৬. ছট্ঠৱগ্গো

১. গোধিকাদিচতুত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

ৱস্সতি দেৱোতিআদিকা চতস্সো – গোধিকো, সুবাহু, ৱল্লিযো, উত্তিযোতি ইমেসং চতুন্নং থেৰানং গাথা. কা উপ্পত্তি? ইমেপি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰা তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তা ইতো চতুনৱুতে কপ্পে সিদ্ধত্থস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং সহাযা হুত্ৱা ৱিচৰিংসু. তেসু একো সিদ্ধত্থং ভগৱন্তং পিণ্ডায চৰন্তং দিস্ৱা কটচ্ছুভিক্খং অদাসি. দুতিযো পসন্নচিত্তো হুত্ৱা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গণ্হি. ততিযো পসন্নচিত্তো একেন পুপ্ফহত্থেন ভগৱন্তং পূজেসি. চতুত্থো সুমনপুপ্ফেহি পূজমকাসি. এৱং তে সত্থৰি চিত্তং পসাদেত্ৱা পসুতেন তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা পুন অপৰাপৰং পুঞ্ঞানি কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো কস্সপস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা সহাযকা হুত্ৱা সাসনে পব্বজিত্ৱা সমণধম্মং কত্ৱা অম্হাকং ভগৱতো কালে পাৱাযং চতুন্নং মল্লৰাজানং পুত্তা হুত্ৱা নিব্বত্তিংসু. তেসং গোধিকো, সুবাহু, ৱল্লিযো, উত্তিযোতি নামানি অকংসু. অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযসহাযা অহেসুং. তে কেনচিদেৱ কৰণীযেন কপিলৱত্থুং অগমংসু. তস্মিঞ্চ সমযে সত্থা কপিলৱত্থুং গন্ত্ৱা নিগ্ৰোধাৰামে ৱসন্তো যমকপাটিহাৰিযং দস্সেত্ৱা সুদ্ধোদনপ্পমুখে সক্যৰাজানো দমেসি. তদা তেপি চত্তাৰো মল্লৰাজপুত্তা পাটিহাৰিযং দিস্ৱা লদ্ধপ্পসাদা পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনাকম্মং কৰোন্তা নচিৰস্সেৱ সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণিংসু. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১১.১-২৩) –

‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণং সম্বুদ্ধং, আহুতীনং পটিগ্গহং;

পৱৰা অভিনিক্খন্তং, ৱনা নিব্বনমাগতং.

‘‘কটচ্ছুভিক্খং পাদাসিং, সিদ্ধত্থস্স মহেসিনো;

পঞ্ঞায উপসন্তস্স, মহাৱীৰস্স তাদিনো.

‘‘পদেনানুপদাযন্তং, নিব্বাপেন্তে মহাজনং;

উড়াৰা ৱিত্তি মে জাতা, বুদ্ধে আদিচ্চবন্ধুনে.

‘‘চতুন্নৱুতিতো কপ্পে, যং দানমদদিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, ভিক্খাদানস্সিদং ফলং.

‘‘সত্তাসীতিম্হিতো কপ্পে, মহাৰেণুসনামকা;

সত্তৰতনসম্পন্না, সত্তেতে চক্কৱত্তিনো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

গোধিকো থেৰো.

‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণং সম্বুদ্ধং, নিসভাজানিযং যথা;

তিধাপভিন্নং মাতঙ্গং, কুঞ্জৰংৱ মহেসিনং.

‘‘ওভাসেন্তং দিসা সব্বা, উড়ুৰাজংৱ পূৰিতং;

ৰথিযং পটিপজ্জন্তং, লোকজেট্ঠং অপস্সহং.

‘‘ঞাণে চিত্তং পসাদেত্ৱা, পগ্গহেত্ৱান অঞ্জলিং;

পসন্নচিত্তো সুমনো, সিদ্ধত্থমভিৱাদযিং.

‘‘চতুন্নৱুতিতো কপ্পে, যং কম্মমকৰিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, ঞাণসঞ্ঞাযিদং ফলং.

‘‘তেসত্ততিম্হিতো কপ্পে, সোড়সাসুং নৰুত্তমা;

সত্তৰতনসম্পন্না, চক্কৱত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

সুবাহুত্থেৰো.

