৭. সত্তমৱগ্গো
১. ৱপ্পত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
পস্সতি পস্সোতি আযস্মতো ৱপ্পত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে হংসৱতীনগৰে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো ‘‘অসুকো চ অসুকো চ থেৰো সত্থু পঠমং ধম্মপটিগ্গাহকা অহেসু’’ন্তি থোমনং সুত্ৱা ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা পত্থনং পট্ঠপেসি – ‘‘অহম্পি ভগৱা অনাগতে তাদিসস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স পঠমং ধম্মপটিগ্গাহকানং অঞ্ঞতৰো ভৱেয্য’’ন্তি, সত্থু সন্তিকে সৰণগমনঞ্চ পৱেদেসি. সো যাৱজীৱং পুঞ্ঞানি কত্ৱা ততো চুতো দেৱমনুস্সেসুযেৱ সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৱত্থুস্মিং ৱাসেট্ঠস্স নাম ব্ৰাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি, ৱপ্পোতিস্স নামং অহোসি. সো অসিতেন ইসিনা ‘‘সিদ্ধত্থকুমাৰো সব্বঞ্ঞূ ভৱিস্সতী’’তি ব্যাকতো কোণ্ডঞ্ঞপ্পমুখেহি ব্ৰাহ্মণপুত্তেহি সদ্ধিং ঘৰাৱাসং পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা ‘‘তস্মিং সব্বঞ্ঞুতং পত্তে তস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা অমতং পাপুণিস্সামী’’তি উৰুৱেলাযং ৱিহৰন্তং মহাসত্তং ছব্বস্সানি পধানং পদহন্তং উপট্ঠহিত্ৱা ওড়াৰিকাহাৰপৰিভোগেন নিব্বিজ্জিত্ৱা ইসিপতনং গতো. অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা সত্থাৰা সত্তসত্তাহানি ৱীতিনামেত্ৱা ইসিপতনং গন্ত্ৱা ধম্মচক্কে পৱত্তিতে পাটিপদদিৱসে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতো পঞ্চমিযং পক্খস্স অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞাদীহি সদ্ধিং অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১২.২০-৩০) –
‘‘উভিন্নং দেৱৰাজূনং, সঙ্গামো সমুপট্ঠিতো;
অহোসি সমুপব্যূড়্হো, মহাঘোসো অৱত্তথ.
‘‘পদুমুত্তৰো লোকৱিদূ, আহুতীনং পটিগ্গহো;
অন্তলিক্খে ঠিতো সত্থা, সংৱেজেসি মহাজনং.
‘‘সব্বে দেৱা অত্তমনা, নিক্খিত্তকৱচাৱুধা;
সম্বুদ্ধং অভিৱাদেত্ৱা, একগ্গাসিংসু তাৱদে.
‘‘ময্হং সঙ্কপ্পমঞ্ঞায, ৱাচাসভিমুদীৰযি;
অনুকম্পকো লোকৱিদূ, নিব্বাপেসি মহাজনং.
‘‘পদুট্ঠচিত্তো মনুজো, একপাণং ৱিহেঠযং;
তেন চিত্তপ্পদোসেন, অপাযং উপপজ্জতি.
‘‘সঙ্গামসীসে নাগোৱ, বহূ পাণে ৱিহেঠযং;
নিব্বাপেথ সকং চিত্তং, মা হঞ্ঞিত্থো পুনপ্পুনং.
‘‘দ্ৱিন্নম্পি যক্খৰাজূনং, সেনা সা ৱিম্হিতা অহু;
সৰণঞ্চ উপাগচ্ছুং, লোকজেট্ঠং সুতাদিনং.
‘‘সঞ্ঞাপেত্ৱান জনতং, পদমুদ্ধৰি চক্খুমা;
পেক্খমানোৱ দেৱেহি, পক্কামি উত্তৰামুখো.
‘‘পঠমং সৰণং গচ্ছিং, দ্ৱিপদিন্দস্স তাদিনো;
কপ্পানং সতসহস্সং, দুগ্গতিং নুপপজ্জহং.
‘‘মহাদুন্দুভিনামা চ, সোড়সাসুং ৰথেসভা;
তিংসকপ্পসহস্সম্হি, ৰাজানো চক্কৱত্তিনো.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা অত্তনা পটিলদ্ধসম্পত্তিং পচ্চৱেক্খণমুখেন সত্থু গুণমহন্ততং পচ্চৱেক্খিত্ৱা ‘‘ঈদিসং নাম সত্থাৰং বাহুলিকাদিৱাদেন সমুদাচৰিম্হ. অহো পুথুজ্জনভাৱো নাম অন্ধকৰণো অচক্খুকৰণো অৰিযভাৱোযেৱ চক্খুকৰণো’’তি দস্সেন্তো ‘‘পস্সতি পস্সো’’তি গাথং অভাসি.
