৩. ততিযৱগ্গো
১. উত্তৰত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
খন্ধা মযা পৰিঞ্ঞাতাতি আযস্মতো উত্তৰত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তো ইতো চতুনৱুতে কপ্পে সিদ্ধত্থস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো সাসনে লদ্ধপ্পসাদো হুত্ৱা উপাসকত্তং পটিৱেদেসি. সো সত্থৰি পৰিনিব্বুতে অত্তনো ঞাতকে সন্নিপাতেত্ৱা বহুং পূজাসক্কাৰং সম্ভৰিত্ৱা ধাতুপূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাকেতে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা উত্তৰোতি লদ্ধনামো ৱযপ্পত্তো কেনচিদেৱ কৰণীযেন সাৱত্থিং গতো কণ্ডম্বমূলে কতং যমকপাটিহাৰিযং দিস্ৱা পসীদিত্ৱা পুন কাড়কাৰামসুত্তদেসনায (অ. নি. ৪.২৪) অভিৱড্ঢমানসদ্ধো পব্বজিত্ৱা সত্থাৰা সদ্ধিং ৰাজগহং গন্ত্ৱা উপসম্পজ্জিত্ৱা তত্থেৱ ৱসন্তো ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নচিৰস্সেৱ ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৪৯.১০৬-১১০) –
‘‘নিব্বুতে লোকনাথম্হি, সিদ্ধত্থে লোকনাযকে;
মম ঞাতী সমানেত্ৱা, ধাতুপূজং অকাসহং.
‘‘চতুন্নৱুতিতো কপ্পে, যং ধাতুমভিপূজযিং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ধাতুপূজাযিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
ছড়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৱা সত্থৰি সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তে বুদ্ধুপট্ঠানত্থং ৰাজগহতো সাৱত্থিং উপগতো ভিক্খূহি ‘‘কিং, আৱুসো, পব্বজ্জাকিচ্চং তযা মত্থকং পাপিত’’ন্তি পুট্ঠো অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো –
১৬১. ‘‘খন্ধা মযা পৰিঞ্ঞাতা, তণ্হা মে সুসমূহতা;
ভাৱিতা মম বোজ্ঝঙ্গা, পত্তো মে আসৱক্খযো.
১৬২. ‘‘সোহং খন্ধে পৰিঞ্ঞায, অব্বহিত্ৱান জালিনিং;
ভাৱযিত্ৱান বোজ্ঝঙ্গে, নিব্বাযিস্সং অনাসৱো’’তি. – গাথাদ্ৱযং অভাসি;
তত্থ খন্ধাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. পৰিঞ্ঞাতাতি ‘‘ইদং দুক্খং, ন ইতো ভিয্যো’’তি পৰিচ্ছিজ্জ ঞাতা ভাৱিতা. তেন দুক্খস্স অৰিযসচ্চস্স পৰিঞ্ঞাভিসমযমাহ. তণ্হাতি তসতি পৰিতসতীতি তণ্হা. সুসমূহতাতি সমুগ্ঘাটিতা. এতেন সমুদযসচ্চস্স পহানাভিসমযং ৱদতি. ভাৱিতা মম বোজ্ঝঙ্গাতি বোধিসঙ্খাতায সতিআদিধম্মসামগ্গিযা, তংসমঙ্গিনো ৱা বোধিসঙ্খাতস্স অৰিযপুগ্গলস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা. সতিধম্মৱিচযৱীৰিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতা মগ্গপৰিযাপন্না ধম্মা মযা ভাৱিতা উপ্পাদিতা ৱড্ঢিতা. বোজ্ঝঙ্গগ্গহণেনেৱ চেত্থ তংসহচৰিততায সব্বে মগ্গধম্মা, সব্বে চ বোধিপক্খিযধম্মা গহিতাতি দট্ঠব্বা. এতেনেৱ মগ্গসচ্চস্স ভাৱনাভিসমযং দস্সেতি. পত্তো মে আসৱক্খযোতি কামাসৱাদযো আসৱা খীযন্তি এত্থাতি আসৱক্খযোতি লদ্ধনামো অসঙ্খতধম্মো মযা পত্তো অধিগতো. এতেন নিৰোধসচ্চস্স সচ্ছিকিৰিযাভিসমযং কথেতি. এত্তাৱতা অত্তনো সউপাদিসেসনিব্বানসম্পত্তিং দস্সেতি.