‘‘তিৱৰাযং নিৱাসীহং, অহোসিং মালিকো তদা;

অদ্দসং ৱিৰজং বুদ্ধং, সিদ্ধত্থং লোকপূজিতং.

‘‘পসন্নচিত্তো সুমনো, পুপ্ফহত্থমদাসহং;

যত্থ যত্থুপপজ্জামি, তস্স কম্মস্স ৱাহসা.

‘‘অনুভোমি ফলং ইট্ঠং, পুব্বে সুকতমত্তনো;

পৰিক্খিত্তো সুমল্লেহি, পুপ্ফদানস্সিদং ফলং.

‘‘চতুন্নৱুতিতো কপ্পে, যং পুপ্ফমভিৰোপযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, পুপ্ফপূজাযিদং ফলং.

‘‘চতুন্নৱুতুপাদায, ঠপেত্ৱা ৱত্তমানকং;

পঞ্চৰাজসতা তত্থ, নজ্জসমসনামকা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

ৱল্লিযো থেৰো.

‘‘সিদ্ধত্থস্স ভগৱতো, জাতিপুপ্ফমদাসহং;

পাদেসু সত্ত পুপ্ফানি, হাসেনোকিৰিতানি মে.

‘‘তেন কম্মেনহং অজ্জ, অভিভোমি নৰামৰে;

ধাৰেমি অন্তিমং দেহং, সম্মাসম্বুদ্ধসাসনে.

‘‘চতুন্নৱুতিতো কপ্পে, যং পুপ্ফমভিৰোপযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, পুপ্ফপূজাযিদং ফলং.

‘‘সমন্তগন্ধনামাসুং, তেৰস চক্কৱত্তিনো;

ইতো পঞ্চমকে কপ্পে, চাতুৰন্তা জনাধিপা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি. (অপ. থেৰ ১.১১.১-২৩);

উত্তিযো থেৰো.

অৰহত্তং পন পত্ৱা ইমে চত্তাৰোপি থেৰা লোকে পাকটা পঞ্ঞাতা ৰাজৰাজমহামত্তেহি সক্কতা গৰুকতা হুত্ৱা অৰঞ্ঞে সহেৱ ৱিহৰন্তি. অথেকদা ৰাজা বিম্বিসাৰো তে চত্তাৰো থেৰে ৰাজগহং উপগতে উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা তেমাসং ৱস্সাৱাসত্থায নিমন্তেত্ৱা তেসং পাটিযেক্কং কুটিকাযো কাৰেত্ৱা সতিসম্মোসেন ন ছাদেসি. থেৰা অচ্ছন্নাসু কুটিকাসু ৱিহৰন্তি. ৱস্সকালে দেৱো ন ৱস্সতি. ৰাজা ‘‘কিং নু খো কাৰণং দেৱো ন ৱস্সতী’’তি চিন্তেন্তো, তং কাৰণং ঞত্ৱা, তা কুটিকাযো ছাদাপেত্ৱা, মত্তিকাকম্মং চিত্তকম্মঞ্চ কাৰাপেত্ৱা, কুটিকামহং কৰোন্তো মহতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানং অদাসি. থেৰা ৰঞ্ঞো অনুকম্পায কুটিকাযো পৱিসিত্ৱা মেত্তাসমাপত্তিযো সমাপজ্জিংসু. অথুত্তৰপাচীনদিসতো মহামেঘো উট্ঠহিত্ৱা থেৰানং সমাপত্তিতো ৱুট্ঠানক্খণেযেৱ ৱস্সিতুং আৰভি. তেসু গোধিকত্থেৰো সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায সহ মেঘগজ্জিতেন –

৫১. ‘‘ৱস্সতি দেৱো যথা সুগীতং, ছন্না মে কুটিকা সুখা নিৱাতা;

চিত্তং সুসমাহিতঞ্চ ময্হং, অথ চে পত্থযসি পৱস্স দেৱা’’তি. –

ইমং গাথং অভাসি.

