৫. পঞ্চমৱগ্গো
১. সিৰিৱড্ঢত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
ৱিৱৰমনুপতন্তি ৱিজ্জুতাতি আযস্মতো সিৰিৱড্ঢত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তো ইতো একনৱুতে কপ্পে ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো ৱিপস্সিং ভগৱন্তং পস্সিত্ৱা কিঙ্কণিপুপ্ফেহি পূজং কত্ৱা তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱলোকে নিব্বত্তো অপৰাপৰং পুঞ্ঞানি কত্ৱা সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজগহে ৱিভৱসম্পন্নস্স ব্ৰাহ্মণস্স গেহে নিব্বত্তি, সিৰিৱড্ঢোতিস্স নামং অহোসি. সো ৱযপ্পত্তো বিম্বিসাৰসমাগমে সত্থৰি সদ্ধম্মে চ উপ্পন্নপ্পসাদো হেতুসম্পন্নতায পব্বজি. পব্বজিত্ৱা চ কতপুব্বকিচ্চো ৱেভাৰপণ্ডৱপব্বতানং অৱিদূৰে অঞ্ঞতৰস্মিং অৰঞ্ঞাযতনে পব্বতগুহাযং কম্মট্ঠানমনুযুত্তো ৱিহৰতি. তস্মিঞ্চ সমযে মহা অকালমেঘো উট্ঠহি. ৱিজ্জুল্লতা পব্বতৱিৱৰং পৱিসন্তিযো ৱিয ৱিচৰন্তি. থেৰস্স ঘম্মপৰিড়াহাভিভূতস্স সাৰগব্ভেহি মেঘৱাতেহি ঘম্মপৰিড়াহো ৱূপসমি. উতুসপ্পাযলাভেন চিত্তং একগ্গং অহোসি. সমাহিতচিত্তো ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.২১.১০-১৪) –
‘‘কঞ্চনগ্ঘিযসঙ্কাসো, সব্বঞ্ঞূ লোকনাযকো;
ওদকং দহমোগ্গয্হ, সিনাযি অগ্গপুগ্গলো.
‘‘পগ্গয্হ কিঙ্কণিং পুপ্ফং, ৱিপস্সিস্সাভিৰোপযিং;
উদগ্গচিত্তো সুমনো, দ্ৱিপদিন্দস্স তাদিনো.
‘‘একনৱুতিতো কপ্পে, যং পুপ্ফমভিৰোপযিং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘সত্তৱীসতিকপ্পম্হি, ৰাজা ভীমৰথো অহু;
সত্তৰতনসম্পন্নো, চক্কৱত্তী মহব্বলো.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা অঞ্ঞাপদেসেন অত্তসন্নিস্সযং উদানং উদানেন্তো ‘‘ৱিৱৰমনুপতন্তি ৱিজ্জুতা’’তি গাথং অভাসি.
৪১. তত্থ ৱিৱৰন্তি অন্তৰা ৱেমজ্ঝং. অনুপতন্তীতি অনুলক্খণে পতন্তি পৱত্তন্তি, ৱিজ্জোতন্তীতি অত্থো. ৱিজ্জোতনমেৱ হি ৱিজ্জুল্লতানং পৱত্তি নাম. অনু-সদ্দযোগেন চেত্থ উপযোগৱচনং, যথা ‘‘ৰুক্খমনুৱিজ্জোতন্তী’’তি. ৱিজ্জুতাতি সতেৰতা. ৱেভাৰস্স চ পণ্ডৱস্স চাতি ৱেভাৰপব্বতস্স চ পণ্ডৱপব্বতস্স চ ৱিৱৰমনুপতন্তীতি যোজনা. নগৱিৱৰগতোতি নগৱিৱৰং পব্বতগুহং উপগতো. ঝাযতীতি আৰম্মণূপনিজ্ঝানেন লক্খণূপনিজ্ঝানেন চ ঝাযতি, সমথৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেন্তো ভাৱেতি. পুত্তো অপ্পটিমস্স তাদিনোতি সীলক্খন্ধাদিধম্মকাযসম্পত্তিযা ৰূপকাযসম্পত্তিযা চ অনুপমস্স উপমাৰহিতস্স ইট্ঠানিট্ঠাদীসু তাদিলক্খণসম্পত্তিযা তাদিনো বুদ্ধস্স ভগৱতো ওৰসপুত্তো. পুত্তৱচনেনেৱ চেত্থ থেৰেন সত্থু অনুজাতভাৱদীপনেন অঞ্ঞা ব্যাকতাতি ৱেদিতব্বং.
সিৰিৱড্ঢত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. খদিৰৱনিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
চালে উপচালেতি আযস্মতো খদিৰৱনিযৰেৱতত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পতি? অযং কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে হংসৱতীনগৰে তিত্থনাৱিককুলে নিব্বত্তিত্ৱা মহাগঙ্গায পযাগতিত্থে তিত্থনাৱাকম্মং কৰোন্তো একদিৱসং সসাৱকসঙ্ঘং ভগৱন্তং গঙ্গাতীৰং উপগতং দিস্ৱা পসন্নমানসো নাৱাসঙ্ঘাটং যোজেত্ৱা মহন্তেন পূজাসক্কাৰেন পৰতীৰং পাপেত্ৱা অঞ্ঞতৰং ভিক্খুং সত্থাৰা আৰঞ্ঞকানং অগ্গট্ঠানে ঠপিযমানং দিস্ৱা তদত্থং পত্থনং পট্ঠপেত্ৱা ভগৱতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ মহাদানং পৱত্তেসি. ভগৱা চ তস্স পত্থনায অৱজ্ঝভাৱং ব্যাকাসি. সো ততো পট্ঠায তত্থ তত্থ ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধৰট্ঠে নালকগামে ৰূপসাৰিযা ব্ৰাহ্মণিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তি. তং ৱযপ্পত্তং মাতাপিতৰো ঘৰবন্ধনেন বন্ধিতুকামা জাতা. সো সাৰিপুত্তত্থেৰস্স পব্বজিতভাৱং সুত্ৱা ‘‘ময্হং জেট্ঠভাতা অয্যো উপতিস্সো ইমং ৱিভৱং ছড্ডেত্ৱা পব্বজিতো, তেন ৱন্তং খেড়পিণ্ডং কথাহং পচ্ছা গিলিস্সামী’’তি জাতসংৱেগো পাসং অনুপগচ্ছনকমিগো ৱিয ঞাতকে ৱঞ্চেত্ৱা হেতুসম্পত্তিযা চোদিযমানো ভিক্খূনং সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মসেনাপতিনো কনিট্ঠভাৱং নিৱেদেত্ৱা অত্তনো পব্বজ্জায ছন্দং আৰোচেসি. ভিক্খূ তং পব্বাজেত্ৱা পৰিপুণ্ণৱীসতিৱস্সং উপসম্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানে নিযোজেসুং. সো কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা খদিৰৱনং পৱিসিত্ৱা, ‘‘অৰহত্তং পত্ৱা ভগৱন্তং ধম্মসেনাপতিঞ্চ পস্সিস্সামী’’তি ঘটেন্তো ৱাযমন্তো ঞাণস্স পৰিপাকগতত্তা নচিৰস্সেৱ ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১.৬২৮-৬৪৩) –
‘‘গঙ্গা ভাগীৰথী নাম, হিমৱন্তা পভাৱিতা;
কুতিত্থে নাৱিকো আসিং, ওৰিমে চ তৰিং অহং.