ইদানি পন অনুপাদিসেসনিব্বানসম্পত্তিং দস্সেন্তো ‘‘সোহ’’ন্তিআদিনা দুতিযং গাথমাহ. তস্সত্থো – সোহং এৱং ৱুত্তনযেন খন্ধে পৰিঞ্ঞায পৰিজানিত্ৱা, তথা পৰিজানন্তো এৱ সকঅত্তভাৱপৰঅত্তভাৱেসু অজ্ঝত্তিকবাহিৰাযতনেসু অতীতাদিভেদভিন্নেসু সংসিব্বনাকাৰং পুনপ্পুনং পৱত্তিসঙ্খাতং জালং এতস্স অত্থীতি জালিনীতি লদ্ধনামং তণ্হং অব্বহিত্ৱান মম চিত্তসন্তানতো উদ্ধৰিত্ৱা, তথা নং উদ্ধৰন্তোযেৱ ৱুত্তপ্পভেদে বোজ্ঝঙ্গে ভাৱযিত্ৱান তে ভাৱনাপাৰিপূৰিং পাপেত্ৱা ততো এৱ অনাসৱো হুত্ৱা ঠিতো ইদানি চৰিমকচিত্তনিৰোধেন অনুপাদানো ৱিয জাতৱেদো নিব্বাযিস্সং পৰিনিব্বাযিস্সামীতি.
উত্তৰত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ভদ্দজিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
পনাদো নাম সো ৰাজাতি আযস্মতো ভদ্দজিত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো ব্ৰাহ্মণানং ৱিজ্জাসিপ্পেসু পাৰং গন্ত্ৱা কামে পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা অৰঞ্ঞাযতনে অস্সমং কাৰেত্ৱা ৱসন্তো একদিৱসং সত্থাৰং আকাসেন গচ্ছন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো অঞ্জলিং পগ্গয্হ অট্ঠাসি. সত্থা তস্স অজ্ঝাসযং ঞত্ৱা আকাসতো ওতৰি. ওতিণ্ণস্স পন ভগৱতো মধুঞ্চ ভিসমুড়ালঞ্চ সপ্পিঞ্চ খীৰঞ্চ উপনামেসি, তস্স তং ভগৱা অনুকম্পং উপাদায পটিগ্গহেত্ৱা অনুমোদনং ৱত্ৱা পক্কামি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন তুসিতে নিব্বত্তো তত্থ যাৱতাযুকং ঠত্ৱা ততো অপৰাপৰং সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে মহদ্ধনো সেট্ঠি হুত্ৱা অট্ঠসট্ঠিভিক্খুসহস্সং ভোজেত্ৱা তিচীৱৰেন অচ্ছাদেসি.
এৱং বহুং কুসলং কত্ৱা দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা তত্থ যাৱতাযুকং ঠত্ৱা ততো চৱিত্ৱা মনুস্সেসু উপ্পন্নো বুদ্ধসুঞ্ঞে লোকে পঞ্চ পচ্চেকবুদ্ধসতানি চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহিত্ৱা ততো চুতো ৰাজকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৰজ্জং অনুসাসন্তো পুত্তং পচ্চেকবোধিং অধিগন্ত্ৱা ঠিতং উপট্ঠহিত্ৱা তস্স পৰিনিব্বুতস্স ধাতুযো গহেত্ৱা চেতিযং কত্ৱা পূজেসি. এৱং তত্থ তত্থ তানি পুঞ্ঞানি কত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ভদ্দিযনগৰে অসীতিকোটিৱিভৱস্স ভদ্দিযসেট্ঠিস্স একপুত্তকো হুত্ৱা নিব্বত্তি, ভদ্দজীতিস্স নামং অহোসি. তস্স কিৰ ইস্সৰিযভোগপৰিৱাৰাদিসম্পত্তি চৰিমভৱে বোধিসত্তস্স ৱিয অহোসি.
তদা সত্থা সাৱত্থিযং ৱস্সং ৱসিত্ৱা ভদ্দজিকুমাৰং সঙ্গণ্হিতুং মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং ভদ্দিযনগৰং গন্ত্ৱা জাতিযাৱনে ৱসি তস্স ঞাণপৰিপাকং আগমযমানো. সোপি উপৰি পাসাদে নিসিন্নো সীহপঞ্জৰং ৱিৱৰিত্ৱা ওলোকেন্তো ভগৱতো সন্তিকে ধম্মং সোতুং গচ্ছন্তং মহাজনং দিস্ৱা ‘‘কত্থাযং মহাজনো গচ্ছতী’’তি পুচ্ছিত্ৱা তং কাৰণং সুত্ৱা সযম্পি মহতা পৰিৱাৰেন সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মং সুণন্তো সব্বাভৰণপটিমণ্ডিতোৱ সব্বকিলেসে খেপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫৬.৯৮-১১৬) –
‘‘ওগ্গয্হ যং পোক্খৰণিং, নানাকুঞ্জৰসেৱিতং;
উদ্ধৰামি ভিসং তত্থ, ঘাসহেতু অহং তদা.
