১. এককনিপাতো
১. পঠমৱগ্গো
১. সুভূতিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
ইদানি ছন্না মে কুটিকাতিআদিনযপ্পৱত্তানং থেৰগাথানং অত্থৱণ্ণনা হোতি. সা পনাযং অত্থৱণ্ণনা যস্মা তাসং তাসং গাথানং অট্ঠুপ্পত্তিং পকাসেত্ৱা ৱুচ্চমানা পাকটা হোতি সুৱিঞ্ঞেয্যা চ. তস্মা তত্থ তত্থ অট্ঠুপ্পত্তিং পকাসেত্ৱা অত্থৱণ্ণনং কৰিস্সামাতি.
তত্থ ছন্না মে কুটিকাতিগাথায কা উপ্পত্তি? ৱুচ্চতে – ইতো কিৰ কপ্পসতসহস্সমত্থকে অনুপ্পন্নেযেৱ পদুমুত্তৰে ভগৱতি লোকনাথে হংসৱতীনামকে নগৰে অঞ্ঞতৰস্স ব্ৰাহ্মণমহাসালস্স একো পুত্তো উপ্পজ্জি. তস্স ‘‘নন্দমাণৱো’’তি নামং অকংসু. সো ৱযপ্পত্তো তযো ৱেদে উগ্গণ্হিত্ৱা তত্থ সাৰং অপস্সন্তো অত্তনো পৰিৱাৰভূতেহি চতুচত্তালীসায মাণৱকসহস্সেহি সদ্ধিং পব্বতপাদে ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ চ অভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেসি. অন্তেৱাসিকানম্পি কম্মট্ঠানং আচিক্খি. তেপি ন চিৰেনেৱ ঝানলাভিনো অহেসুং.
তেন চ সমযেন পদুমুত্তৰো ভগৱা লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা হংসৱতীনগৰং উপনিস্সায ৱিহৰন্তো একদিৱসং পচ্চূসসমযে লোকং ৱোলোকেন্তো নন্দতাপসস্স অন্তেৱাসিকজটিলানং অৰহত্তূপনিস্সযং নন্দতাপসস্স চ দ্ৱীহঙ্গেহি সমন্নাগতস্স সাৱকট্ঠানন্তৰস্স পত্থনং দিস্ৱা পাতোৱ সৰীৰপটিজগ্গনং কত্ৱা পুব্বণ্হসমযে পত্তচীৱৰমাদায অঞ্ঞং কঞ্চি অনামন্তেত্ৱা সীহো ৱিয একচৰো নন্দতাপসস্স অন্তেৱাসিকেসু ফলাফলত্থায গতেসু ‘‘বুদ্ধভাৱং মে জানাতূ’’তি পস্সন্তস্সেৱ নন্দতাপসস্স আকাসতো ওতৰিত্ৱা পথৱিযং পতিট্ঠাসি. নন্দতাপসো বুদ্ধানুভাৱঞ্চেৱ লক্খণপাৰিপূৰিঞ্চ দিস্ৱা লক্খণমন্তে সম্মসিত্ৱা ‘‘ইমেহি লক্খণেহি সমন্নাগতো নাম অগাৰং অজ্ঝাৱসন্তো ৰাজা হোতি চক্কৱত্তী, পব্বজন্তো লোকে ৱিৱটচ্ছদো সব্বঞ্ঞূ বুদ্ধো হোতি. অযং পুৰিসাজানীযো নিস্সংসযং বুদ্ধোতি ঞত্ৱা পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা, পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা, আসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা, অদাসি. নিসীদি ভগৱা পঞ্ঞত্তে আসনে. নন্দতাপসোপি অত্তনো অনুচ্ছৱিকং আসনং গহেত্ৱা একমন্তং নিসীদি.
তস্মিং সমযে চতুচত্তালীসসহস্সজটিলা পণীতপণীতানি ওজৱন্তানি ফলাফলানি গহেত্ৱা আচৰিযস্স সন্তিকং সম্পত্তা বুদ্ধানঞ্চেৱ আচৰিযস্স চ নিসিন্নাসনং ওলোকেন্তা আহংসু – ‘‘আচৰিয, মযং ‘ইমস্মিং লোকে তুম্হেহি মহন্ততৰো নত্থী’তি ৱিচৰাম, অযং পন পুৰিসো তুম্হেহি মহন্ততৰো মঞ্ঞে’’তি. নন্দতাপসো, ‘‘তাতা, কিং ৱদেথ, সাসপেন সদ্ধিং অট্ঠসট্ঠিসতসহস্সযোজনুব্বেধং সিনেৰুং উপমেতুং ইচ্ছথ, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধেন সদ্ধিং মা মং উপমিত্থা’’তি আহ. অথ তে তাপসা ‘‘সচে অযং ওৰকো অভৱিস্স, ন অম্হাকং আচৰিযো এৱং উপমং আহৰেয্য, যাৱ মহা ৱতাযং পুৰিসাজানীযো’’তি পাদেসু নিপতিত্ৱা সিৰসা ৱন্দিংসু. অথ তে আচৰিযো আহ – ‘‘তাতা, অম্হাকং বুদ্ধানং অনুচ্ছৱিকো দেয্যধম্মো নত্থি, ভগৱা চ ভিক্খাচাৰৱেলাযং ইধাগতো, তস্মা মযং যথাবলং দেয্যধম্মং দস্সাম, তুম্হে যং যং পণীতং ফলাফলং আনীতং, তং তং আহৰথা’’তি ৱত্ৱা আহৰাপেত্ৱা হত্থে ধোৱিত্ৱা সযং তথাগতস্স পত্তে পতিট্ঠাপেসি. সত্থাৰা ফলাফলে পটিগ্গহিতমত্তে দেৱতা দিব্বোজং পক্খিপিংসু. তাপসো উদকম্পি সযমেৱ পৰিস্সাৱেত্ৱা অদাসি. ততো ভোজনকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৱা নিসিন্নে সত্থৰি সব্বে অন্তেৱাসিকে পক্কোসিত্ৱা সত্থু সন্তিকে সাৰণীযং কথং কথেন্তো নিসীদি. সত্থা ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘো আগচ্ছতূ’’তি চিন্তেসি. ভিক্খূ সত্থু চিত্তং ঞত্ৱা সতসহস্সমত্তা খীণাসৱা আগন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু.