৬১. তত্থ পস্সতি পস্সোতি পস্সতি সম্মাদিট্ঠিযা ধম্মে অৱিপৰীতং জানাতি বুজ্ঝতীতি পস্সো, দস্সনসম্পন্নো অৰিযো, সো পস্সন্তং অৱিপৰীতদস্সাৱিং ‘‘অযং অৱিপৰীতদস্সাৱী’’তি পস্সতি পঞ্ঞাচক্খুনা ধম্মাধম্মং যথাসভাৱতো জানাতি. ন কেৱলং পস্সন্তমেৱ, অথ খো অপস্সন্তঞ্চ পস্সতি, যো পঞ্ঞাচক্খুৱিৰহিতো ধম্মে যথাসভাৱতো ন পস্সতি, তম্পি অপস্সন্তং পুথুজ্জনং ‘‘অন্ধো ৱতাযং ভৱং অচক্খুকো’’তি অত্তনো পঞ্ঞাচক্খুনা পস্সতি. অপস্সন্তো অপস্সন্তং, পস্সন্তঞ্চ ন পস্সতীতি অপস্সন্তো পঞ্ঞাচক্খুৰহিতো অন্ধবালো তাদিসং অন্ধবালং অযং ধম্মাধম্মং যথাসভাৱতো ন পস্সতীতি যথা অপস্সন্তং ন পস্সতি ন জানাতি, এৱং অত্তনো পঞ্ঞাচক্খুনা ধম্মাধম্মং যথাসভাৱতো পস্সন্তঞ্চ পণ্ডিতং ‘‘অযং এৱংৱিধো’’তি ন পস্সতি ন জানাতি, তস্মা অহম্পি পুব্বে দস্সনৰহিতো সকলং ঞেয্যং হত্থামলকং ৱিয পস্সন্তং ভগৱন্তং অপস্সন্তম্পি পূৰণাদিং যথাসভাৱতো ন পস্সিং, ইদানি পন বুদ্ধানুভাৱেন সম্পন্নো উভযেপি যথাসভাৱতো পস্সামীতি সেৱিতব্বাসেৱিতব্বেসু অত্তনো অৱিপৰীতপটিপত্তিং দস্সেতি.
ৱপ্পত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ৱজ্জিপুত্তত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
এককা মযং অৰঞ্ঞেতি আযস্মতো ৱজ্জিপুত্তত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো ইতো একনৱুতে কপ্পে ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৱসং ৱিপস্সিং ভগৱন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো নাগপুপ্ফকেসৰেহি পূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে অমচ্চকুলে নিব্বত্তি, ৱজ্জিপুত্তোতিস্স নামং অহোসি. সো ভগৱতো ৱেসালিগমনে বুদ্ধানুভাৱং দিস্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা কতপুব্বকিচ্চো কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ৱেসালিযা অৱিদূৰে অঞ্ঞতৰস্মিং ৱনসণ্ডে ৱিহৰতি. তেন চ সমযেন ৱেসালিযং উস্সৱো অহোসি. তত্থ তত্থ নচ্চগীতৱাদিতং পৱত্ততি, মহাজনো হট্ঠতুট্ঠো উস্সৱসম্পত্তিং পচ্চনুভোতি, তং সুত্ৱা সো ভিক্খু অযোনিসো উম্মুজ্জন্তো ৱিৱেকং ৱজ্জমানো কম্মট্ঠানং ৱিস্সজ্জেত্ৱা অত্তনো অনভিৰতিং পকাসেন্তো –
‘‘এককা মযং অৰঞ্ঞে ৱিহৰাম, অপৱিদ্ধংৱ ৱনস্মিং দাৰুকং;
এতাদিসিকায ৰত্তিযা, কো সু নাম অম্হেহি পাপিযো’’তি. – গাথমাহ;
তং সুত্ৱা ৱনসণ্ডে অধিৱত্থা দেৱতা তং ভিক্খুং অনুকম্পমানা ‘‘যদিপি, ত্ৱং ভিক্খু, অৰঞ্ঞৱাসং হীড়েন্তো ৱদসি, ৱিৱেককামা পন ৱিদ্দসুনো তং বহু মঞ্ঞন্তিযেৱা’’তি ইমমত্থং দস্সেন্তী –
‘‘এককো ত্ৱং অৰঞ্ঞে ৱিহৰসি, অপৱিদ্ধংৱ ৱনস্মিং দাৰুকং;
তস্স তে বহুকা পিহযন্তি, নেৰযিকা ৱিয সগ্গগামিন’’ন্তি. –
গাথং ৱত্ৱা, ‘‘কথঞ্হি নাম ত্ৱং, ভিক্খু, নিয্যানিকে সম্মাসম্বুদ্ধস্স সাসনে পব্বজিত্ৱা অনিয্যানিকং ৱিতক্কং ৱিতক্কেস্সসী’’তি সন্তজ্জেন্তী সংৱেজেসি. এৱং সো ভিক্খু তায দেৱতায সংৱেজিতো কসাভিহতো ৱিয ভদ্ৰো অস্সাজানীযো ৱিপস্সনাৱীথিং ওতৰিত্ৱা নচিৰস্সেৱ ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১১.৬২-৬৬) –
‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণং সম্বুদ্ধং, সতৰংসিংৱ ভাণুমং;
ওভাসেন্তং দিসা সব্বা, উড়ুৰাজংৱ পূৰিতং.