‘‘ভগৱা তম্হি সমযে, পদুমুত্তৰসৱ্হযো;
ৰত্তম্বৰধৰো বুদ্ধো, গচ্ছতে অনিলঞ্জসে.
‘‘ধুনন্তো পংসুকূলানি, সদ্দং অস্সোসহং তদা;
উদ্ধং নিজ্ঝাযমানোহং, অদ্দসং লোকনাযকং.
‘‘তত্থেৱ ঠিতকো সন্তো, আযাচিং লোকনাযকং;
মধুং ভিসেহি সহিতং, খীৰং সপ্পিং মুড়ালিকং.
‘‘পটিগ্গণ্হাতু মে বুদ্ধো, অনুকম্পায চক্খুমা;
ততো কাৰুণিকো সত্থা, ওৰোহিত্ৱা মহাযসো.
‘‘পটিগ্গণ্হি মমং ভিক্খং, অনুকম্পায চক্খুমা;
পটিগ্গহেত্ৱা সম্বুদ্ধো, অকা মে অনুমোদনং.
‘‘সুখী হোতু মহাপুঞ্ঞ, গতি তুয্হং সমিজ্ঝতু;
ইমিনা ভিসদানেন, লভস্সু ৱিপুলং সুখং.
‘‘ইদং ৱত্ৱান সম্বুদ্ধো, জলজুত্তমনামকো;
ভিক্খমাদায সম্বুদ্ধো, আকাসেনাগমা জিনো.
‘‘ততো ভিসং গহেত্ৱান, আগচ্ছিং মম অস্সমং;
ভিসং ৰুক্খে লগ্গেত্ৱান, মম দানং অনুস্সৰিং.
‘‘মহাৱাতো উট্ঠহিত্ৱা, সঞ্চালেসি ৱনং তদা;
আকাসো অভিনাদিত্থ, অসনী চ ফলী তদা.
‘‘ততো মে অসনীপাতো, মত্থকে নিপতী তদা;
সোহং নিসিন্নকো সন্তো, তত্থ কালঙ্কতো অহং.
‘‘পুঞ্ঞকম্মেন সঞ্ঞুত্তো, তুসিতং উপপজ্জহং;
কড়েৱৰং মে পতিতং, দেৱলোকে ৰমামহং.
‘‘ছড়সীতিসহস্সানি, নাৰিযো সমলঙ্কতা;
সাযং পাতং উপট্ঠন্তি, ভিসদানস্সিদং ফলং.
‘‘মনুস্সযোনিমাগন্ত্ৱা, সুখিতো হোমহং তদা;
ভোগে মে ঊনতা নত্থি, ভিসদানস্সিদং ফলং.
‘‘অনুকম্পিতকো তেন, দেৱদেৱেন তাদিনা;
সব্বাসৱা পৰিক্খীণা, নত্থি দানি পুনব্ভৱো.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং ভিসং অদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ভিসদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তে পন তেন অধিগতে সত্থা ভদ্দিযসেট্ঠিং আমন্তেসি – ‘‘তৱ পুত্তো অলঙ্কতপটিযত্তো ধম্মং সুণন্তো অৰহত্তে পতিট্ঠাসি, তেনস্স ইদানেৱ পব্বজিতুং যুত্তং, নো চে পব্বজতি, পৰিনিব্বাযিস্সতী’’তি. সেট্ঠি ‘‘ন ময্হং পুত্তস্স দহৰস্সেৱ সতো পৰিনিব্বানেন কিচ্চং অত্থি, পব্বাজেথ ন’’ন্তি আহ. তং সত্থা পব্বাজেত্ৱা উপসম্পাদেত্ৱা তত্থ সত্তাহং ৱসিত্ৱা কোটিগামং পাপুণি, সো চ গামো গঙ্গাতীৰে. কোটিগামৱাসিনো বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং পৱত্তেসুং. ভদ্দজিত্থেৰো সত্থাৰা অনুমোদনায আৰদ্ধমত্তায বহিগামং গন্ত্ৱা ‘‘গঙ্গাতীৰে মগ্গসমীপে সত্থু আগতকালে ৱুট্ঠহিস্সামী’’তি সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা নিসীদি. মহাথেৰেসু আগচ্ছন্তেসুপি অৱুট্ঠহিত্ৱা সত্থু আগতকালেযেৱ ৱুট্ঠহি. পুথুজ্জনভিক্খূ, ‘‘অযং অধুনা পব্বজিতো মহাথেৰেসু আগচ্ছন্তেসু মানত্থদ্ধো হুত্ৱা