৪. চতুক্কনিপাতো
১. নাগসমালত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
অলঙ্কতাতিআদিকা আযস্মতো নাগসমালত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো গিম্হসমযে সূৰিযাতপসন্তত্তায ভূমিযা গচ্ছন্তং সত্থাৰং দিস্ৱা পসন্নমানসো ছত্তং অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সক্যৰাজকুলে নিব্বত্তিত্ৱা নাগসমালোতি লদ্ধনামো ৱযপ্পত্তো ঞাতিসমাগমে পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা কিঞ্চি কালং ভগৱতো উপট্ঠাকো অহোসি. সো একদিৱসং নগৰং পিণ্ডায পৱিট্ঠো অলঙ্কতপটিযত্তং অঞ্ঞতৰং নচ্চকিং মহাপথে তূৰিযেসু ৱজ্জন্তেসু নচ্চন্তিং দিস্ৱা, ‘‘অযং চিত্তকিৰিযৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰৱসেন কৰজকাযস্স তথা তথা পৰিৱত্তি, অহো অনিচ্চা সঙ্খাৰা’’তি খযৱযং পট্ঠপেত্ৱা ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৪৬.৩৭-৪৮) –
‘‘অঙ্গাৰজাতা পথৱী, কুক্কুড়ানুগতা মহী;
পদুমুত্তৰো ভগৱা, অব্ভোকাসম্হি চঙ্কমি.
‘‘পণ্ডৰং ছত্তমাদায, অদ্ধানং পটিপজ্জহং;
তত্থ দিস্ৱান সম্বুদ্ধং, ৱিত্তি মে উপপজ্জথ.
‘‘মৰীচিযোত্থটা ভূমি, অঙ্গাৰাৱ মহী অযং;
উপহন্তি মহাৱাতা, সৰীৰস্সাসুখেপনা.
‘‘সীতং উণ্হং ৱিহনন্তং, ৱাতাতপনিৱাৰণং;
পটিগ্গণ্হ ইমং ছত্তং, ফস্সযিস্সামি নিব্বুতিং.
‘‘অনুকম্পকো কাৰুণিকো, পদুমুত্তৰো মহাযসো;
মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞায, পটিগ্গণ্হি তদা জিনো.
‘‘তিংসকপ্পানি দেৱিন্দো, দেৱৰজ্জমকাৰযিং;
সতানং পঞ্চক্খত্তুঞ্চ, চক্কৱত্তী অহোসহং.
‘‘পদেসৰজ্জং ৱিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং;
অনুভোমি সকং কম্মং, পুব্বে সুকতমত্তনো.
‘‘অযং মে পচ্ছিমা জাতি, চৰিমো ৱত্ততে ভৱো;
অজ্জাপি সেতচ্ছত্তং মে, সব্বকালং ধৰীযতি.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং ছত্তমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ছত্তদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা –
২৬৭. ‘‘অলঙ্কতা সুৱসনা, মালিনী চন্দনুস্সদা;
মজ্ঝে মহাপথে নাৰী, তূৰিযে নচ্চতি নট্টকী.
২৬৮. ‘‘পিণ্ডিকায পৱিট্ঠোহং, গচ্ছন্তো নং উদিক্খিসং;
অলঙ্কতং সুৱসনং, মচ্চুপাসংৱ ওড্ডিতং.
২৬৯. ‘‘ততো মে মনসীকাৰো, যোনিসো উদপজ্জথ;
আদীনৱো পাতুৰহু, নিব্বিদা সমতিট্ঠথ.
২৭০. ‘‘ততো চিত্তং ৱিমুচ্চি মে, পস্স ধম্মসুধম্মতং;
তিস্সো ৱিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি. –
চতূহি গাথাহি অত্তনো পটিপত্তিকিত্তনমুখেন অঞ্ঞং ব্যাকাসি.
তত্থ অলঙ্কতাতি হত্থূপগাদিআভৰণেহি অলঙ্কতগত্তা. সুৱসনাতি সুন্দৰৱসনা সোভনৱত্থনিৱত্থা. মালিনীতি মালাধাৰিনী পিড়ন্ধিতপুপ্ফমালা. চন্দনুস্সদাতি চন্দনানুলেপলিত্তসৰীৰা. মজ্ঝে মহাপথে নাৰী, তূৰিযে নচ্চতি নট্টকীতি যথাৱুত্তট্ঠানে একা নাৰী নট্টকী নাটকিত্থী নগৰৱীথিযা মজ্ঝে পঞ্চঙ্গিকে তূৰিযে ৱজ্জন্তে নচ্চতি, যথাপট্ঠপিতং নচ্চং কৰোতি.
পিণ্ডিকাযাতি ভিক্খায. পৱিট্ঠোহন্তি নগৰং পৱিট্ঠো অহং. গচ্ছন্তো নং উদিক্খিসন্তি নগৰৱীথিযং গচ্ছন্তো পৰিস্সযপৰিহৰণত্থং ৱীথিং ওলোকেন্তো তং নট্টকিং ওলোকেসিং. কিং ৱিয? মচ্চুপাসংৱ ওড্ডিতন্তি যথা মচ্চুস্স মচ্চুৰাজস্স পাসভূতো ৰূপাদিকো ওড্ডিতো লোকে অনুৱিচৰিত্ৱা ঠিতো একংসেন সত্তানং অনত্থাৱহো, এৱং সাপি অপ্পটিসঙ্খানে ঠিতানং অন্ধপুথুজ্জনানং একংসতো অনত্থাৱহাতি মচ্চুপাসসদিসী ৱুত্তা.