‘‘পুৰক্খতং সাৱকেহি, সাগৰেহেৱ মেদনিং;
নাগং পগ্গয্হ ৰেণূহি, ৱিপস্সিস্সাভিৰোপযিং.
‘‘একনৱুতিতো কপ্পে, যং ৰেণুমভিৰোপযিং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘পণ্ণতালীসিতো কপ্পে, ৰেণু নামাসি খত্তিযো;
সত্তৰতনসম্পন্নো, চক্কৱত্তী মহব্বলো.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা ‘‘অযং মে অৰহত্তপ্পত্তিযা অঙ্কুসো জাতো’’তি অত্তনো দেৱতায চ ৱুত্তনযং সংকড্ঢিত্ৱা –
৬২. ‘‘এককা মযং অৰঞ্ঞে ৱিহৰাম, অপৱিদ্ধংৱ ৱনস্মিং দাৰুকং;
তস্স মে বহুকা পিহযন্তি, নেৰযিকা ৱিয সগ্গগামিন’’ন্তি. –
গাথং অভাসি.
তস্সত্থো – অনপেক্খভাৱেন ৱনে ছড্ডিতদাৰুক্খণ্ডং ৱিয যদিপি মযং এককা একাকিনো অসহাযা ইমস্মিং অৰঞ্ঞে ৱিহৰাম, এৱং ৱিহৰতো পন তস্স মে বহুকা পিহযন্তি মং বহূ অত্থকামৰূপা কুলপুত্তা অভিপত্থেন্তি, ‘‘অহো ৱতস্স মযম্পি ৱজ্জিপুত্তত্থেৰো ৱিয ঘৰবন্ধনং পহায অৰঞ্ঞে ৱিহৰেয্যামা’’তি. যথা কিং? নেৰযিকা ৱিয সগ্গগামিনং, যথা নাম নেৰযিকা অত্তনো পাপকম্মেন নিৰযে নিব্বত্তসত্তা সগ্গগামীনং সগ্গূপগামীনং পিহযন্তি – ‘‘অহো ৱত মযম্পি নিৰযদুক্খং পহায সগ্গসুখং পচ্চনুভৱেয্যামা’’তি এৱংসম্পদমিদন্তি অত্থো. এত্থ চ অত্তনি গৰুবহুৱচনপ্পযোগস্স ইচ্ছিতব্বত্তা ‘‘এককা মযং ৱিহৰামা’’তি পুন তস্স অত্থস্স একত্তং সন্ধায ‘‘তস্স মে’’তি একৱচনপ্পযোগো কতো. ‘‘তস্স মে’’, ‘‘সগ্গগামিন’’ন্তি চ উভযম্পি ‘পিহযন্তী’তি পদং অপেক্খিত্ৱা উপযোগত্থে সম্পদাননিদ্দেসো দট্ঠব্বো. তং অভিপত্থেন্তীতি চ তাদিসে অৰঞ্ঞৱাসাদিগুণে অভিপত্থেন্তা নাম হোন্তীতি কত্ৱা ৱুত্তং. তস্স মেতি ৱা তস্স মম সন্তিকে গুণেতি অধিপ্পাযো.