নন্দতাপসো অন্তেৱাসিকে আমন্তেসি – ‘‘তাতা, বুদ্ধানং নিসিন্নাসনম্পি নীচং, সমণসতসহস্সস্সপি আসনং নত্থি, তুম্হেহি অজ্জ উড়াৰং ভগৱতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ সক্কাৰং কাতুং ৱট্টতি, পব্বতপাদতো ৱণ্ণগন্ধসম্পন্নানি পুপ্ফানি আহৰথা’’তি. অচিন্তেয্যত্তা ইদ্ধিৱিসযস্স মুহুত্তেনেৱ ৱণ্ণগন্ধসম্পন্নানি পুপ্ফানি আহৰিত্ৱা বুদ্ধানং যোজনপ্পমাণং পুপ্ফাসনং পঞ্ঞাপেসুং. অগ্গসাৱকানং তিগাৱুতং, সেসভিক্খূনং অড্ঢযোজনিকাদিভেদং, সঙ্ঘনৱকস্স উসভমত্তং অহোসি. এৱং পঞ্ঞত্তেসু আসনেসু নন্দতাপসো তথাগতস্স পুৰতো অঞ্জলিং পগ্গয্হ ঠিতো, ‘‘ভন্তে, ময্হং দীঘৰত্তং হিতায সুখায ইমং পুপ্ফাসনং অভিৰুহথা’’তি আহ. নিসীদি ভগৱা পুপ্ফাসনে. এৱং নিসিন্নে সত্থৰি সত্থু আকাৰং ঞত্ৱা ভিক্খূ অত্তনো অত্তনো পত্তাসনে নিসীদিংসু. নন্দতাপসো মহন্তং পুপ্ফছত্তং গহেত্ৱা তথাগতস্স মত্থকে ধাৰেন্তো অট্ঠাসি. সত্থা ‘‘তাপসানং অযং সক্কাৰো মহপ্ফলো হোতূ’’তি নিৰোধসমাপত্তিং সমাপজ্জি. সত্থু সমাপন্নভাৱং ঞত্ৱা ভিক্খূপি সমাপজ্জিংসু. তথাগতে সত্তাহং নিৰোধং সমাপজ্জিত্ৱা নিসিন্নে অন্তেৱাসিকা ভিক্খাচাৰকালে সম্পত্তে ৱনমূলফলাফলং পৰিভুঞ্জিত্ৱা সেসকালে বুদ্ধানং অঞ্জলিং পগ্গয্হ তিট্ঠন্তি. নন্দতাপসো পন ভিক্খাচাৰম্পি অগন্ত্ৱা পুপ্ফছত্তং ধাৰেন্তো সত্তাহং পীতিসুখেনেৱ ৱীতিনামেতি.
সত্থা নিৰোধতো ৱুট্ঠায অৰণৱিহাৰিঅঙ্গেন দক্খিণেয্যঙ্গেন চাতি দ্ৱীহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং একং সাৱকং ‘‘ইসিগণস্স পুপ্ফাসনানুমোদনং কৰোহী’’তি আণাপেসি. সো চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো সন্তিকা পটিলদ্ধমহালাভো মহাযোধো ৱিয তুট্ঠমানসো অত্তনো ৱিসযে ঠত্ৱা তেপিটকং বুদ্ধৱচনং সম্মসিত্ৱা অনুমোদনং অকাসি. তস্স দেসনাৱসানে সত্থা সযং ধম্মং দেসেসি. দেসনাপৰিযোসানে সব্বে চতুচত্তালীসসহস্সতাপসা অৰহত্তং পাপুণিংসু. সত্থা ‘‘এথ, ভিক্খৱো’’তি হত্থং পসাৰেসি. তেসং তাৱদেৱ কেসমস্সু অন্তৰধাযি. অট্ঠ পৰিক্খাৰা কাযে পটিমুক্কাৱ অহেসুং সট্ঠিৱস্সত্থেৰা ৱিয সত্থাৰং পৰিৱাৰযিংসু. নন্দতাপসো পন ৱিক্খিত্তচিত্ততায ৱিসেসং নাধিগচ্ছি. তস্স কিৰ অৰণৱিহাৰিত্থেৰস্স সন্তিকে ধম্মং সোতুং আৰদ্ধকালতো পট্ঠায ‘‘অহো ৱতাহম্পি অনাগতে উপ্পজ্জনকবুদ্ধস্স সাসনে ইমিনা সাৱকেন লদ্ধধুৰং লভেয্য’’ন্তি চিত্তং উদপাদি. সো তেন পৰিৱিতক্কেন মগ্গফলপটিৱেধং কাতুং নাসক্খি. তথাগতং পন ৱন্দিত্ৱা সম্মুখে ঠত্ৱা আহ – ‘‘ভন্তে, যেন ভিক্খুনা ইসিগণস্স পুপ্ফাসনানুমোদনা কতা, কো নামাযং তুম্হাকং সাসনে’’তি. ‘‘অৰণৱিহাৰিঅঙ্গে দক্খিণেয্যঅঙ্গে চ এতদগ্গং পত্তো এসো ভিক্খূ’’তি. ‘‘ভন্তে, য্ৱাযং মযা সত্তাহং পুপ্ফছত্তং ধাৰেন্তেন সক্কাৰো কতো, তেন অধিকাৰেন ন অঞ্ঞং সম্পত্তিং পত্থেমি, অনাগতে পন একস্স বুদ্ধস্স সাসনে অযং থেৰো ৱিয দ্ৱীহঙ্গেহি সমন্নাগতো সাৱকো ভৱেয্য’’ন্তি পত্থনমকাসি.
সত্থা ‘‘সমিজ্ঝিস্সতি নু, খো ইমস্স তাপসস্স পত্থনা’’তি অনাগতংসঞাণং পেসেত্ৱা ওলোকেন্তো কপ্পসতসহস্সং অতিক্কমিত্ৱা সমিজ্ঝনকভাৱং দিস্ৱা নন্দতাপসং আহ – ‘‘ন তে অযং পত্থনা মোঘা ভৱিস্সতি, অনাগতে কপ্পসতসহস্সং অতিক্কমিত্ৱা গোতমো নাম বুদ্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সন্তিকে সমিজ্ঝিস্সতী’’তি ৱত্ৱা ধম্মকথং কথেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো আকাসং পক্খন্দি. নন্দতাপসো যাৱ চক্খুপথসমতিক্কমা সত্থাৰং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ উদ্দিস্স অঞ্জলিং পগ্গয্হ অট্ঠাসি. সো অপৰভাগে কালেন কালং সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মং সুণি. অপৰিহীনজ্ঝানোৱ কালঙ্কত্ৱা ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তো. ততো পন চুতো অপৰানিপি পঞ্চ জাতিসতানি পব্বজিত্ৱা আৰঞ্ঞকো অহোসি. কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালেপি পব্বজিত্ৱা আৰঞ্ঞকো হুত্ৱা গতপচ্চাগতৱত্তং পূৰেসি. এতং কিৰ ৱত্তং অপৰিপূৰেত্ৱা মহাসাৱকভাৱং পাপুণন্তা নাম নত্থি. গতপচ্চাগতৱত্তং পন আগমট্ঠকথাসু ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. সো ৱীসতিৱস্সসহস্সানি গতপচ্চাগতৱত্তং পূৰেত্ৱা কালঙ্কত্ৱা কামাৱচৰদেৱলোকে তাৱতিংসভৱনে নিব্বত্তি. ৱুত্তঞ্হেতং অপদানে (অপ. থেৰ ১.৩.১৫১) –
‘‘হিমৱন্তস্সাৱিদূৰে, নিসভো নাম পব্বতো;
অস্সমো সুকতো ময্হং, পণ্ণসালা সুমাপিতা.
