১. মহাচুন্দত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
সুস্সূসাতি আযস্মতো মহাচুন্দত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে কুম্ভকাৰকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো কুম্ভকাৰকম্মেন জীৱন্তো একদিৱসং সত্থাৰং দিস্ৱা পসন্নমানসো একং মত্তিকাপত্তং স্ৱাভিসঙ্খতং কত্ৱা ভগৱতো অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধৰট্ঠে নালকগামে ৰূপসাৰিযা ব্ৰাহ্মণিযা পুত্তো সাৰিপুত্তত্থেৰস্স কনিট্ঠভাতা হুত্ৱা নিব্বত্তি, চুন্দোতিস্স নামং অহোসি. সো ৱযপ্পত্তো ধম্মসেনাপতিং অনুপব্বজিত্ৱা তং নিস্সায ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা ঘটেন্তো ৱাযমন্তো নচিৰস্সেৱ ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫১.৩৯-৫০) –
‘‘নগৰে হংসৱতিযা, কুম্ভকাৰো অহোসহং;
অদ্দসং ৱিৰজং বুদ্ধং, ওঘতিণ্ণমনাসৱং.
‘‘সুকতং মত্তিকাপত্তং, বুদ্ধসেট্ঠস্সদাসহং;
পত্তং দত্ৱা ভগৱতো, উজুভূতস্স তাদিনো.
‘‘ভৱে নিব্বত্তমানোহং, সোণ্ণথালে লভামহং;
ৰূপিমযে চ সোৱণ্ণে, তট্টিকে চ মণীমযে.
‘‘পাতিযো পৰিভুঞ্জামি, পুঞ্ঞকম্মস্সিদং ফলং;
যসানঞ্চ ধনানঞ্চ, অগ্গভূতো চ হোমহং.
‘‘যথাপি ভদ্দকে খেত্তে, বীজং অপ্পম্পি ৰোপিতং;
সম্মাধাৰং পৱেচ্ছন্তে, ফলং তোসেতি কস্সকং.
‘‘তথেৱিদং পত্তদানং, বুদ্ধখেত্তম্হি ৰোপিতং;
পীতিধাৰে পৱস্সন্তে, ফলং মং তোসযিস্সতি.
‘‘যাৱতা খেত্তা ৱিজ্জন্তি, সঙ্ঘাপি চ গণাপি চ;
বুদ্ধখেত্তসমো নত্থি, সুখদো সব্বপাণিনং.
‘‘নমো তে পুৰিসাজঞ্ঞ, নমো তে পুৰিসুত্তম;
একপত্তং দদিত্ৱান, পত্তোম্হি অচলং পদং.
‘‘একনৱুতিতো কপ্পে, যং পত্তমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, পত্তদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
ছড়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৱা অত্তনা পটিলদ্ধসম্পত্তিযা কাৰণভূতং গৰূপনিস্সযং ৱিৱেকৱাসঞ্চ কিত্তেন্তো –
১৪১. ‘‘সুস্সূসা সুতৱদ্ধনী, সুতং পঞ্ঞায ৱদ্ধনং;
পঞ্ঞায অত্থং জানাতি, ঞাতো অত্থো সুখাৱহো.
১৪২. ‘‘সেৱেথ পন্তানি সেনাসনানি, চৰেয্য সংযোজনৱিপ্পমোক্খং;
সচে ৰতিং নাধিগচ্ছেয্য তত্থ, সঙ্ঘে ৱসে ৰক্খিতত্তো সতীমা’’তি. –
গাথাদ্ৱযং অভাসি.
তত্থ সুস্সূসাতি সোতব্বযুত্তস্স সব্বসুতস্স সোতুমিচ্ছা, গৰুসন্নিৱাসোপি. দিট্ঠধম্মিকাদিভেদঞ্হি অত্থং সোতুমিচ্ছন্তেন কল্যাণমিত্তে উপসঙ্কমিত্ৱা ৱত্তকৰণেন পযিৰুপাসিত্ৱা যদা তে পযিৰুপাসনায আৰাধিতচিত্তা কঞ্চি উপনিসীদিতুকামা হোন্তি, অথ নে উপনিসীদিত্ৱা অধিগতায সোতুমিচ্ছায ওহিতসোতেন সোতব্বং হোতীতি গৰুসন্নিৱাসোপি সুস্সূসাহেতুতায ‘‘সুস্সূসা’’তি ৱুচ্চতি. সা পনাযং সুস্সূসা সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিপটিসংযুত্তং সুতং তংসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স ৱড্ঢেতি ব্ৰূহেতীতি সুতৱদ্ধনী, বাহুসচ্চকাৰীতি অত্থো. সুতং পঞ্ঞায ৱদ্ধনন্তি যং তং ‘‘সুতধৰো সুতসন্নিচযো’’তি (ম. নি. ১.৩৩৯; অ. নি. ৪.২২) ‘‘ইধেকচ্চস্স বহুকং সুতং হোতি সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণ’’ন্তি (অ. নি. ৪.৬) চ এৱমাদিনা নযেন ৱুত্তং বাহুসচ্চং, তং অকুসলপ্পহানকুসলাধিগমনহেতুভূতং পঞ্ঞং ৱদ্ধেতীতি সুতং পঞ্ঞায ৱদ্ধনং, ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘সুতাৱুধো খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৱেতি, সাৱজ্জং পজহতি, অনৱজ্জং ভাৱেতি, সুদ্ধং অত্তানং পৰিহৰতী’’তি (অ. নি. ৭.৬৭).