ৱজ্জিপুত্তত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পক্খত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
চুতা পতন্তীতি আযস্মতো পক্খত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি কৰোন্তো ইতো একনৱুতে কপ্পে যক্খসেনাপতি হুত্ৱা ৱিপস্সিং ভগৱন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো দিব্বৱত্থেন পূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সক্কেসু দেৱদহনিগমে সাকিযৰাজকুলে নিব্বত্তি, ‘‘সম্মোদকুমাৰো’’তিস্স নামং অহোসি. অথস্স দহৰকালে ৱাতৰোগেন পাদা ন ৱহিংসু. সো কতিপযং কালং পীঠসপ্পী ৱিয ৱিচৰি. তেনস্স পক্খোতি সমঞ্ঞা জাতা. পচ্ছা অৰোগকালেপি তথেৱ নং সঞ্জানন্তি, সো ভগৱতো ঞাতিসমাগমে পাটিহাৰিযং দিস্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা কতপুব্বকিচ্চো কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা অৰঞ্ঞে ৱিহৰতি. অথেকদিৱসং গামং পিণ্ডায পৱিসিতুং গচ্ছন্তো অন্তৰামগ্গে অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসীদি. তস্মিঞ্চ সমযে অঞ্ঞতৰো কুললো মংসপেসিং আদায আকাসেন গচ্ছতি, তং বহূ কুললা অনুপতিত্ৱা পাতেসুং. পাতিতং মংসপেসিং একো কুললো অগ্গহেসি. তং অঞ্ঞো অচ্ছিন্দিত্ৱা গণ্হি, তং দিস্ৱা থেৰো ‘‘যথাযং মংসপেসি, এৱং কামা নাম বহুসাধাৰণা বহুদুক্খা বহুপাযাসা’’তি – কামেসু আদীনৱং নেক্খম্মে চ আনিসংসং পচ্চৱেক্খিত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা ‘‘অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা মনসিকৰোন্তো পিণ্ডায চৰিত্ৱা কতভত্তকিচ্চো দিৱাট্ঠানে নিসীদিত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১২.১-১০) –
‘‘ৱিপস্সী নাম ভগৱা, লোকজেট্ঠো নৰাসভো;
অট্ঠসট্ঠিসহস্সেহি, পাৱিসি বন্ধুমং তদা.
‘‘নগৰা অভিনিক্খম্ম, অগমং দীপচেতিযং;
অদ্দসং ৱিৰজং বুদ্ধং, আহুতীনং পটিগ্গহং.
‘‘চুল্লাসীতিসহস্সানি, যক্খা ময্হং উপন্তিকে;
উপট্ঠহন্তি সক্কচ্চং, ইন্দংৱ তিদসা গণা.
‘‘ভৱনা অভিনিক্খম্ম, দুস্সং পগ্গয্হহং তদা;
সিৰসা অভিৱাদেসিং, তঞ্চাদাসিং মহেসিনো.
‘‘অহো বুদ্ধো অহো ধম্মো, অহো নো সত্থু সম্পদা;
বুদ্ধস্স আনুভাৱেন, ৱসুধাযং পকম্পথ.
‘‘তঞ্চ অচ্ছৰিযং দিস্ৱা, অব্ভুতং লোমহংসনং;
বুদ্ধে চিত্তং পসাদেমি, দ্ৱিপদিন্দম্হি তাদিনে.
‘‘সোহং চিত্তং পসাদেত্ৱা, দুস্সং দত্ৱান সত্থুনো;
সৰণঞ্চ উপাগচ্ছিং, সামচ্চো সপৰিজ্জনো.
‘‘একনৱুতিতো কপ্পে, যং কম্মমকৰিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘ইতো পন্নৰসে কপ্পে, সোড়সাসুং সুৱাহনা;
সত্তৰতনসম্পন্নো, চক্কৱত্তী মহব্বলা.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা যদেৱ সংৱেগৱত্থুং অঙ্কুসং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অঞ্ঞা অধিগতা, তস্স সংকিত্তনমুখেন অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো ‘‘চুতা পতন্তী’’তি গাথং অভাসি.
৬৩. তত্থ চুতাতি ভট্ঠা. পতন্তীতি অনুপতন্তি. পতিতাতি চৱনৱসেন ভূমিযং পতিতা, আকাসে ৱা সম্পতনৱসেন পতিতা. গিদ্ধাতি গেধং আপন্না. পুনৰাগতাতি পুনদেৱ উপগতা. চ-সদ্দো সব্বত্থ যোজেতব্বো. ইদং ৱুত্তং হোতি – পতন্তি অনুপতন্তি চ ইধ কুললা, ইতৰস্স মুখতো চুতা চ মংসপেসি, চুতা পন সা ভূমিযং পতিতা চ, গিদ্ধা গেধং আপন্না সব্বেৱ কুললা পুনৰাগতা. যথা চিমে কুললা, এৱং সংসাৰে পৰিব্ভমন্তা সত্তা যে কুসলধম্মতো চুতা, তে পতন্তি নিৰযাদীসু, এৱং পতিতা চ, সম্পত্তিভৱে ঠিতা তত্থ কামসুখানুযোগৱসেন কামভৱে ৰূপাৰূপভৱেসু চ ভৱনিকন্তিৱসেন গিদ্ধা চ পুনৰাগতা ভৱতো অপৰিমুত্তত্তা তেন তেন ভৱগামিনা কম্মেন তং তং ভৱসঞ্ঞিতং দুক্খং আগতা এৱ, এৱংভূতা ইমে সত্তা. মযা পন কতং কিচ্চং পৰিঞ্ঞাদিভেদং সোড়সৱিধম্পি কিচ্চং কতং, ন দানি তং কাতব্বং অত্থি. ৰতং ৰম্মং ৰমিতব্বং অৰিযেহি সব্বসঙ্খতৱিনিস্সটং নিব্বানং ৰতং অভিৰতং ৰম্মং. তেন চ সুখেনন্ৱাগতং সুখং ফলসমাপত্তিসুখেন অনুআগতং উপগতং অচ্চন্তসুখং নিব্বানং, সুখেন ৱা সুখাপটিপদাভূতেন ৱিপস্সনাসুখেন মগ্গসুখেন চ অন্ৱাগতং ফলসুখং নিব্বানসুখঞ্চাতি অত্থো ৱেদিতব্বো.
