২. দুতিযৱগ্গো
১. মহাচুন্দত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
সুস্সূসাতি আযস্মতো মহাচুন্দত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে কুম্ভকাৰকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো কুম্ভকাৰকম্মেন জীৱন্তো একদিৱসং সত্থাৰং দিস্ৱা পসন্নমানসো একং মত্তিকাপত্তং স্ৱাভিসঙ্খতং কত্ৱা ভগৱতো অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধৰট্ঠে নালকগামে ৰূপসাৰিযা ব্ৰাহ্মণিযা পুত্তো সাৰিপুত্তত্থেৰস্স কনিট্ঠভাতা হুত্ৱা নিব্বত্তি, চুন্দোতিস্স নামং অহোসি. সো ৱযপ্পত্তো ধম্মসেনাপতিং অনুপব্বজিত্ৱা তং নিস্সায ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা ঘটেন্তো ৱাযমন্তো নচিৰস্সেৱ ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫১.৩৯-৫০) –
‘‘নগৰে হংসৱতিযা, কুম্ভকাৰো অহোসহং;
অদ্দসং ৱিৰজং বুদ্ধং, ওঘতিণ্ণমনাসৱং.
‘‘সুকতং মত্তিকাপত্তং, বুদ্ধসেট্ঠস্সদাসহং;
পত্তং দত্ৱা ভগৱতো, উজুভূতস্স তাদিনো.
‘‘ভৱে নিব্বত্তমানোহং, সোণ্ণথালে লভামহং;
ৰূপিমযে চ সোৱণ্ণে, তট্টিকে চ মণীমযে.
‘‘পাতিযো পৰিভুঞ্জামি, পুঞ্ঞকম্মস্সিদং ফলং;
যসানঞ্চ ধনানঞ্চ, অগ্গভূতো চ হোমহং.
‘‘যথাপি ভদ্দকে খেত্তে, বীজং অপ্পম্পি ৰোপিতং;
সম্মাধাৰং পৱেচ্ছন্তে, ফলং তোসেতি কস্সকং.
‘‘তথেৱিদং পত্তদানং, বুদ্ধখেত্তম্হি ৰোপিতং;
পীতিধাৰে পৱস্সন্তে, ফলং মং তোসযিস্সতি.
‘‘যাৱতা খেত্তা ৱিজ্জন্তি, সঙ্ঘাপি চ গণাপি চ;
বুদ্ধখেত্তসমো নত্থি, সুখদো সব্বপাণিনং.
‘‘নমো তে পুৰিসাজঞ্ঞ, নমো তে পুৰিসুত্তম;
একপত্তং দদিত্ৱান, পত্তোম্হি অচলং পদং.
‘‘একনৱুতিতো কপ্পে, যং পত্তমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, পত্তদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
ছড়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৱা অত্তনা পটিলদ্ধসম্পত্তিযা কাৰণভূতং গৰূপনিস্সযং ৱিৱেকৱাসঞ্চ কিত্তেন্তো –
১৪১. ‘‘সুস্সূসা সুতৱদ্ধনী, সুতং পঞ্ঞায ৱদ্ধনং;
পঞ্ঞায অত্থং জানাতি, ঞাতো অত্থো সুখাৱহো.
১৪২. ‘‘সেৱেথ পন্তানি সেনাসনানি, চৰেয্য সংযোজনৱিপ্পমোক্খং;
সচে ৰতিং নাধিগচ্ছেয্য তত্থ, সঙ্ঘে ৱসে ৰক্খিতত্তো সতীমা’’তি. –
গাথাদ্ৱযং অভাসি.
তত্থ সুস্সূসাতি সোতব্বযুত্তস্স সব্বসুতস্স সোতুমিচ্ছা, গৰুসন্নিৱাসোপি. দিট্ঠধম্মিকাদিভেদঞ্হি অত্থং সোতুমিচ্ছন্তেন কল্যাণমিত্তে উপসঙ্কমিত্ৱা ৱত্তকৰণেন পযিৰুপাসিত্ৱা যদা তে পযিৰুপাসনায আৰাধিতচিত্তা কঞ্চি উপনিসীদিতুকামা হোন্তি, অথ নে উপনিসীদিত্ৱা অধিগতায সোতুমিচ্ছায ওহিতসোতেন সোতব্বং হোতীতি গৰুসন্নিৱাসোপি সুস্সূসাহেতুতায ‘‘সুস্সূসা’’তি ৱুচ্চতি. সা পনাযং সুস্সূসা সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিপটিসংযুত্তং সুতং তংসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স ৱড্ঢেতি ব্ৰূহেতীতি সুতৱদ্ধনী, বাহুসচ্চকাৰীতি অত্থো. সুতং পঞ্ঞায ৱদ্ধনন্তি যং তং ‘‘সুতধৰো সুতসন্নিচযো’’তি (ম. নি. ১.৩৩৯; অ. নি. ৪.২২) ‘‘ইধেকচ্চস্স বহুকং সুতং হোতি সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণ’’ন্তি (অ. নি. ৪.৬) চ এৱমাদিনা নযেন ৱুত্তং বাহুসচ্চং, তং অকুসলপ্পহানকুসলাধিগমনহেতুভূতং পঞ্ঞং ৱদ্ধেতীতি সুতং পঞ্ঞায ৱদ্ধনং, ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘সুতাৱুধো খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৱেতি, সাৱজ্জং পজহতি, অনৱজ্জং ভাৱেতি, সুদ্ধং অত্তানং পৰিহৰতী’’তি (অ. নি. ৭.৬৭).