ন ৱুট্ঠাসী’’তি উজ্ঝাযিংসু. কোটিগামৱাসিনো সত্থু ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ বহূ নাৱাসঙ্ঘাটে বন্ধিংসু, সত্থা ‘‘হন্দস্স আনুভাৱং পকাসেমী’’তি নাৱাসঙ্ঘাটে ঠত্ৱা, ‘‘কহং, ভদ্দজী’’তি পুচ্ছি. ভদ্দজিত্থেৰো ‘‘এসোহং, ভন্তে’’তি সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা অঞ্জলিং কত্ৱা অট্ঠাসি. সত্থা, ‘‘এহি, ভদ্দজি, অম্হেহি সদ্ধিং একনাৱং অভিৰুহা’’তি. সো উপ্পতিত্ৱা সত্থু ঠিতনাৱাযং অট্ঠাসি. সত্থা গঙ্গামজ্ঝং গতকালে, ‘‘ভদ্দজি, তযা মহাপনাদৰাজকালে অজ্ঝাৱুট্ঠৰতনপাসাদো কহ’’ন্তি আহ. ‘‘ইমস্মিং ঠানে নিমুগ্গো’’তি. ‘‘তেন হি, ভদ্দজি, সব্ৰহ্মচাৰীনং কঙ্খং ছিন্দা’’তি. তস্মিং খণে থেৰো সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা ইদ্ধিবলেন গন্ত্ৱা পাসাদথূপিকং পাদঙ্গুলন্তৰেন সন্নিৰুম্ভিত্ৱা পঞ্চৱীসতিযোজনং পাসাদং গহেত্ৱা আকাসে উপ্পতি, উপ্পতন্তো চ পঞ্ঞাস যোজনানি পাসাদং উদকতো উক্খিপি. অথস্স পুৰিমভৱে ঞাতকা পাসাদগতেন লোভেন মচ্ছকচ্ছপমণ্ডূকা হুত্ৱা তস্মিং পাসাদে উট্ঠহন্তে পৰিৱত্তিত্ৱা উদকে পতিংসু. সত্থা তে পতন্তে দিস্ৱা ‘‘ঞাতকা তে, ভদ্দজি, কিলমন্তী’’তি আহ. থেৰো সত্থু ৱচনেন পাসাদং ৱিস্সজ্জেসি. পাসাদো যথাঠানে এৱ পতিট্ঠহি. সত্থা পাৰঙ্গতো ভিক্খূহি ‘‘কদা, ভন্তে, ভদ্দজিত্থেৰেন অযং পাসাদো অজ্ঝাৱুট্ঠো’’তি পুট্ঠো মহাপনাদজাতকং (জা. ১.৩.৪০-৪১) কথেত্ৱা মহাজনং ধম্মামতং পাযেসি. থেৰো পন অত্তনো অজ্ঝাৱুট্ঠপুব্বং সুৱণ্ণপাসাদং দস্সেত্ৱা –
১৬৩. ‘‘পনাদো নাম সো ৰাজা, যস্স যূপো সুৱণ্ণযো;
তিৰিযং সোড়সুব্বেধো, উব্ভমাহু সহস্সধা.
১৬৪. ‘‘সহস্সকণ্ডো সতগেণ্ডু, ধজালু হৰিতামযো;
অনচ্চুং তত্থ গন্ধব্বা, ছ সহস্সানি সত্তধা’’তি. –
দ্ৱীহি গাথাহি ৱণ্ণেন্তো অঞ্ঞং ব্যাকাসি.
তত্থ পনাদো নাম সো ৰাজাতি অতীতে পনাদো নাম সো ৰাজা অহোসীতি অত্তভাৱঅন্তৰহিততায অত্তানং পৰং ৱিয নিদ্দিসতি. সো এৱ হি ৰজ্জে ঠিতকালতো পট্ঠায সদা উস্সাহসম্পত্তিআদিনা মহতা ৰাজানুভাৱেন মহতা চ কিত্তিসদ্দেন সমন্নাগতত্তা ‘‘ৰাজা মহাপনাদো’’তি পঞ্ঞাযিত্থ. যস্স যূপো সুৱণ্ণযোতি যস্স ৰঞ্ঞো অযং যূপো পাসাদো সুৱণ্ণমযো. তিৰিযং সোড়সুব্বেধোতি ৱিত্থাৰতো সোড়সকণ্ডপাতপ্পমাণো. সো পন অড্ঢযোজনমত্তো হোতি. উব্ভামাহু সহস্সধাতি উব্ভং উচ্চং এৱমস্স পাসাদস্স সহস্সধা সহস্সকণ্ডপ্পমাণমাহু. সো পন যোজনতো পঞ্চৱীসতিযোজনপ্পমাণো হোতি. কেচি পনেত্থ গাথাসুখত্থং ‘‘আহূ’’তি দীঘং কতং. আহু অহোসীতি অত্থং ৱদন্তি.