‘‘কোসিযো নাম নামেন, জটিলো উগ্গতাপনো;
একাকিযো অদুতিযো, ৱসামি নিসভে তদা.
‘‘ফলং মূলঞ্চ পণ্ণঞ্চ, ন ভুঞ্জামি অহং তদা;
পৱত্তংৱ সুপাতাহং, উপজীৱামি তাৱদে.
‘‘নাহং কোপেমি আজীৱং, চজমানোপি জীৱিতং;
আৰাধেমি সকং চিত্তং, ৱিৱজ্জেমি অনেসনং.
‘‘ৰাগূপসংহিতং চিত্তং, যদা উপ্পজ্জতে মম;
সযংৱ পচ্চৱেক্খামি, একগ্গো তং দমেমহং.
‘‘ৰজ্জসে ৰজ্জনীযে চ, দুস্সনীযে চ দুস্সসে;
মুয্হসে মোহনীযে চ, নিক্খমস্সু ৱনা তুৱং.
‘‘ৱিসুদ্ধানং অযং ৱাসো, নিম্মলানং তপস্সিনং;
মা খো ৱিসুদ্ধং দূসেসি, নিক্খমস্সু ৱনা তুৱং.
‘‘অগাৰিকো ভৱিত্ৱান, যদা পুত্তং লভিস্সসি;
উভোপি মা ৱিৰাধেসি, নিক্খমস্সু ৱনা তুৱং.
‘‘ছৱালাতং যথা কট্ঠং, ন ক্ৱচি কিচ্চকাৰকং;
নেৱ গামে অৰঞ্ঞে ৱা, ন হি তং কট্ঠসম্মতং.
‘‘ছৱালাতূপমো ত্ৱং সি, ন গিহী নাপি সঞ্ঞতো;
উভতো মুত্তকো অজ্জ, নিক্খমস্সু ৱনা তুৱং.
‘‘সিযা নু খো তৱ এতং, কো পজানাতি তে ইদং;
সদ্ধাধুৰং ৱহিসি মে, কোসজ্জবহুলায চ.
‘‘জিগুচ্ছিস্সন্তি তং ৱিঞ্ঞূ, অসুচিং নাগৰিকো যথা;
আকড্ঢিত্ৱান ইসযো, চোদযিস্সন্তি তং সদা.
‘‘তং ৱিঞ্ঞূ পৱদিস্সন্তি, সমতিক্কন্তসাসনং;
সংৱাসং অলভন্তো হি, কথং জীৱিহিসি তুৱং.
‘‘তিধাপভিন্নং মাতঙ্গং, কুঞ্জৰং সট্ঠিহাযনং;
বলী নাগো উপগন্ত্ৱা, যূথা নীহৰতে গজং.
‘‘যূথা ৱিনিস্সটো সন্তো, সুখং সাতং ন ৱিন্দতি;
দুক্খিতো ৱিমনো হোতি, পজ্ঝাযন্তো পৱেধতি.
‘‘তথেৱ জটিলা তম্পি, নীহৰিস্সন্তি দুম্মতিং;
তেহি ত্ৱং নিস্সটো সন্তো, সুখং সাতং ন লচ্ছসি.
‘‘দিৱা ৱা যদি ৱা ৰত্তিং, সোকসল্লসমপ্পিতো;
দয্হতি পৰিড়াহেন, গজো যূথাৱ নিস্সটো.
‘‘জাতৰূপং যথা কূটং, নেৱ ঝাযতি কত্থচি;
তথা সীলৱীহিনো ত্ৱং, ন ঝাযিস্সসি কত্থচি.
‘‘অগাৰং ৱসমানোপি, কথং জীৱিহিসি তুৱং;
মত্তিকং পেত্তিকঞ্চাপি, নত্থি তে নিহিতং ধনং.
‘‘সযং কম্মং কৰিত্ৱান, গত্তে সেদং পমোচযং;
এৱং জীৱিহিসি গেহে, সাধু তে তং ন ৰুচ্চতি.
‘‘এৱাহং তত্থ ৱাৰেমি, সংকিলেসগতং মনং;
নানাধম্মকথং কত্ৱা, পাপা চিত্তং নিৱাৰযিং.
‘‘এৱং মে ৱিহৰন্তস্স, অপ্পমাদৱিহাৰিনো;
তিংসৱস্সসহস্সানি, ৱিপিনে মে অতিক্কমুং.
‘‘অপ্পমাদৰতং দিস্ৱা, উত্তমত্থং গৱেসকং;
পদুমুত্তৰসম্বুদ্ধো, আগচ্ছি মম সন্তিকং.
‘‘তিম্বৰূসকৱণ্ণাভো, অপ্পমেয্যো অনূপমো;
ৰূপেনাসদিসো বুদ্ধো, আকাসে চঙ্কমী তদা.
‘‘সুফুল্লো সালৰাজাৱ, ৱিজ্জূৱব্ভঘনন্তৰে;
ঞাণেনাসদিসো বুদ্ধো, আকাসে চঙ্কমী তদা.
‘‘সীহৰাজাৱসম্ভীতো, গজৰাজাৱ দপ্পিতো;
লাসীতো ব্যগ্ঘৰাজাৱ, আকাসে চঙ্কমী তদা.
‘‘সিঙ্ঘীনিক্খসৱণ্ণাভো, খদিৰঙ্গাৰসন্নিভো;
মণি যথা জোতিৰসো, আকাসে চঙ্কমী তদা.
‘‘ৱিসুদ্ধকেলাসনিভো, পুণ্ণমাযেৱ চন্দিমা;
মজ্ঝন্হিকেৱ সূৰিযো, আকাসে চঙ্কমী তদা.
‘‘দিস্ৱা নভে চঙ্কমন্তং, এৱং চিন্তেসহং তদা;
দেৱো নু খো অযং সত্তো, উদাহু মনুজো অযং.
‘‘ন মে সুতো ৱা দিট্ঠো ৱা, মহিযা এদিসো নৰো;
অপি মন্তপদং অত্থি, অযং সত্থা ভৱিস্সতি.
