২. খদিৰৱনিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
চালে উপচালেতি আযস্মতো খদিৰৱনিযৰেৱতত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পতি? অযং কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে হংসৱতীনগৰে তিত্থনাৱিককুলে নিব্বত্তিত্ৱা মহাগঙ্গায পযাগতিত্থে তিত্থনাৱাকম্মং কৰোন্তো একদিৱসং সসাৱকসঙ্ঘং ভগৱন্তং গঙ্গাতীৰং উপগতং দিস্ৱা পসন্নমানসো নাৱাসঙ্ঘাটং যোজেত্ৱা মহন্তেন পূজাসক্কাৰেন পৰতীৰং পাপেত্ৱা অঞ্ঞতৰং ভিক্খুং সত্থাৰা আৰঞ্ঞকানং অগ্গট্ঠানে ঠপিযমানং দিস্ৱা তদত্থং পত্থনং পট্ঠপেত্ৱা ভগৱতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ মহাদানং পৱত্তেসি. ভগৱা চ তস্স পত্থনায অৱজ্ঝভাৱং ব্যাকাসি. সো ততো পট্ঠায তত্থ তত্থ ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধৰট্ঠে নালকগামে ৰূপসাৰিযা ব্ৰাহ্মণিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তি. তং ৱযপ্পত্তং মাতাপিতৰো ঘৰবন্ধনেন বন্ধিতুকামা জাতা. সো সাৰিপুত্তত্থেৰস্স পব্বজিতভাৱং সুত্ৱা ‘‘ময্হং জেট্ঠভাতা অয্যো উপতিস্সো ইমং ৱিভৱং ছড্ডেত্ৱা পব্বজিতো, তেন ৱন্তং খেড়পিণ্ডং কথাহং পচ্ছা গিলিস্সামী’’তি জাতসংৱেগো পাসং অনুপগচ্ছনকমিগো ৱিয ঞাতকে ৱঞ্চেত্ৱা হেতুসম্পত্তিযা চোদিযমানো ভিক্খূনং সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মসেনাপতিনো কনিট্ঠভাৱং নিৱেদেত্ৱা অত্তনো পব্বজ্জায ছন্দং আৰোচেসি. ভিক্খূ তং পব্বাজেত্ৱা পৰিপুণ্ণৱীসতিৱস্সং উপসম্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানে নিযোজেসুং. সো কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা খদিৰৱনং পৱিসিত্ৱা, ‘‘অৰহত্তং পত্ৱা ভগৱন্তং ধম্মসেনাপতিঞ্চ পস্সিস্সামী’’তি ঘটেন্তো ৱাযমন্তো ঞাণস্স পৰিপাকগতত্তা নচিৰস্সেৱ ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১.৬২৮-৬৪৩) –
‘‘গঙ্গা ভাগীৰথী নাম, হিমৱন্তা পভাৱিতা;
কুতিত্থে নাৱিকো আসিং, ওৰিমে চ তৰিং অহং.
‘‘পদুমুত্তৰো নাযকো, সম্বুদ্ধো দ্ৱিপদুত্তমো;
ৱসীসতসহস্সেহি, গঙ্গাতীৰমুপাগতো.
‘‘বহূ নাৱা সমানেত্ৱা, ৱড্ঢকীহি সুসঙ্খতং;
নাৱায ছদনং কত্ৱা, পটিমানিং নৰাসভং.
‘‘আগন্ত্ৱান চ সম্বুদ্ধো, আৰূহি তঞ্চ নাৱকং;
ৱাৰিমজ্ঝে ঠিতো সত্থা, ইমা গাথা অভাসথ.
‘‘যো সো তাৰেসি সম্বুদ্ধং, সঙ্ঘঞ্চাপি অনাসৱং;
তেন চিত্তপ্পসাদেন, দেৱলোকে ৰমিস্সতি.
‘‘নিব্বত্তিস্সতি তে ব্যম্হং, সুকতং নাৱসণ্ঠিতং;
আকাসে পুপ্ফছদনং, ধাৰযিস্সতি সব্বদা.
‘‘অট্ঠপঞ্ঞাসকপ্পম্হি, তাৰকো নাম খত্তিযো;
চাতুৰন্তো ৱিজিতাৱী, চক্কৱত্তী ভৱিস্সতি.
‘‘সত্তপঞ্ঞাসকপ্পম্হি, চম্মকো নাম খত্তিযো;
উগ্গচ্ছন্তোৱ সূৰিযো, জোতিস্সতি মহব্বলো.
‘‘কপ্পসতসহস্সম্হি, ওক্কাককুলসম্ভৱো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.
‘‘তিদসা সো চৱিত্ৱান, মনুস্সত্তং গমিস্সতি;
ৰেৱতো নাম নামেন, ব্ৰহ্মবন্ধু ভৱিস্সতি.
‘‘অগাৰা নিক্খমিত্ৱান, সুক্কমূলেন চোদিতো;
গোতমস্স ভগৱতো, সাসনে পব্বজিস্সতি.
‘‘সো পচ্ছা পব্বজিত্ৱান, যুত্তযোগো ৱিপস্সকো;
সব্বাসৱে পৰিঞ্ঞায, নিব্বাযিস্সতিনাসৱো.
