১০. সিৰিমত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
পৰে চ নং পসংসন্তীতি আযস্মতো সিৰিমত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো পাৰমিযো পূৰেত্ৱা তুসিতভৱনে ঠিতকালে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো তিণ্ণং ৱেদানং পাৰগূ সনিঘণ্ডুকেটুভানং সক্খৰপ্পভেদানং ইতিহাসপঞ্চমানং পদকো ৱেয্যাকৰণো লোকাযতমহাপুৰিসলক্খণেসু অনৱযো নেক্খম্মজ্ঝাসযতায কামে পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা চতুৰাসীতিসহস্সপৰিমাণেন তাপসগণেন পৰিৱুতো হিমৱন্তপ্পদেসে দেৱতাভিনিম্মিতে অস্সমে ঝানাভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেত্ৱা ৱসন্তো পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰতায লক্খণমন্তেসু আগতনিযামেন চ বুদ্ধগুণে অনুস্সৰিত্ৱা অতীতে বুদ্ধে উদ্দিস্স অঞ্ঞতৰস্মিং নদীনিৱত্তনে পুলিনচেতিযং কত্ৱা পূজাসক্কাৰাভিৰতো অহোসি. তং দিস্ৱা তাপসা, ‘‘কং উদ্দিস্স অযং পূজাসক্কাৰো কৰীযতী’’তি পুচ্ছিংসু. সো তেসং লক্খণমন্তে আহৰিত্ৱা তত্থ আগতানি মহাপুৰিসলক্খণানি ৱিভজিত্ৱা তদনুসাৰেন অত্তনো বলে ঠত্ৱা বুদ্ধগুণে কিত্তেসি. তং সুত্ৱা তেপি তাপসা পসন্নমানসা ততো পট্ঠায সম্মাসম্বুদ্ধং উদ্দিস্স থূপপূজং কৰোন্তা ৱিহৰন্তি.
তেন চ সমযেন পদুমুত্তৰবোধিসত্তো তুসিতকাযা চৱিত্ৱা মাতুকুচ্ছিং ওক্কন্তো হোতি. চৰিমভৱে দ্ৱত্তিংস পুব্বনিমিত্তানি পাতুৰহেসুং, সব্বে চ অচ্ছৰিযব্ভূতধম্মা. তাপসো তানি অন্তেৱাসিকানং দস্সেত্ৱা ভিয্যোসোমত্তায সম্মাসম্বুদ্ধেসু তেসং পসাদং ৱড্ঢেত্ৱা কালং কত্ৱা ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তিত্ৱা তেহি অত্তনো সৰীৰস্স পূজায কৰীযমানায দিস্সমানৰূপো আগন্ত্ৱা, ‘‘অহং তুম্হাকং আচৰিযো ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তো, তুম্হে অপ্পমত্তা পুলিনচেতিযপূজমনুযুঞ্জথ, ভাৱনায চ যুত্তপ্পযুত্তা হোথা’’তি ৱত্ৱা ব্ৰহ্মলোকমেৱ গতো.
এৱং সো দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং গহপতিকুলে নিব্বত্তি, তস্স জাতদিৱসতো পট্ঠায তস্মিং কুলে সিৰিসম্পত্তিযা ৱড্ঢমানত্তা সিৰিমাত্ৱেৱ নামং অকংসু. তস্স পদসা গমনকালে কনিট্ঠভাতা নিব্বত্তি, তস্স ‘‘অযং সিৰিং ৱড্ঢেন্তো জাতো’’তি সিৰিৱড্ঢোতি নামং অকংসু. তে উভোপি জেতৱনপ্পটিগ্গহণে বুদ্ধানুভাৱং দিস্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধা পব্বজিংসু. তেসু সিৰিৱড্ঢো ন তাৱ উত্তৰিমনুস্সধম্মস্স লাভী অহোসি, চতুন্নং পচ্চযানং লাভী, গহট্ঠপব্বজিতানং সক্কতো গৰুকতো, সিৰিমত্থেৰো পন পব্বজিতকালতো পট্ঠায তাদিসেন কম্মচ্ছিদ্দেন অপ্পলাভী অহোসি বহুজনাসম্ভাৱিতো, সমথৱিপস্সনাসু কম্মং কৰোন্তো নচিৰস্সেৱ ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৪৯.১১১-১৪৭) –
‘‘পব্বতে হিমৱন্তম্হি, দেৱলো নাম তাপসো;
তত্থ মে চঙ্কমো আসি, অমনুস্সেহি মাপিতো.