ততোতি তস্মা মচ্চুপাসসদিসত্তা. মেতি ময্হং. মনসীকাৰো যোনিসো উদপজ্জথাতি ‘‘অযং অট্ঠিসঙ্ঘাতো ন্হাৰুসম্বন্ধো মংসেন অনুপলিত্তো ছৱিযা পটিচ্ছন্নো অসুচিদুগ্গন্ধজেগুচ্ছপটিক্কূলো অনিচ্চুচ্ছাদনপৰিমদ্দনভেদনৱিদ্ধংসনধম্মো ঈদিসে ৱিকাৰে দস্সেতী’’তি এৱং যোনিসো মনসিকাৰো উপ্পজ্জি. আদীনৱো পাতুৰহূতি এৱং কাযস্স সভাৱূপধাৰণমুখেন তস্স চ তংনিস্সিতানঞ্চ চিত্তচেতসিকানং উদযব্বযং সৰসপভঙ্গুতঞ্চ মনসি কৰোতো তেসু চ যক্খৰক্খসাদীসু ৱিয ভযতো উপট্ঠহন্তেসু তত্থ মে অনেকাকাৰআদীনৱো দোসো পাতুৰহোসি. তপ্পটিপক্খতো চ নিব্বানে আনিসংসো. নিব্বিদা সমতিট্ঠথাতি নিব্বিন্দনং আদীনৱানুপস্সনানুভাৱসিদ্ধং নিব্বিদাঞাণং মম হদযে সণ্ঠাসি, মুহুত্তম্পি তেসং ৰূপাৰূপধম্মানং গহণে চিত্তং নাহোসি, অঞ্ঞদত্থু মুঞ্চিতুকামতাদিৱসেন তত্থ উদাসীনমেৱ জাতন্তি অত্থো.
ততোতি ৱিপস্সনাঞাণতো পৰং. চিত্তং ৱিমুচ্চি মেতি লোকুত্তৰভাৱনায ৱত্তমানায মগ্গপটিপাটিযা সব্বকিলেসেহি মম চিত্তং ৱিমুত্তং অহোসি. এতেন ফলুপ্পত্তিং দস্সেতি. মগ্গক্খণে হি কিলেসা ৱিমুচ্চন্তি নাম, ফলক্খণে ৱিমুত্তাতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
নাগসমালত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ভগুত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
অহং মিদ্ধেনাতিআদিকা আযস্মতো ভগুত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থৰি পৰিনিব্বুতে তস্স ধাতুযো পুপ্ফেহি পূজেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন নিম্মানৰতীসু নিব্বত্তিত্ৱা অপৰাপৰং দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সক্যৰাজকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ভগূতি লদ্ধনামো ৱযপ্পত্তো অনুৰুদ্ধকিমিলেহি সদ্ধিং নিক্খমিত্ৱা পব্বজিত্ৱা বালকলোণকগামে ৱসন্তো একদিৱসং থিনমিদ্ধাভিভৱং ৱিনোদেতুং ৱিহাৰতো নিক্খম্ম চঙ্কমং অভিৰুহন্তো পপতিত্ৱা তদেৱ অঙ্কুসং কত্ৱা থিনমিদ্ধং ৱিনোদেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৪৬.৪৯-৫৭) –
‘‘পৰিনিব্বুতে ভগৱতি, পদুমুত্তৰে মহাযসে;
পুপ্ফৱটংসকে কত্ৱা, সৰীৰমভিৰোপযিং.
‘‘তত্থ চিত্তং পসাদেত্ৱা, নিম্মানং অগমাসহং;
দেৱলোকগতো সন্তো, পুঞ্ঞকম্মং সৰামহং.
‘‘অম্বৰা পুপ্ফৱস্সো মে, সব্বকালং পৱস্সতি;
সংসৰামি মনুস্সে চে, ৰাজা হোমি মহাযসো.
‘‘তহিং কুসুমৱস্সো মে, অভিৱস্সতি সব্বদা;
তস্সেৱ পুপ্ফপূজায, ৱাহসা সব্বদস্সিনো.
‘‘অযং পচ্ছিমকো ময্হং, চৰিমো ৱত্ততে ভৱো;
অজ্জাপি পুপ্ফৱস্সো মে, অভিৱস্সতি সব্বদা.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং পুপ্ফমভিৰোপযিং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, দেহপূজাযিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা ফলসুখেন নিব্বানসুখেন চ ৱীতিনামেন্তো সত্থাৰা একৱিহাৰং অনুমোদিতুং উপগতেন – ‘‘কচ্চি ত্ৱং, ভিক্খু, অপ্পমত্তো ৱিহৰসী’’তি পুট্ঠো অত্তনো অপ্পমাদৱিহাৰং নিৱেদেন্তো –
২৭১. ‘‘অহং মিদ্ধেন পকতো, ৱিহাৰা উপনিক্খমিং;
চঙ্কমং অভিৰুহন্তো, তত্থেৱ পপতিং ছমা.
২৭২. ‘‘গত্তানি পৰিমজ্জিত্ৱা, পুনপাৰুয্হ চঙ্কমং;
চঙ্কমে চঙ্কমিং সোহং, অজ্ঝত্তং সুসমাহিতো.
২৭৩. ‘‘ততো মে মনসীকাৰো, যোনিসো উদপজ্জথ;
আদীনৱো পাতুৰহু, নিব্বিদা সমতিট্ঠথ.
২৭৪. ‘‘ততো চিত্তং ৱিমুচ্চি মে, পস্স ধম্মসুধম্মতং;
তিস্সো ৱিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি. –
ইমা চতস্সো গাথা অভাসি.