‘‘এৱাহং চিন্তযিত্ৱান, সকং চিত্তং পসাদযিং;
নানাপুপ্ফঞ্চ গন্ধঞ্চ, সন্নিপাতেসহং তদা.
‘‘পুপ্ফাসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা, সাধুচিত্তং মনোৰমং;
নৰসাৰথিনং অগ্গং, ইদং ৱচনমব্ৰৱিং.
‘‘ইদং মে আসনং ৱীৰ, পঞ্ঞত্তং তৱনুচ্ছৱং;
হাসযন্তো মমং চিত্তং, নিসীদ কুসুমাসনে.
‘‘নিসীদি তত্থ ভগৱা, অসম্ভীতোৱ কেসৰী;
সত্তৰত্তিন্দিৱং বুদ্ধো, পৱৰে কুসুমাসনে.
‘‘নমস্সমানো অট্ঠাসিং, সত্তৰত্তিন্দিৱং অহং;
ৱুট্ঠহিত্ৱা সমাধিম্হা, সত্থা লোকে অনুত্তৰো;
মম কম্মং পকিত্তেন্তো, ইদং ৱচনমব্ৰৱি.
‘‘ভাৱেহি বুদ্ধানুস্সতিং, ভাৱনানমনুত্তৰং;
ইমং সতিং ভাৱযিত্ৱা, পূৰযিস্সসি মানসং.
‘‘তিংসকপ্পসহস্সানি, দেৱলোকে ৰমিস্সসি;
অসীতিক্খত্তুং দেৱিন্দো, দেৱৰজ্জং কৰিস্সসি;
সহস্সক্খত্তুং চক্কৱত্তী, ৰাজা ৰট্ঠে ভৱিস্সসি.
‘‘পদেসৰজ্জং ৱিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং;
অনুভোস্সসি তং সব্বং, বুদ্ধানুস্সতিযা ফলং.
‘‘ভৱাভৱে সংসৰন্তো, মহাভোগং লভিস্সসি;
ভোগে তে ঊনতা নত্থি, বুদ্ধানুস্সতিযা ফলং.
‘‘কপ্পসতসহস্সম্হি, ওক্কাককুলসম্ভৱো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.
‘‘অসীতিকোটিং ছড্ডেত্ৱা, দাসে কম্মকৰে বহূ;
গোতমস্স ভগৱতো, সাসনে পব্বজিস্সসি.
‘‘আৰাধযিত্ৱা সম্বুদ্ধং, গোতমং সক্যপুঙ্গৱং;
সুভূতি নাম নামেন, হেস্সসি সত্থু সাৱকো.
‘‘ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৱা, দক্খিণেয্যগুণম্হি তং;
তথাৰণৱিহাৰে চ, দ্ৱীসু অগ্গে ঠপেস্সসি.
‘‘ইদং ৱত্ৱান সম্বুদ্ধো, জলজুত্তমনামকো;
নভং অব্ভুগ্গমী ৱীৰো, হংসৰাজাৱ অম্বৰে.
‘‘সাসিতো লোকনাথেন, নমস্সিত্ৱা তথাগতং;
সদা ভাৱেমি মুদিতো, বুদ্ধানুস্সতিমুত্তমং.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসং অগচ্ছহং.
‘‘অসীতিক্খত্তুং দেৱিন্দো, দেৱৰজ্জমকাৰযিং;
সহস্সক্খত্তুং ৰাজা চ, চক্কৱত্তী অহোসহং.
‘‘পদেসৰজ্জং ৱিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং;
অনুভোমি সুসম্পত্তিং, বুদ্ধানুস্সতিযা ফলং.
‘‘ভৱাভৱে সংসৰন্তো, মহাভোগং লভামহং;
ভোগে মে ঊনতা নত্থি, বুদ্ধানুস্সতিযা ফলং.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং কম্মমকৰিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধানুস্সতিযা ফলং.
‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো, ৱিমোক্খাপি চ অট্ঠিমে;
ছড়ভিঞ্ঞা সচ্ছিকতা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি. –
ইত্থং সুদং আযস্মা সুভূতিত্থেৰো ইমা গাথাযো অভাসিত্থাতি.
এৱং পন সো তাৱতিংসভৱনে অপৰাপৰং উপ্পজ্জনৱসেন দিব্বসম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱা ততো চুতো মনুস্সলোকে অনেকসতক্খত্তুং চক্কৱত্তিৰাজা চ পদেসৰাজা চ হুত্ৱা উড়াৰং মনুস্সসম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱা অথ অম্হাকং ভগৱতো কালে সাৱত্থিযং সুমনসেট্ঠিস্স গেহে অনাথপিণ্ডিকস্স কনিট্ঠো হুত্ৱা নিব্বত্তি ‘‘সুভূতী’’তিস্স নামং অহোসি.
তেন চ সমযেন অম্হাকং ভগৱা লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা পৱত্তৱৰধম্মচক্কো অনুপুব্বেন ৰাজগহং গন্ত্ৱা তত্থ ৱেড়ুৱনপটিগ্গহণাদিনা লোকানুগ্গহং কৰোন্তো ৰাজগহং উপনিস্সায সীতৱনে ৱিহৰতি. তদা অনাথপিণ্ডিকো সেট্ঠি সাৱত্থিযং উট্ঠানকভণ্ডং গহেত্ৱা অত্তনো সহাযস্স ৰাজগহসেট্ঠিনো ঘৰং গতো বুদ্ধুপ্পাদং সুত্ৱা সত্থাৰং সীতৱনে ৱিহৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা পঠমদস্সনেনেৱ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায সত্থাৰং সাৱত্থিং আগমনত্থায যাচিত্ৱা ততো পঞ্চচত্তালীসযোজনে মগ্গে যোজনে যোজনে সতসহস্সপৰিচ্চাগেন ৱিহাৰে পতিট্ঠাপেত্ৱা সাৱত্থিযং ৰাজমানেন অট্ঠকৰীসপ্পমাণং জেতস্স ৰাজকুমাৰস্স উয্যানভূমিং কোটিসন্থাৰেন কিণিত্ৱা তত্থ ভগৱতো ৱিহাৰং কাৰেত্ৱা অদাসি. ৱিহাৰপৰিগ্গহণদিৱসে অযং সুভূতিকুটুম্বিকো অনাথপিণ্ডিকসেট্ঠিনা সদ্ধিং গন্ত্ৱা ধম্মং সুণন্তো সদ্ধং পটিলভিত্ৱা পব্বজি. সো উপসম্পজ্জিত্ৱা দ্ৱে মাতিকা পগুণা কত্ৱা কম্মট্ঠানং কথাপেত্ৱা অৰঞ্ঞে সমণধম্মং কৰোন্তো মেত্তাঝানপাদকং ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. সো ধম্মং দেসেন্তো যস্মা সত্থাৰা দেসিতনিযামেন অনোদিস্সকং কত্ৱা ধম্মং দেসেতি. তস্মা অৰণৱিহাৰীনং অগ্গো নাম জাতো. পিণ্ডায চৰন্তো ঘৰে ঘৰে মেত্তাঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ভিক্খং পটিগ্গণ্হাতি ‘‘এৱং দাযকানং মহপ্ফলং ভৱিস্সতী’’তি. তস্মা দক্খিণেয্যানং অগ্গো নাম জাতো. তেনাহ ভগৱা – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং অৰণৱিহাৰীনং যদিদং সুভূতি, দক্খিণেয্যানং যদিদং সুভূতী’’তি (অ. নি. ১.১৯৮, ২০১). এৱমযং মহাথেৰো অৰহত্তে পতিট্ঠায অত্তনা পূৰিতপাৰমীনং ফলস্স মত্থকং পত্ৱা লোকে অভিঞ্ঞাতো অভিলক্খিতো হুত্ৱা বহুজনহিতায জনপদচাৰিকং চৰন্তো অনুপুব্বেন ৰাজগহং অগমাসি.