‘‘পদুমুত্তৰো নাযকো, সম্বুদ্ধো দ্ৱিপদুত্তমো;
ৱসীসতসহস্সেহি, গঙ্গাতীৰমুপাগতো.
‘‘বহূ নাৱা সমানেত্ৱা, ৱড্ঢকীহি সুসঙ্খতং;
নাৱায ছদনং কত্ৱা, পটিমানিং নৰাসভং.
‘‘আগন্ত্ৱান চ সম্বুদ্ধো, আৰূহি তঞ্চ নাৱকং;
ৱাৰিমজ্ঝে ঠিতো সত্থা, ইমা গাথা অভাসথ.
‘‘যো সো তাৰেসি সম্বুদ্ধং, সঙ্ঘঞ্চাপি অনাসৱং;
তেন চিত্তপ্পসাদেন, দেৱলোকে ৰমিস্সতি.
‘‘নিব্বত্তিস্সতি তে ব্যম্হং, সুকতং নাৱসণ্ঠিতং;
আকাসে পুপ্ফছদনং, ধাৰযিস্সতি সব্বদা.
‘‘অট্ঠপঞ্ঞাসকপ্পম্হি, তাৰকো নাম খত্তিযো;
চাতুৰন্তো ৱিজিতাৱী, চক্কৱত্তী ভৱিস্সতি.
‘‘সত্তপঞ্ঞাসকপ্পম্হি, চম্মকো নাম খত্তিযো;
উগ্গচ্ছন্তোৱ সূৰিযো, জোতিস্সতি মহব্বলো.
‘‘কপ্পসতসহস্সম্হি, ওক্কাককুলসম্ভৱো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.
‘‘তিদসা সো চৱিত্ৱান, মনুস্সত্তং গমিস্সতি;
ৰেৱতো নাম নামেন, ব্ৰহ্মবন্ধু ভৱিস্সতি.
‘‘অগাৰা নিক্খমিত্ৱান, সুক্কমূলেন চোদিতো;
গোতমস্স ভগৱতো, সাসনে পব্বজিস্সতি.
‘‘সো পচ্ছা পব্বজিত্ৱান, যুত্তযোগো ৱিপস্সকো;
সব্বাসৱে পৰিঞ্ঞায, নিব্বাযিস্সতিনাসৱো.
‘‘ৱীৰিযং মে ধুৰধোৰয্হং, যোগক্খেমাধিৱাহনং;
ধাৰেমি অন্তিমং দেহং, সম্মাসম্বুদ্ধসাসনে.
‘‘সতসহস্সে কতং কম্মং, ফলং দস্সেসি মে ইধ;
সুমুত্তো সৰৱেগোৱ, কিলেসে ঝাপযী মম.
‘‘ততো মং ৱননিৰতং, দিস্ৱা লোকন্তগূ মুনি;
ৱনৱাসিভিক্খূনগ্গং, পঞ্ঞপেসি মহামতি.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
ছড়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৱা থেৰো সত্থাৰং ধম্মসেনাপতিঞ্চ ৱন্দিতুং সেনাসনং সংসামেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায অনুপুব্বেন সাৱত্থিং পত্ৱা জেতৱনং পৱিসিত্ৱা সত্থাৰং ধম্মসেনাপতিঞ্চ ৱন্দিত্ৱা কতিপাহং জেতৱনে ৱিহাসি. অথ নং সত্থা অৰিযগণমজ্ঝে নিসিন্নো আৰঞ্ঞকানং ভিক্খূনং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং আৰঞ্ঞকানং যদিদং ৰেৱতো খদিৰৱনিযো’’তি (অ. নি. ১.১৯৮, ২০৩). সো অপৰভাগে অত্তনো জাতগামং গন্ত্ৱা ‘‘চালা, উপচালা, সীসূপচালা’’তি তিস্সন্নং ভগিনীনং পুত্তে ‘‘চালা, উপচালা, সীসূপচালা’’তি তযো ভাগিনেয্যে আনেত্ৱা পব্বাজেত্ৱা কম্মট্ঠানে নিযোজেসি. তে কম্মট্ঠানং অনুযুত্তা ৱিহৰন্তি. তস্মিঞ্চ সমযে থেৰস্স কোচিদেৱ আবাধো উপ্পন্নো. তং সুত্ৱা সাৰিপুত্তত্থেৰো ৰেৱতং ‘‘গিলানপুচ্ছনং অধিগমপুচ্ছনঞ্চ কৰিস্সামী’’তি উপগচ্ছি. ৰেৱতত্থেৰো ধম্মসেনাপতিং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং দিস্ৱা তেসং সামণেৰানং সতুপ্পাদনৱসেন ওৱদন্তো ‘‘চালে উপচালে’’তি গাথং অভাসি.