তত্থ মিদ্ধেন পকতোতি কাযালসিযসঙ্খাতেন অসত্তিৱিঘাতসভাৱেন মিদ্ধেন অভিভূতো. ৱিহাৰাতি সেনাসনতো. উপনিক্খমিন্তি চঙ্কমিতুং নিক্খমিং. তত্থেৱ পপতিং ছমাতি তত্থেৱ চঙ্কমসোপানে নিদ্দাভিভূততায ভূমিযং নিপতিং. গত্তানি পৰিমজ্জিত্ৱাতি ভূমিযং পতনেন পংসুকিতানি অত্তনো সৰীৰাৱযৱানি অনুমজ্জিত্ৱা. পুনপাৰুয্হ চঙ্কমন্তি ‘‘পতিতো দানাহ’’ন্তি সঙ্কোচং অনাপজ্জিত্ৱা পুনপি চঙ্কমট্ঠানং আৰুহিত্ৱা. অজ্ঝত্তং সুসমাহিতোতি গোচৰজ্ঝত্তে কম্মট্ঠানে নীৱৰণৱিক্খম্ভনেন সুট্ঠু সমাহিতো একগ্গচিত্তো হুত্ৱা চঙ্কমিন্তি যোজনা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. ইদমেৱ চ থেৰস্স অঞ্ঞাব্যাকৰণং অহোসি.
ভগুত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সভিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
পৰে চাতিআদিকা আযস্মতো সভিযত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ককুসন্ধস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৱসং সত্থাৰং দিৱাৱিহাৰায গচ্ছন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো উপাহনং অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো কস্সপে ভগৱতি পৰিনিব্বুতে পতিট্ঠিতে সুৱণ্ণচেতিযে ছহি কুলপুত্তেহি সদ্ধিং অত্তসত্তমো সাসনে পব্বজিত্ৱা কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা অৰঞ্ঞে ৱিহৰন্তো ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তো ইতৰে আহ – ‘‘মযং পিণ্ডপাতায গচ্ছন্তো জীৱিতে সাপেক্খা হোম, জীৱিতে সাপেক্খেন চ ন সক্কা লোকুত্তৰধম্মং অধিগন্তুং, পুথুজ্জনকালঙ্কিৰিযা চ দুক্খা. হন্দ, মযং নিস্সেণিং বন্ধিত্ৱা পব্বতং অভিৰুয্হ কাযে চ জীৱিতে চ অনপেক্খা সমণধম্মং কৰোমা’’তি. তে তথা অকংসু.
অথ নেসং মহাথেৰো উপনিস্সযসম্পন্নত্তা তদহেৱ ছড়ভিঞ্ঞো হুত্ৱা উত্তৰকুৰুতো পিণ্ডপাতং উপনেসি. ইতৰে – ‘‘তুম্হে, ভন্তে, কতকিচ্চা তুম্হেহি সদ্ধিং সল্লাপমত্তম্পি পপঞ্চো, সমণধম্মমেৱ মযং কৰিস্সাম, তুম্হে অত্তনা দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰমনুযুঞ্জথা’’তি ৱত্ৱা পিণ্ডপাতং পটিক্খিপিংসু. থেৰো নে সম্পটিচ্ছাপেতুং অসক্কোন্তো অগমাসি.
ততো নেসং একো দ্ৱীহতীহচ্চযেন অভিঞ্ঞাপৰিৱাৰং অনাগামিফলং সচ্ছিকত্ৱা তথেৱ ৱত্ৱা তেহি পটিক্খিত্তো অগমাসি. তেসু খীণাসৱত্থেৰো পৰিনিব্বাযি, অনাগামী সুদ্ধাৱাসেসু উপ্পজ্জি. ইতৰে পুথুজ্জনকালঙ্কিৰিযমেৱ কত্ৱা ছসু কামসগ্গেসু অনুলোমপটিলোমতো দিব্বসম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱা অম্হাকং ভগৱতো কালে দেৱলোকা চৱিত্ৱা একো মল্লৰাজকুলে পটিসন্ধিং গণ্হি, একো গন্ধাৰৰাজকুলে, একো বাহিৰৰট্ঠে, একো ৰাজগহে একিস্সা কুলদাৰিকায কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. ইতৰো অঞ্ঞতৰিস্সা পৰিব্বাজিকায কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং অগ্গহেসি. সা কিৰ অঞ্ঞতৰস্স খত্তিযস্স ধীতা, নং মাতাপিতৰো – ‘‘অম্হাকং ধীতা সমযন্তৰং জানাতূ’’তি একস্স পৰিব্বাজকস্স নিয্যাদযিংসু. অথেকো পৰিব্বাজকো তায সদ্ধিং ৱিপ্পটিপজ্জি. সা তেন গব্ভং গণ্হি. তং গব্ভিনিং দিস্ৱা পৰিব্বাজকা নিক্কড্ঢিংসু. সা অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তী অন্তৰামগ্গে সভাযং ৱিজাযি. তেনস্স সভিযোত্ৱেৱ নামং অকাসি. সো ৱড্ঢিত্ৱা পৰিব্বাজকপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা নানাসত্থানি উগ্গহেত্ৱা মহাৱাদী হুত্ৱা ৱাদপ্পসুতো ৱিচৰন্তো অত্তনা সদিসং অদিস্ৱা নগৰদ্ৱাৰে অস্সমং কাৰেত্ৱা খত্তিযকুমাৰাদযো সিপ্পং সিক্খাপেন্তো ৱিহৰন্তো অত্তনো মাতুযা ইত্থিভাৱং জিগুচ্ছিত্ৱা ঝানং উপ্পাদেত্ৱা ব্ৰহ্মলোকে উপ্পন্নায অভিসঙ্খৰিত্ৱা দিন্নে ৱীসতিপঞ্হে গহেত্ৱা তে তে সমণব্ৰাহ্মণে পুচ্ছি. তে চস্স তেসং পঞ্হানং অত্থং ব্যাকাতুং নাসক্খিংসু. সভিযসুত্তৱণ্ণনাযং (সু. নি. অট্ঠ. ২. সভিযসুত্তৱণ্ণনা) পন ‘‘সুদ্ধাৱাসব্ৰহ্মা তে পঞ্হে অভিসঙ্খৰিত্ৱা অদাসী’’তি আগতং.