তত্থ ৱস্সতীতি সিঞ্চতি ৱুট্ঠিধাৰং পৱেচ্ছতি. দেৱোতি মেঘো. যথা সুগীতন্তি সুন্দৰগীতং ৱিয গজ্জন্তোতি অধিপ্পাযো. মেঘো হি ৱস্সনকালে সতপটলসহস্সপটলো উট্ঠহিত্ৱা থনযন্তো ৱিজ্জুতা নিচ্ছাৰেন্তোৱ সোভতি, ন কেৱলো. তস্মা সিনিদ্ধমধুৰগম্ভীৰনিগ্ঘোসো ৱস্সতি দেৱোতি দস্সেতি. তেন সদ্দতো অনুপপীড়িতং আহ ‘‘ছন্না মে কুটিকা সুখা নিৱাতা’’তি. যথা ন দেৱো ৱস্সতি, এৱং তিণাদীহি ছাদিতা অযং মে কুটিকা, তেন ৱুট্ঠিৱস্সেন অনুপপীড়িতং আহ. পৰিভোগসুখস্স উতুসপ্পাযউতুসুখস্স চ সব্ভাৱতো সুখা. ফুসিতগ্গড়পিহিতৱাতপানতাহি ৱাতপৰিস্সযৰহিতা. উভযেনপি আৱাসসপ্পাযৱসেন অনুপপীড়িতং আহ. চিত্তং সুসমাহিতঞ্চ ময্হন্তি চিত্তঞ্চ মম সুট্ঠু সমাহিতং অনুত্তৰসমাধিনা নিব্বানাৰম্মণে সুট্ঠু অপ্পিতং, এতেন অব্ভন্তৰপৰিস্সযাভাৱতো অপ্পোস্সুক্কতং দস্সেতি. অথ চে পত্থযসীতি অথ ইদানি পত্থযসি চে, যদি ইচ্ছসি. পৱস্সাতি সিঞ্চ উদকং পগ্ঘৰ ৱুট্ঠিধাৰং পৱেচ্ছ. দেৱাতি মেঘং আলপতি.

গোধিকত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সুবাহুত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

৫২. ইতৰেহি ৱুত্তগাথাসু ততিযপদে এৱ ৱিসেসো. তত্থ সুবাহুনা ৱুত্তগাথাযং চিত্তং সুসমাহিতঞ্চ কাযেতি মম চিত্তং কৰজকাযে কাযগতাসতিভাৱনাৱসেন সুট্ঠু সমাহিতং সম্মদেৱ অপ্পিতং. অযঞ্হি থেৰো কাযগতাসতিভাৱনাৱসেন পটিলদ্ধঝানং পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তং সন্ধাযাহ ‘‘চিত্তং সুসমাহিতঞ্চ কাযে’’তি.

সুবাহুত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. ৱল্লিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

৫৩. ৱল্লিযত্থেৰগাথাযং তস্সং ৱিহৰামি অপ্পমত্তোতি তস্সং কুটিকাযং অপ্পমাদপটিপত্তিযা মত্থকং পাপিতত্তা অপ্পমত্তো অৰিযৱিহাৰূপসংহিতেন দিব্বৱিহাৰাদিসংহিতেন চ ইৰিযাপথৱিহাৰেন ৱিহৰামি, অত্তভাৱং পৱত্তেমীতি ৱুত্তং হোতি.

ৱল্লিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা

৪. উত্তিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

৫৪. উত্তিযত্থেৰেন ৱুত্তগাথাযং অদুতিযোতি অসহাযো, কিলেসসঙ্গণিকায গণসঙ্গণিকায চ ৱিৰহিতোতি অত্থো.

উত্তিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চতুন্নং থেৰানং গাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. অঞ্জনৱনিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