পঞ্ঞায অত্থং জানাতীতি বহুস্সুতো সুতমযঞাণে ঠিতো তং পটিপত্তিং পটিপজ্জন্তো সুতানুসাৰেন অত্থূপপৰিক্খায ধম্মনিজ্ঝানেন ভাৱনায চ লোকিযলোকুত্তৰভেদং দিট্ঠধম্মাদিৱিভাগং দুক্খাদিৱিভাগঞ্চ অত্থং যথাভূতং পজানাতি চ পটিৱিজ্ঝতি চ, তেনাহ ভগৱা –
‘‘সুতস্স যথাপৰিযত্তস্স অত্থমঞ্ঞায ধম্মমঞ্ঞায ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো হোতী’’তি (অ. নি. ৪.৬).
‘‘ধতানং ধম্মানং অত্থং উপপৰিক্খতি, অত্থং উপপৰিক্খতো ধম্মা নিজ্ঝানং খমন্তি, ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিযা সতি ছন্দো জাযতি, ছন্দজাতো উস্সহতি, উস্সহিত্ৱা তুলেতি, তুলযিত্ৱা পদহতি, পহিতত্তো সমানো কাযেন চেৱ পৰমসচ্চং সচ্ছিকৰোতি, পঞ্ঞায চ নং অতিৱিজ্ঝ পস্সতী’’তি (ম. নি. ২.৪৩২) চ.
ঞাতো অত্থো সুখাৱহোতি যথাৱুত্তো দিট্ঠধম্মিকাদিঅত্থো চেৱ দুক্খাদিঅত্থো চ যাথাৱতো ঞাতো অধিগতো লোকিযলোকুত্তৰভেদং সুখং আৱহতি নিপ্ফাদেতীতি অত্থো.
ঠিতায ভাৱনাপঞ্ঞায সুতমত্তেনেৱ ন সিজ্ঝতীতি তস্সা পটিপজ্জনৱিধিং দস্সেন্তো ‘‘সেৱেথ…পে…ৱিপ্পমোক্খ’’ন্তি আহ. তত্থ সেৱেথ পন্তানি সেনাসনানীতি কাযৱিৱেকমাহ. তেন সংযোজনপ্পহানস্স চ ৱক্খমানত্তা ৱিৱেকাৰহস্সেৱ ৱিৱেকৱাসোতি সীলসংৱৰাদযো ইধ অৱুত্তসিদ্ধা ৱেদিতব্বা. চৰেয্য সংযোজনৱিপ্পমোক্খন্তি যথা সংযোজনেহি চিত্তং ৱিপ্পমুচ্চতি, তথা ৱিপস্সনাভাৱনং মগ্গভাৱনঞ্চ চৰেয্য পটিপজ্জেয্যাতি অত্থো. সচে ৰতিং নাধিগচ্ছেয্য তত্থাতি তেসু পন্তসেনাসনেসু যথালদ্ধেসু অধিকুসলধম্মেসু চ ৰতিং পুব্বেনাপৰং ৱিসেসস্স অলাভতো অভিৰতিং ন লভেয্য, সঙ্ঘে ভিক্খুসমূহে ৰক্খিতত্তো কম্মট্ঠানপৰিগণ্হনতো ৰক্খিতচিত্তো ছসু দ্ৱাৰেসু সতিআৰক্খায উপট্ঠপনেন সতিমা ৱসেয্য ৱিহৰেয্য, এৱং ৱিহৰন্তস্স চ অপি নাম সংযোজনৱিপ্পমোক্খো ভৱেয্যাতি অধিপ্পাযো.
মহাচুন্দত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. জোতিদাসত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
যে খো তেতি আযস্মতো জোতিদাসত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো সিখিস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৱসং সত্থাৰং পিণ্ডায গচ্ছন্তং দিস্ৱা পসন্নচিত্তো কাসুমাৰিকফলং অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে পাদিযত্থজনপদে ৱিভৱসম্পন্নস্স ব্ৰাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি, জোতিদাসোতিস্স নামং অহোসি. সো ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা ঘৰমাৱসন্তো একদিৱসং মহাকস্সপত্থেৰং অত্তনো গামে পিণ্ডায চৰন্তং দিস্ৱা পসন্নচিত্তো ভোজেত্ৱা থেৰস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা অত্তনো গামসমীপে পব্বতে মহন্তং ৱিহাৰং কাৰেত্ৱা থেৰং তত্থ ৱাসেত্ৱা চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহন্তো থেৰস্স ধম্মদেসনায পটিলদ্ধসংৱেগো পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো নচিৰস্সেৱ ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫১.৫১-৫৬) –
‘‘কণিকাৰংৱ জোতন্তং, নিসিন্নং পব্বতন্তৰে;
অদ্দসং ৱিৰজং বুদ্ধং, লোকজেট্ঠং নৰাসভং.