যদা পন ভগৱা পৱত্তৱৰধম্মচক্কো অনুপুব্বেন ৰাজগহং আগন্ত্ৱা ৱেড়ুৱনে ৱিহাসি, তদা সভিযো তত্থ গন্ত্ৱা সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা তে পঞ্হে পুচ্ছি. সত্থা তস্স তে পঞ্হে ব্যাকাসীতি সব্বং সভিযসুত্তে (সু. নি. সভিযসুত্তং) আগতনযেন ৱেদিতব্বং. সভিযো পন ভগৱতা তেসু পঞ্হেসু ব্যাকতেসু পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৪৬.২৭-৩১) –
‘‘ককুসন্ধস্স মুনিনো, ব্ৰাহ্মণস্স ৱুসীমতো;
দিৱাৱিহাৰং ৱজতো, অক্কমনমদাসহং.
‘‘ইমস্মিংযেৱ কপ্পম্হি, যং দানমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, অক্কমনস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহা পন হুত্ৱা দেৱদত্তে সঙ্ঘভেদায পৰক্কমন্তে দেৱদত্তপক্খিকানং ভিক্খূনং ওৱাদং দেন্তো –
২৭৫. ‘‘পৰে চ ন ৱিজানন্তি, মযমেত্থ যমামসে;
যে চ তত্থ ৱিজানন্তি, ততো সম্মন্তি মেধগা.
২৭৬. ‘‘যদা চ অৱিজানন্তা, ইৰিযন্ত্যমৰা ৱিয;
ৱিজানন্তি চ যে ধম্মং, আতুৰেসু অনাতুৰা.
২৭৭. ‘‘যং কিঞ্চি সিথিলং কম্মং, সংকিলিট্ঠঞ্চ যং ৱতং;
সঙ্কস্সৰং ব্ৰহ্মচৰিযং, ন তং হোতি মহপ্ফলং.
২৭৮. ‘‘যস্স সব্ৰহ্মচাৰীসু, গাৰৱো নূপলব্ভতি;
আৰকা হোতি সদ্ধম্মা, নভং পুথৱিযা যথা’’তি. –
চতূহি গাথাহি ধম্মং দেসেসি.
তত্থ পৰেতি পণ্ডিতে ঠপেত্ৱা ততো অঞ্ঞে – ‘‘অধম্মং ধম্মো’’তি ‘‘ধম্মং অধম্মো’’তিআদিভেদকৰৱত্থুদীপনৱসেন ৱিৱাদপ্পসুতা পৰে নাম. তে তত্থ ৱিৱাদং কৰোন্তা ‘‘মযং যমামসে উপৰমাম নস্সাম সততং সমিতং মচ্চুসন্তিকং গচ্ছামা’’তি ন জানন্তি. যে চ তত্থ ৱিজানন্তীতি যে তত্থ পণ্ডিতা – ‘‘মযং মচ্চুসমীপং গচ্ছামা’’তি ৱিজানন্তি. ততো সম্মন্তি মেধগাতি এৱঞ্হি তে জানন্তা যোনিসোমনসিকাৰং উপ্পাদেত্ৱা মেধগানং কলহানং ৱূপসমায পটিপজ্জন্তি. অথ নেসং তায পটিপত্তিযা তে মেধগা সম্মন্তি. অথ ৱা পৰে চাতি যে সত্থু ওৱাদানুসাসনিযা অগ্গহণেন সাসনতো বাহিৰতায পৰে, তে যাৱ ‘‘মযং মিচ্ছাগাহং গহেত্ৱা এত্থ ইধ লোকে সাসনস্স পটিনিগ্গাহেন যমামসে ৱাযমামা’’তি ন ৱিজানন্তি, তাৱ ৱিৱাদা ন ৱূপসম্মন্তি, যদা পন তস্স গাহস্স ৱিস্সজ্জনৱসেন যে চ তত্থ তেসু ৱিৱাদপ্পসুতেসু অধম্মধম্মাদিকে অধম্মধম্মাদিতো যথাভূতং ৱিজানন্তি, ততো তেসং সন্তিকা তে পণ্ডিতপুৰিসে নিস্সায ৱিৱাদসঙ্খাতা মেধগা সম্মন্তীতি এৱম্পেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
যদাতি যস্মিং কালে. অৱিজানন্তাতি ৱিৱাদস্স ৱূপসমূপাযং, ধম্মাধম্মে ৱা যাথাৱতো অজানন্তা. ইৰিযন্ত্যমৰা ৱিযাতি অমৰা ৱিয জৰামৰণং অতিক্কন্তা ৱিয উদ্ধতা উন্নড়া চপলা মুখৰা ৱিপ্পকিণ্ণৱাচা হুত্ৱা ৱত্তন্তি চৰন্তি ৱিচৰন্তি তদা ৱিৱাদো ন ৱূপসম্মতেৱ. ৱিজানন্তি চ যে ধম্মং, আতুৰেসু অনাতুৰাতি যে পন সত্থু সাসনধম্মং যথাভূতং জানন্তি, তে কিলেসৰোগেন আতুৰেসু সত্তেসু অনাতুৰা নিক্কিলেসা অনীঘা ৱিহৰন্তি, তেসং ৱসেন ৱিৱাদো অচ্চন্তমেৱ ৱূপসম্মতীতি অধিপ্পাযো.