৪২. তত্থ চালে উপচালে সীসূপচালেতি তেসং আলপনং. ‘‘চালা, উপচালা, সীসূপচালা’’তি হি ইত্থিলিঙ্গৱসেন লদ্ধনামা তে তযো দাৰকা পব্বজিতাপি তথা ৱোহৰীযন্তি. ‘‘‘চালী, উপচালী, সীসূপচালী’তি তেসং নাম’’ন্তি চ ৱদন্তি. যদত্থং ‘‘চালা’’তিআদিনা আমন্তনং কতং, তং দস্সেন্তো ‘‘পতিস্সতা নু খো ৱিহৰথা’’তি ৱত্ৱা তত্থ কাৰণমাহ ‘‘আগতো ৱো ৱালং ৱিয ৱেধী’’তি. পতিস্সতাতি পতিস্সতিকা. খোতি অৱধাৰণে. আগতোতি আগচ্ছি. ৱোতি তুম্হাকং. ৱালং ৱিয ৱেধীতি ৱালৱেধী ৱিয, অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – তিক্খজৱননিব্বেধিকপঞ্ঞতায ৱালৱেধিৰূপো সত্থুকপ্পো তুম্হাকং মাতুলত্থেৰো আগতো, তস্মা সমণসঞ্ঞং উপট্ঠপেত্ৱা সতিসম্পজঞ্ঞযুত্তা এৱ হুত্ৱা ৱিহৰথ, ‘‘যথাধিগতে ৱিহাৰে অপ্পমত্তা ভৱথা’’তি.
তং সুত্ৱা তে সামণেৰা ধম্মসেনাপতিস্স পচ্চুগ্গমনাদিৱত্তং কত্ৱা উভিন্নং মাতুলত্থেৰানং পটিসন্থাৰৱেলাযং নাতিদূৰে সমাধিং সমাপজ্জিত্ৱা নিসীদিংসু. ধম্মসেনাপতি ৰেৱতত্থেৰেন সদ্ধিং পটিসন্থাৰং কত্ৱা উট্ঠাযাসনা তে সামণেৰে উপসঙ্কমি, তে তথাকালপৰিচ্ছেদস্স কতত্তা থেৰে উপসঙ্কমন্তে এৱ উট্ঠহিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা অট্ঠংসু. থেৰো ‘‘কতৰকতৰৱিহাৰেন ৱিহৰথা’’তি পুচ্ছিত্ৱা তেহি ‘‘ইমায ইমাযা’’তি ৱুত্তে ‘‘দাৰকেপি নাম এৱং ৱিনেন্তো ময্হং ভাতিকো পচ্চপাদি ৱত ধম্মস্স অনুধম্ম’’ন্তি থেৰং পসংসন্তো পক্কামি.
খদিৰৱনিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সুমঙ্গলত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
সুমুত্তিকোতি আযস্মতো সুমঙ্গলত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো সিদ্ধত্থস্স ভগৱতো কালে ৰুক্খদেৱতা হুত্ৱা নিব্বত্তি. সো একদিৱসং সত্থাৰং ন্হাযিত্ৱা একচীৱৰং ঠিতং দিস্ৱা সোমনস্সপ্পত্তো হুত্ৱা অপ্ফোটেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযা অৱিদূৰে অঞ্ঞতৰস্মিং গামকে তাদিসেন কম্মনিস্সন্দেন দলিদ্দকুলে নিব্বত্তি. তস্স সুমঙ্গলোতি নামং অহোসি. সো ৱযপ্পত্তো খুজ্জকাসিতনঙ্গলকুদ্দালপৰিক্খাৰো হুত্ৱা কসিযা জীৱতি. সো একদিৱসং ৰঞ্ঞা পসেনদিকোসলেন ভগৱতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ মহাদানে পৱত্তিযমানে দানোপকৰণানি গহেত্ৱা আগচ্ছন্তেহি মনুস্সেহি সদ্ধিং দধিঘটং গহেত্ৱা আগতো ভিক্খূনং সক্কাৰসম্মানং দিস্ৱা ‘‘ইমে সমণা সক্যপুত্তিযা সুখুমৱত্থসুনিৱত্থা সুভোজনানি ভুঞ্জিত্ৱা নিৱাতেসু সেনাসনেসু ৱিহৰন্তি, যংনূনাহম্পি পব্বজেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৱা, অঞ্ঞতৰং মহাথেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা অত্তনো পব্বজ্জাধিপ্পাযং নিৱেদেসি. সো তং কৰুণাযন্তো পব্বাজেত্ৱা কম্মট্ঠানং আচিক্খি. সো অৰঞ্ঞে ৱিহৰন্তো একৱিহাৰে নিব্বিন্নো উক্কণ্ঠিতো হুত্ৱা, ৱিব্ভমিতুকামো ঞাতিগামং গচ্ছন্তো অন্তৰামগ্গে কচ্ছং বন্ধিত্ৱা খেত্তং কসন্তে কিলিট্ঠৱত্থনিৱত্থে সমন্ততো ৰজোকিণ্ণসৰীৰে ৱাতাতপেন ফুস্সন্তে কস্সকে দিস্ৱা, ‘‘মহন্তং ৱতিমে সত্তা জীৱিকনিমিত্তং দুক্খং পচ্চনুভোন্তী’’তি সংৱেগং পটিলভি. ঞাণস্স পৰিপাকং গতত্তা যথাগহিতং কম্মট্ঠানং উপট্ঠাসি. সো অঞ্ঞতৰং ৰুক্খমূলং উপগন্ত্ৱা ৱিৱেকং লভিত্ৱা যোনিসো মনসিকৰোন্তো ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা মগ্গপটিপাটিযা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১২.১১-১৯) –
‘‘অত্থদস্সী জিনৱৰো, লোকজেট্ঠো নৰাসভো;
ৱিহাৰা অভিনিক্খম্ম, তড়াকং উপসঙ্কমি.
‘‘ন্হাত্ৱা পিত্ৱা চ সম্বুদ্ধো, উত্তৰিত্ৱেকচীৱৰো;
অট্ঠাসি ভগৱা তত্থ, ৱিলোকেন্তো দিসোদিসং.
‘‘ভৱনে উপৱিট্ঠোহং, অদ্দসং লোকনাযকং;
হট্ঠো হট্ঠেন চিত্তেন, অপ্ফোটেসিং অহং তদা.
‘‘সতৰংসিংৱ জোতন্তং, পভাসন্তংৱ কঞ্চনং;
নচ্চগীতে পযুত্তোহং, পঞ্চঙ্গতূৰিযম্হি চ.