‘‘পসন্নচিত্তো সুমনো, সিৰে কত্ৱান অঞ্জলিং;
কাসুমাৰিকমাদায, বুদ্ধসেট্ঠস্সদাসহং.
‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, যং ফলং অদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
ছড়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৱা তীণি পিটকানি উগ্গহেত্ৱা ৱিসেসতো ৱিনযপিটকে সুকুসলভাৱং পত্ৱা দসৱস্সিকো পৰিসুপট্ঠাকো চ হুত্ৱা বহূহি ভিক্খূহি সদ্ধিং ভগৱন্তং ৱন্দিতুং সাৱত্থিং গচ্ছন্তো অন্তৰামগ্গে অদ্ধানপৰিস্সমৱিনোদনত্থং তিত্থিযানং আৰামং পৱিসিত্ৱা একমন্তং নিসিন্নো একং পঞ্চতপং তপন্তং ব্ৰাহ্মণং দিস্ৱা, ‘‘কিং, ব্ৰাহ্মণ, অঞ্ঞস্মিং তপনীযে অঞ্ঞং তপতী’’তি আহ. তং সুত্ৱা ব্ৰাহ্মণো কুপিতো, ‘‘ভো, মুণ্ডক, কিং অঞ্ঞং তপনীয’’ন্তি আহ. থেৰো তস্স –
‘‘কোপো চ ইস্সা পৰহেঠনা চ, মানো চ সাৰম্ভমদো পমাদো;
তণ্হা অৱিজ্জা ভৱসঙ্গতী চ, তে তপ্পনীযা ন হি ৰূপখন্ধো’’তি. –
গাথায ধম্মং দেসেসি. তং সুত্ৱা সো ব্ৰাহ্মণো তস্মিং তিত্থিযাৰামে সব্বে অঞ্ঞতিত্থিযা চ থেৰস্স সন্তিকে পব্বজিংসু. থেৰো তেহি সদ্ধিং সাৱত্থিং গন্ত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা কতিপাহং তত্থ ৱসিত্ৱা অত্তনো জাতিভূমিংযেৱ গতো দস্সনত্থং উপগতেসু ঞাতকেসু নানালদ্ধিকে যঞ্ঞসুদ্ধিকে ওৱদন্তো –
১৪৩. ‘‘যে খো তে ৱেঠমিস্সেন, নানত্তেন চ কম্মুনা;
মনুস্সে উপৰুন্ধন্তি, ফৰুসূপক্কমা জনা;
তেপি তত্থেৱ কীৰন্তি, ন হি কম্মং পনস্সতি.
১৪৪. ‘‘যং কৰোতি নৰো কম্মং, কল্যাণং যদি পাপকং;
তস্স তস্সেৱ দাযাদো, যং যং কম্মং পকুব্বতী’’তি. – গাথাদ্ৱযং অভাসি;
তত্থ যেতি অনিযমুদ্দেসো. তেতি অনিযমতো এৱ পটিনিদ্দেসো. পদদ্ৱযস্সাপি ‘‘জনা’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. খোতি নিপাতমত্তং. ৱেঠমিস্সেনাতি ৱৰত্তখণ্ডাদিনা সীসাদীসু ৱেঠদানেন. ‘‘ৱেধমিস্সেনা’’তিপি পাড়ি, সো এৱত্থো. নানত্তেন চ কম্মুনাতি হননঘাতনহত্থপাদাদিচ্ছেদনেন খুদ্দকসেড়দানাদিনা চ নানাৱিধেন পৰূপঘাতকম্মেন. মনুস্সেতি নিদস্সনমত্তং, তস্মা যে কেচি সত্তেতি অধিপ্পাযো. উপৰুন্ধন্তীতি ৱিবাধেন্তি. ফৰুসূপক্কমাতি দাৰুণপযোগা, কুৰূৰকম্মন্তাতি অত্থো. জনাতি সত্তা. তেপি তত্থেৱ কীৰন্তীতি তে ৱুত্তপ্পকাৰা পুগ্গলা যাহি কম্মকাৰণাহি অঞ্ঞে বাধিংসু. তত্থেৱ তাসুযেৱ কাৰণাসু সযম্পি কীৰন্তি পক্খিপীযন্তি, তথাৰূপংযেৱ দুক্খং অনুভৱন্তীতি অত্থো. ‘‘তথেৱ কীৰন্তী’’তি চ পাঠো, যথা সযং অঞ্ঞেসং দুক্খং অকংসু, তথেৱ অঞ্ঞেহি কৰীযন্তি, দুক্খং পাপীযন্তীতি অত্থো, কস্মা? ন হি কম্মং পনস্সতি কম্মঞ্হি একন্তং উপচিতং ৱিপাকং অদত্ৱা ন ৱিগচ্ছতি, অৱসেসপচ্চযসমৱাযে ৱিপচ্চতেৱাতি অধিপ্পাযো.