‘‘ৱীৰিযং মে ধুৰধোৰয্হং, যোগক্খেমাধিৱাহনং;
ধাৰেমি অন্তিমং দেহং, সম্মাসম্বুদ্ধসাসনে.
‘‘সতসহস্সে কতং কম্মং, ফলং দস্সেসি মে ইধ;
সুমুত্তো সৰৱেগোৱ, কিলেসে ঝাপযী মম.
‘‘ততো মং ৱননিৰতং, দিস্ৱা লোকন্তগূ মুনি;
ৱনৱাসিভিক্খূনগ্গং, পঞ্ঞপেসি মহামতি.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
ছড়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৱা থেৰো সত্থাৰং ধম্মসেনাপতিঞ্চ ৱন্দিতুং সেনাসনং সংসামেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায অনুপুব্বেন সাৱত্থিং পত্ৱা জেতৱনং পৱিসিত্ৱা সত্থাৰং ধম্মসেনাপতিঞ্চ ৱন্দিত্ৱা কতিপাহং জেতৱনে ৱিহাসি. অথ নং সত্থা অৰিযগণমজ্ঝে নিসিন্নো আৰঞ্ঞকানং ভিক্খূনং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং আৰঞ্ঞকানং যদিদং ৰেৱতো খদিৰৱনিযো’’তি (অ. নি. ১.১৯৮, ২০৩). সো অপৰভাগে অত্তনো জাতগামং গন্ত্ৱা ‘‘চালা, উপচালা, সীসূপচালা’’তি তিস্সন্নং ভগিনীনং পুত্তে ‘‘চালা, উপচালা, সীসূপচালা’’তি তযো ভাগিনেয্যে আনেত্ৱা পব্বাজেত্ৱা কম্মট্ঠানে নিযোজেসি. তে কম্মট্ঠানং অনুযুত্তা ৱিহৰন্তি. তস্মিঞ্চ সমযে থেৰস্স কোচিদেৱ আবাধো উপ্পন্নো. তং সুত্ৱা সাৰিপুত্তত্থেৰো ৰেৱতং ‘‘গিলানপুচ্ছনং অধিগমপুচ্ছনঞ্চ কৰিস্সামী’’তি উপগচ্ছি. ৰেৱতত্থেৰো ধম্মসেনাপতিং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং দিস্ৱা তেসং সামণেৰানং সতুপ্পাদনৱসেন ওৱদন্তো ‘‘চালে উপচালে’’তি গাথং অভাসি.
৪২. তত্থ চালে উপচালে সীসূপচালেতি তেসং আলপনং. ‘‘চালা, উপচালা, সীসূপচালা’’তি হি ইত্থিলিঙ্গৱসেন লদ্ধনামা তে তযো দাৰকা পব্বজিতাপি তথা ৱোহৰীযন্তি. ‘‘‘চালী, উপচালী, সীসূপচালী’তি তেসং নাম’’ন্তি চ ৱদন্তি. যদত্থং ‘‘চালা’’তিআদিনা আমন্তনং কতং, তং দস্সেন্তো ‘‘পতিস্সতা নু খো ৱিহৰথা’’তি ৱত্ৱা তত্থ কাৰণমাহ ‘‘আগতো ৱো ৱালং ৱিয ৱেধী’’তি. পতিস্সতাতি পতিস্সতিকা. খোতি অৱধাৰণে. আগতোতি আগচ্ছি. ৱোতি তুম্হাকং. ৱালং ৱিয ৱেধীতি ৱালৱেধী ৱিয, অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – তিক্খজৱননিব্বেধিকপঞ্ঞতায ৱালৱেধিৰূপো সত্থুকপ্পো তুম্হাকং মাতুলত্থেৰো আগতো, তস্মা সমণসঞ্ঞং উপট্ঠপেত্ৱা সতিসম্পজঞ্ঞযুত্তা এৱ হুত্ৱা ৱিহৰথ, ‘‘যথাধিগতে ৱিহাৰে অপ্পমত্তা ভৱথা’’তি.
তং সুত্ৱা তে সামণেৰা ধম্মসেনাপতিস্স পচ্চুগ্গমনাদিৱত্তং কত্ৱা উভিন্নং মাতুলত্থেৰানং পটিসন্থাৰৱেলাযং নাতিদূৰে সমাধিং সমাপজ্জিত্ৱা নিসীদিংসু. ধম্মসেনাপতি ৰেৱতত্থেৰেন সদ্ধিং পটিসন্থাৰং কত্ৱা উট্ঠাযাসনা তে সামণেৰে উপসঙ্কমি, তে তথাকালপৰিচ্ছেদস্স কতত্তা থেৰে উপসঙ্কমন্তে এৱ উট্ঠহিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা অট্ঠংসু. থেৰো ‘‘কতৰকতৰৱিহাৰেন ৱিহৰথা’’তি পুচ্ছিত্ৱা তেহি ‘‘ইমায ইমাযা’’তি ৱুত্তে ‘‘দাৰকেপি নাম এৱং ৱিনেন্তো ময্হং ভাতিকো পচ্চপাদি ৱত ধম্মস্স অনুধম্ম’’ন্তি থেৰং পসংসন্তো পক্কামি.
খদিৰৱনিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.