আসন্দিং কুটিকং কত্ৱাতি আযস্মতো অঞ্জনৱনিযত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে সুদস্সনো নাম মালাকাৰো হুত্ৱা সুমনপুপ্ফেহি ভগৱন্তং পূজেত্ৱা অঞ্ঞম্পি তত্থ তত্থ বহুং পুঞ্ঞং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো কস্সপস্স ভগৱতো সাসনে পব্বজিত্ৱা সমণধম্মং অকাসি. অথ ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৱেসালিযং ৱজ্জিৰাজকুলে নিব্বত্তিত্ৱা তস্স ৱযপ্পত্তকালে ৱজ্জিৰট্ঠে অৱুট্ঠিভযং ব্যাধিভযং অমনুস্সভযন্তি তীণি ভযানি উপ্পজ্জিংসু. তং সব্বং ৰতনসুত্তৱণ্ণনাযং (খু. পা. অট্ঠ. ৰতনসুত্তৱণ্ণনা; সু. নি. অট্ঠ. ১.ৰতনসুত্তৱণ্ণনা) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং. ভগৱতি পন ৱেসালিং পৱিট্ঠে ভযেসু চ ৱূপসন্তেসু সত্থু ধম্মদেসনায সম্বহুলানং দেৱমনুস্সানং ধম্মাভিসমযে চ জাতে অযং ৰাজকুমাৰো বুদ্ধানুভাৱং দিস্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজি. যথা চাযং এৱং অনন্তৰং ৱুচ্চমানা চত্তাৰোপি জনা. তেপি হি ইমস্স সহাযভূতা লিচ্ছৱিৰাজকুমাৰা এৱং ইমিনাৱ নীহাৰেন পব্বজিংসু. কস্সপসম্বুদ্ধকালেপি সহাযা হুত্ৱা ইমিনা সহেৱ পব্বজিত্ৱা সমণধম্মং অকংসু, পদুমুত্তৰস্সপি ভগৱতো পাদমূলে কুসলবীজৰোপনাদিং অকংসূতি. তত্থাযং কতপুব্বকিচ্চো সাকেতে অঞ্জনৱনে সুসানট্ঠানে ৱসন্তো উপকট্ঠায ৱস্সূপনাযিকায মনুস্সেহি ছড্ডিতং জিণ্ণকং আসন্দিং লভিত্ৱা তং চতূসু পাসাণেসু ঠপেত্ৱা উপৰি তিৰিযঞ্চ তিণাদীহি ছাদেত্ৱা দ্ৱাৰং যোজেত্ৱা ৱস্সং উপগতো. পঠমমাসেযেৱ ঘটেন্তো ৱাযমন্তো অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১১.২৪-২৮) –

‘‘সুদস্সনোতি নামেন, মালাকাৰো অহং তদা;

অদ্দসং ৱিৰজং বুদ্ধং, লোকজেট্ঠং নৰাসভং.

‘‘জাতিপুপ্ফং গহেত্ৱান, পূজযিং পদুমুত্তৰং;

ৱিসুদ্ধচক্খু সুমনো, দিব্বচক্খুং সমজ্ঝগং.

‘‘এতিস্সা পুপ্ফপূজায, চিত্তস্স পণিধীহি চ;

কপ্পানং সতসহস্সং, দুগ্গতিং নুপপজ্জহং.

‘‘সোড়সাসিংসু ৰাজানো, দেৱুত্তৰসনামকা;

ছত্তিংসম্হি ইতো কপ্পে, চক্কৱত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা ৱিমুত্তিসুখং পটিসংৱেদেন্তো সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায যথালদ্ধং সম্পত্তিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পীতিৱেগেন উদানেন্তো ‘‘আসন্দিং কুটিকং কত্ৱা’’তি গাথং অভাসি.

৫৫. তত্থ আসন্দিং কুটিকং কত্ৱাতি আসন্দী নাম দীঘপাদকং চতুৰস্সপীঠং, আযতং চতুৰস্সম্পি অত্থিযেৱ, যত্থ নিসীদিতুমেৱ সক্কা, ন নিপজ্জিতুং তং আসন্দিং কুটিকং কত্ৱা ৱাসত্থায হেট্ঠা ৱুত্তনযেন কুটিকং কত্ৱা যথা তত্থ নিসিন্নস্স উতুপৰিস্সযাভাৱেন সুখেন সমণধম্মং কাতুং সক্কা, এৱং কুটিকং কত্ৱা. এতেন পৰমুক্কংসগতং সেনাসনে অত্তনো অপ্পিচ্ছতং সন্তুট্ঠিঞ্চ দস্সেতি. ৱুত্তম্পি চেতং ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘পল্লঙ্কেন নিসিন্নস্স, জণ্ণুকেনাভিৱস্সতি;

অলং ফাসুৱিহাৰায, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো’’তি. (থেৰগা. ৯৮৫; মি. প. ৬.১.১);