পক্খত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. ৱিমলকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
দুমৱ্হযায উপ্পন্নোতি ৱিমলকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো ইতো একনৱুতে কপ্পে ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে ৱিভৱসম্পন্নে কুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৱসং ৱিপস্সিং ভগৱন্তং মহতিযা পৰিসায পৰিৱুতং ধম্মং দেসেন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো চতূহি সুৱণ্ণপুপ্ফেহি পূজেসি. ভগৱা তস্স পসাদসংৱড্ঢনত্থং তথাৰূপং ইদ্ধাভিসঙ্খাৰং অভিসঙ্খাৰেসি, যথা সুৱণ্ণাভা সকলং তং পদেসং ওত্থৰতি. তং দিস্ৱা ভিয্যোসোমত্তায পসন্নমানসো হুত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা তং নিমিত্তং গহেত্ৱা অত্তনো গেহং গন্ত্ৱা বুদ্ধাৰম্মণং পীতিং অৱিজহন্তো কেনচি ৰোগেন কালং কত্ৱা তুসিতেসু উপপন্নো অপৰাপৰং পুঞ্ঞানি কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজানং বিম্বিসাৰং পটিচ্চ অম্বপালিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. ৰাজা হি বিম্বিসাৰো তৰুণকালে অম্বপালিযা ৰূপসম্পত্তিং সুত্ৱা সঞ্জাতাভিলাসো কতিপযমনুস্সপৰিৱাৰো অঞ্ঞাতকৱেসেন ৱেসালিং গন্ত্ৱা একৰত্তিং তায সংৱাসং কপ্পেসি. তদা অযং তস্সা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং অগ্গহেসি. সা চ গব্ভস্স পতিট্ঠিতভাৱং তস্স আৰোচেসি. ৰাজাপি অত্তানং জানাপেত্ৱা দাতব্বযুত্তকং দত্ৱা পক্কামি. সা গব্ভস্স পৰিপাকমন্ৱায পুত্তং ৱিজাযি, ‘‘ৱিমলো’’তিস্স নামং অহোসি, পচ্ছা ৱিমলকোণ্ডঞ্ঞোতি পঞ্ঞাযিত্থ. সো ৱযপ্পত্তো ভগৱতো ৱেসালিগমনে বুদ্ধানুভাৱং দিস্ৱা পসন্নমানসো পব্বজিত্ৱা কতপুব্বকিচ্চো ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১২.৪০-৪৮) –
‘‘ৱিপস্সী নাম ভগৱা, লোকজেট্ঠো নৰাসভো;
নিসিন্নো জনকাযস্স, দেসেসি অমতং পদং.
‘‘তস্সাহং ধম্মং সুত্ৱান, দ্ৱিপদিন্নস্স তাদিনো;
সোণ্ণপুপ্ফানি চত্তাৰি, বুদ্ধস্স অভিৰোপযিং.
‘‘সুৱণ্ণচ্ছদনং আসি, যাৱতা পৰিসা তদা;
বুদ্ধাভা চ সুৱণ্ণাভা, আলোকো ৱিপুলো অহু.
‘‘উদগ্গচিত্তো সুমনো, ৱেদজাতো কতঞ্জলী;
ৱিত্তিসঞ্জননো তেসং, দিট্ঠধম্মসুখাৱহো.
‘‘আযাচিত্ৱান সম্বুদ্ধং, ৱন্দিত্ৱান চ সুব্বতং;
পামোজ্জং জনযিত্ৱান, সকং ভৱনুপাগমিং.
‘‘ভৱনে উপৱিট্ঠোহং, বুদ্ধসেট্ঠং অনুস্সৰিং;
তেন চিত্তপ্পসাদেন, তুসিতং উপপজ্জহং.