যং কিঞ্চি সিথিলং কম্মন্তি ওলিযিত্ৱা কৰণেন সিথিলগাহং কত্ৱা সাথলিভাৱেন কতং যং কিঞ্চি কুসলকম্মং. সংকিলিট্ঠন্তি ৱেসীআদিকে অগোচৰে চৰণেন, কুহনাদিমিচ্ছাজীৱেন ৱা সংকিলিট্ঠং ৱতসমাদানং. সঙ্কস্সৰন্তি সঙ্কাহি সৰিতব্বং, ৱিহাৰে কিঞ্চি অসাৰুপ্পং সুত্ৱা – ‘‘নূন অসুকেন কত’’ন্তি পৰেহি অসঙ্কিতব্বং, উপোসথকিচ্চাদীসু অঞ্ঞতৰকিচ্চৱসেন সন্নিপতিতম্পি সঙ্ঘং দিস্ৱা, ‘‘অদ্ধা ইমে মম চৰিযং ঞত্ৱা মং উক্খিপিতুকামা সন্নিপতিতা’’তি এৱং অত্তনো ৱা আসঙ্কাহি সৰিতং উসঙ্কিতং পৰিসঙ্কিতং. ন তং হোতীতি তং এৱৰূপং ব্ৰহ্মচৰিযং সমণধম্মকৰণং তস্স পুগ্গলস্স মহপ্ফলং ন হোতি. তস্স অমহপ্ফলভাৱেনেৱ পচ্চযদাযকানম্পিস্স ন মহপ্ফলং হোতি. তস্মা সল্লেখৱুত্তিনা ভৱিতব্বং. সল্লেখৱুত্তিনো চ ৱিৱাদস্স অৱসৰো এৱ নত্থীতি অধিপ্পাযো.
গাৰৱো নূপলব্ভতীতি অনুসাসনিযা অপদক্খিণগ্গাহিভাৱেন গৰুকাতব্বেসু সব্ৰহ্মচাৰীসু যস্স পুগ্গলস্স গাৰৱো গৰুকৰণং ন ৱিজ্জতি. আৰকা হোতি সদ্ধম্মাতি সো এৱৰূপো পুগ্গলো পটিপত্তিসদ্ধম্মতোপি পটিৱেধসদ্ধম্মতোপি দূৰে হোতি, ন হি তং গৰূ সিক্খাপেন্তি, অসিক্খিযমানো অনাদিযন্তো ন পটিপজ্জতি, অপ্পটিপজ্জন্তো কুতো সচ্চানি পটিৱিজ্ঝিস্সতীতি. তেনাহ – ‘‘আৰকা হোতি সদ্ধম্মা’’তি. যথা কিং? ‘‘নভং পুথৱিযা যথা’’তি যথা নভং আকাসং পুথৱিযা পথৱীধাতুযা সভাৱতো দূৰে. ন কদাচি সম্মিস্সভাৱো. তেনেৱাহ –
‘‘নভঞ্চ দূৰে পথৱী চ দূৰে, পাৰং সমুদ্দস্স তদাহু দূৰে;
ততো হৱে দূৰতৰং ৱদন্তি, সতঞ্চ ধম্মো অসতঞ্চ ৰাজা’’তি.(জা. ২.২১.৪১৪);
সভিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. নন্দকত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
ধিৰত্থূতিআদিকা আযস্মতো নন্দকত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে হংসৱতীনগৰে মহাৱিভৱো সেট্ঠি হুত্ৱা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং ভিক্খুনোৱাদকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেত্ৱা সতসহস্সগ্ঘনিকেন ৱত্থেন ভগৱন্তং পূজেত্ৱা পণিধানমকাসি, সত্থু বোধিৰুক্খে পদীপপূজঞ্চ পৱত্তেতি. সো ততো পট্ঠায দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ককুসন্ধস্স ভগৱতো কালে কৰৱিকসকুণো হুত্ৱা মধুৰকূজিতং কূজন্তো সত্থাৰং পদক্খিণং অকাসি. অপৰভাগে মযূৰো হুত্ৱা অঞ্ঞতৰস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স ৱসনগুহায দ্ৱাৰে পসন্নমানসো দিৱসে দিৱসে তিক্খত্তুং মধুৰৱস্সিতং ৱস্সি, এৱং তত্থ তত্থ পুঞ্ঞানি কত্ৱা অম্হাকং ভগৱতো কালে সাৱত্থিযং কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা নন্দকোতি লদ্ধনামো ৱযপ্পত্তো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৪৬.২২-২৬) –
‘‘পদুমুত্তৰবুদ্ধস্স বোধিযা পাদপুত্তমে;
পসন্নচিত্তো সুমনো, তযো উক্কে অধাৰযিং.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, সোহং উক্কমধাৰযিং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, উক্কদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহা পন হুত্ৱা ৱিমুত্তিসুখেন ৱীতিনামেন্তো সত্থাৰা ভিক্খুনীনং ওৱাদে আণত্তো একস্মিং উপোসথদিৱসে পঞ্চ ভিক্খুনিসতানি একোৱাদেনেৱ অৰহত্তং পাপেসি. তেন নং ভগৱা ভিক্খুনোৱাদকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. অথেকদিৱসং থেৰং সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰন্তং অঞ্ঞতৰা পুৰাণদুতিযিকা ইত্থী কিলেসৱসেন ওলোকেত্ৱা হসি. থেৰো তস্সা তং কিৰিযং দিস্ৱা সৰীৰস্স পটিক্কূলৱিভাৱনমুখেন ধম্মং কথেন্তো –
২৭৯. ‘‘ধিৰত্থু পূৰে দুগ্গন্ধে, মাৰপক্খে অৱস্সুতে;
নৱসোতানি তে কাযে, যানি সন্দন্তি সব্বদা.
২৮০. ‘‘মা পুৰাণং অমঞ্ঞিত্থো, মাসাদেসি তথাগতে;
সগ্গেপি তে ন ৰজ্জন্তি, কিমঙ্গং পন মানুসে.
২৮১. ‘‘যে চ খো বালা দুম্মেধা, দুম্মন্তী মোহপাৰুতা;
তাদিসা তত্থ ৰজ্জন্তি, মাৰখিত্তম্হি বন্ধনে.