অপৰে ‘‘আসন্দিকুটিক’’ন্তি পাঠং ৱত্ৱা ‘‘আসন্দিপ্পমাণং কুটিকং কত্ৱা’’তি অত্থং ৱদন্তি. অঞ্ঞে পন ‘‘আসননিসজ্জাদিগতে মনুস্সে উদ্দিস্স মঞ্চকস্স উপৰি কতকুটিকা আসন্দী নাম, তং আসন্দিং কুটিকং কত্ৱা’’তি অত্থং ৱদন্তি. ওগ্গয্হাতি ওগাহেত্ৱা অনুপৱিসিত্ৱা. অঞ্জনং ৱনন্তি এৱংনামকং ৱনং, অঞ্জনৱণ্ণপুপ্ফভাৱতো হি অঞ্জনা ৱুচ্চন্তি ৱল্লিযো, তব্বহুলতায তং ৱনং ‘‘অঞ্জনৱন’’ন্তি নামং লভি. অপৰে পন ‘‘অঞ্জনা নাম মহাগচ্ছা’’তি ৱদন্তি, তং অঞ্জনৱনং ওগ্গয্হ আসন্দিকং কুটিকং কত্ৱা তিস্সো ৱিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসনন্তি ৱিহৰতা মযাতি ৱচনসেসেনেৱ যোজনা. ইদমেৱ চ থেৰস্স অঞ্ঞাব্যাকৰণং অহোসীতি.

অঞ্জনৱনিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. কুটিৱিহাৰিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

কো কুটিকাযন্তি আযস্মতো কুটিৱিহাৰিত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো আকাসেন গচ্ছন্তস্স ‘‘উদকদানং দস্সামী’’তি সীতলং উদকং গহেত্ৱা পীতিসোমনস্সজাতো উদ্ধম্মুখো হুত্ৱা উক্খিপি. সত্থা তস্স অজ্ঝাসযং ঞত্ৱা পসাদসংৱড্ঢনত্থং আকাসে ঠিতোৱ সম্পটিচ্ছি. সো তেন অনপ্পকং পীতিসোমনস্সং পটিসংৱেদেসি. সেসং অঞ্জনৱনিযত্থেৰস্স ৱত্থুম্হি ৱুত্তসদিসমেৱ. অযং পন ৱিসেসো – অযং কিৰ ৱুত্তনযেন পব্বজিত্ৱা কতপুব্বকিচ্চো ৱিপস্সনং অনুযুঞ্জন্তো সাযং খেত্তসমীপেন গচ্ছন্তো দেৱে ফুসাযন্তে খেত্তপালকস্স পুঞ্ঞং তিণকুটিং দিস্ৱা পৱিসিত্ৱা তত্থ তিণসন্থাৰকে নিসীদি. নিসিন্নমত্তোৱ উতুসপ্পাযং লভিত্ৱা ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১১.২৯-৩৫) –

‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণং সম্বুদ্ধং, গচ্ছন্তং অনিলঞ্জসে;

ঘতাসনংৱ জলিতং, আদিত্তংৱ হুতাসনং.

‘‘পাণিনা উদকং গয্হ, আকাসে উক্খিপিং অহং;

সম্পটিচ্ছি মহাৱীৰো, বুদ্ধো কাৰুণিকো ইসি.

‘‘অন্তলিক্খে ঠিতো সত্থা, পদুমুত্তৰনামকো;

মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞায, ইমা গাথা অভাসথ.

‘‘ইমিনা দকদানেন, পীতিউপ্পাদনেন চ;

কপ্পসতসহস্সম্পি, দুগ্গতিং নুপপজ্জতি.

‘‘তেন কম্মেন দ্ৱিপদিন্দ, লোকজেট্ঠ নৰাসভ;

পত্তোম্হি অচলং ঠানং, হিত্ৱা জযপৰাজযং.

‘‘সহস্সৰাজনামেন, তযো তে চক্কৱত্তিনো;

পঞ্চসট্ঠিকপ্পসতে, চাতুৰন্তা জনাধিপা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা থেৰে তত্থ নিসিন্নে খেত্তপালকো আগন্ত্ৱা ‘‘কো কুটিকায’’ন্তি আহ. তং সুত্ৱা থেৰো ‘‘ভিক্খু কুটিকায’’ন্তিআদিমাহ. তযিদং খেত্তপালস্স থেৰস্স চ ৱচনং একজ্ঝং কত্ৱা –

৫৬. ‘‘কো কুটিকাযং ভিক্খু কুটিকাযং, ৱীতৰাগো সুসমাহিতচিত্তো;

এৱং জানাহি আৱুসো, অমোঘা তে কুটিকা কতা’’তি. –

তথাৰূপেন সঙ্গীতিং আৰোপিতং.

