানি সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘সুসুখং ৱতা’’তিআদিনা ততিযং গাথমাহ. তস্সত্থো – সম্মা সামং সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধেন ভগৱতা দেসিতং সব্বসো সোকহেতূনং অভাৱতো অসোকং ৱিগতৰাগাদিৰজত্তা ৱিৰজং চতূহি যোগেহি অনুপদ্দুতত্তা খেমং নিব্বানং সুট্ঠু সুখং ৱত, কস্মা? যত্থ যস্মিং নিব্বানে সকলং ৱট্টদুক্খং নিৰুজ্ঝতি অচ্চন্তমেৱ ৱূপসমতীতি.

বাকুলত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ধনিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

সুখঞ্চে জীৱিতুং ইচ্ছেতি আযস্মতো ধনিযত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো সিখিস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৱসং সত্থাৰং দিস্ৱা পসন্নমানসো নড়মালায পূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজগহে কুম্ভকাৰকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ধনিযোতি লদ্ধনামো ৱযপ্পত্তো কুম্ভকাৰকম্মেন জীৱতি. তেন চ সমযেন সত্থা ধনিযস্স কুম্ভকাৰস্স সালাযং নিসীদিত্ৱা পুক্কুসাতিস্স কুলপুত্তস্স ছধাতুৱিভঙ্গসুত্তং (ম. নি. ৩.৩৪২ আদযো) দেসেসি. সো তং সুত্ৱা কতকিচ্চো অহোসি. ধনিযো তস্স পৰিনিব্বুতভাৱং সুত্ৱা ‘‘নিয্যানিকং ৱত বুদ্ধসাসনং, যত্থ একৰত্তিপৰিচযেনাপি ৱট্টদুক্খতো মুঞ্চিতুং সক্কা’’তি পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা কুটিমণ্ডনানুযুত্তো ৱিহৰন্তো কুটিকৰণং পটিচ্চ ভগৱতা গৰহিতো সঙ্ঘিকে সেনাসনে ৱসন্তো ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৪৮.১-৭) –

‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণং সম্বুদ্ধং, আহুতীনং পটিগ্গহং;

ৱিপিনগ্গেন গচ্ছন্তং, অদ্দসং লোকনাযকং.

‘‘নড়মালং গহেত্ৱান, নিক্খমন্তো চ তাৱদে;

তত্থদ্দসাসিং সম্বুদ্ধং, ওঘতিণ্ণমনাসৱং.

‘‘পসন্নচিত্তো সুমনো, নড়মালমপূজযিং;

দক্খিণেয্যং মহাৱীৰং, সব্বলোকানুকম্পকং.

‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, যং মালমভিৰোপযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা যে ভিক্খূ ধুতঙ্গসমাধানেন অত্তানং উক্কংসেত্ৱা সঙ্ঘভত্তাদিং সাদিযন্তে অঞ্ঞে ভিক্খূ অৱজানন্তি, তেসং ওৱাদদানমুখেন অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো –

২২৮. ‘‘সুখঞ্চে জীৱিতুং ইচ্ছে, সামঞ্ঞস্মিং অপেক্খৱা;

সঙ্ঘিকং নাতিমঞ্ঞেয্য, চীৱৰং পানভোজনং.

২২৯. সুখঞ্চে জীৱিতুং ইচ্ছে, সামঞ্ঞস্মিং অপেক্খৱা;

অহি মূসিকসোব্ভংৱ, সেৱেথ সযনাসনং.