‘‘যং যং যোনুপপজ্জামি, দেৱত্তং অথ মানুসং;
সব্বে সত্তে অভিভোমি, ৱিপুলো হোতি মে যসো.
‘‘নমো তে পুৰিসাজঞ্ঞ, নমো তে পুৰিসুত্তম;
অত্তানং তোসযিত্ৱান, পৰে তোসেসি ত্ৱং মুনি.
‘‘পৰিগ্গহে নিসীদিত্ৱা, হাসং কত্ৱান সুব্বতে;
উপট্ঠহিত্ৱা সম্বুদ্ধং, তুসিতং উপপজ্জহং.
‘‘সোড়সেতো কপ্পসতে, দ্ৱিনৱএকচিন্তিতা;
সত্তৰতনসম্পন্না, চক্কৱত্তী মহব্বলা.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা সম্পত্তিং অত্তনো দুক্খৱিমুত্তিঞ্চ কিত্তনৱসেন উদানং উদানেন্তো ‘‘সুমুত্তিকো’’তিআদিমাহ.
৪৩. তত্থ সুমুত্তিকোতি সুন্দৰা অচ্চন্তিকতায অপুনব্ভৱিকা মুত্তি এতস্সাতি সুমুত্তিকো. তস্স পন ৱিমুত্তিযা পাসংসিযতায অচ্ছৰিযতায চ অপ্ফোটেন্তো আহ ‘‘সুমুত্তিকো’’তি. পুন তত্থ ৱিমুত্তিযং অত্তনো পসাদস্স দড়্হভাৱং দস্সেন্তো ‘‘সাহু সুমুত্তিকোম্হী’’তি আহ. ‘‘সাধু সুট্ঠু মুত্তিকো ৱতম্হী’’তি অত্থো. ‘‘কুতো পনাযং সুমুত্তিকতা’’তি? কামঞ্চাযং থেৰো সব্বস্মাপি ৱট্টদুক্খতো সুৱিমুত্তো, অত্তনো পন তাৱ উপট্ঠিতং অতিৱিয অনিট্ঠভূতং দুক্খং দস্সেন্তো ‘‘তীহি খুজ্জকেহী’’তিআদিমাহ. তত্থ খুজ্জকেহীতি খুজ্জসভাৱেহি, খুজ্জাকাৰেহি ৱা. নিস্সক্কৱচনঞ্চেতং মুত্তসদ্দাপেক্খায. কস্সকো হি অখুজ্জোপি সমানো তীসু ঠানেসু অত্তানং খুজ্জং কত্ৱা দস্সেতি লাযনে কসনে কুদ্দালকম্মে চ. যো হি পন কস্সকো লাযনাদীনি কৰোতি, তানিপি অসিতাদীনি কুটিলাকাৰতো খুজ্জকানীতি ৱুত্তং ‘‘তীহি খুজ্জকেহী’’তি.
ইদানি তানি সৰূপতো দস্সেন্তো ‘‘অসিতাসু মযা, নঙ্গলাসু মযা, খুদ্দকুদ্দালাসু মযা’’তি আহ. তত্থ অসিতাসু মযাতি লৱিত্তেহি মযা মুত্তন্তি অত্থো. নিস্সক্কে চেতং ভুম্মৱচনং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. অপৰে পন ‘‘অসিতাসু মযাতি লৱিত্তেহি কৰণভূতেহি মযা খুজ্জিত’’ন্তি ৱদন্তি. তেসং মতেন কৰণত্থে হেতুম্হি ৱা ভুম্মৱচনং. ‘‘নঙ্গলাসূ’’তি লিঙ্গৱিপল্লাসং কত্ৱা ৱুত্তং, নঙ্গলেহি কসিৰেহীতি অত্থো. অত্তনা ৱড়ঞ্জিতকুদ্দালস্স সভাৱতো ৱড়ঞ্জনেন ৱা অপ্পকতায ৱুত্তং ‘‘খুদ্দকুদ্দালাসূ’’তি ‘‘কুণ্ঠকুদ্দালাসূ’’তিপি পাড়ি. ৱড়ঞ্জনেনেৱ অতিখিণখণিত্তেসূতি অত্থো. ইধমেৱাতি ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো. অথ ৱাপীতি ৱা-সদ্দো নিপাতমত্তং. গামকে ঠিতত্তা তানি অসিতাদীনি কিঞ্চাপি ইধেৱ মম সমীপেযেৱ, তথাপি অলমেৱ হোতীতি অত্থো. তুৰিতৱসেন চেতং আমেডিতৱচনং. ঝাযাতি ফলসমাপত্তিজ্ঝানৱসেন দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰত্থং দিব্বৱিহাৰাদিৱসেন চ ঝায. সুমঙ্গলাতি অত্তানং আলপতি. ঝানে পন আদৰদস্সনত্থং আমেডিতং কতং. অপ্পমত্তো ৱিহৰাতি সতিপঞ্ঞাৱেপুল্লপ্পত্তিযা সব্বত্থকমেৱ অপ্পমত্তোসি ত্ৱং, তস্মা ইদানি সুখং ৱিহৰ, সুমঙ্গল. কেচি পন ‘‘অৰহত্তং অপ্পত্ৱা এৱ ৱিপস্সনায ৱীথিপটিপন্নায সাসনে সঞ্জাতাভিৰতিযা যথানুভূতং ঘৰাৱাসদুক্খং জিগুচ্ছন্তো থেৰো ইমং গাথং ৱত্ৱা পচ্ছা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণী’’তি ৱদন্তি. তেসং মতেন ‘‘ঝায অপ্পমত্তো ৱিহৰা’’তি পদানং অত্থো ৱিপস্সনামগ্গৱসেনপি যুজ্জতি এৱ.
