২. জোতিদাসত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
যে খো তেতি আযস্মতো জোতিদাসত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো সিখিস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৱসং সত্থাৰং পিণ্ডায গচ্ছন্তং দিস্ৱা পসন্নচিত্তো কাসুমাৰিকফলং অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে পাদিযত্থজনপদে ৱিভৱসম্পন্নস্স ব্ৰাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি, জোতিদাসোতিস্স নামং অহোসি. সো ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা ঘৰমাৱসন্তো একদিৱসং মহাকস্সপত্থেৰং অত্তনো গামে পিণ্ডায চৰন্তং দিস্ৱা পসন্নচিত্তো ভোজেত্ৱা থেৰস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা অত্তনো গামসমীপে পব্বতে মহন্তং ৱিহাৰং কাৰেত্ৱা থেৰং তত্থ ৱাসেত্ৱা চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহন্তো থেৰস্স ধম্মদেসনায পটিলদ্ধসংৱেগো পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো নচিৰস্সেৱ ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫১.৫১-৫৬) –
‘‘কণিকাৰংৱ জোতন্তং, নিসিন্নং পব্বতন্তৰে;
অদ্দসং ৱিৰজং বুদ্ধং, লোকজেট্ঠং নৰাসভং.
‘‘পসন্নচিত্তো সুমনো, সিৰে কত্ৱান অঞ্জলিং;
কাসুমাৰিকমাদায, বুদ্ধসেট্ঠস্সদাসহং.
‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, যং ফলং অদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
ছড়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৱা তীণি পিটকানি উগ্গহেত্ৱা ৱিসেসতো ৱিনযপিটকে সুকুসলভাৱং পত্ৱা দসৱস্সিকো পৰিসুপট্ঠাকো চ হুত্ৱা বহূহি ভিক্খূহি সদ্ধিং ভগৱন্তং ৱন্দিতুং সাৱত্থিং গচ্ছন্তো অন্তৰামগ্গে অদ্ধানপৰিস্সমৱিনোদনত্থং তিত্থিযানং আৰামং পৱিসিত্ৱা একমন্তং নিসিন্নো একং পঞ্চতপং তপন্তং ব্ৰাহ্মণং দিস্ৱা, ‘‘কিং, ব্ৰাহ্মণ, অঞ্ঞস্মিং তপনীযে অঞ্ঞং তপতী’’তি আহ. তং সুত্ৱা ব্ৰাহ্মণো কুপিতো, ‘‘ভো, মুণ্ডক, কিং অঞ্ঞং তপনীয’’ন্তি আহ. থেৰো তস্স –
‘‘কোপো চ ইস্সা পৰহেঠনা চ, মানো চ সাৰম্ভমদো পমাদো;
তণ্হা অৱিজ্জা ভৱসঙ্গতী চ, তে তপ্পনীযা ন হি ৰূপখন্ধো’’তি. –
গাথায ধম্মং দেসেসি. তং সুত্ৱা সো ব্ৰাহ্মণো তস্মিং তিত্থিযাৰামে সব্বে অঞ্ঞতিত্থিযা চ থেৰস্স সন্তিকে পব্বজিংসু. থেৰো তেহি সদ্ধিং সাৱত্থিং গন্ত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা কতিপাহং তত্থ ৱসিত্ৱা অত্তনো জাতিভূমিংযেৱ গতো দস্সনত্থং উপগতেসু ঞাতকেসু নানালদ্ধিকে যঞ্ঞসুদ্ধিকে ওৱদন্তো –
১৪৩. ‘‘যে খো তে ৱেঠমিস্সেন, নানত্তেন চ কম্মুনা;
মনুস্সে উপৰুন্ধন্তি, ফৰুসূপক্কমা জনা;
তেপি তত্থেৱ কীৰন্তি, ন হি কম্মং পনস্সতি.
১৪৪. ‘‘যং কৰোতি নৰো কম্মং, কল্যাণং যদি পাপকং;
তস্স তস্সেৱ দাযাদো, যং যং কম্মং পকুব্বতী’’তি. – গাথাদ্ৱযং অভাসি;
তত্থ যেতি অনিযমুদ্দেসো. তেতি অনিযমতো এৱ পটিনিদ্দেসো. পদদ্ৱযস্সাপি ‘‘জনা’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. খোতি নিপাতমত্তং. ৱেঠমিস্সেনাতি ৱৰত্তখণ্ডাদিনা সীসাদীসু ৱেঠদানেন. ‘‘ৱেধমিস্সেনা’’তিপি পাড়ি, সো এৱত্থো. নানত্তেন চ কম্মুনাতি হননঘাতনহত্থপাদাদিচ্ছেদনেন খুদ্দকসেড়দানাদিনা চ নানাৱিধেন পৰূপঘাতকম্মেন. মনুস্সেতি নিদস্সনমত্তং, তস্মা যে কেচি সত্তেতি অধিপ্পাযো. উপৰুন্ধন্তীতি ৱিবাধেন্তি. ফৰুসূপক্কমাতি দাৰুণপযোগা, কুৰূৰকম্মন্তাতি অত্থো. জনাতি সত্তা. তেপি তত্থেৱ কীৰন্তীতি তে ৱুত্তপ্পকাৰা পুগ্গলা যাহি কম্মকাৰণাহি অঞ্ঞে বাধিংসু. তত্থেৱ তাসুযেৱ কাৰণাসু সযম্পি কীৰন্তি পক্খিপীযন্তি, তথাৰূপংযেৱ দুক্খং অনুভৱন্তীতি অত্থো. ‘‘তথেৱ কীৰন্তী’’তি চ পাঠো, যথা সযং অঞ্ঞেসং দুক্খং অকংসু, তথেৱ অঞ্ঞেহি কৰীযন্তি, দুক্খং পাপীযন্তীতি অত্থো, কস্মা? ন হি কম্মং পনস্সতি কম্মঞ্হি একন্তং উপচিতং ৱিপাকং অদত্ৱা ন ৱিগচ্ছতি, অৱসেসপচ্চযসমৱাযে ৱিপচ্চতেৱাতি অধিপ্পাযো.
ইদানি ‘‘ন হি কম্মং পনস্সতী’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিভজিত্ৱা সত্তানং কম্মস্সকতং ৱিভাৱেতুং ‘‘যং কৰোতী’’তি গাথং অভাসি. তস্সত্থো যং কম্মং কল্যাণং কুসলং, যদি ৱা পাপকং অকুসলং সত্তো কৰোতি, কৰোন্তো চ তত্থ যং কম্মং যথা ফলদানসমত্থং হোতি, তথা পকুব্বতি উপচিনোতি. তস্স তস্সেৱ দাযাদোতি তস্স তস্সেৱ কম্মফলস্স গণ্হনতো তেন তেন কম্মেন দাতব্বৱিপাকস্স ভাগী হোতীতি অত্থো. তেনাহ ভগৱা – ‘‘কম্মস্সকা, মাণৱ, সত্তা কম্মদাযাদা’’তিআদি (ম. নি. ৩.২৮৯). ইমা গাথা সুত্ৱা থেৰস্স ঞাতকা কম্মস্সকতাযং পতিট্ঠহিংসূতি.
জোতিদাসত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.