সহস্সকণ্ডোতি সহস্সভূমিকো. সতগেণ্ডূতি অনেকসতনিয্যূহকো. ধজালূতি তত্থ তত্থ নিয্যূহসিখৰাদীসু পতিট্ঠাপিতেহি যট্ঠিধজপটাকধজাদিধজেহি সম্পন্নো. হৰিতামযোতি চামীকৰসুৱণ্ণমযো. কেচি পন ‘‘হৰিতজাতিমণিসৰিক্খকো’’তি ৱদন্তি. গন্ধব্বাতি নটা. ছ সহস্সানি সত্তধাতি ছমত্তানি গন্ধব্বসহস্সানি সত্তধা তস্স পাসাদস্স সত্তসু ঠানেসু ৰঞ্ঞো অভিৰমাপনত্থং নচ্চিংসূতি অত্থো. তে এৱং নচ্চন্তাপি ৰাজানং হাসেতুং নাসক্খিংসু. অথ সক্কো দেৱৰাজা দেৱনটে পেসেত্ৱা সমজ্জং কাৰেসি, তদা ৰাজা হসীতি.
ভদ্দজিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সোভিতত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
সতিমা পঞ্ঞৱাতি আযস্মতো সোভিতত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে হংসৱতীনগৰে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো সত্থু ধম্মদেসনং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং পুব্বেনিৱাসঞাণলাভীনং ভিক্খূনং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা সযম্পি তং ঠানন্তৰং উদ্দিস্স পত্থনং কত্ৱা পুঞ্ঞানি কত্ৱা সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো সুমেধস্স ভগৱতো কালে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো ব্ৰাহ্মণানং ৱিজ্জাসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গন্ত্ৱা নেক্খম্মাধিমুত্তো ঘৰাৱাসং পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা হিমৱন্তস্স সমীপে অৰঞ্ঞাযতনে অস্সমং কাৰেত্ৱা ৱনমূলফলাফলেন যাপেন্তো বুদ্ধুপ্পাদং সুত্ৱা সব্বত্থ একৰত্তিৱাসেনেৱ ভদ্দৱতীনগৰে সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা পসন্নমানসো ‘‘তুৱং সত্থা চ কেতু চা’’তিআদীহি ছহি গাথাহি অভিত্থৱি, সত্থা চস্স ভাৱিনিং সম্পত্তিং পকাসেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তি. সোভিতোতিস্স নামং অকংসু. সো অপৰেন সমযেন সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. পুব্বেনিৱাসঞাণে চিণ্ণৱসী চ অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৪৯.৪৬-৭৪) –
‘‘দক্খিণে হিমৱন্তস্স, সুকতো অস্সমো মম;
উত্তমত্থং গৱেসন্তো, ৱসামি ৱিপিনে তদা.
‘‘লাভালাভেন সন্তুট্ঠো, মূলেন চ ফলেন চ;
অন্ৱেসন্তো আচৰিযং, ৱসামি এককো অহং.
‘‘সুমেধো নাম সম্বুদ্ধো, লোকে উপ্পজ্জি তাৱদে;
চতুসচ্চং পকাসেতি, উদ্ধৰন্তো মহাজনং.
‘‘নাহং সুণোমি সম্বুদ্ধং, নপি মে কোচি সংসতি;
অট্ঠৱস্সে অতিক্কন্তে, অস্সোসিং লোকনাযকং.
‘‘অগ্গিদাৰুং নীহৰিত্ৱা, সম্মজ্জিত্ৱান অস্সমং;
খাৰিভাৰং গহেত্ৱান, নিক্খমিং ৱিপিনা অহং.
‘‘একৰত্তিং ৱসন্তোহং, গামেসু নিগমেসু চ;
অনুপুব্বেন চন্দৱতিং, তদাহং উপসঙ্কমিং.
‘‘ভগৱা তম্হি সমযে, সুমেধো লোকনাযকো;
উদ্ধৰন্তো বহূ সত্তে, দেসেতি অমতং পদং.
‘‘জনকাযমতিক্কম্ম, ৱন্দিত্ৱা জিনসাগৰং;
একংসং অজিনং কত্ৱা, সন্থৱিং লোকনাযকং.
‘‘তুৱং সত্থা চ কেতু চ, ধজো যূপো চ পাণিনং;
পৰাযনো পতিট্ঠা চ, দীপো চ দ্ৱিপদুত্তমো.
‘‘নেপুঞ্ঞো দস্সনে ৱীৰো, তাৰেসি জনতং তুৱং;
নত্থঞ্ঞো তাৰকো লোকে, তৱুত্তৰিতৰো মুনে.
‘‘সক্কা থেৱে কুসগ্গেন, পমেতুং সাগৰুত্তমে;
ন ত্ৱেৱ তৱ সব্বঞ্ঞু, ঞাণং সক্কা পমেতৱে.