তত্থ কো কুটিকাযন্তি, ‘‘ইমিস্সং কুটিকাযং কো নিসিন্নো’’তি খেত্তপালস্স পুচ্ছাৱচনং. তস্স ভিক্খু কুটিকাযন্তি থেৰস্স পটিৱচনদানং. অথ নং অত্তনো অনুত্তৰদক্খিণেয্যভাৱতো তং কুটিপৰিভোগং অনুমোদাপেত্ৱা উড়াৰং তমেৱ পুঞ্ঞং পতিট্ঠাপেতুং ‘‘ৱীতৰাগো’’তিআদি ৱুত্তং. তস্সত্থো – একো ভিন্নকিলেসো ভিক্খু তে কুটিকাযং নিসিন্নো, ততো এৱ সো অগ্গমগ্গেন সব্বসো সমুচ্ছিন্নৰাগতায ৱীতৰাগো অনুত্তৰসমাধিনা নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা সুট্ঠু সমাহিতচিত্ততায সুসমাহিতচিত্তো, ইমঞ্চ অত্থং, আৱুসো খেত্তপাল, যথাহং ৱদামি, এৱং জানাহি সদ্দহ অধিমুচ্চস্সু. অমোঘা তে কুটিকা কতা তযা কতা কুটিকা অমোঘা অৱঞ্ঝা সফলা সউদ্ৰযা, যস্মা অৰহতা খীণাসৱেন পৰিভুত্তা. সচে ত্ৱং অনুমোদসি, তং তে ভৱিস্সতি দীঘৰত্তং হিতায সুখাযাতি.

তং সুত্ৱা খেত্তপালো ‘‘লাভা ৱত মে, সুলদ্ধং ৱত মে, যস্স মে কুটিকাযং এদিসো অয্যো পৱিসিত্ৱা নিসীদতী’’তি পসন্নচিত্তো অনুমোদন্তো অট্ঠাসি. ইমং পন তেসং কথাসল্লাপং ভগৱা দিব্বায সোতধাতুযা সুত্ৱা অনুমোদনঞ্চস্স ঞত্ৱা তম্ভাৱিনিং সম্পত্তিং ৱিভাৱেন্তো খেত্তপালং ইমাহি গাথাহি অজ্ঝভাসি –

‘‘ৱিহাসি কুটিযং ভিক্খু, সন্তচিত্তো অনাসৱো;

তেন কম্মৱিপাকেন, দেৱিন্দো ত্ৱং ভৱিস্সসি.

‘‘ছত্তিংসক্খত্তুং দেৱিন্দো, দেৱৰজ্জং কৰিস্সসি;

চতুত্তিংসক্খত্তুং চক্কৱত্তী, ৰাজা ৰট্ঠে ভৱিস্সসি;

ৰতনকুটি নাম পচ্চেকবুদ্ধো, ৱীতৰাগো ভৱিস্সসী’’তি.

কুটিকাযং লদ্ধৱিসেসত্তা পন থেৰস্স ততো পভুতি কুটিৱিহাৰীত্ৱেৱ সমঞ্ঞা উদপাদি. অযমেৱ চ থেৰস্স অঞ্ঞাব্যাকৰণগাথাপি অহোসীতি.

কুটিৱিহাৰিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. দুতিযকুটিৱিহাৰিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

অযমাহু পুৰাণিযাতি আযস্মতো কুটিৱিহাৰিত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো পসন্নমানসো পৰিড়াহকালে নড়ৱিলীৱেহি ৱিৰচিতং বীজনিং অদাসি. তং সত্থা অনুমোদনগাথায সম্পহংসেসি. সেসং যদেত্থ ৱত্তব্বং, তং অঞ্জনৱনিযত্থেৰৱত্থুম্হি ৱুত্তসদিসমেৱ. অযং পন ৱিসেসো – অযং কিৰ ৱুত্তনযেন পব্বজিত্ৱা অঞ্ঞতৰায পুৰাণকুটিকায ৱিহৰন্তো সমণধম্মং অচিন্তেত্ৱা, ‘‘অযং কুটিকা জিণ্ণা, অঞ্ঞং কুটিকং কাতুং ৱট্টতী’’তি নৱকম্মৱসেন চিত্তং উপ্পাদেসি. তস্স অত্থকামা দেৱতা সংৱেগজননত্থং ইমং উত্তানোভাসং গম্ভীৰত্থং ‘‘অযমাহু’’তি গাথমাহ.