ৰাজা বিম্বিসাৰো থেৰস্স আগমনং সুত্ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ‘‘ইধেৱ, ভন্তে, ৱসথা’’তি ৱত্ৱা ‘‘নিৱাসনট্ঠানং কৰিস্সামী’’তি পক্কন্তো ৱিস্সৰি. থেৰো সেনাসনং অলভন্তো অব্ভোকাসে ৱীতিনামেসি. থেৰস্স আনুভাৱেন দেৱো ন ৱস্সতি. মনুস্সা অৱুট্ঠিতায উপদ্দুতা ৰঞ্ঞো নিৱেসনদ্ৱাৰে উক্কুট্ঠিমকংসু. ৰাজা ‘‘কেন নু খো কাৰণেন দেৱো ন ৱস্সতী’’তি ৱীমংসন্তো ‘‘থেৰস্স অব্ভোকাসৱাসেন মঞ্ঞে ন ৱস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা তস্স পণ্ণকুটিং কাৰাপেত্ৱা ‘‘ইমিস্সা, ভন্তে, পণ্ণকুটিযা ৱসথা’’তি ৱত্ৱা ৱন্দিত্ৱা পক্কামি. থেৰো কুটিকং পৱিসিত্ৱা তিণসন্থাৰকে পল্লঙ্কেন নিসীদি. তদা পন দেৱো থোকং থোকং ফুসাযতি, ন সম্মা ধাৰং অনুপ্পৱেচ্ছতি. অথ থেৰো লোকস্স অৱুট্ঠিকভযং ৱিসমিতুকামো অত্তনো অজ্ঝত্তিকবাহিৰৱত্থুকস্স পৰিস্সযস্স অভাৱং পৱেদেন্তো –
১. ‘‘ছন্না মে কুটিকা সুখা নিৱাতা, ৱস্স দেৱ যথাসুখং;
চিত্তং মে সুসমাহিতং ৱিমুত্তং, আতাপী ৱিহৰামি ৱস্স দেৱা’’তি. –
গাথমাহ.
তত্থ ছন্ন-সদ্দো তাৱ ‘‘ছন্না সা কুমাৰিকা ইমস্স কুমাৰকস্স’’ (পাৰা. ২৯৬) ‘‘নচ্ছন্নং নপ্পতিৰূপ’’ন্তিআদীসু (পাৰা. ৩৮৩) পতিৰূপে আগতো. ‘‘ছন্নং ত্ৱেৱ, ফগ্গুণ, ফস্সাযতনান’’ন্তিআদীসু ৱচনৱিসিট্ঠে সঙ্খ্যাৱিসেসে. ‘‘ছন্নমতিৱস্সতি, ৱিৱটং নাতিৱস্সতী’’তিআদীসু (উদা. ৪৫; চূড়ৱ. ৩৮৫) গহণে. ‘‘ক্যাহং তে নচ্ছন্নোপি কৰিস্সামী’’তিআদীসু নিৱাসনপাৰুপনে ‘‘আযস্মা ছন্নো অনাচাৰং আচৰতী’’তিআদীসু (পাৰা. ৪২৪) পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘সব্বচ্ছন্নং সব্বপৰিচ্ছন্নং (পাচি. ৫২, ৫৪), ছন্না কুটি আহিতো গিনী’’তি (সু. নি. ১৮) চ আদীসু তিণাদীহি ছাদনে. ইধাপি তিণাদীহি ছাদনেযেৱ দট্ঠব্বো, তস্মা তিণেন ৱা পণ্ণেন ৱা ছন্না যথা ন ৱস্সতি ৱস্সোদকপতনং ন হোতি ন ওৱস্সতি, এৱং সম্মদেৱ ছাদিতাতি অত্থো.
মে-সদ্দো ‘‘কিচ্ছেন মে অধিগতং, হলং দানি পকাসিতু’’ন্তিআদীসু (মহাৱ. ৮; দী. নি. ২.৬৫; ম. নি. ১.২৮১; ২.৩৩৭; সং. নি. ১.১৭২) কৰণে আগতো, মযাতি অত্থো. ‘‘তস্স মে, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.১৮২; অ. নি. ৪.২৫৭) সম্পদানে, ময্হন্তি অত্থো. ‘‘পুব্বেৱ মে, ভিক্খৱে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো’’আদীসু (ম. নি. ১.২০৬; সং. নি. ৪.১৪) সামিঅত্থে আগতো. ইধাপি সামিঅত্থে এৱ দট্ঠব্বো, মমাতি অত্থো. কিঞ্চাপি খীণাসৱানং মমাযিতব্বং নাম কিঞ্চি নত্থি লোকধম্মেহি অনুপলিত্তভাৱতো, লোকসমঞ্ঞাৱসেন পন তেসম্পি ‘‘অহং মমা’’তি ৱোহাৰমত্তং হোতি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘কিন্তি মে সাৱকা ধম্মদাযাদা ভৱেয্যুং, নো আমিসদাযাদা’’তি (ম. নি. ১.২৯).
কুটিকাতি পন মাতুকুচ্ছিপি কৰজকাযোপি তিণাদিচ্ছদনো পতিস্সযোপি ৱুচ্চতি. তথা হি –
‘‘মাতৰং কুটিকং ব্ৰূসি, ভৰিযং ব্ৰূসি কুলাৱকং;
পুত্তে সন্তানকে ব্ৰূসি, তণ্হা মে ব্ৰূসি বন্ধন’’ন্তি. (সং. নি. ১.১৯) –
আদীসু মাতুকুচ্ছি ‘‘কুটিকা’’তি ৱুত্তা.