‘‘তুলদণ্ডে ঠপেত্ৱান, মহিং সক্কা ধৰেতৱে;
নত্ৱেৱ তৱ পঞ্ঞায, পমাণমত্থি চক্খুম.
‘‘আকাসো মিনিতুং সক্কা, ৰজ্জুযা অঙ্গুলেন ৱা;
নত্ৱেৱ তৱ সব্বঞ্ঞু, সীলং সক্কা পমেতৱে.
‘‘মহাসমুদ্দে উদকং, আকাসো চ ৱসুন্ধৰা;
পৰিমেয্যানি এতানি, অপ্পমেয্যোসি চক্খুম.
‘‘ছহি গাথাহি সব্বঞ্ঞুং, কিত্তযিত্ৱা মহাযসং;
অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱান, তুণ্হী অট্ঠাসহং তদা.
‘‘যং ৱদন্তি সুমেধোতি, ভূৰিপঞ্ঞং সুমেধসং;
ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৱা, ইমা গাথা অভাসথ.
‘‘যো মে ঞাণং পকিত্তেসি, ৱিপ্পসন্নেন চেতসা;
তমহং কিত্তযিস্সামি, সুণাথ মম ভাসতো.
‘‘সত্তসত্ততি কপ্পানি, দেৱলোকে ৰমিস্সতি;
সহস্সক্খত্তুং দেৱিন্দো, দেৱৰজ্জং কৰিস্সতি.
‘‘অনেকসতক্খত্তুঞ্চ, চক্কৱত্তী ভৱিস্সতি;
পদেসৰজ্জং ৱিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং.
‘‘দেৱভূতো মনুস্সো ৱা, পুঞ্ঞকম্মসমাহিতো;
অনূনমনসঙ্কপ্পো, তিক্খপঞ্ঞো ভৱিস্সতি.
‘‘তিংসকপ্পসহস্সম্হি, ওক্কাককুলসম্ভৱো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.
‘‘অগাৰা অভিনিক্খম্ম, পব্বজিস্সতিকিঞ্চনো;
জাতিযা সত্তৱস্সেন, অৰহত্তং ফুসিস্সতি.
‘‘যতো সৰামি অত্তানং, যতো পত্তোস্মি সাসনং;
এত্থন্তৰে ন জানামি, চেতনং অমনোৰমং.
‘‘সংসৰিত্ৱা ভৱে সব্বে, সম্পত্তানুভৱিং অহং;
ভোগে মে ঊনতা নত্থি, ফলং ঞাণস্স থোমনে.
‘‘তিযগ্গী নিব্বুতা ময্হং, ভৱা সব্বে সমূহতা;
সব্বাসৱা পৰিক্খীণা, নত্থি দানি পুনব্ভৱো.
‘‘তিংসকপ্পসহস্সম্হি, যং ঞাণমথৱিং অহং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ফলং ঞাণস্স থোমনে.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
সো অৰহত্তং পন পত্ৱা অত্তনো পুব্বেনিৱাসং অনুপটিপাটিযা অনুস্সৰন্তো যাৱ অসঞ্ঞভৱে অচিত্তকপটিসন্ধি, তাৱ অদ্দস. ততো পঞ্চ কপ্পসতানি চিত্তপ্পৱত্তিং অদিস্ৱা অৱসানেৱ দিস্ৱা ‘‘কিমেত’’ন্তি আৱজ্জেন্তো নযৱসেন ‘‘অসঞ্ঞভৱো ভৱিস্সতী’’তি নিট্ঠং অগমাসি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, অসঞ্ঞসত্তা নাম দীঘাযুকা দেৱা, ততো চুতো সোভিতো ইধূপপন্নো, সো এতং ভৱং জানাতি, সোভিতো অনুস্সৰতী’’তি (পাৰা. ২৩২ অত্থতো সমানং). এৱং নযৱসেন অনুস্সৰন্তস্স অনুস্সৰণকোসল্লং দিস্ৱা সত্থা থেৰং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. ততো এৱ চাযং আযস্মা সৱিসেসং অত্তনো পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণং তস্স চ পচ্চযভূতং পটিপত্তিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা সোমনস্সজাতো তদত্থদীপনং উদানং উদানেন্তো –
১৬৫. ‘‘সতিমা পঞ্ঞৱা ভিক্খু, আৰদ্ধবলৱীৰিযো;
পঞ্চ কপ্পসতানাহং, একৰত্তিং অনুস্সৰিং.