‘‘একনৱুতিতো কপ্পে, যং পুপ্ফমভিৰোপযিং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘সোড়সাসিংসু ৰাজানো, নেমিসম্মতনামকা;
তেতালীসে ইতো কপ্পে, চক্কৱত্তী মহব্বলা.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা অঞ্ঞাপদেসেন অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো ‘‘দুমৱ্হযাযা’’তি গাথং অভাসি.
৬৪. তত্থ দুমৱ্হযাযাতি দুমেন অম্বেন অৱ্হাতব্বায, অম্বপালিযাতি অত্থো. আধাৰে চেতং ভুম্মৱচনং. উপ্পন্নোতি তস্সা কুচ্ছিযং উপ্পন্নো উপ্পজ্জমানো চ. জাতো পণ্ডৰকেতুনাতি ধৱলৱত্থধজত্তা ‘‘পণ্ডৰকেতূ’’তি পঞ্ঞাতেন বিম্বিসাৰৰঞ্ঞা হেতুভূতেন জাতো, তং পটিচ্চ নিব্বত্তোতি অত্থো. উপ্পন্নোতি ৱা পঠমাভিনিব্বত্তিদস্সনং. ততো হি জাতোতি অভিজাতিদস্সনং. ৱিজাযনকালতো পট্ঠায হি লোকে জাতৱোহাৰো. এত্থ চ ‘‘দুমৱ্হযায উপ্পন্নো’’তি ইমিনা অত্তুক্কংসনভাৱং অপনেতি, অনেকপতিপুত্তানম্পি ৱিসেসাধিগমসম্ভৱঞ্চ দীপেতি. ‘‘জাতো পণ্ডৰকেতুনা’’তি ইমিনা ৱিঞ্ঞাতপিতিকদস্সনেন পৰৱম্ভনং অপনেতি. কেতুহাতি মানপ্পহাযী. মানো হি উণ্ণতিলক্খণত্তা কেতু ৱিযাতি কেতু. তথা হি সো ‘‘কেতুকম্যতাপচ্চুপট্ঠানো’’তি ৱুচ্চতি. কেতুনাযেৱাতি পঞ্ঞায এৱ. পঞ্ঞা হি অনৱজ্জধম্মেসু অচ্চুগ্গতট্ঠেন মাৰসেনপ্পমদ্দনেন পুব্বঙ্গমট্ঠেন চ অৰিযানং ধজা নাম. তেনাহ ‘‘ধম্মো হি ইসিনং ধজো’’তি (সং. নি. ২.২৪১; অ. নি. ৪.৪৮; জা. ২.২১.৪৯৪). মহাকেতুং পধংসযীতি মহাৱিসযতায মহন্তা, সেয্যমানজাতিমানাদিভেদতো বহৱো চ মানপ্পকাৰা, ইতৰে চ কিলেসধম্মা সমুস্সিতট্ঠেন কেতু এতস্সাতি মহাকেতু মাৰো পাপিমা. তং বলৱিধমনৱিসযাতিক্কমনৱসেন অভিভৱি নিব্বিসেৱনং অকাসীতি. ‘‘মহাকেতুং পধংসযী’’তি অত্তানং পৰং ৱিয দস্সেন্তো অঞ্ঞাপদেসেন অৰহত্তং ব্যাকাসি.
ৱিমলকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. উক্খেপকতৱচ্ছত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
উক্খেপকতৱচ্ছস্সাতি আযস্মতো উক্খেপকতৱচ্ছত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি কিৰ পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো ইতো চতুনৱুতে কপ্পে সিদ্ধত্থস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থাৰং উদ্দিস্স মাড়ং কৰোন্তস্স পূগস্স একত্থম্ভং অলভন্তস্স থম্ভং দত্ৱা সহাযকিচ্চং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা অপৰাপৰং পুঞ্ঞানি কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং অঞ্ঞতৰস্স ব্ৰাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি, ৱচ্ছোতিস্স গোত্ততো আগতনামং. সো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা কোসলৰট্ঠে গামকাৱাসে ৱসন্তো আগতাগতানং ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মং পৰিযাপুণাতি. ‘‘অযং ৱিনযো ইদং সুত্তন্তং অযং অভিধম্মো’’তি পন পৰিচ্ছেদং ন জানাতি. অথেকদিৱসং আযস্মন্তং ধম্মসেনাপতিং পুচ্ছিত্ৱা যথাপৰিচ্ছেদং সব্বং সল্লক্খেসি. ধম্মসঙ্গীতিযা পুব্বেপি পিটকাদিসমঞ্ঞা পৰিযত্তিসদ্ধম্মে ৱৱত্থিতা এৱ, যতো ভিক্খূনং ৱিনযধৰাদিৱোহাৰো. সো তেপিটকং বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হন্তো পৰিপুচ্ছন্তো তত্থ ৱুত্তে ৰূপাৰূপধম্মে সল্লক্খেত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা সম্মসন্তো নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.২.১৩-২৬) –
‘‘সিদ্ধত্থস্স ভগৱতো, মহাপূগগণো অহু;
সৰণং গতা চ তে বুদ্ধং, সদ্দহন্তি তথাগতং.