ইদানি ‘‘ন হি কম্মং পনস্সতী’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিভজিত্ৱা সত্তানং কম্মস্সকতং ৱিভাৱেতুং ‘‘যং কৰোতী’’তি গাথং অভাসি. তস্সত্থো যং কম্মং কল্যাণং কুসলং, যদি ৱা পাপকং অকুসলং সত্তো কৰোতি, কৰোন্তো চ তত্থ যং কম্মং যথা ফলদানসমত্থং হোতি, তথা পকুব্বতি উপচিনোতি. তস্স তস্সেৱ দাযাদোতি তস্স তস্সেৱ কম্মফলস্স গণ্হনতো তেন তেন কম্মেন দাতব্বৱিপাকস্স ভাগী হোতীতি অত্থো. তেনাহ ভগৱা – ‘‘কম্মস্সকা, মাণৱ, সত্তা কম্মদাযাদা’’তিআদি (ম. নি. ৩.২৮৯). ইমা গাথা সুত্ৱা থেৰস্স ঞাতকা কম্মস্সকতাযং পতিট্ঠহিংসূতি.
জোতিদাসত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. হেৰঞ্ঞকানিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
অচ্চযন্তি অহোৰত্তাতি আযস্মতো হেৰঞ্ঞকানিত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে হংসৱতীনগৰে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো পৰেসং ভতকো হুত্ৱা জীৱন্তো একদিৱসং সুজাতস্স নাম সত্থুসাৱকস্স পংসুকূলং পৰিযেসন্তস্স উপড্ঢদুস্সং পৰিচ্চজি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন তাৱতিংসেসু নিব্বত্তিত্ৱা অপৰাপৰং দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কোসলৰঞ্ঞো গামভোজকস্স চোৰৱোসাসকস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি, হেৰঞ্ঞকানীতিস্স নামং অহোসি. সো ৱযপ্পত্তো পিতু অচ্চযেন ৰঞ্ঞা তস্মিংযেৱ গামভোজকট্ঠানে ঠপিতো জেতৱনপটিগ্গহণে বুদ্ধানুভাৱং দিস্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো অত্তনো কনিট্ঠস্স তং ঠানন্তৰং দাপেত্ৱা ৰাজানং আপুচ্ছিত্ৱা পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫০.৩১-৪০) –
‘‘পদুমুত্তৰভগৱতো, সুজাতো নাম সাৱকো;
পংসুকূলং গৱেসন্তো, সঙ্কাৰে চৰতে তদা.
‘‘নগৰে হংসৱতিযা, পৰেসং ভতকো অহং;
উপড্ঢদুস্সং দত্ৱান, সিৰসা অভিৱাদযিং.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসমগচ্ছহং.
‘‘তেত্তিংসক্খত্তুং দেৱিন্দো, দেৱৰজ্জমকাৰযিং;
সত্তসত্ততিক্খত্তুঞ্চ, চক্কৱত্তী অহোসহং.
‘‘পদেসৰজ্জং ৱিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং;
উপড্ঢদুস্সদানেন, মোদামি অকুতোভযো.
‘‘ইচ্ছমানো চহং অজ্জ, সকাননং সপব্বতং;
খোমদুস্সেহি ছাদেয্যং, অড্ঢদুস্সস্সিদং ফলং.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং দানমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, অড্ঢদুস্সস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা অত্তনো কনিট্ঠভাতৰং ততো কম্মতো নিৱত্তেতুকামো তস্মিংযেৱ কম্মে অভিৰতং দিস্ৱা তং চোদেন্তো –
১৪৫. ‘‘অচ্চযন্তি অহোৰত্তা, জীৱিতং উপৰুজ্ঝতি;
আযু খীযতি মচ্চানং, কুন্নদীনংৱ ওদকং.
১৪৬. ‘‘অথ পাপানি কম্মানি, কৰং বালো ন বুজ্ঝতি;
পচ্ছাস্স কটুকং হোতি, ৱিপাকো হিস্স পাপকো’’তি. –
গাথাদ্ৱযং অভাসি.
তত্থ অচ্চযন্তীতি অতিক্কমন্তি, লহুং লহুং অপগচ্ছন্তীতি অত্থো. অহোৰত্তাতি ৰত্তিন্দিৱা. জীৱিতং উপৰুজ্ঝতীতি জীৱিতিন্দ্ৰিযঞ্চ খণিকনিৰোধৱসেন নিৰুজ্ঝতি. ৱুত্তঞ্হি ‘‘খণে খণে, ত্ৱং ভিক্খু, জাযসি চ জিয্যসি চ মিয্যসি চ চৱসি চ উপপজ্জসি চা’’তি. আযু খীযতি মচ্চানন্তি মৰিতব্বসভাৱত্তা মচ্চাতি লদ্ধনামানং ইমেসং সত্তানং আযু ‘‘যো চিৰং জীৱতি, সো ৱস্সসতং অপ্পং ৱা ভিয্যো’’তি (দী. নি. ২.৯১; সং. নি. ২.১৪৩; অ. নি. ৭.৭৪) এৱং পৰিচ্ছিন্নকালপৰমাযু খীযতি খযঞ্চ সম্ভেদঞ্চ গচ্ছতি, যথা কিং? কুন্নদীনংৱ ওদকং যথা নাম কুন্নদীনং পব্বতেয্যানং খুদ্দকনদীনং উদকং চিৰং ন তিট্ঠতি, লহুতৰং খীযতি, আগতমত্তংযেৱ ৱিগচ্ছতি, এৱং সত্তানং আযু লহুতৰং খীযতি খযং গচ্ছতি. এত্থ চ উদকমেৱ ‘‘ওদক’’ন্তি ৱুত্তং, যথা মনোযেৱ মানসন্তি.