‘‘অট্ঠিকঙ্কলকুটিকে, মংসন্হাৰুপসিব্বিতে;
ধিৰত্থু পূৰে দুগ্গন্ধে, পৰগত্তে মমাযসী’’তি. (থেৰগা. ১১৫৩) –
আদীসু কেসাদিসমূহভূতো কৰজকাযো. ‘‘কস্সপস্স ভগৱতো ভগিনি কুটি ওৱস্সতি’’ (ম. নি. ২.২৯১) ‘‘কুটি নাম উল্লিত্তা ৱা হোতি অৱলিত্তা ৱা’’তিআদীসু (পাৰা. ৩৪৯) তিণছদনপতিস্সযো. ইধাপি সো এৱ ৱেদিতব্বো পণ্ণসালায অধিপ্পেতত্তা. কুটি এৱ হি কুটিকা, অপাকটকুটি ‘‘কুটিকা’’তি ৱুত্তা.
সুখ-সদ্দো পন ‘‘ৱিপিট্ঠিকত্ৱান সুখং দুখঞ্চ, পুব্বেৱ চ সোমনস্সদোমনস্স’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ৬৭) সুখৱেদনাযং আগতো. ‘‘সুখো বুদ্ধানমুপ্পাদো, সুখা সদ্ধম্মদেসনা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৯৪) সুখমূলে. ‘‘সুখস্সেতং, ভিক্খৱে, অধিৱচনং যদিদং পুঞ্ঞানী’’তিআদীসু (অ. নি. ৭.৬২; ইতিৱু. ২২) সুখহেতুম্হি. ‘‘যস্মা চ, খো, মহালি, ৰূপং সুখং সুখানুপতিতং সুখাৱক্কন্ত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.৬০) সুখাৰম্মণে, ‘‘দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰা এতে, চুন্দ, অৰিযস্স ৱিনযে’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৮২) অব্যাপজ্জে. ‘‘নিব্বানং পৰমং সুখ’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.২১৫; ধ. প. ২০৩-২০৪) নিব্বানে. ‘‘যাৱঞ্চিদং, ভিক্খৱে, ন সুকৰং অক্খানেন পাপুণিতুং যাৱ সুখা সগ্গা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২২৫) সুখপ্পচ্চযট্ঠানে. ‘‘সোৱগ্গিকং সুখৱিপাকং সগ্গসংৱত্তনিক’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.১৬৩; সং. নি. ১.১৩০) ইট্ঠে, পিযমনাপেতি অত্থো. ইধাপি ইট্ঠে সুখপ্পচ্চযে ৱা দট্ঠব্বো. সা হি কুটি অন্তো বহি চ মনাপভাৱেন সম্পাদিতা নিৱাসনফাসুতায ‘‘সুখা’’তি ৱুত্তা. তথা নাতিসীতনাতিউণ্হতায উতুসুখসম্পত্তিযোগেন কাযিকচেতসিকসুখস্স পচ্চযভাৱতো.
নিৱাতাতি অৱাতা, ফুসিতগ্গড়পিহিতৱাতপানত্তা ৱাতপৰিস্সযৰহিতাতি অত্থো. ইদং তস্সা কুটিকা সুখভাৱৱিভাৱনং. সৱাতে হি সেনাসনে উতুসপ্পাযো ন লব্ভতি, নিৱাতে সো লব্ভতীতি. ৱস্সাতি পৱস্স সম্মা ধাৰং অনুপ্পৱেচ্ছ. দেৱাতি অযং দেৱ-সদ্দো ‘‘ইমানি তে, দেৱ, চতুৰাসীতি নগৰসহস্সানি কুসৱতীৰাজধানিপ্পমুখানি, এত্থ, দেৱ, ছন্দং জনেহি জীৱিতে অপেক্খ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.২৬৬) সম্মুতিদেৱে খত্তিযে আগতো. ‘‘চাতুমহাৰাজিকা দেৱা ৱণ্ণৱন্তো সুখবহুলা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৩৭) উপপত্তিদেৱেসু. ‘‘তস্স দেৱাতিদেৱস্স, সাসনং সব্বদস্সিনো’’তিআদীসু ৱিসুদ্ধিদেৱেসু. ৱিসুদ্ধিদেৱানঞ্হি ভগৱতো অতিদেৱভাৱে ৱুত্তে ইতৰেসং ৱুত্তো এৱ হোতি. ‘‘ৱিদ্ধে ৱিগতৱলাহকে দেৱে’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৮৬; সং. নি. ১.১১০; ইতিৱু. ২৭) আকাসে. ‘‘দেৱো চ কালেন কালং ন সম্মা ধাৰং অনুপ্পৱেচ্ছতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) মেঘে পজ্জুন্নে ৱা. ইধাপি মেঘে পজ্জুন্নে ৱা দট্ঠব্বো. ৱস্সাতি হি তে আণাপেন্তো থেৰো আলপতি. যথাসুখন্তি যথাৰুচিং. তৱ ৱস্সনেন ময্হং বাহিৰো পৰিস্সযো নত্থি, তস্মা যথাকামং ৱস্সাতি ৱস্সূপজীৱিসত্তে অনুগ্গণ্হন্তো ৱদতি.
ইদানি অব্ভন্তৰে পৰিস্সযাভাৱং দস্সেন্তো ‘‘চিত্ত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ চিত্তং মে সুসমাহিতন্তি মম চিত্তং সুট্ঠু অতিৱিয সম্মা সম্মদেৱ একগ্গভাৱেন আৰম্মণে ঠপিতং. তঞ্চ খো ন নীৱৰণাদিৱিক্খম্ভনমত্তেন; অপি চ খো ৱিমুত্তং ওৰম্ভাগিযউদ্ধংভাগিযসঙ্গহেহি সব্বসংযোজনেহি সব্বকিলেসধম্মতো চ ৱিসেসেন ৱিমুত্তং, সমুচ্ছেদপ্পহানৱসেন পটিপস্সদ্ধিপ্পহানৱসেন তে পজহিত্ৱা ঠিতন্তি অত্থো. আতাপীতি ৱীৰিযৱা. ফলসমাপত্তিঅত্থং ৱিপস্সনাৰম্ভৱসেন দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰত্থঞ্চ আৰদ্ধৱীৰিযো হুত্ৱা ৱিহৰামি, দিব্বৱিহাৰাদীহি অত্তভাৱং পৱত্তেমি, ন পন কিলেসপ্পহানত্থং, পহাতব্বস্সেৱ অভাৱতোতি অধিপ্পাযো. ‘‘যথা পন বাহিৰপৰিস্সযাভাৱেন, দেৱ, মযা ত্ৱং ৱস্সনে নিযোজিতো, এৱং অব্ভন্তৰপৰিস্সযাভাৱেনপী’’তি দস্সেন্তো পুনপি ‘‘ৱস্স, দেৱা’’তি আহ.