২৮২. ‘‘যেসং ৰাগো চ দোসো চ, অৱিজ্জা চ ৱিৰাজিতা;
তাদী তত্থ ন ৰজ্জন্তি, ছিন্নসুত্তা অবন্ধনা’’তি. – গাথা অভাসি;
তত্থ ধীতি জিগুচ্ছনত্থে নিপাতো, ৰত্থূতি ৰ-কাৰো পদসন্ধিকৰো, ধী অত্থু তং জিগুচ্ছামি তৱ ধিক্কাৰো হোতূতি অত্থো. পূৰেতিআদীনি তস্সা ধিক্কাতব্বভাৱদীপনানি আমন্তনৱচনানি. পূৰেতি অতিৱিয জেগুচ্ছেহি নানাকুণপেহি নানাৱিধঅসুচীহি সম্পুণ্ণে. দুগ্গন্ধেতি কুণপপূৰিতত্তা এৱ সভাৱদুগ্গন্ধে. মাৰপক্খেতি যস্মা ৱিসভাগৱত্থু অন্ধপুথুজ্জনানং অযোনিসোমনসিকাৰনিমিত্ততায কিলেসমাৰং ৱড্ঢেতি, দেৱপুত্তমাৰস্স চ ওতাৰং পৱিট্ঠং দেতি. তস্মা মাৰস্স পক্খো হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘মাৰপক্খে’’তি. অৱস্সুতেতি সব্বকালং কিলেসাৱস্সৱনেন তহিং তহিং অসুচিনিস্সন্দনেন চ অৱস্সুতে. ইদানিস্সা নৱসোতানি তে কাযে, যানি সন্দন্তি সব্বদাতি ‘‘অক্খিম্হা অক্খিগূথকো’’তিআদিনা (সু. নি. ১৯৯) ৱুত্তং অসুচিনো অৱস্সৱনট্ঠানং দস্সেতি.
এৱং পন নৱছিদ্দং ধুৱস্সৱং অসুচিভৰিতং কাযং যথাভূতং জানন্তী মা পুৰাণং অমঞ্ঞিত্থোতি পুৰাণং অজাননকালে পৱত্তং হসিতলপিতং কীড়িতং মা মঞ্ঞি, ‘‘ইদানিপি এৱং পটিপজ্জিস্সতী’’তি মা চিন্তেহি. মাসাদেসি তথাগতেতি যথা উপনিস্সযসম্পত্তিযা পুৰিমকা বুদ্ধসাৱকা আগতা, যথা ৱা তে সম্মাপটিপত্তিযা গতা পটিপন্না, যথা চ ৰূপাৰূপধম্মানং তথলক্খণং তথধম্মে চ অৰিযসচ্চানি আগতা অধিগতা অৱবুদ্ধা, তথা ইমেপীতি এৱং তথা আগমনাদিঅত্থেন তথাগতে অৰিযসাৱকে পকতিসত্তে ৱিয অৱঞ্ঞায কিলেসৱসেন চ উপসঙ্কমমানা মাসাদেসি. অনাসাদেতব্বতায কাৰণমাহ. সগ্গেপি তে ন ৰজ্জন্তি, কিমঙ্গং পন মানুসেতি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধেনাপি অক্খানেন পৰিযোসাপেতুং অসক্কুণেয্যসুখে সগ্গেপি তে সাৱকবুদ্ধা ন ৰজ্জন্তি, সঙ্খাৰেসু আদীনৱস্স সুপৰিদিট্ঠত্তা ৰাগং ন জনেন্তি, কিমঙ্গং পন মীড়্হৰাসিসদিসে মানুসে কামগুণে, তত্থ ন ৰজ্জন্তীতি ৱত্তব্বমেৱ নত্থি.
যে চ খোতি যে পন বাল্যপ্পযোগতো বালা, ধম্মোজপঞ্ঞায অভাৱতো দুম্মেধা, অসুভে সুভানুপস্সনেন দুচিন্তিতচিন্তিতায দুম্মন্তী, মোহেন অঞ্ঞাণেন সব্বসো পটিচ্ছাদিতচিত্ততায মোহপাৰুতা তাদিসা তথাৰূপা অন্ধপুথুজ্জনা, তত্থ তস্মিং ইত্থিসঞ্ঞিতে, মাৰখিত্তম্হি বন্ধনে মাৰেন ওড্ডিতে মাৰপাসে, ৰজ্জন্তি ৰত্তা গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোপন্না তিট্ঠন্তি.
ৱিৰাজিতাতি যেসং পন খীণাসৱানং তেলঞ্জনৰাগো ৱিয দুম্মোচনীযসভাৱো ৰাগো সপত্তো ৱিয লদ্ধোকাসো দুস্সনসভাৱো দোসো অঞ্ঞাণসভাৱা অৱিজ্জা চ অৰিযমগ্গৱিৰাগেন সব্বসো ৱিৰাজিতা পহীনা সমুচ্ছিন্না, তাদিসা অগ্গমগ্গসত্থেন ছিন্নভৱনেত্তিসুত্তা ততো এৱ কত্থচিপি বন্ধনাভাৱতো অবন্ধনা তত্থ তস্মিং যথাৱুত্তে মাৰপাসে ন ৰজ্জন্তি. এৱং থেৰো তস্সা ইত্থিযা ধম্মং কথেত্ৱা গতো.