অথ পাপানি কম্মানি, কৰং বালো ন বুজ্ঝতীতি এৱং সংসাৰে অনিচ্চেপি সমানে বালো লোভৱসেন ৱা কোধৱসেন ৱা পাপানি কম্মানি কৰোতি, কৰোন্তোপি ন বুজ্ঝতি, পাপং কৰোন্তো চ ‘‘পাপং কৰোমী’’তি অবুজ্ঝনকো নাম নত্থি, ‘‘ইমস্স কম্মস্স এৱৰূপো দুক্খো ৱিপাকো’’তি পন অজাননতো ‘‘ন বুজ্ঝতী’’তি ৱুত্তং. পচ্ছাস্স কটুকং হোতীতি যদিপি পাপস্স কম্মস্স আযূহনক্খণে ‘‘ইমস্স কম্মস্স এৱৰূপো ৱিপাকো’’তি ন বুজ্ঝতি, ততো পচ্ছা পন নিৰযাদীসু নিব্বত্তস্স অস্স বালস্স কটুকং অনিট্ঠং দুক্খমেৱ হোতি. ৱিপাকো হিস্স পাপকো যস্মা অস্স পাপকম্মস্স নাম ৱিপাকো পাপকো নিহীনো অনিট্ঠো এৱাতি. ইমং পন ওৱাদং সুত্ৱা থেৰস্স কনিট্ঠভাতা ৰাজানং আপুচ্ছিত্ৱা পব্বজিত্ৱা নচিৰস্সেৱ সদত্থং নিপ্ফাদেসি.
হেৰঞ্ঞকানিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সোমমিত্তত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
পৰিত্তং দাৰুন্তি আযস্মতো সোমমিত্তত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো সিখিস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো বুদ্ধগুণে সুত্ৱা পসন্নমানসো একদিৱসং কিংসুকৰুক্খং পুপ্ফিতং দিস্ৱা পুপ্ফানি গহেত্ৱা সত্থাৰং উদ্দিস্স আকাসে খিপিত্ৱা পূজেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে বাৰাণসিযং ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা সোমমিত্তোতি লদ্ধনামো তিণ্ণং ৱেদানং পাৰগূ হুত্ৱা ৱিমলেন নাম থেৰেন কতপৰিচযত্তা অভিণ্হং তস্স সন্তিকং গচ্ছন্তো ধম্মং সুত্ৱা সাসনে লদ্ধপ্পসাদো পব্বজিত্ৱা লদ্ধূপসম্পদো ৱত্তপটিৱত্তং পূৰেন্তো ৱিচৰতি. ৱিমলত্থেৰো পন কুসীতো মিদ্ধবহুলো ৰত্তিন্দিৱং ৱীতিনামেতি. সোমমিত্তো ‘‘কুসীতং নাম নিস্সায কো গুণো’’তি তং পহায মহাকস্সপত্থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা তস্স ওৱাদে ঠত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নচিৰস্সেৱ অৰহত্তে পতিট্ঠাসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫০.২৫-৩০) –
‘‘কিংসুকং পুপ্ফিতং দিস্ৱা, পগ্গহেত্ৱান অঞ্জলিং;
বুদ্ধসেট্ঠং সৰিত্ৱান, আকাসে অভিপূজযিং.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসমগচ্ছহং.
‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, যং কম্মমকৰিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৱা সব্বে সমূহতা;
নাগোৱ বন্ধনং ছেত্ৱা, ৱিহৰামি অনাসৱো.
‘‘স্ৱাগতং ৱত মে আসি, মম বুদ্ধস্স সন্তিকে;
তিস্সো ৱিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা ৱিমলত্থেৰং ওৱাদেন তজ্জেন্তো –
১৪৭. ‘‘পৰিত্তং দাৰুমাৰুয্হ, যথা সীদে মহণ্ণৱে;
এৱং কুসীতমাগম্ম, সাধুজীৱীপি সীদতি;
তস্মা তং পৰিৱজ্জেয্য, কুসীতং হীনৱীৰিযং.
