১০. সীৱলিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

তে মে ইজ্ঝিংসু সঙ্কপ্পাতি আযস্মতো সীৱলিত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে হেট্ঠা ৱুত্তনযেন ৱিহাৰং গন্ত্ৱা পৰিসপৰিযন্তে ঠিতো ধম্মং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং লাভীনং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা ‘‘মযাপি অনাগতে এৱৰূপেন ভৱিতুং ৱট্টতী’’তি দসবলং নিমন্তেত্ৱা সত্তাহং সত্থু ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ মহাদানং দত্ৱা ‘‘ভগৱা অহং ইমিনা অধিকাৰকম্মেন অঞ্ঞং সম্পত্তিং ন পত্থেমি, অনাগতে পন একবুদ্ধস্স সাসনে অহম্পি তুম্হেহি সো এতদগ্গে ঠপিতভিক্খু ৱিয লাভীনং অগ্গো ভৱেয্য’’ন্তি পত্থনং অকাসি. সত্থা অনন্তৰাযং দিস্ৱা – ‘‘অযং তে পত্থনা অনাগতে গোতমবুদ্ধস্স সন্তিকে সমিজ্ঝিস্সতী’’তি ব্যাকৰিত্ৱা পক্কামি. সোপি কুলপুত্তো যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ৱিপস্সীবুদ্ধকালে বন্ধুমতীনগৰতো অৱিদূৰে একস্মিং গামকে পটিসন্ধিং গণ্হি. তস্মিং সমযে বন্ধুমতীনগৰৱাসিনো ৰঞ্ঞা সদ্ধিং সাকচ্ছিত্ৱা দসবলস্স দানং দেন্তি. তে একদিৱসং সব্বেৱ একতো হুত্ৱা দানং দেন্তা ‘‘কিং নু খো অম্হাকং দানমুখে নত্থী’’তি (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২০৭) মধুঞ্চ গুড়দধিঞ্চ ন অদ্দসংসু. তে ‘‘যতো কুতোচি আহৰিস্সামা’’তি জনপদতো নগৰপৱিসনমগ্গে পুৰিসং ঠপেসুং. তদা এস কুলপুত্তো অত্তনো গামতো গুড়দধিৱাৰকং গহেত্ৱা, ‘‘কিঞ্চিদেৱ আহৰিস্সামী’’তি নগৰং গচ্ছন্তো, ‘‘মুখং ধোৱিত্ৱা ধোতহত্থপাদো পৱিসিস্সামী’’তি ফাসুকট্ঠানং ওলোকেন্তো নঙ্গলসীসমত্তং নিম্মক্খিকং দণ্ডকমধুং দিস্ৱা ‘‘পুঞ্ঞেন মে ইদং উপ্পন্ন’’ন্তি গহেত্ৱা নগৰং পাৱিসি. নাগৰেহি ঠপিতপুৰিসো তং দিস্ৱা, ‘‘ভো পুৰিস, কস্সিমং আহৰসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘ন কস্সচি, সামি, ৱিক্কিণিতুং পন মে ইদং আভত’’ন্তি. ‘‘তেন হি, ভো, ইদং কহাপণং গহেত্ৱা এতং মধুঞ্চ গুড়দধিঞ্চ দেহী’’তি. সো চিন্তেসি – ‘‘ইদং ন বহুমূলং, অযঞ্চ একপ্পহাৰেনেৱ বহুং দেতি, ৱীমংসিতুং ৱট্টতী’’তি. ততো নং ‘‘নাহং একেন কহাপণেন দেমী’’তি আহ. ‘‘যদি এৱং দ্ৱে গহেত্ৱা দেহী’’তি. ‘‘দ্ৱীহিপি ন দেমী’’তি. এতেনুপাযেন ৱড্ঢেত্ৱা সহস্সং পাপুণি.