নন্দকত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. জম্বুকত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
পঞ্চপঞ্ঞাসাতিআদিকা আযস্মতো জম্বুকত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো তিস্সস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থু সম্মাসম্বোধিং সদ্দহন্তো বোধিৰুক্খং ৱন্দিত্ৱা বীজনেন পূজেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো কস্সপস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো সাসনে পব্বজিত্ৱা অঞ্ঞতৰেন উপাসকেন কাৰিতে আৰামে আৱাসিকো হুত্ৱা ৱিহৰতি তেন উপট্ঠীযমানো. অথেকদিৱসং একো খীণাসৱত্থেৰো লূখচীৱৰধৰো কেসোহৰণত্থং অৰঞ্ঞতো গামাভিমুখো আগচ্ছতি, তং দিস্ৱা সো উপাসকো ইৰিযাপথে পসীদিত্ৱা কপ্পকেন কেসমস্সূনি ওহাৰাপেত্ৱা পণীতভোজনং ভোজেত্ৱা সুন্দৰানি চীৱৰানি দত্ৱা ‘‘ইধেৱ, ভন্তে, ৱসথা’’তি ৱসাপেতি. তং দিস্ৱা আৱাসিকো ইস্সামচ্ছেৰপকতো খীণাসৱত্থেৰং আহ – ‘‘ৱৰং তে, ভিক্খু, ইমিনা পাপুপাসকেন উপট্ঠীযমানস্স এৱং ইধ ৱসনতো অঙ্গুলীহি কেসে লুঞ্চিত্ৱা অচেলস্স সতো গূথমুত্তাহাৰজীৱন’’ন্তি. এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা তাৱদেৱ ৱচ্চকুটিং পৱিসিত্ৱা পাযাসং ৱড্ঢেন্তো ৱিয হত্থেন গূথং ৱড্ঢেত্ৱা ৱড্ঢেত্ৱা যাৱদত্থং খাদি, মুত্তঞ্চ পিৱি. ইমিনা নিযামেন যাৱতাযুকং ঠত্ৱা কালঙ্কত্ৱা নিৰযে পচ্চিত্ৱা পুন গূথমুত্তাহাৰো ৱসিত্ৱা তস্সেৱ কম্মস্স ৱিপাকাৱসেসেন মনুস্সেসু উপ্পন্নোপি পঞ্চ জাতিসতানি নিগণ্ঠো হুত্ৱা গূথভক্খো অহোসি.
পুন ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মনুস্সযোনিযং নিব্বত্তমানোপি অৰিযূপৱাদবলেন দুগ্গতকূলে নিব্বত্তিত্ৱা থঞ্ঞং ৱা খীৰং ৱা সপ্পিং ৱা পাযমানো, তং ছড্ডেত্ৱা মুত্তমেৱ পিৱতি, ওদনং ভোজিযমানো, তং ছড্ডেত্ৱা গূথমেৱ খাদতি, এৱং গূথমুত্তপৰিভোগেন ৱড্ঢন্তো ৱযপ্পত্তোপি তদেৱ পৰিভুঞ্জতি. মনুস্সা ততো ৱাৰেতুং অসক্কোন্তা পৰিচ্চজিংসু. সো ঞাতকেহি পৰিচ্চত্তো নগ্গপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা ন ন্হাযতি, ৰজোজল্লধৰো কেসমস্সূনি লুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞে ইৰিযাপথে পটিক্খিপিত্ৱা একপাদেন তিট্ঠতি, নিমন্তনং ন সাদিযতি, মাসোপৱাসং অধিট্ঠায পুঞ্ঞত্থিকেহি দিন্নং ভোজনং মাসে মাসে একৱাৰং কুসগ্গেন গহেত্ৱা দিৱা জিৱ্হগ্গেন লেহতি, ৰত্তিযং পন ‘‘অল্লগূথং সপ্পাণক’’ন্তি অখাদিত্ৱা সুক্খগূথমেৱ খাদতি, এৱং কৰোন্তস্স পঞ্চপঞ্ঞাসৱস্সানি ৱীতিৱত্তানি মহাজনো ‘‘মহাতপো পৰমপ্পিচ্ছো’’তি মঞ্ঞমানো তন্নিন্নো তপ্পোণো অহোসি.
অথ ভগৱা তস্স হদযব্ভন্তৰে ঘটে পদীপং ৱিয অৰহত্তূপনিস্সযং পজ্জলন্তং দিস্ৱা সযমেৱ তত্থ গন্ত্ৱা ধম্মং দেসেত্ৱা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেত্ৱা, এহিভিক্খূপসম্পদায লদ্ধূপসম্পদং ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰহত্তে পতিট্ঠাপেসি. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰো পন ধম্মপদে ‘‘মাসে মাসে কুসগ্গেনা’’তি গাথাৱণ্ণনায (ধ. প. অট্ঠ. ১.জম্বুকত্থেৰৱত্থু) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. অৰহত্তে পন পতিট্ঠিতো পৰিনিব্বানকালে ‘‘আদিতো মিচ্ছা পটিপজ্জিত্ৱাপি সম্মাসম্বুদ্ধং নিস্সায সাৱকেন অধিগন্তব্বং মযা অধিগত’’ন্তি দস্সেন্তো –
২৮৩. ‘‘পঞ্চপঞ্ঞাসৱস্সানি, ৰজোজল্লমধাৰযিং;
ভুঞ্জন্তো মাসিকং ভত্তং, কেসমস্সুং অলোচযিং.
২৮৪. ‘‘একপাদেন অট্ঠাসিং, আসনং পৰিৱজ্জযিং;
সুক্খগূথানি চ খাদিং, উদ্দেসঞ্চ ন সাদিযিং.
২৮৫. ‘‘এতাদিসং কৰিত্ৱান, বহুং দুগ্গতিগামিনং;
ৱুয্হমানো মহোঘেন, বুদ্ধং সৰণমাগমং.
২৮৬. ‘‘সৰণগমনং পস্স, পস্স ধম্মসুধম্মতং;
তিস্সো ৱিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি. –
ইমা চতস্সো গাথা অভাসি.