‘‘সব্বে সঙ্গম্ম মন্তেত্ৱা, মাড়ং কুব্বন্তি সত্থুনো;
একত্থম্ভং অলভন্তা, ৱিচিনন্তি ব্ৰহাৱনে.
‘‘তেহং অৰঞ্ঞে দিস্ৱান, উপগম্ম গণং তদা;
অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱান, পটিপুচ্ছিং গণং অহং.
‘‘তে মে পুট্ঠা ৱিযাকংসু, সীলৱন্তো উপাসকা;
মাড়ং মযং কত্তুকামা, একত্থম্ভো ন লব্ভতি.
‘‘একত্থম্ভং মমং দেথ, অহং দস্সামি সত্থুনো;
আহৰিস্সামহং থম্ভং, অপ্পোস্সুক্কা ভৱন্তু তে.
‘‘তে মে থম্ভং পৱেচ্ছিংসু, পসন্না তুট্ঠমানসা;
ততো পটিনিৱত্তিত্ৱা, অগমংসু সকং ঘৰং.
‘‘অচিৰং গতে পূগগণে, থম্ভং অহাসহং তদা;
হট্ঠো হট্ঠেন চিত্তেন, পঠমং উস্সপেসহং.
‘‘তেন চিত্তপ্পসাদেন, ৱিমানং উপপজ্জহং;
উব্বিদ্ধং ভৱনং ময্হং, সত্তভূমং সমুগ্গতং.
‘‘ৱজ্জমানাসু ভেৰীসু, পৰিচাৰেমহং সদা;
পঞ্চপঞ্ঞাসকপ্পম্হি, ৰাজা আসিং যসোধৰো.
‘‘তত্থাপি ভৱনং ময্হং, সত্তভূমং সমুগ্গতং;
কূটাগাৰৱৰূপেতং, একত্থম্ভং মনোৰমং.
‘‘একৱীসতিকপ্পম্হি, উদেনো নাম খত্তিযো;
তত্ৰাপি ভৱনং ময্হং, সত্তভূমং সমুগ্গতং.
‘‘যং যং যোনুপপজ্জামি, দেৱত্তং অথ মানুসং;
অনুভোমি সুখং সব্বং, একত্থম্ভস্সিদং ফলং.
‘‘চতুন্নৱুতিতো কপ্পে, যং থম্ভমদদং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, একত্থম্ভস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা কতকিচ্চত্তা অকিলাসুভাৱে ঠিতো অত্তনো সন্তিকং উপগতানং গহট্ঠপব্বজিতানং অনুকম্পং উপাদায তেপিটকং বুদ্ধৱচনং ৱীমংসিত্ৱা ধম্মং দেসেসি. দেসেন্তো চ একদিৱসং অত্তানং পৰং ৱিয কত্ৱা দস্সেন্তো –
৬৫. ‘‘উক্খেপকতৱচ্ছস্স, সঙ্কলিতং বহূহি ৱস্সেহি;
তং ভাসতি গহট্ঠানং, সুনিসিন্নো উড়াৰপামোজ্জো’’তি. – গাথং অভাসি;
তত্থ উক্খেপকতৱচ্ছস্সাতি কতউক্খেপৱচ্ছস্স, ভিক্খুনো সন্তিকে ৱিসুং ৱিসুং উগ্গহিতং ৱিনযপদেসং সুত্তপদেসং অভিধম্মপদেসঞ্চ যথাপৰিচ্ছেদং ৱিনযসুত্তাভিধম্মানংযেৱ উপৰি খিপিত্ৱা সজ্ঝাযনৱসেন তত্থ তত্থেৱ পক্খিপিত্ৱা ঠিতৱচ্ছেনাতি অত্থো কৰণত্থে হি ইদং সামিৱচনং. সঙ্কলিতং বহূহি ৱস্সেহীতি বহুকেহি সংৱচ্ছৰেহি সম্পিণ্ডনৱসেন হদযে ঠপিতং. ‘‘সঙ্খলিত’’ন্তিপি পাঠো, সঙ্খলিতং ৱিয কতং একাবদ্ধৱসেন ৱাচুগ্গতং কতং. যং বুদ্ধৱচনন্তি ৱচনসেসো. তন্তি তং পৰিযত্তিধম্মং ভাসতি কথেতি. গহট্ঠানন্তি তেসং যেভুয্যতায ৱুত্তং. সুনিসিন্নোতি তস্মিং ধম্মে সম্মা নিচ্চলো নিসিন্নো, লাভসক্কাৰাদিং অপচ্চাসীসন্তো কেৱলং ৱিমুত্তাযতনসীসেযেৱ ঠত্ৱা কথেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘উড়াৰপামোজ্জো’’তি ফলসমাপত্তিসুখৱসেন ধম্মদেসনাৱসেনেৱ চ উপ্পন্নউড়াৰপামোজ্জোতি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘যথা যথাৱুসো ভিক্খু, যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতি তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জ’’ন্তিআদি (দী. নি. ৩.৩৫৫).