২৩০. সুখঞ্চে জীৱিতুং ইচ্ছে, সামঞ্ঞস্মিং অপেক্খৱা;

ইতৰীতৰেন তুস্সেয্য, একধম্মঞ্চ ভাৱযে’’তি. – তিস্সো গাথা অভাসি;

তত্থ সুখঞ্চে জীৱিতুং ইচ্ছে, সামঞ্ঞস্মিং অপেক্খৱাতি সামঞ্ঞস্মিং সমণভাৱে অপেক্খৱা সিক্খায তিব্বগাৰৱো হুত্ৱা সুখং জীৱিতুং ইচ্ছেয্য চে, অনেসনং পহায সামঞ্ঞসুখেন সচে জীৱিতুকামোতি অত্থো. সঙ্ঘিকং নাতিমঞ্ঞেয্য, চীৱৰং পানভোজনন্তি সঙ্ঘতো আভতং চীৱৰং আহাৰং ন অৱমঞ্ঞেয্য, সঙ্ঘস্স উপ্পজ্জনকলাভো নাম পৰিসুদ্ধুপ্পাদো হোতীতি তং পৰিভুঞ্জন্তস্স আজীৱপাৰিসুদ্ধিসম্ভৱেন সামঞ্ঞসুখং হত্থগতমেৱাতি অধিপ্পাযো. অহি মূসিকসোব্ভংৱাতি অহি ৱিয মূসিকায খতবিলং সেৱেথ সেৱেয্য সেনাসনং. যথা নাম সপ্পো সযমত্তনো আসযং অকত্ৱা মূসিকায অঞ্ঞেন ৱা কতে আসযে ৱসিত্ৱা যেন কামং পক্কমতি, এৱমেৱং ভিক্খু সযং সেনাসনকৰণা সংকিলেসং অনাপজ্জিত্ৱা যত্থ কত্থচি ৱসিত্ৱা পক্কমেয্যাতি অত্থো.

ইদানি ৱুত্তে অৱুত্তে চ পচ্চযে যথালাভসন্তোসেনেৱ সামঞ্ঞসুখং হোতি, ন অঞ্ঞথাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ইতৰীতৰেন তুস্সেয্যা’’তি, যেন কেনচি হীনেন ৱা পণীতেন ৱা যথালদ্ধেন পচ্চযেন সন্তোসং আপজ্জেয্যাতি অত্থো. একধম্মন্তি অপ্পমাদভাৱং, তঞ্হি অনুযুঞ্জন্তস্স অনৱজ্জং সব্বং লোকিযসুখং লোকুত্তৰসুখঞ্চ হত্থগতমেৱ হোতি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘অপ্পমত্তো হি ঝাযন্তো, পপ্পোতি ৱিপুলং সুখ’’ন্তি (ম. নি. ২.৩৫২; ধ. প. ২৭).

ধনিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. মাতঙ্গপুত্তত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

অতিসীতন্তি আযস্মতো মাতঙ্গপুত্তত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে হিমৱন্তসমীপে মহতো জাতস্সৰস্স হেট্ঠা মহতি নাগভৱনে মহানুভাৱো নাগৰাজা হুত্ৱা নিব্বত্তো একদিৱসং নাগভৱনতো নিক্খমিত্ৱা ৱিচৰন্তো সত্থাৰং আকাসেন গচ্ছন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো অত্তনো সীসমণিনা পূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কোসলৰট্ঠে মাতঙ্গস্স নাম কুটুম্বিকস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তো মাতঙ্গপুত্তোত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. সো ৱিঞ্ঞুতং পত্তো অলসজাতিকো হুত্ৱা কিঞ্চি কম্মং অকৰোন্তো ঞাতকেহি অঞ্ঞেহি চ গৰহিতো ‘‘সুখজীৱিনো ইমে সমণা সক্যপুত্তিযা’’তি সুখজীৱিতং আকঙ্খন্তো ভিক্খূহি কতপৰিচযো হুত্ৱা সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা অঞ্ঞে ভিক্খূ ইদ্ধিমন্তে দিস্ৱা ইদ্ধিবলং পত্থেত্ৱা সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ভাৱনং অনুযুঞ্জন্তো ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৪৮.৮-২৯) –

‘‘পদুমুত্তৰো নাম জিনো, সব্বধম্মান পাৰগূ;