১৬৬. ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানে, সত্ত অট্ঠ চ ভাৱযং;
পঞ্চ কপ্পসতানাহং, একৰত্তিং অনুস্সৰি’’ন্তি. – গাথাদ্ৱযং অভাসি;
তত্থ সতিমাতি সযং সমুদাগমনসম্পন্নায সতিপট্ঠানভাৱনাপাৰিপূৰিযা সতিৱেপুল্লপ্পত্তিযা চ সতিমা. পঞ্ঞৱাতি ছড়ভিঞ্ঞাপাৰিপূৰিযা পঞ্ঞাৱেপুল্লপ্পত্তিযা চ পঞ্ঞৱা. ভিন্নকিলেসতায ভিক্খু. সদ্ধাদিবলানঞ্চেৱ চতুব্বিধসম্মপ্পধানৱীৰিযস্স চ সংসিদ্ধিপাৰিপূৰিযা আৰদ্ধবলৱীৰিযো. সদ্ধাদীনঞ্হেত্থ বলগ্গহণেন গহণং সতিপি সতিআদীনং বলভাৱে, যথা ‘‘গোবলিবদ্ধা পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰা’’তি. পঞ্চ কপ্পসতানাহং, একৰত্তিং অনুস্সৰিন্তি একৰত্তিং ৱিয অনুস্সৰিং. ৱিয-সদ্দো হি ইধ লুত্তনিদ্দিট্ঠো, এতেন পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণে অত্তনো ঞাণৱসীভাৱং দীপেতি.
ইদানি যায পটিপত্তিযা অত্তনো সতিমন্তাদিভাৱো সাতিসযং পুব্বেনিৱাসঞাণঞ্চ সিদ্ধং, তং দস্সেতুং ‘‘চত্তাৰো’’তিআদিনা দুতিযং গাথমাহ. তত্থ চত্তাৰো সতিপট্ঠানেতি কাযানুপস্সনাদিকে অত্তনো ৱিসযভেদেন চতুব্বিধে লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকে সতিসঙ্খাতে সতিপট্ঠানে. সত্তাতি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে. অট্ঠাতি অট্ঠ মগ্গঙ্গানি. সতিপট্ঠানেসু হি সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তস্স সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গতা এৱ হোন্তি, তথা অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো. তেনাহ ধম্মসেনাপতি – ‘‘চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৱেত্ৱা’’তিআদীহি (দী. নি. ৩.১৪৩) সত্তকোট্ঠাসিকেসু সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মেসু একস্মিং কোট্ঠাসে ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তে ইতৰে অগচ্ছন্তা নাম নত্থীতি. ভাৱযন্তি ভাৱনাহেতু. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
সোভিতত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. ৱল্লিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
যং কিচ্চং দড়্হৱীৰিযেনাতিআদিকা আযস্মতো ৱল্লিযত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো সুমেধস্স ভগৱতো কালে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো ৱিজ্জাসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গতো অসীতিকোটিৱিভৱং পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা পব্বতপাদে অৰঞ্ঞাযতনে একিস্সা নদিযা তীৰে অস্সমং কাৰেত্ৱা ৱিহৰন্তো অত্তনো অনুগ্গণ্হনত্থং উপগতং সত্থাৰং দিস্ৱা পসন্নমানসো অজিনচম্মং পত্থৰিত্ৱা অদাসি. তত্থ নিসিন্নং ভগৱন্তং পুপ্ফেহি চ চন্দনেন চ পূজেত্ৱা অম্বফলানি দত্ৱা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দি. তস্স ভগৱা নিসিন্নাসনসম্পত্তিং পকাসেন্তো অনুমোদনং ৱত্ৱা পক্কামি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৱেসালিযং ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ‘‘কণ্হমিত্তো’’তি লদ্ধনামো ৱযপ্পত্তো সত্থু ৱেসালিগমনে বুদ্ধানুভাৱং দিস্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো মহাকচ্চানত্থেৰস্স সন্তিকে পব্বজি. সো মন্দপঞ্ঞো দন্ধপৰক্কমো চ হুত্ৱা চিৰং কালং ৱিঞ্ঞুং সব্ৰহ্মচাৰিং নিস্সাযেৱ ৱসতি. ভিক্খূ ‘‘যথা নাম ৱল্লি ৰুক্খাদীসু কিঞ্চি অনিস্সায ৱড্ঢিতুং ন সক্কোতি, এৱমযম্পি কঞ্চি পণ্ডিতং অনিস্সায ৱড্ঢিতুং ন সক্কোতী’’তি ৱল্লিযোত্ৱেৱ সমুদাচৰিংসু. অপৰভাগে পন ৱেণুদত্তত্থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা তস্স ওৱাদে ঠত্ৱা সতো সম্পজানো হুত্ৱা ৱিহৰন্তো ঞাণস্স পৰিপাকং গতত্তা পটিপত্তিক্কমং থেৰং পুচ্ছন্তো –
১৬৭. ‘‘যং কিচ্চং দড়্হৱীৰিযেন, যং কিচ্চং বোদ্ধুমিচ্ছতা;
কৰিস্সং নাৱৰজ্ঝিস্সং, পস্স ৱীৰিযং পৰক্কমং.