সো চিন্তেসি – ‘‘অতিৱড্ঢিতুং ন ৱট্টতি, হোতু তাৱ ইমিনা কত্তব্বকিচ্চং পুচ্ছিস্সামী’’তি. অথ নং আহ – ‘‘ইদং ন বহুং অগ্ঘনকং, ত্ৱঞ্চ বহুং দেসি, কেন কম্মেন ইদং গণ্হাসী’’তি. ‘‘ইধ, ভো, নগৰৱাসিনো ৰঞ্ঞা সদ্ধিং পটিৱিৰুজ্ঝিত্ৱা ৱিপস্সীদসবলস্স দানং দেন্তা ইদং দ্ৱযং দানমুখে অপস্সন্তা পৰিযেসন্তি, সচে ইদং দ্ৱযং ন লভিস্সন্তি, নাগৰানং পৰাজযো ভৱিস্সতি, তস্মা সহস্সং কত্ৱা গণ্হামী’’তি. ‘‘কিং পনেতং নাগৰানমেৱ ৱট্টতি, অঞ্ঞেসং দাতুং ন ৱট্টতী’’তি. ‘‘যস্স কস্সচি দাতুং অৱাৰিতমেত’’ন্তি. ‘‘অত্থি পন কোচি নাগৰানং দানে একদিৱসং সহস্সং দাতা’’তি? ‘‘নত্থি, সম্মা’’তি. ‘‘ইমেসং পন দ্ৱিন্নং সহস্সগ্ঘনকভাৱং জানাসী’’তি? ‘‘আম, জানামী’’তি. ‘‘তেন হি গচ্ছ, নাগৰানং আচিক্খ ‘একো পুৰিসো ইমানি দ্ৱে মূলেন ন দেতি সহত্থেনেৱ দাতুকামো, তুম্হে ইমেসং দ্ৱিন্নং কাৰণা নিব্বিতক্কা হোথা’তি, ত্ৱং পন মে ইমস্মিং দানমুখে জেট্ঠকভাৱস্স কাযসক্খী হোহী’’তি. সো পৰিব্বযত্থং গহিতমাসকেন পঞ্চকটুকং গহেত্ৱা চুণ্ণং কত্ৱা দধিতো কঞ্জিযং গহেত্ৱা তত্থ মধুপটলং পীড়েত্ৱা পঞ্চকটুকচুণ্ণেন যোজেত্ৱা একস্মিং পদুমিনিপত্তে পক্খিপিত্ৱা তং সংৱিদহিত্ৱা আদায দসবলস্স অৱিদূৰট্ঠানে নিসীদি মহাজনেন আহৰিযমানস্স সক্কাৰস্স অৱিদূৰে অত্তনো পত্তৱাৰং ওলোকযমানো, সো ওকাসং ঞত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ভগৱা অযং উপ্পন্নদুগ্গতপণ্ণাকাৰো, ইমং মে অনুকম্পং পটিচ্চ পটিগ্গণ্হথাতি. সত্থা তস্স অনুকম্পং পটিচ্চ চতুমহাৰাজদত্তিযেন সেলমযপত্তেন তং পটিগ্গহেত্ৱা যথা অট্ঠসট্ঠিযা ভিক্খুসতসহস্সস্স দিয্যমানং ন খীযতি, এৱং অধিট্ঠাসি. সো কুলপুত্তো নিট্ঠিতভত্তকিচ্চং ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং ঠিতো আহ – ‘‘দিট্ঠো মে, ভগৱা, অজ্জ বন্ধুমতীনগৰৱাসিকেহি তুম্হাকং সক্কাৰো আহৰিযমানো, অহম্পি ইমস্স কম্মস্স নিস্সন্দেন নিব্বত্তনিব্বত্তভৱে লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো ভৱেয্য’’ন্তি (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২০৭). সত্থা, ‘‘এৱং হোতু, কুলপুত্তা’’তি ৱত্ৱা তস্স চ নগৰৱাসীনঞ্চ ভত্তানুমোদনং কত্ৱা পক্কামি.

সোপি কুলপুত্তো যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সুপ্পৱাসায ৰাজধীতায কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায সাযং পাতঞ্চ পণ্ণাকাৰসতানি সকটেনাদায সুপ্পৱাসায উপনীযন্তি. অথ নং পুঞ্ঞৱীমংসনত্থং হত্থেন বীজপচ্ছিং ফুসাপেন্তি. একেকবীজতো সলাকসতম্পি সলাকসহস্সম্পি নিগ্গচ্ছতি. একেককৰীসখেত্তে পণ্ণাসম্পি সট্ঠিপি সকটপ্পমাণানি উপ্পজ্জন্তি. কোট্ঠে পূৰণকালেপি কোট্ঠদ্ৱাৰং হত্থেন ফুসাপেন্তি. ৰাজধীতায পুঞ্ঞেন গণ্হন্তানং গহিতগহিতট্ঠানং পুন পূৰতি. পৰিপুণ্ণভত্তভাজনতোপি ‘‘ৰাজধীতায পুঞ্ঞ’’ন্তি ৱত্ৱা যস্স কস্সচি দেন্তানং যাৱ ন উক্কড্ঢন্তি, ন তাৱ ভত্তং খীযতি, দাৰকে কুচ্ছিগতেযেৱ সত্তৱস্সানি অতিক্কমিংসু.