সুমঙ্গলত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সানুত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
মতং ৱা অম্ম ৰোদন্তীতি আযস্মতো সানুত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো ইতো চতুনৱুতে কপ্পে সিদ্ধত্থস্স ভগৱতো হত্থপাদধোৱনমুখৱিক্খালনানং অত্থায উদকং উপনেসি. সত্থা হি ভোজনকালে হত্থপাদে ধোৱিতুকামো অহোসি. সো সত্থু আকাৰং সল্লক্খেত্ৱা উদকং উপনেসি. ভগৱা হত্থপাদে ধোৱিত্ৱা ভুঞ্জিত্ৱা মুখং ৱিক্খালেতুকামো অহোসি. সো তম্পি ঞত্ৱা মুখোদকং উপনেসি. সত্থা মুখং ৱিক্খালেত্ৱা মুখধোৱনকিচ্চং নিট্ঠাপেসি. এৱং ভগৱা অনুকম্পং উপাদায তেন কৰীযমানং ৱেয্যাৱচ্চং সাদিযি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা অপৰাপৰং পুঞ্ঞানি কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং অঞ্ঞতৰস্স উপাসকস্স গেহে পটিসন্ধিং গণ্হি. তস্মিং গব্ভগতেযেৱ পিতা পৱাসং গতো, উপাসিকা দসমাসচ্চযেন পুত্তং ৱিজাযিত্ৱা সানূতিস্স নামং অকাসি. তস্মিং অনুক্কমেন ৱড্ঢন্তে সত্তৱস্সিকংযেৱ নং ভিক্খূনং সন্তিকে পব্বাজেসি, ‘‘এৱমযং অনন্তৰাযো ৱড্ঢিত্ৱা অচ্চন্তসুখভাগী ভৱিস্সতী’’তি. ‘‘সো সানুসামণেৰো’’তি পঞ্ঞাতো পঞ্ঞৱা ৱত্তসম্পন্নো বহুস্সুতো ধম্মকথিকো সত্তেসু মেত্তজ্ঝাসযো হুত্ৱা দেৱমনুস্সানং পিযো অহোসি মনাপোতি সব্বং সানুসুত্তে আগতনযেন ৱেদিতব্বং.
তস্স অতীতজাতিযং মাতা যক্খযোনিযং নিব্বত্তি. তং যক্খা ‘‘সানুত্থেৰস্স অযং মাতা’’তি গৰুচিত্তিকাৰবহুলা হুত্ৱা মানেন্তি. এৱং গচ্ছন্তে কালে পুথুজ্জনভাৱস্স আদীনৱং ৱিভাৱেন্তং ৱিয একদিৱসং সানুস্স যোনিসো মনসিকাৰাভাৱা অযোনিসো উম্মুজ্জন্তস্স ৱিব্ভমিতুকামতাচিত্তং উপ্পজ্জি. তং তস্স যক্খিনিমাতা ঞত্ৱা মনুস্সমাতুযা আৰোচেসি – ‘‘তৱ পুত্তো, সানু, ‘ৱিব্ভমিস্সামী’তি চিত্তং উপ্পাদেসি, তস্মা ত্ৱং –
‘‘সানুং পবুদ্ধং ৱজ্জাসি, যক্খানং ৱচনং ইদং;
মাকাসি পাপকং কম্মং, আৱি ৱা যদি ৱা ৰহো.
‘‘সচে ত্ৱং পাপকং কম্মং, কৰিস্সসি কৰোসি ৱা;
ন তে দুক্খা পমুত্যত্থি, উপ্পচ্চাপি পলাযতো’’তি. (সং. নি. ১.২৩৯; ধ. প. অট্ঠ. ২.৩২৫ সানুসামণেৰৱত্থু) –
এৱং ভণাহী’’তি. এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা যক্খিনিমাতা তত্থেৱন্তৰধাযি. মনুস্সমাতা পন তং সুত্ৱা পৰিদেৱসোকসমাপন্না চেতোদুক্খসমপ্পিতা অহোসি. অথ সানুসামণেৰো পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায মাতু সন্তিকং উপগতো মাতৰং ৰোদমানং দিস্ৱা ‘‘অম্ম, কিং নিস্সায ৰোদসী’’তি ৱত্ৱা ‘‘তং নিস্সাযা’’তি চ ৱুত্তো মাতু ‘‘মতং ৱা, অম্ম, ৰোদন্তি, যো ৱা জীৱং ন দিস্সতী’’তি গাথং অভাসি.
৪৪. তস্সত্থো – ‘‘অম্ম, ৰোদন্তা নাম ঞাতকা মিত্তা ৱা অত্তনো ঞাতকং মিত্তং ৱা মতং উদ্দিস্স ৰোদন্তি পৰলোকং গতত্তা, যো ৱা ঞাতকো মিত্তো ৱা জীৱং জীৱন্তো দেসন্তৰং পক্কন্ততায চ ন দিস্সতি, তং ৱা উদ্দিস্স ৰোদন্তি, উভযম্পেতং মযি ন ৱিজ্জতি, এৱং সন্তে জীৱন্তং ধৰমানং মং পুৰতো ঠিতং পস্সন্তী; কস্মা, অম্ম, ৰোদসি?মং উদ্দিস্স তৱ ৰোদনস্স কাৰণমেৱ নত্থী’’তি.
তং সুত্ৱা তস্স মাতা ‘‘মৰণঞ্হেতং, ভিক্খৱে, যো সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততী’’তি (ম. নি. ৩.৬৩) সুত্তপদানুসাৰেন উপ্পব্বজনং অৰিযস্স ৱিনযে মৰণন্তি দস্সেন্তী –
‘‘মতং ৱা পুত্ত ৰোদন্তি, যো ৱা জীৱং ন দিস্সতি;
যো চ কামে চজিত্ৱান, পুনৰাগচ্ছতে ইধ.
‘‘তং ৱাপি পুত্ত ৰোদন্তি, পুন জীৱং মতো হি সো;
কুক্কুড়া উব্ভতো তাত, কুক্কুড়ং পতিতুমিচ্ছসী’’তি. (সং. নি. ১.২৩৯; ধ. প. অট্ঠ. ২.সানুসামণেৰৱত্থু) –
গাথাদ্ৱযং অভাসি.