তত্থ পঞ্চপঞ্ঞাসৱস্সানি, ৰজোজল্লমধাৰযিন্তি নগ্গপব্বজ্জূপগমনেন ন্হানপটিক্খেপতো পঞ্চাধিকানি পঞ্ঞাসৱস্সানি সৰীৰে লগ্গং আগন্তুকৰেণুসঙ্খাতং ৰজো, সৰীৰমলসঙ্খাতং জল্লঞ্চ কাযেন ধাৰেসিং. ভুঞ্জন্তো মাসিকং ভত্তন্তি ৰত্তিযং গূথং খাদন্তো লোকৱঞ্চনত্থং মাসোপৱাসিকো নাম হুত্ৱা পুঞ্ঞত্থিকেহি দিন্নং ভোজনং মাসে মাসে একৱাৰং জিৱ্হগ্গে পঠনৱসেন ভুঞ্জন্তো অলোচযিন্তি তাদিসচ্ছাৰিকাপক্খেপেন সিথিলমূলং কেসমস্সুং অঙ্গুলীহি লুঞ্চাপেসিং.
একপাদেন অট্ঠাসিং, আসনং পৰিৱজ্জযিন্তি সব্বেন সব্বং আসনং নিসজ্জং পৰিৱজ্জেসিং, তিট্ঠন্তো চ উভো হত্থে উক্খিপিত্ৱা একেনেৱ পাদেন অট্ঠাসিং. উদ্দেসন্তি নিমন্তনং. উদিস্সকতন্তি কেচি. ন সাদিযিন্তি ন সম্পটিচ্ছিং পটিক্খিপিন্তি অত্থো.
এতাদিসং কৰিত্ৱান, বহুং দুগ্গতিগামিনন্তি এতাদিসং এৱৰূপং ৱিপাকনিব্বত্তনকং দুগ্গতিগামিনং বহুং পাপকম্মং পুৰিমজাতীসু ইধ চ কত্ৱা উপ্পাদেত্ৱা. ৱুয্হমানো মহোঘেনাতি কামোঘাদিনা মহতা ওঘেন ৱিসেসতো দিট্ঠোঘেন অপাযসমুদ্দং পতিআকড্ঢিযমানো, বুদ্ধং সৰণমাগমন্তি তাদিসেন পুঞ্ঞকম্মচ্ছিদ্দেন কিচ্ছেন মনুস্সত্তভাৱং লভিত্ৱা ইদানি পুঞ্ঞবলেন বুদ্ধং ‘‘সৰণ’’ন্তি আগমাসিং, ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৱা’’তি অৱেচ্চপসাদেন সত্থৰি পসীদিং. সৰণগমনং পস্স, পস্স ধম্মসুধম্মতন্তি আযতনগতং মম সৰণগমনং পস্স, পস্স সাসনধম্মস্স চ সুধম্মতং যোহং তথামিচ্ছাপটিপন্নোপি একোৱাদেনেৱ সত্থাৰা এদিসং সম্পত্তিং সম্পাপিতো. ‘‘তিস্সো ৱিজ্জা’’তিআদিনা তং সম্পত্তিং দস্সেতি তেনাহ (অপ. থেৰ ২.৪৬.১৭-২১) –
‘‘তিস্সস্সাহং ভগৱতো, বোধিৰুক্খমৱন্দিযং;
পগ্গয্হ বীজনিং তত্থ, সীহাসনমবীজহং.
‘‘দ্ৱেনৱুতে ইতো কপ্পে, সীহাসনমবীজহং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, বীজনায ইদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
জম্বুকত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সেনকত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
স্ৱাগতং ৱতাতিআদিকা আযস্মতো সেনকত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো সিখিস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৱসং সত্থাৰং দিস্ৱা পসন্নমানসো মোৰহত্থেন ভগৱন্তং পূজেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা উৰুৱেলকস্সপত্থেৰস্স ভগিনিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তি, সেনকোতিস্স নামং অহোসি. সো ৱযপ্পত্তো ব্ৰাহ্মণানং ৱিজ্জাসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গতো ঘৰাৱাসং ৱসতি. তেন চ সমযেন মহাজনো সংৱচ্ছৰে সংৱচ্ছৰে ফগ্গুনমাসে উত্তৰফগ্গুননক্খত্তে উস্সৱং অনুভৱন্তো গযাযং তিত্থাভিসেকং কৰোতি. তেন তং উস্সৱং ‘‘গযাফগ্গূ’’তি ৱদন্তি. অথ ভগৱা তাদিসে উস্সৱদিৱসে ৱেনেয্যানুকম্পায গযাতিত্থসমীপে ৱিহৰতি, মহাজনোপি তিত্থাভিসেকাধিপ্পাযেন ততো ততো তং ঠানং উপগচ্ছতি. তস্মিং খণে সেনকোপি তিত্থাভিসেকত্থং তং ঠানং উপগতো সত্থাৰং ধম্মং দেসেন্তং দিস্ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৪৬.৯-১৬) –
‘‘মোৰহত্থং গহেত্ৱান, উপেসিং লোকনাযকং;
পসন্নচিত্তো সুমনো, মোৰহত্থমদাসহং.
‘‘ইমিনা মোৰহত্থেন, চেতনাপণিধীহি চ;
নিব্বাযিংসু তযো অগ্গী, লভামি ৱিপুলং সুখং.
‘‘অহো বুদ্ধো অহো ধম্মো, অহো নো সত্থুসম্পদা;
দত্ৱানহং মোৰহত্থং, লভামি ৱিপুলং সুখং.
‘‘তিযগ্গী নিব্বুতা ময্হং, ভৱা সব্বে সমূহতা;
সব্বাসৱা পৰিক্খীণা, নত্থি দানি পুনব্ভৱো.
‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, যং দানমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, মোৰহত্থস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা অত্তনো পটিপত্তিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা সঞ্জাতসোমনস্সো উদানৱসেন –
২৮৭. ‘‘স্ৱাগতং ৱত মে আসি, গযাযং গযফগ্গুযা;
যং অদ্দসাসিং সম্বুদ্ধং, দেসেন্তং ধম্মমুত্তমং.