‘‘জটাভাৰেন ভৰিতো, কমণ্ডলুধৰো সদা;
উত্তমত্থং গৱেসন্তো, ৱিপিনা নিক্খমিং তদা.
‘‘চুল্লাসীতিসহস্সানি, সিস্সা ময্হং উপট্ঠহুং;
সককম্মাভিপসুতা, ৱসন্তি ৱিপিনে তদা.
‘‘অস্সমা অভিনিক্খম্ম, অকং পুলিনচেতিযং;
নানাপুপ্ফং সমানেত্ৱা, তং চেতিযমপূজযিং.
‘‘তত্থ চিত্তং পসাদেত্ৱা, অস্সমং পৱিসামহং;
সব্বে সিস্সা সমাগন্ত্ৱা, এতমত্থং পুচ্ছিংসু মং.
‘‘পুলিনেন কতো থূপো, যং ত্ৱং দেৱ নমস্সসি;
মযম্পি ঞাতুমিচ্ছাম, পুট্ঠো আচিক্খ নো তুৱং.
‘‘নিদ্দিট্ঠা নু মন্তপদে, চক্খুমন্তো মহাযসা;
তে খো অহং নমস্সামি, বুদ্ধসেট্ঠে মহাযসে.
‘‘কীদিসা তে মহাৱীৰা, সব্বঞ্ঞূ লোকনাযকা;
কথংৱণ্ণা কথংসীলা, কীদিসা তে মহাযসা.
‘‘বাত্তিংসলক্খণা বুদ্ধা, চত্তালীসদিজাপি চ;
নেত্তা গোপখুমা তেসং, জিঞ্জুকা ফলসন্নিভা.
‘‘গচ্ছমানা চ তে বুদ্ধা, যুগমত্তঞ্চ পেক্খৰে;
ন তেসং জাণু নদতি, সন্ধিসদ্দো ন সুয্যতি.
‘‘গচ্ছমানা চ সুগতা, উদ্ধৰন্তাৱ গচ্ছৰে;
পঠমং দক্খিণং পাদং, বুদ্ধানং এস ধম্মতা.
‘‘অসম্ভীতা চ তে বুদ্ধা, মিগৰাজাৱ কেসৰী;
নেৱুক্কংসেন্তি অত্তানং, নো চ ৱম্ভেন্তি পাণিনং.
‘‘মানাৱমানতো মুত্তা, সমা সব্বেসু পাণিসু;
অনত্তুক্কংসকা বুদ্ধা, বুদ্ধানং এস ধম্মতা.
‘‘উপ্পজ্জন্তা চ সম্বুদ্ধা, আলোকং দস্সযন্তি তে;
ছপ্পকাৰং পকম্পেন্তি, কেৱলং ৱসুধং ইমং.
‘‘পস্সন্তি নিৰযঞ্চেতে, নিব্বাতি নিৰযো তদা;
পৱস্সতি মহামেঘো, বুদ্ধানং এস ধম্মতা.
‘‘ঈদিসা তে মহানাগা, অতুলা চ মহাযসা;
ৱণ্ণতো অনতিক্কন্তা, অপ্পমেয্যা তথাগতা.
‘‘অনুমোদিংসু মে ৱাক্যং, সব্বে সিস্সা সগাৰৱা;
তথা চ পটিপজ্জিংসু, যথাসত্তি যথাবলং.
‘‘পটিপূজেন্তি পুলিনং, সককম্মাভিলাসিনো;
সদ্দহন্তা মম ৱাক্যং, বুদ্ধসক্কতমানসা.