১৬৮. ‘‘ত্ৱঞ্চ মে মগ্গমক্খাহি, অঞ্জসং অমতোগধং;
অহং মোনেন মোনিস্সং, গঙ্গাসোতোৱ সাগৰ’’ন্তি. – গাথাদ্ৱযং অভাসি;
তত্থ যং কিচ্চং দড়্হৱীৰিযেনাতি দড়্হেন ৱীৰিযেন থিৰেন পৰক্কমেন, দড়্হৱীৰিযেন ৱা পুৰিসধোৰয্হেন যং কিচ্চং কাতব্বং পটিপজ্জিতব্বং. যং কিচ্চং বোদ্ধুমিচ্ছতাতি চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি নিব্বানমেৱ ৱা বোদ্ধুং বুজ্ঝিতুং ইচ্ছন্তেন পটিৱিজ্ঝিতুকামেন যং কিচ্চং কৰণীযং. কৰিস্সং নাৱৰজ্ঝিস্সন্তি তমহং দানি কৰিস্সং ন ৱিৰাধেস্সং, যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জিস্সামি. পস্স ৱীৰিযং পৰক্কমন্তি যথা পটিপজ্জমানে ধম্মে ৱিধিনা ঈৰণতো ‘‘ৱীৰিযং’’, পৰং পৰং ঠানং অক্কমনতো ‘‘পৰক্কমো’’তি চ লদ্ধনামং সম্মাৱাযামং পস্স ন সদ্ধমেৱাতি অত্তনো কত্তুকামতং দস্সেতি.
ত্ৱঞ্চাতি কম্মট্ঠানদাযকং কল্যাণমিত্তং আলপতি. মেতি ময্হং. মগ্গমক্খাহীতি অৰিযমগ্গং কথেহি, লোকুত্তৰমগ্গসম্পাপকং চতুসচ্চকম্মট্ঠানং কথেহীতি অত্থো. অঞ্জসন্তি উজুকং মজ্ঝিমপটিপদাভাৱেন অন্তদ্ৱযস্স অনুপগমনতো. অমতে নিব্বানে সম্পাপকভাৱেন পতিট্ঠিতত্তা অমতোগধং. মোনেনাতি ঞাণেন মগ্গপঞ্ঞায. মোনিস্সন্তি জানিস্সং নিব্বানং পটিৱিজ্ঝিস্সং পাপুণিস্সং. গঙ্গাসোতোৱ সাগৰন্তি যথা গঙ্গায সোতো সাগৰং সমুদ্দং অৱিৰজ্ঝন্তো একংসতো ওগাহতি, এৱং ‘‘অহং কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তো মগ্গঞাণেন নিব্বানং অধিগমিস্সামি, তস্মা তং কম্মট্ঠানং মে আচিক্খথা’’তি থেৰং কম্মট্ঠানং যাচি.
তং সুত্ৱা ৱেণুদত্তত্থেৰো তস্স কম্মট্ঠানং অদাসি. সোপি কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তো নচিৰস্সেৱ ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৪৯.৭৫-১০৫) –
‘‘পঞ্চ কামগুণে হিত্ৱা, পিযৰূপে মনোৰমে;
অসীতি কোটিযো হিত্ৱা, পব্বজিং অনগাৰিযং.
‘‘পব্বজিত্ৱান কাযেন, পাপকম্মং ৱিৱজ্জযিং;
ৱচীদুচ্চৰিতং হিত্ৱা, নদীকূলে ৱসামহং.
‘‘এককং মং ৱিহৰন্তং, বুদ্ধসেট্ঠো উপাগমি;
নাহং জানামি বুদ্ধোতি, অকাসিং পটিসন্থাৰং.
‘‘কৰিত্ৱা পটিসন্থাৰং, নামগোত্তমপুচ্ছহং;
দেৱতানুসি গন্ধব্বো, অদু সক্কো পুৰিন্দদো.
‘‘কো ৱা ত্ৱং কস্স ৱা পুত্তো, মহাব্ৰহ্মা ইধাগতো;
ৱিৰোচেসি দিসা সব্বা, উদযং সূৰিযো যথা.
‘‘সহস্সাৰানি চক্কানি, পাদে দিস্সন্তি মাৰিস;
কো ৱা ত্ৱং কস্স ৱা পুত্তো, কথং জানেমু তং মযং.
‘‘নামগোত্তং পৱেদেহি, সংসযং অপনেহি মে;
নম্হি দেৱা ন গন্ধব্বো, নম্হি সক্কো পুৰিন্দদো.
‘‘ব্ৰহ্মভাৱো চ মে নত্থি, এতেসং উত্তমো অহং;
অতীতো ৱিসযং তেসং, দালযিং কামবন্ধনং.