অপৰো নযো ছন্নাতি ছাদিতা পিহিতা. কুটিকাতি অত্তভাৱো. সো হি ‘‘অনেকাৱযৱস্স সমুদাযস্স অৱিজ্জানীৱৰণস্স, ভিক্খৱে, পুগ্গলস্স তণ্হাসংযুত্তস্স অযঞ্চেৱ কাযো সমুদাগতো, বহিদ্ধা চ নামৰূপ’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ২.১৯) কাযোতি আগতো. ‘‘সিঞ্চ, ভিক্খু, ইমং নাৱং, সিত্তা তে লহুমেস্সতী’’তিআদীসু (ধ. প. ৬৬) নাৱাতি আগতো. ‘‘গহকাৰক দিট্ঠোসি, গহকূটং ৱিসঙ্খত’’ন্তি (ধ. প. ১৫৪) চ আদীসু গহন্তি আগতো. ‘‘সত্তো গুহাযং বহুনাভিছন্নো, তিট্ঠং নৰো মোহনস্মিং পগাড়্হো’’তিআদীসু (সু. নি. ৭৭৮) গুহাতি আগতো. ‘‘নেলঙ্গো সেতপচ্ছাদো, একাৰো ৱত্ততী ৰথো’’তিআদীসু (উদা. ৬৫) ৰথোতি আগতো. ‘‘পুন গেহং ন কাহসী’’তিআদীসু (ধ. প. ১৫৪) গেহন্তি আগতো. ‘‘ৱিৱটা কুটি নিব্বুতো গিনী’’তিআদীসু (সু. নি. ১৯) কুটীতি আগতো. তস্মা ইধাপি সো ‘‘কুটিকা’’তি ৱুত্তো. অত্তভাৱো হি কট্ঠাদীনি পটিচ্চ লব্ভমানা গেহনামিকা কুটিকা ৱিয অট্ঠিআদিসঞ্ঞিতে পথৱীধাতুআদিকে ফস্সাদিকে চ পটিচ্চ লব্ভমানো ‘‘কুটিকা’’তি ৱুত্তো, চিত্তমক্কটস্স নিৱাসভাৱতো চ. যথাহ –
‘‘অট্ঠিকঙ্কলকুটিৱেসা, মক্কটাৱসথো ইতি;
মক্কটো পঞ্চদ্ৱাৰায, কুটিকায পসক্কিয;
দ্ৱাৰেনানুপৰিযাতি, ঘট্টযন্তো পুনপ্পুন’’ন্তি চ.
সা পনেসা অত্তভাৱকুটিকা থেৰস্স তিণ্ণং ছন্নং অট্ঠন্নঞ্চ অসংৱৰদ্ৱাৰানং ৱসেন সমতি ৱিজ্ঝনকস্স ৰাগাদিঅৱস্সুতস্স পঞ্ঞায সংৱুতত্তা সম্মদেৱ পিহিতত্তা ‘‘ছন্না’’তি ৱুত্তা. তেনাহ ভগৱা – ‘‘সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি (সু. নি. ১০৪১). ৱুত্তনযেন ছন্নত্তা এৱ কিলেসদুক্খাভাৱতো নিৰামিসসুখসমঙ্গিতায চ সুখা সুখপ্পত্তা, ততো এৱ চ নিৱাতা নিহতমানমদথম্ভসাৰম্ভতায নিৱাতৱুত্তিকা. অযঞ্চ নযো ‘‘ময্হং ন সংকিলেসধম্মানং সংৱৰণমত্তেন সিদ্ধো, অথ খো অগ্গমগ্গসমাধিনা সুট্ঠু সমাহিতচিত্ততায চেৱ অগ্গমগ্গপঞ্ঞায সব্বসংযোজনেহি ৱিপ্পমুত্তচিত্ততায চা’’তি দস্সেন্তো আহ ‘‘চিত্তং মে সুসমাহিতং ৱিমুত্ত’’ন্তি. এৱংভূতো চ ‘‘ইদানাহং কতকৰণীযো’’তি ন অপ্পোস্সুক্কো হোমি, অথ খো আতাপী ৱিহৰামি, সদেৱকস্স লোকস্স হিতসুখূপসংহাৰে উস্সাহজাতো ভিক্খাচাৰকালেপি অনুঘৰং ব্ৰহ্মৱিহাৰেনেৱ ৱিহৰামি. তস্মা ত্ৱম্পি, দেৱ, পজ্জুন্ন ময্হং পিযং কাতুকামতাযপি ৱস্সূপজীৱীনং সত্তানং অনুকম্পাযপি ৱস্স সম্মা ধাৰং অনুপ্পৱেচ্ছাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
এত্থ চ থেৰো ‘‘ছন্না মে কুটিকা সুখা নিৱাতা’’তি ইমিনা লোকিযলোকুত্তৰভেদং অত্তনো অধিসীলসিক্খং দস্সেতি. ‘‘চিত্তং মে সুসমাহিত’’ন্তি ইমিনা অধিচিত্তসিক্খং. ‘‘ৱিমুত্ত’’ন্তি ইমিনা অধিপঞ্ঞাসিক্খং. ‘‘আতাপী ৱিহৰামী’’তি ইমিনা দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰং. অথ ৱা ‘‘ছন্না মে কুটিকা সুখা নিৱাতা’’তি ইমিনা অনিমিত্তৱিহাৰং দস্সেতি কিলেসৱস্সপিধানমুখেন নিচ্চাদিনিমিত্তুগ্ঘাটনদীপনতো. ‘‘চিত্তং মে সুসমাহিত’’ন্তি ইমিনা অপ্পণিহিতৱিহাৰং. ‘‘ৱিমুত্ত’’ন্তি ইমিনা সুঞ্ঞতৱিহাৰং. ‘‘আতাপী ৱিহৰামী’’তি ইমিনা তেসং তিণ্ণং ৱিহাৰানং অধিগমূপাযং. পঠমেন ৱা দোসপ্পহানং, দুতিযেন ৰাগপ্পহানং, ততিযেন মোহপ্পহানং. তথা দুতিযেন পঠমদুতিযেহি ৱা ধম্মৱিহাৰসম্পত্তিযো দস্সেতি. ততিযেন ৱিমুত্তিসম্পত্তিযো. ‘‘আতাপী ৱিহৰামী’’তি ইমিনা পৰহিতপটিপত্তিযং অতন্দিতভাৱং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং.