গব্ভে পন পৰিপক্কে সত্তাহং মহাদুক্খং অনুভোসি. সা সামিকং আমন্তেত্ৱা, ‘‘পুৰে মৰণা জীৱমানাৱ দানং দস্সামী’’তি সত্থু সন্তিকং পেসেসি – ‘‘গচ্ছ, ইমং পৱত্তিং সত্থু আৰোচেত্ৱা সত্থাৰং নিমন্তেহি, যঞ্চ সত্থা ৱদেতি, তং সাধুকং উপলক্খেত্ৱা আগন্ত্ৱা ময্হং কথেহী’’তি. সো গন্ত্ৱা তস্সা সাসনং ভগৱতো আৰোচেসি. সত্থা, ‘‘সুখিনী হোতু সুপ্পৱাসা কোলিযধীতা অৰোগা, অৰোগং পুত্তং ৱিজাযতূ’’তি (উদা. ১৮) আহ. ৰাজা তং সুত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা অত্তনো গামাভিমুখো পাযাসি. তস্স পুৰে আগমনাযেৱ সুপ্পৱাসায কুচ্ছিতো ধমকৰণা উদকং ৱিয গব্ভো নিক্খমি, পৰিৱাৰেত্ৱা নিসিন্নজনো অস্সুমুখোৱ হসিতুং আৰদ্ধো তুট্ঠপহট্ঠো মহাজনো ৰঞ্ঞো সাসনং আৰোচেতুং অগমাসি.

ৰাজা তেসং আগমনং দিস্ৱাৱ, ‘‘দসবলেন কথিতকথা নিপ্ফন্না ভৱিস্সতি মঞ্ঞে’’তি চিন্তেসি. সো আগন্ত্ৱা সত্থু সাসনং ৰাজধীতায আৰোচেসি. ৰাজধীতা তযা নিমন্তিতং জীৱিতভত্তমেৱ মঙ্গলভত্তং ভৱিস্সতি, গচ্ছ সত্তাহং দসবলং নিমন্তেহীতি. ৰাজা তথা অকাসি. সত্তাহং বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স মহাদানং পৱত্তযিংসু. দাৰকো সব্বেসং ঞাতীনং সন্তত্তং চিত্তং নিব্বাপেন্তো জাতোতি সীৱলিদাৰকোত্ৱেৱস্স নামং অকংসু. সো সত্তৱস্সানি গব্ভে ৱসিতত্তা জাতকালতো পট্ঠায সব্বকম্মক্খমো অহোসি. ধম্মসেনাপতি সাৰিপুত্তো সত্তমে দিৱসে তেন সদ্ধিং কথাসল্লাপং অকাসি. সত্থাপি ধম্মপদে গাথং অভাসি –

‘‘যোমং পলিপথং দুগ্গং, সংসাৰং মোহমচ্চগা;

তিণ্ণো পাৰঙ্গতো ঝাযী, অনেজো অকথংকথী;

অনুপাদায নিব্বুতো, তমহং ব্ৰূমি ব্ৰাহ্মণ’’ন্তি. (ধ. প. ৪১৪);

