১০. পুণ্ণত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
সীলমেৱাতি আযস্মতো পুণ্ণত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তো ইতো একনৱুতে কপ্পে বুদ্ধসুঞ্ঞে লোকে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো ব্ৰাহ্মণসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গন্ত্ৱা কামেসু আদীনৱং দিস্ৱা ঘৰাৱাসং পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা হিমৱন্তপ্পদেসে পণ্ণকুটিং কত্ৱা ৱাসং কপ্পেসি. তস্স ৱসনট্ঠানস্স অৱিদূৰে একস্মিং পব্ভাৰে পচ্চেকবুদ্ধো আবাধিকো হুত্ৱা পৰিনিব্বাযি, তস্স পৰিনিব্বানসমযে মহা আলোকো অহোসি. তং দিস্ৱা সো, ‘‘কথং নু খো অযং আলোকো উপ্পন্নো’’তি ৱীমংসনৱসেন ইতো চিতো চ আহিণ্ডন্তো পব্ভাৰে পচ্চেকসম্বুদ্ধং পৰিনিব্বুতং দিস্ৱা গন্ধদাৰূনি সংকড্ঢিত্ৱা সৰীৰং ঝাপেত্ৱা গন্ধোদকেন উপসিঞ্চি. তত্থেকো দেৱপুত্তো অন্তলিক্খে ঠত্ৱা এৱমাহ – ‘‘সাধু, সাধু, সপ্পুৰিস, বহুং তযা পুঞ্ঞং পসৱন্তেন পূৰিতং সুগতিসংৱত্তনিযং কম্মং তেন ত্ৱং সুগতীসুযেৱ উপ্পজ্জিস্সসি, ‘পুণ্ণো’তি চ তে নামং ভৱিস্সতী’’তি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সুনাপৰন্তজনপদে সুপ্পাৰকপট্টনে গহপতিকুলে নিব্বত্তি, পুণ্ণোতিস্স নামং অহোসি. সো ৱযপ্পত্তো ৱাণিজ্জৱসেন মহতা সত্থেন সদ্ধিং সাৱত্থিং গতো. তেন চ সমযেন ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. অথ সো সাৱত্থিৱাসীহি উপাসকেহি সদ্ধিং ৱিহাৰং গতো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ৱত্তপটিৱত্তেহি আচৰিযুপজ্ঝাযে আৰাধেন্তো ৱিহাসি. সো একদিৱসং সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘সাধু মং, ভন্তে ভগৱা, সংখিত্তেন ওৱাদেন ওৱদতু, যমহং সুত্ৱা সুনাপৰন্তজনপদে ৱিহৰেয্য’’ন্তি আহ. তস্স ভগৱা, ‘‘সন্তি খো, পুণ্ণ, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৩৯৫; সং. নি. ৪.৮৮) ওৱাদং দত্ৱা সীহনাদং নদাপেত্ৱা ৱিস্সজ্জেসি. সো ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা সুনাপৰন্তজনপদং গন্ত্ৱা সুপ্পাৰকপট্টনে ৱিহৰন্তো সমথৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা তিস্সো ৱিজ্জা সচ্ছাকাসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.৪১.২৯-৪৪) –
‘‘পব্ভাৰকূটং নিস্সায, সযম্ভূ অপৰাজিতো;
আবাধিকো চ সো বুদ্ধো, ৱসতি পব্বতন্তৰে.
‘‘মম অস্সমসামন্তা, পনাদো আসি তাৱদে;
বুদ্ধে নিব্বাযমানম্হি, আলোকো উদপজ্জথ.
‘‘যাৱতা ৱনসণ্ডস্মিং, অচ্ছকোকতৰচ্ছকা;
ৱাড়া চ কেসৰী সব্বে, অভিগজ্জিংসু তাৱদে.
‘‘উপ্পাতং তমহং দিস্ৱা, পব্ভাৰং অগমাসহং;
তত্থদ্দসাসিং সম্বুদ্ধং, নিব্বুতং অপৰাজিতং.
‘‘সুফুল্লং সালৰাজংৱ, সতৰংসিংৱ উগ্গতং;
ৱীতচ্চিকংৱ অঙ্গাৰং, নিব্বুতং অপৰাজিতং.
‘‘তিণং কট্ঠঞ্চ পূৰেত্ৱা, চিতকং তত্থকাসহং;
চিতকং সুকতং কত্ৱা, সৰীৰং ঝাপযিং অহং.