১৪৮. ‘‘পৱিৱিত্তেহি অৰিযেহি, পহিতত্তেহি ঝাযিভি;
নিচ্চং আৰদ্ধৱীৰিযেহি, পণ্ডিতেহি সহাৱসে’’তি. – গাথাদ্ৱযং অভাসি;
তত্থ পৰিত্তং দাৰুমাৰুয্হ, যথা সীদে মহণ্ণৱেতি পেসলোপি কুলপুত্তো কুসীতং অলসপুগ্গলং নিস্সায সীদতি সংসাৰে পততি, ন তস্স পাৰং নিব্বানং গচ্ছতি. যস্মা এতদেৱং, তস্মা তং অধিকুসলধম্মৱসেন সীসং অনুক্খিপিত্ৱা কুচ্ছিতং সীদনতো কুসীতং ৱীৰিযাৰম্ভাভাৱতো হীনৱীৰিযং পুগ্গলং সব্বথা ৱজ্জেয্য, ন তস্স দিট্ঠানুগতিং আপজ্জেয্যাতি অত্থো.
এৱং পুগ্গলাধিট্ঠানায গাথায কোসজ্জে আদীনৱং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱীৰিযাৰম্ভে আনিসংসে দস্সেতুং ‘‘পৱিৱিত্তেহী’’তিআদি ৱুত্তং. তস্সত্থো – যে পন কাযৱিৱেকসম্ভৱেন পৱিৱিত্তা, ততো এৱ কিলেসেহি আৰকত্তা অৰিযা, নিব্বানং পতিপেসিতত্ততায পহিতত্তা আৰম্মণূপনিজ্ঝানৱসেন লক্খণূপনিজ্ঝানৱসেন চ ঝাযিনো, সব্বকালং পগ্গহিতৱীৰিযতায আৰদ্ধৱীৰিযা, লোকিযলোকুত্তৰভেদায পঞ্ঞায সমন্নাগতত্তা পণ্ডিতা, তেহিযেৱ সহ আৱসেয্য সদত্থং নিপ্ফাদেতুকামো সংৱসেয্যাতি. তং সুত্ৱা ৱিমলত্থেৰো সংৱিগ্গমানসো ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা সদত্থং আৰাধেসি. স্ৱাযমত্থো পৰতো আগমিস্সতি.
সোমমিত্তত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সব্বমিত্তত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
জনো জনম্হি সম্বদ্ধোতি আযস্মতো সব্বমিত্তত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ইতো দ্ৱানৱুতে কপ্পে তিস্সস্স ভগৱতো কালে নেসাদকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱনচাৰিকো হুত্ৱা ৱনে মিগে ৱধিত্ৱা মংসং খাদন্তো জীৱতি. অথস্স ভগৱা অনুগ্গণ্হনত্থং ৱসনট্ঠানসমীপে তীণি পদচেতিযানি দস্সেত্ৱা পক্কামি. সো অতীতকালে সম্মাসম্বুদ্ধেসু কতপৰিচযত্তা চক্কঙ্কিতানি দিস্ৱা পসন্নমানসো কোৰণ্ডপুপ্ফেহি পূজং কত্ৱা তেন পুঞ্ঞকম্মেন তাৱতিংসভৱনে নিব্বত্তিত্ৱা অপৰাপৰং সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিনগৰে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তি, সব্বমিত্তোতিস্স নামং অহোসি. সো ৱিঞ্ঞুতং পত্তো জেতৱনপটিগ্গহণে বুদ্ধানুভাৱং দিস্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা অৰঞ্ঞে ৱিহৰন্তো ৱস্সং উপগন্ত্ৱা ৱুট্ঠৱস্সো ভগৱন্তং ৱন্দিতুং সাৱত্থিং গচ্ছন্তো অন্তৰামগ্গে মাগৱিকেহি ওড্ডিতে পাসে মিগপোতকং বদ্ধং অদ্দস. মাতা পনস্স মিগী পাসং অপ্পৱিট্ঠাপি পুত্তসিনেহেন দূৰং ন গচ্ছতি, মৰণভযেন পাসসমীপম্পি ন উপগচ্ছতি মিগপোতকো চ ভীতো ইতো চিতো চ পৰিৱত্তেন্তো কৰুণং ৱিলপতি, তং দিস্ৱা থেৰো, ‘‘অহো সত্তানং স্নেহহেতুকং দুক্খ’’ন্তি গচ্ছন্তো ততো পৰং সম্বহুলে চোৰে একং পুৰিসং জীৱগাহং গহেত্ৱা পলালৱেণিযা সৰীৰং ৱেঠেত্ৱা ঝাপেন্তে, তঞ্চ মহাৱিৰৱং ৱিৰৱন্তং দিস্ৱা তদুভযং নিস্সায সঞ্জাতসংৱেগো তেসং চোৰানং সুণন্তানংযেৱ –
১৪৯. ‘‘জনো জনম্হি সম্বদ্ধো, জনমেৱস্সিতো জনো;
জনো জনেন হেঠীযতি, হেঠেতি চ জনো জনং.