অথ নং থেৰো এৱমাহ – ‘‘কিং পন তযা এৱৰূপং দুক্খৰাসিং অনুভৱিত্ৱা পব্বজিতুং ন ৱট্টতী’’তি? ‘‘লভমানো পব্বজেয্যং, ভন্তে’’তি. সুপ্পৱাসা নং দাৰকং থেৰেন সদ্ধিং কথেন্তং দিস্ৱা ‘‘কিং নু খো মে পুত্তো ধম্মসেনাপতিনা সদ্ধিং কথেতী’’তি থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছি – ‘‘ময্হং পুত্তো তুম্হেহি সদ্ধিং কিং কথেতি, ভন্তে’’তি? ‘‘অত্তনা অনুভূতং গব্ভৱাসদুক্খং কথেত্ৱা, ‘তুম্হেহি অনুঞ্ঞাতো পব্বজিস্সামী’তি ৱদতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে, পব্বাজেথ ন’’ন্তি. থেৰো তং ৱিহাৰং নেত্ৱা তচপঞ্চককম্মট্ঠানং দত্ৱা পব্বাজেন্তো ‘‘সীৱলি, ন তুয্হং অঞ্ঞেন ওৱাদেন কম্মং অত্থি, তযা সত্ত ৱস্সানি অনুভূতদুক্খমেৱ পচ্চৱেক্খাহী’’তি. ‘‘ভন্তে, পব্বাজনমেৱ তুম্হাকং ভাৰো, যং পন মযা কাতুং সক্কা, তমহং জানিস্সামী’’তি. সো পন পঠমকেসৱট্টিযা ওহাৰণক্খণেযেৱ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি, দুতিযায ওহাৰণক্খণে সকদাগামিফলে, ততিযায অনাগামিফলে সব্বেসংযেৱ পন কেসানং ওৰোপনঞ্চ অৰহত্তসচ্ছিকিৰিযা চ অপচ্ছা অপুৰিমা অহোসি. তস্স পব্বজিতদিৱসতো পট্ঠায ভিক্খুসঙ্ঘস্স চত্তাৰো পচ্চযা যাৱতিচ্ছকং উপ্পজ্জন্তি. এৱং এত্থ ৱত্থু সমুট্ঠিতং.

অপৰভাগে সত্থা সাৱত্থিং অগমাসি. থেৰো সত্থাৰং অভিৱাদেত্ৱা, ‘‘ভন্তে, ময্হং পুঞ্ঞং ৱীমংসিস্সামি, পঞ্চ মে ভিক্খুসতানি দেথা’’তি আহ. ‘‘গণ্হ সীৱলী’’তি. সো পঞ্চসতে ভিক্খূ গহেত্ৱা হিমৱন্তাভিমুখং গচ্ছন্তো অটৱিমগ্গং গচ্ছতি, তস্স পঠমং দিট্ঠনিগ্ৰোধে অধিৱত্থা দেৱতা সত্তদিৱসানি দানং অদাসি. ইতি সো –

‘‘নিগ্ৰোধং পঠমং পস্সি, দুতিযং পণ্ডৱপব্বতং;

ততিযং অচিৰৱতিযং, চতুত্থং ৱৰসাগৰং.

‘‘পঞ্চমং হিমৱন্তং সো, ছট্ঠং ছদ্দন্তুপাগমি;

সত্তমং গন্ধমাদনং, অট্ঠমং অথ ৰেৱত’’ন্তি.

সব্বট্ঠানেসু সত্ত সত্ত দিৱসানেৱ দানং অদংসু. গন্ধমাদনপব্বতে পন নাগদত্তদেৱৰাজা নাম সত্তসু দিৱসেসু একদিৱসে খীৰপিণ্ডপাতং অদাসি, একদিৱসে সপ্পিপিণ্ডপাতং. ভিক্খুসঙ্ঘো আহ – ‘‘ইমস্স দেৱৰঞ্ঞো নেৱ ধেনুযো দুয্হমানা পঞ্ঞাযন্তি, ন দধিনিম্মথনং, কুতো তে দেৱৰাজ ইদং উপ্পজ্জতী’’তি. ‘‘ভন্তে কস্সপদসবলস্স কালে খীৰসলাকভত্তদানস্সেতং ফল’’ন্তি দেৱৰাজা আহ. অপৰভাগে সত্থা খদিৰৱনিযৰেৱতস্স পচ্চুগ্গমনং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা থেৰং অত্তনো সাসনে লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি.

এৱং লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তস্স পন ইমস্স থেৰস্স অৰহত্তপ্পত্তিং একচ্চে আচৰিযা এৱং ৱদন্তি – ‘‘হেট্ঠা ৱুত্তনযেন ধম্মসেনাপতিনা ওৱাদে দিন্নে যং মযা কাতুং সক্কা, তমহং জানিস্সামীতি পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানং গহেত্ৱা তং দিৱসংযেৱ অঞ্ঞতৰং ৱিৱিত্তং কুটিকং দিস্ৱা তং পৱিসিত্ৱা মাতুকুচ্ছিস্মিং সত্ত ৱস্সানি অত্তনা অনুভূতং দুক্খং অনুস্সৰিত্ৱা তদনুসাৰেন অতীতানাগতে তস্স অৱেক্খন্তস্স আদিত্তা ৱিয তযো ভৱা উপট্ঠহিংসু. ঞাণস্স পৰিপাকং গতত্তা ৱিপস্সনাৱীথিং ওতৰি, তাৱদেৱ মগ্গপ্পটিপাটিযা সব্বেপি আসৱে খেপেন্তো অৰহত্তং পাপুণী’’তি. উভযথাপি থেৰস্স অৰহত্তপ্পত্তিযেৱ পকাসিতা. থেৰো পন পভিন্নপটিসম্ভিদো ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১২.৩১-৩৯) –