উক্খেপকতৱচ্ছত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. মেঘিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
অনুসাসি মহাৱীৰোতি আযস্মতো মেঘিযত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে কুসলবীজানি ৰোপেন্তো ইতো একনৱুতে কপ্পে ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পাপুণি. তস্মিঞ্চ সমযে ৱিপস্সী ভগৱা বুদ্ধকিচ্চস্স পৰিযোসানমাগম্ম আযুসঙ্খাৰং ওস্সজ্জি. তেন পথৱীকম্পাদীসু উপ্পন্নেসু মহাজনো ভীততসিতো অহোসি. অথ নং ৱেস্সৱণো মহাৰাজা তমত্থং ৱিভাৱেত্ৱা সমস্সাসেসি. তং সুত্ৱা মহাজনো সংৱেগপ্পত্তো অহোসি. তত্থাযং কুলপুত্তো বুদ্ধানুভাৱং সুত্ৱা সত্থৰি সঞ্জাতগাৰৱবহুমানো উড়াৰং পীতিসোমনস্সং পটিসংৱেদেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৱত্থুস্মিং সাকিযৰাজকুলে নিব্বত্তি, তস্স মেঘিযোতি নামং অহোসি. সো ৱযপ্পত্তো সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৱা ভগৱন্তং উপট্ঠহন্তো ভগৱতি জালিকাযং ৱিহৰন্তে কিমিকালায নদিযা তীৰে ৰমণীযং অম্বৱনং দিস্ৱা তত্থ ৱিহৰিতুকামো দ্ৱে ৱাৰে ভগৱতা ৱাৰেত্ৱা ততিযৱাৰং ৱিস্সজ্জিতো তত্থ গন্ত্ৱা মিচ্ছাৱিতক্কমক্খিকাহি খজ্জমানো চিত্তসমাধিং অলভিত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা তমত্থং আৰোচেসি. অথস্স ভগৱা ‘‘অপৰিপক্কায, মেঘিয, চেতোৱিমুত্তিযা পঞ্চ ধম্মা পৰিপাকায সংৱত্তন্তী’’তিআদিনা (উদা. ৩১) ওৱাদং অদাসি. সো তস্মিং ওৱাদে ঠত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১২.৫৭-৬৫) –
‘‘যদা ৱিপস্সী লোকগ্গো, আযুসঙ্খাৰমোস্সজি;
পথৱী সম্পকম্পিত্থ, মেদনী জলমেখলা.
‘‘ওততং ৱিততং ময্হং, সুৱিচিত্তৱটংসকং;
ভৱনম্পি পকম্পিত্থ, বুদ্ধস্স আযুসঙ্খযে.
‘‘তাসো ময্হং সমুপ্পন্নো, ভৱনে সম্পকম্পিতে;
উপ্পাদো নু কিমত্থায, আলোকো ৱিপুলো অহু.
‘‘ৱেস্সৱণো ইধাগম্ম, নিব্বাপেসি মহাজনং;
পাণভূতে ভযং নত্থি, একগ্গা হোথ সংৱুতা.
‘‘অহো বুদ্ধো অহো ধম্মো, অহো নো সত্থু সম্পদা;
যস্মিং উপ্পজ্জমানম্হি, পথৱী সম্পকম্পতি.
‘‘বুদ্ধানুভাৱং কিত্তেত্ৱা, কপ্পং সগ্গম্হি মোদহং;
অৱসেসেসু কপ্পেসু, কুসলং চৰিতং মযা.
‘‘একনৱুতিতো কপ্পে, যং সঞ্ঞমলভিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধসঞ্ঞাযিদং ফলং.
‘‘ইতো চুদ্দসকপ্পম্হি, ৰাজা আসিং পতাপৱা;
সমিতো নাম নামেন, চক্কৱত্তী মহব্বলো.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.