এৱং ‘‘যথানামা’’তি গাথায ৱুত্তানং ধম্মৱিহাৰাদীনং ইমায গাথায দস্সিতত্তা তত্থ অদস্সিতেসু নামগোত্তেসু নামং দস্সেতুং ‘‘ইত্থং সুদ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. যে হি থেৰা নামমত্তেন পাকটা, তে নামেন, যে গোত্তমত্তেন পাকটা, তে গোত্তেন, যে উভযথা পাকটা, তে উভযেনপি দস্সিস্স’’ন্তি. অযং পন থেৰো নামেন অভিলক্খিতো, ন তথা গোত্তেনাতি ‘‘ইত্থং সুদং আযস্মা সুভূতী’’তি ৱুত্তং. তত্থ ইত্থন্তি ইদং পকাৰং, ইমিনা আকাৰেনাতি অত্থো. সুদন্তি সু ইদং, সন্ধিৱসেন ইকাৰলোপো. সূতি চ নিপাতমত্তং, ইদং গাথন্তি যোজনা. আযস্মাতি পিযৱচনমেতং গৰুগাৰৱসপ্পতিস্সৱচনমেতং. সুভূতীতি নামকিত্তনং. সো হি সৰীৰসম্পত্তিযাপি দস্সনীযো পাসাদিকো, গুণসম্পত্তিযাপি. ইতি সুন্দৰায সৰীৰাৱযৱৱিভূতিযা সীলসম্পত্তিযাদিৱিভূতিযা চ সমন্নাগতত্তা সুভূতীতি পঞ্ঞাযিত্থ সীলসাৰাদিথিৰগুণযোগতো থেৰো. অভাসিত্থাতি কথেসি. কস্মা পনেতে মহাথেৰা অত্তনো গুণে পকাসেন্তীতি? ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা অনধিগতপুব্বং পৰমগম্ভীৰং অতিৱিয সন্তং পণীতং অত্তনা অধিগতং লোকুত্তৰধম্মং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পীতিৱেগসমুস্সাহিতউদানৱসেন সাসনস্স নিয্যানিকভাৱৱিভাৱনৱসেন চ পৰমপ্পিচ্ছা অৰিযা অত্তনো গুণে পকাসেন্তি, যথা তং লোকনাথো বোধনেয্যঅজ্ঝাসযৱসেন ‘‘দসবলসমন্নাগতো, ভিক্খৱে, তথাগতো চতুৱেসাৰজ্জৱিসাৰদো’’তিআদিনা অত্তনো গুণে পকাসেতি, এৱমযং থেৰস্স অঞ্ঞাব্যাকৰণগাথা হোতীতি.
পৰমত্থদীপনিযা থেৰগাথাসংৱণ্ণনায
সুভূতিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. মহাকোট্ঠিকত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
উপসন্তোতি আযস্মতো মহাকোট্ঠিকত্থেৰস্স গাথা. তস্স কা উপ্পত্তি? অযম্পি থেৰো পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে হংসৱতীনগৰে মহাভোগকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো মাতাপিতূনং অচ্চযেন কুটুম্বং সণ্ঠপেত্ৱা ঘৰাৱাসং ৱসন্তো একদিৱসং পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো ধম্মদেসনাকালে হংসৱতীনগৰৱাসিকে গন্ধমালাদিহত্থে যেন বুদ্ধো যেন ধম্মো যেন সঙ্ঘো, তন্নিন্নে তপ্পোণে তপ্পব্ভাৰে গচ্ছন্তে দিস্ৱা মহাজনেন সদ্ধিং উপগতো সত্থাৰং একং ভিক্খুং পটিসম্ভিদাপত্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা ‘‘অযং কিৰ ইমস্মিং সাসনে পটিসম্ভিদাপত্তানং অগ্গো, অহো ৱতাহম্পি একস্স বুদ্ধস্স সাসনে অযং ৱিয পটিসম্ভিদাপত্তানং অগ্গো ভৱেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৱা সত্থু দেসনাপৰিযোসানে ৱুট্ঠিতায পৰিসায ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, স্ৱে ময্হং ভিক্খং গণ্হথা’’তি নিমন্তেসি. সত্থা অধিৱাসেসি. সো ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা সকনিৱেসনং গন্ত্ৱা সব্বৰত্তিং বুদ্ধস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ নিসজ্জট্ঠানং গন্ধদামমালাদামাদীহি অলঙ্কৰিত্ৱা পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৱা তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন সকে নিৱেসনে ভিক্খুসতসহস্সপৰিৱাৰং ভগৱন্তং ৱিৱিধযাগুখজ্জকপৰিৱাৰং নানাৰসসূপব্যঞ্জনং গন্ধসালিভোজনং ভোজেত্ৱা ভত্তকিচ্চপৰিযোসানে চিন্তেসি – ‘‘মহন্তং, খো, অহং ঠানন্তৰং পত্থেমি ন খো পন ময্হং যুত্তং একদিৱসমেৱ দানং দত্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেতুং, অনুপটিপাটিযা সত্ত দিৱসে দানং দত্ৱা পত্থেস্সামী’’তি. সো তেনেৱ নিযামেন সত্ত দিৱসে মহাদানানি দত্ৱা ভত্তকিচ্চপৰিযোসানে দুস্সকোট্ঠাগাৰং ৱিৱৰাপেত্ৱা উত্তমং তিচীৱৰপ্পহোনকং সুখুমৱত্থং বুদ্ধস্স পাদমূলে ঠপেত্ৱা ভিক্খুসতসহস্সস্স চ তিচীৱৰং দত্ৱা তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, যো সো ভিক্খু তুম্হেহি ইতো সত্তমদিৱসমত্থকে এতদগ্গে ঠপিতো, অহম্পি সো ভিক্খু ৱিয অনাগতে উপ্পজ্জনকবুদ্ধস্স সাসনে পব্বজিত্ৱা পটিসম্ভিদাপত্তানং অগ্গো ভৱেয্য’’ন্তি ৱত্ৱা সত্থু পাদমূলে নিপজ্জিত্ৱা পত্থনং অকাসি. সত্থা তস্স পত্থনায সমিজ্ঝনভাৱং দিস্ৱা ‘‘অনাগতে ইতো কপ্পসতসহস্সমত্থকে গোতমো নাম বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সাসনে তৱ পত্থনা সমিজ্ঝিস্সতী’’তি ব্যাকাসি. ৱুত্তম্পি চেতং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫৪.২২১-২৫০) –
‘‘পদুমুত্তৰো নাম জিনো, সব্বলোকৱিদূ মুনি;
ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি চক্খুমা.
‘‘ওৱাদকো ৱিঞ্ঞাপকো, তাৰকো সব্বপাণিনং;
দেসনাকুসলো বুদ্ধো, তাৰেসি জনতং বহুং.
‘‘অনুকম্পকো কাৰুণিকো, হিতেসী সব্বপাণিনং;
সম্পত্তে তিত্থিযে সব্বে, পঞ্চসীলে পতিট্ঠপি.