তত্থ কামে চজিত্ৱানাতি নেক্খম্মজ্ঝাসযেন ৱত্থুকামে পহায, তঞ্চ কিলেসকামস্স তদঙ্গপ্পহানৱসেন ৱেদিতব্বং. পব্বজ্জা হেত্থ কামপৰিচ্চাগো অধিপ্পেতো. পুনৰাগচ্ছতে ইধাতি ইধ গেহে পুনদেৱ আগচ্ছতি, হীনাযাৱত্তনং সন্ধায ৱদতি. তং ৱাপীতি যো পব্বজিত্ৱা ৱিব্ভমতি, তং ৱাপি পুগ্গলং মতং ৱিযমাদিসিযো ৰোদন্তি. কস্মাতি চে? পুন জীৱং মতো হি সোতি ৱিব্ভমনতো পচ্ছা যো জীৱন্তো, সো গুণমৰণেন অত্থতো মতোযেৱ. ইদানিস্স সৱিসেসসংৱেগং জনেতুং ‘‘কুক্কুড়া’’তিআদি ৱুত্তং. তস্সত্থো – ‘‘অহোৰত্তং আদিত্তং ৱিয হুত্ৱা ডহনট্ঠেন কুক্কুড়নিৰযসদিসত্তা কুক্কুড়া গিহিভাৱা অনুকম্পন্তিযা মযা উব্ভতো উদ্ধতো, তাত সানু, কুক্কুড়ং পতিতুং ইচ্ছসি পতিতুকামোসী’’তি.
তং সুত্ৱা সানুসামণেৰো সংৱেগজাতো হুত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.২১.২৫-২৯) –
‘‘ভুঞ্জন্তং সমণং দিস্ৱা, ৱিপ্পসন্নমনাৱিলং;
ঘটেনোদকমাদায, সিদ্ধত্থস্স অদাসহং.
‘‘নিম্মলো হোমহং অজ্জ, ৱিমলো খীণসংসযো;
ভৱে নিব্বত্তমানস্স, ফলং নিব্বত্ততে সুভং.
‘‘চতুন্নৱুতিতো কপ্পে, উদকং যমদাসহং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, দকদানস্সিদং ফলং.
‘‘একসট্ঠিম্হিতো কপ্পে, একোৱ ৱিমলো অহু;
সত্তৰতনসম্পন্নো, চক্কৱত্তী মহব্বলো.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা থেৰো ইমিস্সা গাথায ৱসেন ‘‘ময্হং ৱিপস্সনাৰম্ভো অৰহত্তপ্পত্তি চ জাতা’’তি উদানৱসেন তমেৱ গাথং পচ্চুদাহাসি.
সানুত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. ৰমণীযৱিহাৰিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
যথাপি ভদ্দো আজঞ্ঞোতি আযস্মতো ৰমণীযৱিহাৰিত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ইতো একনৱুতে কপ্পে ৱিপস্সিং ভগৱন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা কোৰণ্ডপুপ্ফেহি পূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱেসু নিব্বত্তিত্ৱা অপৰাপৰং পুঞ্ঞানি কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজগহে অঞ্ঞতৰস্স সেট্ঠিস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তো যোব্বনমদেন কামেসু মুচ্ছং আপন্নো ৱিহৰতি. সো একদিৱসং অঞ্ঞতৰং পাৰদাৰিকং ৰাজপুৰিসেহি ৱিৱিধা কম্মকাৰণা কৰীযমানং দিস্ৱা সংৱেগজাতো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পব্বজি. পব্বজিতো চ ৰাগচৰিততায নিচ্চকালং সুসম্মট্ঠং পৰিৱেণং সূপট্ঠিতং পানীযপৰিভোজনীযং সুপঞ্ঞতং মঞ্চপীঠং কত্ৱা ৱিহৰতি. তেন সো ৰমণীযৱিহাৰীত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ.
সো ৰাগুস্সন্নতায অযোনিসো মনসি কৰিত্ৱা সঞ্চেতনিকং সুক্কৱিস্সট্ঠিআপত্তিং আপজ্জিত্ৱা, ‘‘ধিৰত্থু, মং এৱংভূতো সদ্ধাদেয্যং ভুঞ্জেয্য’’ন্তি ৱিপ্পটিসাৰী হুত্ৱা ‘‘ৱিব্ভমিস্সামী’’তি গচ্ছন্তো অন্তৰামগ্গে ৰুক্খমূলে নিসীদি, তেন চ মগ্গেন সকটেসু গচ্ছন্তেসু একো সকটযুত্তো গোণো পৰিস্সমন্তো ৱিসমট্ঠানে খলিত্ৱা পতি, তং সাকটিকা যুগতো মুঞ্চিত্ৱা তিণোদকং দত্ৱা পৰিস্সমং ৱিনোদেত্ৱা পুনপি ধুৰে যোজেত্ৱা অগমংসু. থেৰো তং দিস্ৱা – ‘‘যথাযং গোণো সকিং খলিত্ৱাপি উট্ঠায সকিং ধুৰং ৱহতি, এৱং মযাপি কিলেসৱসেন সকিং খলিতেনাপি ৱুট্ঠায সমণধম্মং কাতুং ৱট্টতী’’তি যোনিসো উম্মুজ্জন্তো নিৱত্তিত্ৱা উপালিত্থেৰস্স অত্তনো পৱত্তিং আচিক্খিত্ৱা তেন ৱুত্তৱিধিনা আপত্তিতো ৱুট্ঠহিত্ৱা সীলং পাকতিকং কত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.২১.৩৫-৩৯) –
‘‘অক্কন্তঞ্চ পদং দিস্ৱা, চক্কালঙ্কাৰভূসিতং;
পদেনানুপদং যন্তো, ৱিপস্সিস্স মহেসিনো.
‘‘কোৰণ্ডং পুপ্ফিতং দিস্ৱা, সমূলং পূজিতং মযা;
হট্ঠো হট্ঠেন চিত্তেন, অৱন্দিং পদমুত্তমং.
‘‘একনৱুতিতো কপ্পে, যং পুপ্ফমভিপূজযিং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘সত্তপঞ্ঞাসকপ্পম্হি, একো ৱীতমলো অহুং;
সত্তৰতনসম্পন্নো, চক্কৱত্তী মহব্বলো.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা ৱিমুত্তিসুখং অনুভৱন্তো অত্তনো পুব্বভাগপটিপত্তিযা সদ্ধিং অৰিযধম্মাধিগমনদীপনিং ‘‘যথাপি ভদ্দো আজঞ্ঞো, খলিত্ৱা পতিতিট্ঠতী’’তি গাথং অভাসি.