‘‘তদা চৱিত্ৱা তুসিতা, দেৱপুত্তো মহাযসো;
উপ্পজ্জি মাতুকুচ্ছিম্হি, দসসহস্সি কম্পথ.
‘‘অস্সমস্সাৱিদূৰম্হি, চঙ্কমম্হি ঠিতো অহং;
সব্বে সিস্সা সমাগন্ত্ৱা, আগচ্ছুং মম সন্তিকে.
‘‘উসভোৱ মহী নদতি, মিগৰাজাৱ কূজতি;
সুসুমাৰোৱ সড়তি, কিং ৱিপাকো ভৱিস্সতি.
‘‘যং পকিত্তেমি সম্বুদ্ধং, সিকতাথূপসন্তিকে;
সো দানি ভগৱা সত্থা, মাতুকুচ্ছিমুপাগমি.
‘‘তেসং ধম্মকথং ৱত্ৱা, কিত্তযিত্ৱা মহামুনিং;
উয্যোজেত্ৱা সকে সিস্সে, পল্লঙ্কমাভুজিং অহং.
‘‘বলঞ্চ ৱত মে খীণং, ব্যাধিনা পৰমেন তং;
বুদ্ধসেট্ঠং সৰিত্ৱান, তত্থ কালঙ্কতো অহং.
‘‘সব্বে সিস্সা সমাগন্ত্ৱা, অকংসু চিতকং তদা;
কড়েৱৰঞ্চ মে গয্হ, চিতকং অভিৰোপযুং.
‘‘চিতকং পৰিৱাৰেত্ৱা, সীসে কত্ৱান অঞ্জলিং;
সোকসল্লপৰেতা তে, ৱিক্কন্দিংসু সমাগতা.
‘‘তেসং লালপ্পমানানং, অগমং চিতকং তদা;
অহং আচৰিযো তুম্হং, মা সোচিত্থ সুমেধসা.
‘‘সদত্থে ৱাযমেয্যাথ, ৰত্তিন্দিৱমতন্দিতা;
মা ৱো পমত্তা অহুত্থ, খণো ৱো পটিপাদিতো.
‘‘সকে সিস্সেনুসাসিত্ৱা, দেৱলোকং পুনাগমিং;
অট্ঠাৰস চ কপ্পানি, দেৱলোকে ৰমামহং.
‘‘সতানং পঞ্চক্খত্তুঞ্চ, চক্কৱত্তী অহোসহং;
অনেকসতক্খত্তুঞ্চ, দেৱৰজ্জমকাৰযিং.
‘‘অৱসেসেসু কপ্পেসু, ৱোকিণ্ণো সংসৰিং অহং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, উপ্পাদস্স ইদং ফলং.
‘‘যথা কোমুদিকে মাসে, বহূ পুপ্ফন্তি পাদপা;
তথেৱাহম্পি সমযে, পুপ্ফিতোম্হি মহেসিনা.
‘‘ৱীৰিযং মে ধুৰধোৰয্হং, যোগক্খেমাধিৱাহনং;
নাগোৱ বন্ধনং ছেত্ৱা, ৱিহৰামি অনাসৱো.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং বুদ্ধমভিকিত্তযিং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, কিত্তনায ইদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
ছড়ভিঞ্ঞঞ্হি সমানং আযস্মন্তং সিৰিমত্থেৰং ‘‘অৰিযো’’তি অজানন্তা পুথুজ্জনা ভিক্খূ সামণেৰা চ অপ্পলাভিতায লোকস্স অনভিগতভাৱেন অসম্ভাৱেন্তা যংকিঞ্চি কথেত্ৱা গৰহন্তি. সিৰিৱড্ঢত্থেৰং পন পচ্চযানং লাভিভাৱেন লোকস্স সক্কতগৰুকতভাৱতো সম্ভাৱেন্তা পসংসন্তি. থেৰো ‘‘অৱণ্ণাৰহস্স নাম ৱণ্ণভণনং, ৱণ্ণাৰহস্স চ অৱণ্ণভণনং অস্স পুথুজ্জনভাৱস্স দোসো’’তি পুথুজ্জনভাৱঞ্চ গৰহন্তো –
১৫৯. ‘‘পৰে চ নং পসংসন্তি, অত্তা চে অসমাহিতো;
মোঘং পৰে পসংসন্তি, অত্তা হি অসমাহিতো.