১৫০. ‘‘কো হি তস্স জনেনত্থো, জনেন জনিতেন ৱা;
জনং ওহায গচ্ছং তং, হেঠযিত্ৱা বহুং জন’’ন্তি. – গাথাদ্ৱযং অভাসি;
তত্থ জনোতি অন্ধবালজনো. জনম্হীতি অঞ্ঞে জনে. সম্বদ্ধোতি তণ্হাবন্ধনেন বদ্ধো. ‘‘অযং মে পুত্তো, মাতা’’তিআদিনা পটিবদ্ধো. অযমেৱ ৱা পাঠো, ‘‘ইমে মং পোসেন্তি, অহং ইমে নিস্সায জীৱামী’’তি পটিবদ্ধচিত্তোতি অত্থো. জনমেৱস্সিতো জনোতি ‘‘অযং মে পুত্তো, ধীতা’’তিআদিনা অঞ্ঞমেৱ জনং অঞ্ঞো জনো অস্সিতো তণ্হায অল্লীনো পৰিগ্গয্হ ঠিতো. জনো জনেন হেঠীযতি, হেঠেতি চ জনো জনন্তি কম্মস্সকতায যথাভূতাৱবোধস্স চ অভাৱতো অজ্ঝুপেক্খনং অকত্ৱা লোভৱসেন যথা জনো জনং অস্সিতো, এৱং দোসৱসেন জনো জনেন হেঠীযতি ৱিবাধীযতি. ‘‘তযিদং ময্হংৱ উপৰি হেঠনফলৱসেন পৰিপতিস্সতী’’তি অজানন্তো হেঠেতি চ জনো জনং.
কো হি তস্স জনেনত্থোতি তস্স অঞ্ঞজনস্স অঞ্ঞেন জনেন তণ্হাৱসেন অস্সিতেন দোসৱসেন হেঠিতেন ৱা কো অত্থো. জনেন জনিতেন ৱাতি মাতাপিতা হুত্ৱা তেন অঞ্ঞেন জনেন জনিতেন ৱা কো অত্থো. জনং ওহায গচ্ছং তং, হেঠযিত্ৱা বহুং জনন্তি যস্মা সংসাৰে চৰতো জনস্স অযমেৱানুৰূপা পটিপত্তি, তস্মা তং জনং, তস্স চ বাধিকা যা সা তণ্হা চ, যো চ সো দোসো এৱ বহুং জনং বাধযিত্ৱা ঠিতো, তঞ্চ ওহায সব্বসো পহায পৰিচ্চজিত্ৱা গচ্ছং, তেহি অনুপদ্দুতং ঠানং গচ্ছেয্যং পাপুণেয্যন্তি অত্থো. এৱং পন ৱত্ৱা থেৰো তাৱদেৱ ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰহত্তমপাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫০.১৫-২৪) –
‘‘ৱনকম্মিকো পুৰে আসিং, পিতুমাতুমতেনহং;
পসুমাৰেন জীৱামি, কুসলং মে ন ৱিজ্জতি.
‘‘মম আসযসামন্তা, তিস্সো লোকগ্গনাযকো;
পদানি তীণি দস্সেসি, অনুকম্পায চক্খুমা.
‘‘অক্কন্তে চ পদে দিস্ৱা, তিস্সনামস্স সত্থুনো;
হট্ঠো হট্ঠেন চিত্তেন, পদে চিত্তং পসাদযিং.
‘‘কোৰণ্ডং পুপ্ফিতং দিস্ৱা, পাদপং ধৰণীৰুহং;
সকোসকং গহেত্ৱান, পদসেট্ঠমপূজযিং.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসমগচ্ছহং.
‘‘যং যং যোনুপপজ্জামি, দেৱত্তং অথ মানুসং;
কোৰণ্ডকছৱি হোমি, সুপ্পভাসো ভৱামহং.
‘‘দ্ৱেনৱুতে ইতো কপ্পে, যং কম্মমকৰিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, পদপূজাযিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
তে পন চোৰা থেৰস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা সংৱেগজাতা পব্বজিত্ৱা ধম্মানুধম্মং পটিপজ্জিংসূতি.
সব্বমিত্তত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. মহাকাড়ত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
কাড়ী ইত্থীতি আযস্মতো মহাকাড়ত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ইতো একনৱুতে কপ্পে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো কেনচিদেৱ কৰণীযেন অৰঞ্ঞং গতো তত্থ অঞ্ঞতৰস্স ৰুক্খস্স সাখায ওলম্বমানং পংসুকূলচীৱৰং দিস্ৱা ‘‘অৰিযদ্ধজো ওলম্বতী’’তি পসন্নচিত্তো কিঙ্কণিপুপ্ফানি গহেত্ৱা পংসুকূলং পূজেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সেতব্যনগৰে সত্থৱাহকুলে নিব্বত্তিত্ৱা মহাকাড়োতি লদ্ধনামো ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা ঘৰাৱাসং ৱসন্তো পঞ্চহি সকটসতেহি ভণ্ডং গহেত্ৱা ৱাণিজ্জৱসেন সাৱত্থিং গতো একমন্তং সকটসত্থং নিৱেসেত্ৱা অদ্ধানপৰিস্সমং ৱিনোদেত্ৱা অত্তনো পৰিসায সদ্ধিং নিসিন্নো সাযন্হসমযং গন্ধমালাদিহত্থে উপাসকে জেতৱনং গচ্ছন্তে দিস্ৱা সযম্পি তেহি সদ্ধিং ৱিহাৰং গন্ত্ৱা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা সোসানিকঙ্গং অধিট্ঠায সুসানে ৱসতি. অথেকদিৱসং কাড়ী নাম একা ইত্থী ছৱডাহিকা থেৰস্স কম্মট্ঠানত্থায অচিৰমতসৰীৰং উভো সত্থী ভিন্দিত্ৱা উভো চ বাহূ ভিন্দিত্ৱা সীসঞ্চ দধিথালকং ৱিয ভিন্দিত্ৱা সব্বং অঙ্গপচ্চঙ্গং সম্বন্ধমেৱ কত্ৱা থেৰস্স ওলোকেতুং যোগ্যট্ঠানে ঠপেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. থেৰো তং দিস্ৱা অত্তানং ওৱদন্তো –
১৫১. ‘‘কাড়ী ইত্থী ব্ৰহতী ধঙ্কৰূপা, সত্থিঞ্চ ভেত্ৱা অপৰঞ্চ সত্থিং;
বাহঞ্চ ভেত্ৱা অপৰঞ্চ বাহং, সীসঞ্চ ভেত্ৱা দধিথালকংৱ;
এসা নিসিন্না অভিসন্দহিত্ৱা.