৪৫. তত্থ খলিত্ৱাতি পক্খলিত্ৱা. পতিতিট্ঠতীতি পতিট্ঠহতি, পুনদেৱ যথাঠানে তিট্ঠতি. এৱন্তি যথা ভদ্দো উসভাজানীযো ভাৰং ৱহন্তো পৰিস্সমপ্পত্তো ৱিসমট্ঠানং আগম্ম একৱাৰং পক্খলিত্ৱা পতিতো ন তত্তকেন ধুৰং ছড্ডেতি, থামজৱপৰক্কমসম্পন্নতায পন খলিত্ৱাপি পতিতিট্ঠতি, অত্তনো সভাৱেনেৱ ঠত্ৱা ভাৰং ৱহতি, এৱং কিলেসপৰিস্সমপ্পত্তো কিৰিযাপৰাধেন খলিত্ৱা তং খলিতং থামৱীৰিযসম্পত্তিতায পটিপাকতিকং কত্ৱা মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা দস্সনসম্পন্নং, ততো এৱ সম্মাসম্বুদ্ধস্স সৱনন্তে অৰিযায জাতিযা জাততায সাৱকং, তস্স উৰে ৱাযামজনিতাভিজাতিতায ওৰসং পুত্তং ভদ্দাজানীযসদিসকিচ্চতায আজানীযন্তি চ মং ধাৰেথ উপধাৰেথাতি অত্থো.
ৰমণীযৱিহাৰিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সমিদ্ধিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
সদ্ধাযাহং পব্বজিতোতি আযস্মতো সমিদ্ধিত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কত্তাধিকাৰো তত্থ তত্থ পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ইতো চতুনৱুতে কপ্পে সিদ্ধত্থং ভগৱন্তং পস্সিত্ৱা পসন্নমানসো সৱণ্টানি পুপ্ফানি কণ্ণিকবদ্ধানি গহেত্ৱা পূজেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা অপৰাপৰং পুঞ্ঞানি কত্ৱা সুগতীসুযেৱ পৰিৱত্তেন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজগহে কুলগেহে নিব্বত্তি. তস্স জাতকালতো পট্ঠায তং কুলং ধনধঞ্ঞাদীহি ৱড্ঢি, অত্তভাৱো চস্স অভিৰূপো দস্সনীযো গুণৱা ইতি ৱিভৱসমিদ্ধিযা চ গুণসমিদ্ধিযা চ সমিদ্ধীত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. সো বিম্বিসাৰসমাগমে বুদ্ধানুভাৱং দিস্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ভাৱনায যুত্তপ্পযুত্তো ৱিহৰন্তো ভগৱতি তপোদাৰামে ৱিহৰন্তে একদিৱসং এৱং চিন্তেসি – ‘‘লাভা ৱত মে সত্থা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো, স্ৱাক্খাতে চাহং ধম্মৱিনযে পব্বজিতো, সব্ৰহ্মচাৰী চ মে সীলৱন্তো কল্যাণধম্মা’’তি. তস্সেৱং চিন্তেন্তস্স উড়াৰং পীতিসোমনস্সং উদপাদি. তং অসহন্তো মাৰো পাপিমা থেৰস্স অৱিদূৰে মহন্তং ভেৰৱসদ্দমকাসি, পথৱিযা উন্দ্ৰিযনকালো ৱিয অহোসি. থেৰো ভগৱতো তমত্থং আৰোচেসি. ভগৱা ‘‘মাৰো তুয্হং ৱিচক্খুকম্মায চেতেতি, গচ্ছ, ভিক্খু তত্থ অচিন্তেত্ৱা ৱিহৰাহী’’তি আহ. থেৰো তত্থ গন্ত্ৱা ৱিহৰন্তো নচিৰস্সেৱ ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.২১.৩০-৩৪) –
‘‘কণিকাৰংৱ জোতন্তং, নিসিন্নং পব্বতন্তৰে;
ওভাসেন্তং দিসা সব্বা, সিদ্ধত্থং নৰসাৰথিং.
‘‘ধনুং অদ্ৱেজ্ঝং কত্ৱান, উসুং সন্নয্হহং তদা;
পুপ্ফং সৱণ্টং ছেত্ৱান, বুদ্ধস্স অভিৰোপযিং.
‘‘চতুন্নৱুতিতো কপ্পে, যং পুপ্ফমভিৰোপযিং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘একপঞ্ঞাসিতো কপ্পে, একো আসিং জুতিন্ধৰো;
সত্তৰতনসম্পন্নো, চক্কৱত্তী মহব্বলো.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা তত্থেৱ ৱিহৰন্তস্স থেৰস্স খীণাসৱভাৱং অজানন্তো পুৰিমনযেনেৱ মাৰো মহন্তং ভেৰৱসদ্দং অকাসি. তং সুত্ৱা থেৰো অভীতো অচ্ছম্ভী ‘‘তাদিসানং মাৰানং সতম্পি সহস্সম্পি ময্হং লোমম্পি ন কম্পেতী’’তি অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো ‘‘সদ্ধাযাহং পব্বজিতো’’তি গাথং অভাসি.
৪৬. তত্থ সদ্ধাযাতি ধম্মচ্ছন্দসমুট্ঠানায কম্মফলসদ্ধায চেৱ ৰতনত্তযসদ্ধায চ. অহন্তি অত্তানং নিদ্দিসতি. পব্বজিতোতি উপগতো. অগাৰস্মাতি গেহতো ঘৰাৱাসতো ৱা. অনগাৰিযন্তি পব্বজ্জং, সা হি যংকিঞ্চি কসিৱাণিজ্জাদিকম্মং ‘অগাৰস্স হিত’ন্তি অগাৰিযং নাম, তদভাৱতো ‘‘অনগাৰিযা’’তি ৱুচ্চতি. সতি পঞ্ঞা চ মে ৱুড্ঢাতি সৰণলক্খণা সতি, পজাননলক্খণা পঞ্ঞাতি ইমে ধম্মা ৱিপস্সনাক্খণতো পট্ঠায মগ্গপটিপাটিযা যাৱ অৰহত্তা মে ৱুড্ঢা ৱড্ঢিতা, ন দানি ৱড্ঢেতব্বা অত্থি সতিপঞ্ঞা ৱেপুল্লপ্পত্তাতি দস্সেতি. চিত্তঞ্চ সুসমাহিতন্তি অট্ঠসমাপত্তিৱসেন চেৱ লোকুত্তৰসমাধিৱসেন চ চিত্তং মে সুট্ঠু সমাহিতং, ন দানি তস্স সমাধাতব্বং অত্থি, সমাধি ৱেপুল্লপ্পত্তোতি দস্সেতি. তস্মা কামং কৰস্সু ৰূপানীতি পাপিম মং উদ্দিস্স যানি কানিচি ৱিপ্পকাৰানি যথাৰুচিং কৰোহি, তেহি পন নেৱ মং ব্যাধযিস্সসি মম সৰীৰকম্পনমত্তম্পি কাতুং ন সক্খিস্সসি, কুতো চিত্তঞ্ঞথত্তং? তস্মা তৱ কিৰিযা অপ্পটিচ্ছিতপহেনকং ৱিয ন কিঞ্চি অত্থং সোধেতি, কেৱলং তৱ চিত্তৱিঘাতমত্তফলাতি থেৰো মাৰং তজ্জেসি. তং সুত্ৱা মাৰো ‘‘জানাতি মং সমণো’’তি তত্থেৱন্তৰধাযি.