৫৭. তত্থ অযন্তি আসন্নপচ্চক্খৱচনং. আহূতি অহোসীতি অত্থো. গাথাসুখত্থঞ্হি দীঘং কত্ৱা ৱুত্তং. পুৰাণিযাতি পুৰাতনী অদ্ধগতা. অঞ্ঞং পত্থযসে নৱং কুটিন্তি ইমিস্সা কুটিযা পুৰাণভাৱেন জিণ্ণতায ইতো অঞ্ঞং ইদানি নিব্বত্তনীযতায নৱং কুটিং পত্থযসে পত্থেসি আসীসসি. সব্বেন সব্বং পন আসং কুটিযা ৱিৰাজয পুৰাণিযং ৱিয নৱাযম্পি কুটিযং আসং তণ্হং অপেক্খং ৱিৰাজেহি, সব্বসো তত্থ ৱিৰত্তচিত্তো হোহি. কস্মা? যস্মা দুক্খা ভিক্খু পুন নৱা নাম কুটি ভিক্খু পুন ইদানি নিব্বত্তিযমানা দুক্খাৱহত্তা দুক্খা, তস্মা অঞ্ঞং নৱং দুক্খং অনুপ্পাদেন্তো যথানিব্বত্তাযং পুৰাণিযংযেৱ কুটিযং ঠত্ৱা অত্তনা কতব্বং কৰোহীতি. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – ত্ৱং, ভিক্খু, ‘‘অযং পুৰাণী তিণকুটিকা জিণ্ণা’’তি অঞ্ঞং নৱং তিণকুটিকং কাতুং ইচ্ছসি, ন সমণধম্মং, এৱং ইচ্ছন্তো পন ভাৱনায অননুযুঞ্জনেন পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিযা অনতিৱত্তনতো আযতিং অত্তভাৱকুটিম্পি পত্থেন্তো কাতুং ইচ্ছন্তোযেৱ নাম হোতি. সা পন নৱা তিণকুটি ৱিয কৰণদুক্খেন ততো ভিয্যোপি জৰামৰণসোকপৰিদেৱাদিদুক্খসংসট্ঠতায দুক্খা, তস্মা তিণকুটিযং ৱিয অত্তভাৱকুটিযং আসং অপেক্খং ৱিৰাজয সব্বসো তত্থ ৱিৰত্তচিত্তো হোহি, এৱং তে ৱট্টদুক্খং ন ভৱিস্সতীতি. দেৱতায চ ৱচনং সুত্ৱা থেৰো সংৱেগজাতো ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা ঘটেন্তো ৱাযমন্তো নচিৰস্সেৱ অৰহত্তে পতিট্ঠাসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১১.৩৬-৪৬) –

‘‘পদুমুত্তৰবুদ্ধস্স, লোকজেট্ঠস্স তাদিনো;

তিণত্থৰে নিসিন্নস্স, উপসন্তস্স তাদিনো.

‘‘নড়মালং গহেত্ৱান, বন্ধিত্ৱা বীজনিং অহং;

বুদ্ধস্স উপনামেসিং, দ্ৱিপদিন্দস্স তাদিনো.

‘‘পটিগ্গহেত্ৱা সব্বঞ্ঞূ, বীজনিং লোকনাযকো;

মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞায, ইমং গাথং অভাসথ.

‘‘যথা মে কাযো নিব্বাতি, পৰিড়াহো ন ৱিজ্জতি;

তথেৱ তিৱিধগ্গীহি, চিত্তং তৱ ৱিমুচ্চতু.

‘‘সব্বে দেৱা সমাগচ্ছুং, যে কেচি ৱননিস্সিতা;

সোস্সাম বুদ্ধৱচনং, হাসযন্তঞ্চ দাযকং.

‘‘নিসিন্নো ভগৱা তত্থ, দেৱসঙ্ঘপুৰক্খতো;

দাযকং সম্পহংসেন্তো, ইমা গাথা অভাসথ.

‘‘ইমিনা বীজনিদানেন, চিত্তস্স পণিধীহি চ;

সুব্বতো নাম নামেন, চক্কৱত্তী ভৱিস্সতি.

‘‘তেন কম্মাৱসেসেন, সুক্কমূলেন চোদিতো;

মালুতো নাম নামেন, চক্কৱত্তী ভৱিস্সতি.

‘‘ইমিনা বীজনিদানেন, সম্মানৱিপুলেন চ;

কপ্পসতসহস্সম্পি, দুগ্গতিং নুপপজ্জতি.