পঞ্ঞায অত্থং জানাতীতি বহুস্সুতো সুতমযঞাণে ঠিতো তং পটিপত্তিং পটিপজ্জন্তো সুতানুসাৰেন অত্থূপপৰিক্খায ধম্মনিজ্ঝানেন ভাৱনায চ লোকিযলোকুত্তৰভেদং দিট্ঠধম্মাদিৱিভাগং দুক্খাদিৱিভাগঞ্চ অত্থং যথাভূতং পজানাতি চ পটিৱিজ্ঝতি চ, তেনাহ ভগৱা –
‘‘সুতস্স যথাপৰিযত্তস্স অত্থমঞ্ঞায ধম্মমঞ্ঞায ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো হোতী’’তি (অ. নি. ৪.৬).
‘‘ধতানং ধম্মানং অত্থং উপপৰিক্খতি, অত্থং উপপৰিক্খতো ধম্মা নিজ্ঝানং খমন্তি, ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিযা সতি ছন্দো জাযতি, ছন্দজাতো উস্সহতি, উস্সহিত্ৱা তুলেতি, তুলযিত্ৱা পদহতি, পহিতত্তো সমানো কাযেন চেৱ পৰমসচ্চং সচ্ছিকৰোতি, পঞ্ঞায চ নং অতিৱিজ্ঝ পস্সতী’’তি (ম. নি. ২.৪৩২) চ.
ঞাতো অত্থো সুখাৱহোতি যথাৱুত্তো দিট্ঠধম্মিকাদিঅত্থো চেৱ দুক্খাদিঅত্থো চ যাথাৱতো ঞাতো অধিগতো লোকিযলোকুত্তৰভেদং সুখং আৱহতি নিপ্ফাদেতীতি অত্থো.
ঠিতায ভাৱনাপঞ্ঞায সুতমত্তেনেৱ ন সিজ্ঝতীতি তস্সা পটিপজ্জনৱিধিং দস্সেন্তো ‘‘সেৱেথ…পে…ৱিপ্পমোক্খ’’ন্তি আহ. তত্থ সেৱেথ পন্তানি সেনাসনানীতি কাযৱিৱেকমাহ. তেন সংযোজনপ্পহানস্স চ ৱক্খমানত্তা ৱিৱেকাৰহস্সেৱ ৱিৱেকৱাসোতি সীলসংৱৰাদযো ইধ অৱুত্তসিদ্ধা ৱেদিতব্বা. চৰেয্য সংযোজনৱিপ্পমোক্খন্তি যথা সংযোজনেহি চিত্তং ৱিপ্পমুচ্চতি, তথা ৱিপস্সনাভাৱনং মগ্গভাৱনঞ্চ চৰেয্য পটিপজ্জেয্যাতি অত্থো. সচে ৰতিং নাধিগচ্ছেয্য তত্থাতি তেসু পন্তসেনাসনেসু যথালদ্ধেসু অধিকুসলধম্মেসু চ ৰতিং পুব্বেনাপৰং ৱিসেসস্স অলাভতো অভিৰতিং ন লভেয্য, সঙ্ঘে ভিক্খুসমূহে ৰক্খিতত্তো কম্মট্ঠানপৰিগণ্হনতো ৰক্খিতচিত্তো ছসু দ্ৱাৰেসু সতিআৰক্খায উপট্ঠপনেন সতিমা ৱসেয্য ৱিহৰেয্য, এৱং ৱিহৰন্তস্স চ অপি নাম সংযোজনৱিপ্পমোক্খো ভৱেয্যাতি অধিপ্পাযো.
মহাচুন্দত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.