১৬০. ‘‘পৰে চ নং গৰহন্তি, অত্তা চে সুসমাহিতো;
মোঘং পৰে গৰহন্তি, অত্তা হি সুসমাহিতো’’তি.
– গাথাদ্ৱযমভাসি.
তত্থ পৰেতি অত্ততো অঞ্ঞে পৰে নাম, ইধ পন পণ্ডিতেহি অঞ্ঞে বালা পৰেতি অধিপ্পেতা. তেসঞ্হি অজানিত্ৱা অপৰিযোগাহেত্ৱা ভাসনতো গৰহা ৱিয পসংসাপি অপ্পমাণভূতা. নন্তি নং পুগ্গলং. পসংসন্তীতি অৱিদ্দসুভাৱেন তণ্হাৱিপন্নতায ৱা, অথ ৱা অভূতংযেৱ পুগ্গলং ‘‘অসুকো ভিক্খু ঝানলাভী, অৰিযো’’তি ৱা অভূতগুণৰোপনেন কিত্তেন্তি অভিত্থৱন্তি. যো পনেত্থ চ-সদ্দো, সো অত্তূপনযত্থো. তেন পৰে নং পুগ্গলং পসংসন্তি চ, তঞ্চ খো তেসং পসংসনমত্তং, ন পন তস্মিং পসংসায ৱত্থু অত্থীতি ইমমত্থং দস্সেতি. অত্তা চে অসমাহিতোতি যং পুগ্গলং পৰে পসংসন্তি, সো চে সযং অসমাহিতো মগ্গসমাধিনা ফলসমাধিনা উপচাৰপ্পনাসমাধিমত্তেনেৱ ৱা ন সমাহিতো, সমাধানস্স পটিপক্খভূতানং কিলেসানং অপ্পহীনত্তা ৱিক্খিত্তো ৱিব্ভন্তচিত্তো হোতি চেতি অত্থো. ‘‘অসমাহিতো’’তি চ এতেন সমাধিনিমিত্তানং গুণানং অভাৱং দস্সেতি. মোঘন্তি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো ‘‘ৱিসমং চন্দিমসূৰিযা পৰিৱত্তন্তী’’তিআদীসু ৱিয. পৰে পসংসন্তীতি যে তং অসমাহিতং পুগ্গলং পসংসন্তি, তে মোঘং মুধা অমূলকং পসংসন্তি. কস্মা? অত্তা হি অসমাহিতো যস্মা তস্স পুগ্গলস্স চিত্তং অসমাহিতং, তস্মাতি অত্থো.
দুতিযগাথাযং গৰহন্তীতি অত্তনো অৱিদ্দসুভাৱেন দোসন্তৰায ৱা অৰিযং ঝানলাভিঞ্চ সমানং ‘‘অসুকো ভিক্খু জাগৰিযং নানুযুঞ্জতি অন্তমসো গোদুহনমত্তম্পি কালং কেৱলং কাযদড়্হিবহুলো নিদ্দাৰামো ভস্সাৰামো সঙ্গণিকাৰামো ৱিহৰতী’’তিআদিনা অপ্পটিপজ্জমানতাৱিভাৱনেন ৱা গুণপৰিধংসনেন ৱা গৰহন্তি নিন্দন্তি, উপক্কোসন্তি ৱাতি অত্থো. সেসং পঠমগাথায ৱুত্তপৰিযাযেন ৱেদিতব্বং. এৱং থেৰেন ইমাহি গাথাহি অত্তনো নিক্কিলেসভাৱে সিৰিৱড্ঢস্স চ সকিলেসভাৱে পকাসিতে তং সুত্ৱা সিৰিৱড্ঢো সংৱেগজাতো ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নচিৰস্সেৱ সদত্থং পৰিপূৰেসি, গৰহকপুগ্গলা চ থেৰং খমাপেসুং.
সিৰিমত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুতিযৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.