‘‘তিংসকপ্পসহস্সম্হি, সুব্বতা অট্ঠতিংস তে;

একূনতিংসসহস্সে, অট্ঠ মালুতনামকা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তে পন পতিট্ঠিতো ‘‘অযং মে অৰহত্তপ্পত্তিযা অঙ্কুসভূতা’’তি তমেৱ গাথং পচ্চুদাহাসি. সাযেৱ চ থেৰস্স অঞ্ঞাব্যাকৰণগাথা অহোসি. কুটিওৱাদেন লদ্ধৱিসেসত্তা চস্স কুটিৱিহাৰীত্ৱেৱ সমঞ্ঞা অহোসীতি.

দুতিযকুটিৱিহাৰিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. ৰমণীযকুটিকত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

ৰমণীযা মে কুটিকাতি আযস্মতো ৰমণীযকুটিকত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে কুসলবীজৰোপনং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইতো অট্ঠাৰসকপ্পসতমত্থকে অত্থদস্সিস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো বুদ্ধাৰহং আসনং ভগৱতো অদাসি. পুপ্ফেহি চ ভগৱন্তং পূজেত্ৱা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি. সেসং অঞ্জনৱনিযত্থেৰস্স ৱত্থুম্হি ৱুত্তসদিসমেৱ. অযং পন ৱিসেসো – অযং কিৰ ৱুত্তনযেন পব্বজিত্ৱা কতপুব্বকিচ্চো ৱজ্জিৰট্ঠে অঞ্ঞতৰস্মিং গামকাৱাসে কুটিকাযং ৱিহৰতি, সা হোতি কুটিকা অভিৰূপা দস্সনীযা পাসাদিকা সুপৰিকম্মকতভিত্তিভূমিকা আৰামপোক্খৰণিৰামণেয্যাদিসম্পন্না মুত্তাজালসদিসৱালিকাকিণ্ণভূমিভাগা থেৰস্স চ ৱত্তসম্পন্নতায সুসম্মট্ঠঙ্গণতাদিনা ভিয্যোসোমত্তায ৰমণীযতৰা হুত্ৱা তিট্ঠতি. সো তত্থ ৱিহৰন্তো ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নচিৰস্সেৱ অৰহত্তে পতিট্ঠাসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১১.৪৭-৫২) –

‘‘কাননং ৱনমোগ্গয্হ, অপ্পসদ্দং নিৰাকুলং;

সীহাসনং মযা দিন্নং, অত্থদস্সিস্স তাদিনো.

‘‘মালাহত্থং গহেত্ৱান, কত্ৱা চ নং পদক্খিণং;

সত্থাৰং পযিৰুপাসিত্ৱা, পক্কামিং উত্তৰামুখো.

‘‘তেন কম্মেন দ্ৱিপদিন্দ, লোকজেট্ঠ নৰাসভ;

সন্নিব্বাপেমি অত্তানং, ভৱা সব্বে সমূহতা.

‘‘অট্ঠাৰসকপ্পসতে, যং দানমদদিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, সীহাসনস্সিদং ফলং.

‘‘ইতো সত্তকপ্পসতে, সন্নিব্বাপকখত্তিযো;

সত্তৰতনসম্পন্নো, চক্কৱত্তী মহব্বলো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা থেৰে তত্থ ৱিহৰন্তে কুটিকায ৰমণীযভাৱতো ৱিহাৰপেক্খকা মনুস্সা ততো ততো আগন্ত্ৱা কুটিং পস্সন্তি. অথেকদিৱসং কতিপযা ধুত্তজাতিকা ইত্থিযো তত্থ গতা কুটিকায ৰমণীযভাৱং দিস্ৱা, ‘‘এত্থ ৱসন্তো অযং সমণো সিযা অম্হেহি আকড্ঢনীযহদযো’’তি অধিপ্পাযেন – ‘‘ৰমণীযং ৱো, ভন্তে, ৱসনট্ঠানং. মযম্পি ৰমণীযৰূপা পঠমযোব্বনে ঠিতা’’তি ৱত্ৱা ইত্থিকুত্তাদীনি দস্সেতুং আৰভিংসু. থেৰো অত্তনো ৱীতৰাগভাৱং পকাসেন্তো ‘‘ৰমণীযা মে কুটিকা, সদ্ধাদেয্যা মনোৰমা’’তি গাথং অভাসি.