‘‘সৰীৰং ঝাপযিত্ৱান, গন্ধতোযং সমোকিৰিং;
অন্তলিক্খে ঠিতো যক্খো, নামমগ্গহি তাৱদে.
‘‘যং পূৰিতং তযা কিচ্চং, সযম্ভুস্স মহেসিনো;
পুণ্ণকো নাম নামেন, সদা হোহি তুৱং মুনে.
‘‘তম্হা কাযা চৱিত্ৱান, দেৱলোকং অগচ্ছহং;
তত্থ দিব্বমযো গন্ধো, অন্তলিক্খা পৱস্সতি.
‘‘তত্ৰাপি নামধেয্যং মে, পুণ্ণকোতি অহূ তদা;
দেৱভূতো মনুস্সো ৱা, সঙ্কপ্পং পূৰযামহং.
‘‘ইদং পচ্ছিমকং ময্হং, চৰিমো ৱত্ততে ভৱো;
ইধাপি পুণ্ণকো নাম, নামধেয্যং পকাসতি.
‘‘তোসযিত্ৱান সম্বুদ্ধং, গোতমং সক্যপুঙ্গৱং;
সব্বাসৱে পৰিঞ্ঞায, ৱিহৰামি অনাসৱো.
‘‘একনৱুতিতো কপ্পে, যং কম্মমকৰিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, তনুকিচ্চস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা থেৰো বহূ মনুস্সে সাসনে অভিপ্পসাদেসি. যতো পঞ্চসতমত্তা পুৰিসা উপাসকত্তং পঞ্চসতমত্তা চ ইত্থিযো উপাসিকাভাৱং পটিৱেদেসুং. সো তত্থ ৰত্তচন্দনেন চন্দনমাড়ং নাম গন্ধকুটিং কাৰাপেত্ৱা, ‘‘সত্থা পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং মাড়ং পটিচ্ছতূ’’তি ভগৱন্তং পুপ্ফদূতেন নিমন্তেসি. ভগৱা চ ইদ্ধানুভাৱেন তত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং তত্থ গন্ত্ৱা চন্দনমাড়ং পটিগ্গহেত্ৱা অৰুণে অনুট্ঠিতেযেৱ পচ্চাগমাসি. থেৰো অপৰভাগে পৰিনিব্বানসমযে অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো –
৭০. ‘‘সীলমেৱ ইধ অগ্গং, পঞ্ঞৱা পন উত্তমো;
মনুস্সেসু চ দেৱেসু, সীলপঞ্ঞাণতো জয’’ন্তি. – গাথং অভাসি;
তত্থ সীলন্তি সীলনট্ঠেন সীলং, পতিট্ঠানট্ঠেন সমাধানট্ঠেন চাতি অত্থো. সীলঞ্হি সব্বগুণানং পতিট্ঠা, তেনাহ – ‘‘সীলে পতিট্ঠায নৰো সপঞ্ঞো’’তি (সং. নি. ১.২৩; পেটকো. ২২; ৱিসুদ্ধি. ১.১). সমাদহতি চ তং কাযৱাচাঅৱিপ্পকিণ্ণং কৰোতীতি অত্থো. তযিদং সীলমেৱ অগ্গং সব্বগুণানং মূলভাৱতো পমুখভাৱতো চ. যথাহ – ‘‘তস্মাতিহ, ত্ৱং ভিক্খু, আদিমেৱ ৱিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধ’’ন্তি (সং. নি. ৫.৩৬৯), ‘‘পাতিমোক্খন্তি মুখমেতং পমুখমেত’’ন্তি (মহাৱ. ১৩৫) চ আদি. ইধাতি নিপাতমত্তং. পঞ্ঞৱাতি ঞাণসম্পন্নো. সো উত্তমো সেট্ঠো পৱৰোতি পুগ্গলাধিট্ঠানায গাথায পঞ্ঞাযযেৱ সেট্ঠভাৱং দস্সেতি. পঞ্ঞুত্তৰা হি কুসলা ধম্মা. ইদানি তং সীলপঞ্ঞানং অগ্গসেট্ঠভাৱং কাৰণতো দস্সেতি ‘‘মনুস্সেসু চ দেৱেসু, সীলপঞ্ঞাণতো জয’’ন্তি চ. সীলপঞ্ঞাণহেতু পটিপক্খজযো কামকিলেসজযো হোতীতি অত্থো.
পুণ্ণত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সত্তমৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.