১৫২. ‘‘যো ৱে অৱিদ্ৱা উপধিং কৰোতি, পুনপ্পুনং দুক্খমুপেতি মন্দো;
তস্মা পজানং উপধিং ন কযিৰা, মাহং পুন ভিন্নসিৰো সযিস্স’’ন্তি. –
গাথাদ্ৱযং অভাসি.
তত্থ কাড়ীতি তস্সা নামং, কাড়ৱণ্ণত্তা ৱা এৱং ৱুত্তং. ব্ৰহতীতি মহাসৰীৰা আৰোহপৰিণাহৱতী. ধঙ্কৰূপাতি কাড়ৱণ্ণত্তা এৱ কাকসদিসৰূপা. সত্থিঞ্চ ভেত্ৱাতি মতসৰীৰস্স সত্থিং জণ্ণুভেদনেন ভঞ্জিত্ৱা. অপৰঞ্চ সত্থিন্তি ইতৰঞ্চ সত্থিং ভঞ্জিত্ৱা. বাহঞ্চ ভেত্ৱাতি বাহট্ঠিঞ্চ অগ্গবাহট্ঠানেযেৱ ভঞ্জিত্ৱা. সীসঞ্চ ভেত্ৱা দধিথালকংৱাতি মতসৰীৰস্স সীসং ভিন্দিত্ৱা ভিন্নত্তা এৱ লেড্ডুদণ্ডাদীহি পগ্ঘৰন্তং দধিথালকং ৱিয, পগ্ঘৰন্তং মত্থলুঙ্গং কত্ৱাতি অত্থো. এসা নিসিন্না অভিসন্দহিত্ৱাতি ছিন্নভিন্নাৱযৱং মতসৰীৰং তে অৱযৱে যথাঠানেযেৱ ঠপনেন সন্দহিত্ৱা সহিতং কত্ৱা মংসাপণং পসাৰেন্তী ৱিয এসা নিসিন্না.
যো ৱে অৱিদ্ৱা উপধিং কৰোতীতি যো ইমায উপট্ঠাপিতং কম্মট্ঠানং দিস্ৱাপি অৱিদ্ৱা অকুসলো কম্মট্ঠানং ছড্ডেত্ৱা অযোনিসোমনসিকাৰেন কিলেসূপধিং উপ্পাদেতি, সো মন্দো মন্দপঞ্ঞো সংসাৰস্স অনতিৱত্তনতো পুনপ্পুনং অপৰাপৰং নিৰযাদীসু দুক্খং উপেতি. তস্মা পজানং উপধিং ন কযিৰাতি তস্মাতি যস্মা চেতদেৱং, তস্মা. পজানং উপধিন্তি ‘‘ইধ যং দুক্খং সম্ভোতী’’তি পজানন্তো যোনিসো মনসিকৰোন্তো কিলেসূপধিং ন কযিৰা ন উপ্পাদেয্য. কস্মা? মাহং পুন ভিন্নসিৰো সযিস্সন্তি যথযিদং মতসৰীৰং ভিন্নসৰীৰং সযতি, এৱং কিলেসূপধীহি সংসাৰে পুনপ্পুনং উপ্পত্তিযা কটসিৱড্ঢকো হুত্ৱা ভিন্নসিৰো অহং মা সযিস্সন্তি. এৱং ৱদন্তো এৱ থেৰো ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫০.৮-১৪) –
‘‘হিমৱন্তস্সাৱিদূৰে, উদঙ্গণো নাম পব্বতো;
তত্থদ্দসং পংসুকূলং, দুমগ্গম্হি ৱিলম্বিতং.
‘‘তীণি কিঙ্কণিপুপ্ফানি, ওচিনিত্ৱানহং তদা;
হট্ঠো হট্ঠেন চিত্তেন, পংসুকূলমপূজযিং.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসমগচ্ছহং.
‘‘একনৱুতিতো কপ্পে, যং কম্মমকৰিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, পূজিত্ৱা অৰহদ্ধজং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
মহাকাড়ত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.