‘‘ৱৰুণো নাম নামেন, দেৱৰাজা অহং তদা;

উপট্ঠহেসিং সম্বুদ্ধং, সযোগ্গবলৱাহনো.

‘‘নিব্বুতে লোকনাথম্হি, অত্থদস্সীনৰুত্তমে;

তূৰিযং সব্বমাদায, অগমং বোধিমুত্তমং.

‘‘ৱাদিতেন চ নচ্চেন, সম্মতাড়সমাহিতো;

সম্মুখা ৱিয সম্বুদ্ধং, উপট্ঠিং বোধিমুত্তমং.

‘‘উপট্ঠহিত্ৱা তং বোধিং, ধৰণীৰুহপাদপং;

পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱান, তত্থ কালঙ্কতো অহং.

‘‘সককম্মাভিৰদ্ধোহং, পসন্নো বোধিমুত্তমে;

তেন চিত্তপ্পসাদেন, নিম্মানং উপপজ্জহং.

‘‘সট্ঠিতূৰিযসহস্সানি, পৰিৱাৰেন্তি মং সদা;

মনুস্সেসু চ দেৱেসু, ৱত্তমানং ভৱাভৱে.

‘‘তিৱিধগ্গী নিব্বুতা ময্হং, ভৱা সব্বে সমূহতা;

ধাৰেমি অন্তিমং দেহং, সম্মাসম্বুদ্ধসাসনে.

‘‘সুবাহূ নাম নামেন, চতুত্তিংসাসু খত্তিযা;

সত্তৰতনসম্পন্না, পঞ্চকপ্পসতে ইতো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদনেন পীতিৱেগেন উদানেন্তো ‘‘তে মে ইজ্ঝিংসু সঙ্কপ্পা’’তি গাথং অভাসি.

৬০. তত্থ তে মে ইজ্ঝিংসু সঙ্কপ্পা, যদত্থো পাৱিসিং কুটিং, ৱিজ্জাৱিমুত্তিং পচ্চেসন্তি যে পুব্বে মযা কামসঙ্কপ্পাদীনং সমুচ্ছেদকৰা নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদযো অভিপত্থিতাযেৱ ‘‘কদা নু খ্ৱাহং তদাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সামি, যদৰিযা এতৰহি উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তী’’তি, ৱিমুত্তাধিপ্পাযসঞ্ঞিতা ৱিমুত্তিং উদ্দিস্স সঙ্কপ্পা মনোৰথা অভিণ্হসো অপ্পমত্তা যদত্থো যংপযোজনো যেসং নিপ্ফাদনত্থং কুটিং সুঞ্ঞাগাৰং ৱিপস্সিতুং পাৱিসিং তিস্সো ৱিজ্জা ফলৱিমুত্তিঞ্চ পচ্চেসন্তো, গৱেসন্তো তে মে ইজ্ঝিংসু তে সব্বেৱ ইদানি ময্হং ইজ্ঝিংসু সমিজ্ঝিংসু, নিপ্ফন্নকুসলসঙ্কপ্পো পৰিপুণ্ণমনোৰথো জাতোতি অত্থো. তেসং সমিদ্ধভাৱং দস্সেতুং ‘‘মানানুসযমুজ্জহ’’ন্তি ৱুত্তং. যস্মা মানানুসযমুজ্জহং পজহিং সমুচ্ছিন্দিং, তস্মা তে মে সঙ্কপ্পা ইজ্ঝিংসূতি যোজনা. মানানুসযে হি পহীনে অপ্পহীনো নাম অনুসযো নত্থি, অৰহত্তঞ্চ অধিগতমেৱ হোতীতি মানানুসযপ্পহানং যথাৱুত্তসঙ্কপ্পসমিদ্ধিযা কাৰণং কত্ৱা ৱুত্তং.

সীৱলিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ছট্ঠৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.