সমিদ্ধিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. উজ্জযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
নমো তে বুদ্ধ ৱীৰত্থূতি আযস্মতো উজ্জযত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি কৰোন্তো ইতো দ্ৱানৱুতে কপ্পে তিস্সং ভগৱন্তং পস্সিত্ৱা পসন্নমানসো কণিকাৰপুপ্ফেহি পূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা অপৰাপৰং পুঞ্ঞানি কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজগহে অঞ্ঞতৰস্স সোত্তিযব্ৰাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি, উজ্জযোতিস্স নামং অহোসি. সো ৱযপ্পত্তো তিণ্ণং ৱেদানং পাৰগূ হুত্ৱা তত্থ সাৰং অপস্সন্তো উপনিস্সযসম্পত্তিযা চোদিযমানো ৱেড়ুৱনং গন্ত্ৱা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা চৰিযানুকূলং কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা অৰঞ্ঞে ৱিহৰন্তো ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.২১.১-৪) –
‘‘কণিকাৰং পুপ্ফিতং দিস্ৱা, ওচিনিত্ৱানহং তদা;
তিস্সস্স অভিৰোপেসিং, ওঘতিণ্ণস্স তাদিনো.
‘‘দ্ৱেনৱুতে ইতো কপ্পে, যং পুপ্ফমভিৰোপযিং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘পঞ্চতিংসে ইতো কপ্পে, অৰুণপাণীতি ৱিস্সুতো;
সত্তৰতনসম্পন্নো, চক্কৱত্তী মহব্বলো.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদিত্ৱা ভগৱতো থোমনাকাৰেন অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো ‘‘নমো তে বুদ্ধ ৱীৰত্থূ’’তি গাথং অভাসি.
৪৭. তত্থ নমোতি পণামকিত্তনং. তেতি পণামকিৰিযায সম্পদানকিত্তনং, তুয্হন্তি অত্থো. বুদ্ধ ৱীৰাতি চ ভগৱতো আলপনং. ভগৱা হি যথা অভিঞ্ঞেয্যাদিভেদস্স অত্থস্স অভিঞ্ঞেয্যাদিভেদেন সযম্ভূঞাণেন অনৱসেসতো বুদ্ধত্তা ‘‘বুদ্ধো’’তি ৱুচ্চতি. এৱং পঞ্চন্নম্পি মাৰানং অভিপ্পমদ্দনৱসেন পদহন্তেন মহতা ৱীৰিযেন সমন্নাগতত্তা ‘‘ৱীৰো’’তি ৱুচ্চতি. অত্থূতি হোতু, তস্স ‘‘নমো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. ৱিপ্পমুত্তোসি সব্বধীতি সব্বেহি কিলেসেহি সব্বস্মিঞ্চ সঙ্খাৰগতে ৱিপ্পমুত্তো ৱিসংযুত্তো অসি ভৱসি, ন তযা কিঞ্চি অৱিপ্পমুত্তং নাম অত্থি, যতোহং তুয্হাপদানে ৱিহৰং, ৱিহৰামি অনাসৱোতি তুয্হং তৱ অপদানে ওৱাদে গতমগ্গে পটিপত্তিচৰিযায ৱিহৰং যথাসত্তি যথাবলং পটিপজ্জন্তো কামাসৱাদীনং চতুন্নম্পি আসৱানং সুপ্পহীনত্তা অনাসৱো ৱিহৰামি, তাদিসস্স নমো তে বুদ্ধ-ৱীৰত্থূতি.
উজ্জযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. সঞ্জযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
যতো অহন্তি আযস্মতো সঞ্জযত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ৱিৱট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে মহতি পূগে সংকিত্তিৱসেন ৱত্থুং সঙ্ঘৰিত্ৱা ৰতনত্তযং উদ্দিস্স পুঞ্ঞং কৰোন্তো সযং দলিদ্দো হুত্ৱা নেসং গণাদীনং পুঞ্ঞকিৰিযায ব্যাৱটো অহোসি. কালেন কালং ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা পসন্নমানসো ভিক্খূনঞ্চ তং তং ৱেয্যাৱচ্চং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱলোকে নিব্বত্তো অপৰাপৰং পুঞ্ঞানি কত্ৱা সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজগহে ৱিভৱসম্পন্নস্স ব্ৰাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি সঞ্জযো নাম নামেন, সো ৱযপ্পত্তো ব্ৰহ্মাযুপোক্খৰসাতিআদিকে অভিঞ্ঞাতে ব্ৰাহ্মণে সাসনে অভিপ্পসন্নে দিস্ৱা সঞ্জাতপ্পসাদো সত্থাৰং উপসঙ্কমি. তস্স সত্থা ধম্মং দেসেসি. সো ধম্মং সুত্ৱা সোতাপন্নো অহোসি. অপৰভাগে পব্বজি. পব্বজন্তো চ খুৰগ্গেযেৱ ছড়ভিঞ্ঞো অহোসী. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১০.৫১-৫৫) –
‘‘ৱিপস্সিস্স ভগৱতো, মহাপূগগণো অহু;
ৱেয্যাৱচ্চকৰো আসিং, সব্বকিচ্চেসু ৱাৱটো.
‘‘দেয্যধম্মো চ মে নত্থি, সুগতস্স মহেসিনো;
অৱন্দিং সত্থুনো পাদে, ৱিপ্পসন্নেন চেতসা.