৫. কুণ্ডধানত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
পঞ্চ ছিন্দে পঞ্চ জহেতি আযস্মতো কুণ্ডধানত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে হংসৱতীনগৰে কুলগেহে উপ্পন্নো ৱযপ্পত্তো হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মং সুণন্তো সত্থাৰা একং ভিক্খুং পঠমং সলাকং গণ্হন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপিযমানং দিস্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেত্ৱা তদনুৰূপং পুঞ্ঞং কৰোন্তো ৱিচৰি. সো একদিৱসং পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো নিৰোধসমাপত্তিতো ৱুট্ঠায নিসিন্নস্স মনোসিলাচুণ্ণপিঞ্জৰং মহন্তং কদলিফলকণ্ণিকং উপনেসি, তং ভগৱা পটিগ্গহেত্ৱা পৰিভুঞ্জি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন একাদসক্খত্তুং দেৱেসু দেৱৰজ্জং কাৰেসি. চতুৱীসতিৱাৰে ৰাজা অহোসি চক্কৱত্তী. এৱং সো পুনপ্পুনং পুঞ্ঞানি কত্ৱা অপৰাপৰং দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো কস্সপবুদ্ধকালে ভুম্মদেৱতা হুত্ৱা নিব্বত্তি. দীঘাযুকবুদ্ধানঞ্চ নাম ন অন্ৱদ্ধমাসিকো উপোসথো হোতি. তথা হি ৱিপস্সিস্স ভগৱতো ছব্বস্সন্তৰে ছব্বস্সন্তৰে উপোসথো অহোসি. কস্সপদসবলো পন ছট্ঠে ছট্ঠে মাসে পাতিমোক্খং ওসাৰেসি. তস্স পাতিমোক্খস্স ওসাৰণকালে দিসাৱাসিকা দ্ৱে সহাযকা ভিক্খূ ‘‘উপোসথং কৰিস্সামা’’তি গচ্ছন্তি.
অযং ভুম্মদেৱতা চিন্তেসি – ‘‘ইমেসং দ্ৱিন্নং ভিক্খূনং মেত্তি অতিৱিয দড়্হা, কিং নু খো, ভেদকে সতি ভিজ্জেয্য, ন ভিজ্জেয্যা’’তি, সা তেসং ওকাসং ওলোকযমানা তেসং অৱিদূৰেনেৱ গচ্ছতি. অথেকো থেৰো একস্স হত্থে পত্তচীৱৰং দত্ৱা সৰীৰৱড়ঞ্জনত্থং উদকফাসুকট্ঠানং গন্ত্ৱা ধোতহত্থপাদো হুত্ৱা গুম্বসমীপতো নিক্খমতি ভুম্মদেৱতা তস্স থেৰস্স পচ্ছতো উত্তমৰূপা ইত্থী হুত্ৱা কেসে ৱিধুনিত্ৱা সংৱিধায সম্বন্ধন্তী ৱিয পিট্ঠিযং পংসুং পুঞ্ছমানা ৱিয সাটকং সংৱিধায নিৱাসযমানা ৱিয চ হুত্ৱা থেৰস্স পদানুপদিকা হুত্ৱা গুম্বতো নিক্খন্তা. একমন্তে ঠিতো সহাযকত্থেৰো তং কাৰণং দিস্ৱাৱ দোমনস্সজাতো ‘‘নট্ঠো দানি মে ইমিনা ভিক্খুনা সদ্ধিং দীঘৰত্তানুগতো সিনেহো, সচাহং এৱংৱিধভাৱং জানেয্যং, এত্তকং অদ্ধানং ইমিনা সদ্ধিং ৱিস্সাসং ন কৰেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৱা আগচ্ছন্তস্সেৱস্স, ‘‘হন্দাৱুসো, তুয্হং পত্তচীৱৰং, তাদিসেন পাপেন সদ্ধিং একমগ্গং নাগচ্ছামী’’তি আহ. তং কথং সুত্ৱা তস্স লজ্জিভিক্খুনো হদযং তিখিণসত্তিং গহেত্ৱা ৱিদ্ধং ৱিয অহোসি. ততো নং আহ – ‘‘আৱুসো, কিং নামেতং ৱদসি, অহং এত্তকং কালং দুক্কটমত্তম্পি আপত্তিং ন জানামি. ত্ৱং পন মং অজ্জ ‘পাপো’তি ৱদসি, কিং তে দিট্ঠ’’ন্তি. ‘‘কিং অঞ্ঞেন দিট্ঠেন, কিং ত্ৱং এৱংৱিধেন অলঙ্কতপটিযত্তেন মাতুগামেন সদ্ধিং একট্ঠানে হুত্ৱা নিক্খন্তো’’তি. ‘‘নত্থেতং, আৱুসো, ময্হং, নাহং এৱৰূপং মাতুগামং পস্সামী’’তি. তস্স যাৱততিযং কথেন্তস্সাপি ইতৰো থেৰো কথং অসদ্দহিত্ৱা অত্তনা দিট্ঠকাৰণংযেৱ ভূতত্তং কত্ৱা গণ্হন্তো তেন সদ্ধিং একমগ্গেন অগন্ত্ৱা অঞ্ঞেন মগ্গেন সত্থু সন্তিকং গতো. ইতৰোপি ভিক্খু অঞ্ঞেন মগ্গেন সত্থু সন্তিকংযেৱ গতো.
ততো ভিক্খুসঙ্ঘস্স উপোসথাগাৰং পৱিসনৱেলায সো ভিক্খু তং ভিক্খুং উপোসথগ্গে সঞ্জানিত্ৱা, ‘‘ইমস্মিং উপোসথগ্গে এৱৰূপো নাম পাপভিক্খু অত্থি, নাহং তেন সদ্ধিং উপোসথং কৰিস্সামী’’তি নিক্খমিত্ৱা বহি অট্ঠাসি. অথ ভুম্মদেৱতা ‘‘ভাৰিযং মযা কম্মং কত’’ন্তি মহল্লকউপাসকৱণ্ণেন তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘কস্মা, ভন্তে, অয্যো ইমস্মিং ঠানে ঠিতো’’তি আহ. ‘‘উপাসক, ইমং উপোসথগ্গং একো পাপভিক্খু পৱিট্ঠো, ‘নাহং তেন সদ্ধিং উপোসথং কৰোমী’তি বহি ঠিতোম্হী’’তি. ‘‘ভন্তে, মা এৱং গণ্হথ, পৰিসুদ্ধসীলো এস ভিক্খু. তুম্হেহি দিট্ঠমাতুগামো নাম অহং, মযা তুম্হাকং ৱীমংসনত্থায ‘দড়্হা নু খো ইমেসং থেৰানং মেত্তি, নো দড়্হা’তি ভিজ্জনাভিজ্জনভাৱং ওলোকেন্তেন তং কম্মং কত’’ন্তি. ‘‘কো পন, ত্ৱং সপ্পুৰিসা’’তি? ‘‘অহং একা ভুম্মদেৱতা, ভন্তে’’তি দেৱপুত্তো কথেন্তো দিব্বানুভাৱেন ঠত্ৱা থেৰস্স পাদেসু নিপতিত্ৱা ‘‘ময্হং, ভন্তে, খমথ, এতং দোসং থেৰো ন জানাতি, উপোসথং কৰোথা’’তি থেৰং যাচিত্ৱা উপোসথগ্গং পৱেসেসি. সো থেৰো উপোসথং তাৱ একট্ঠানে অকাসি, মিত্তসন্থৱৱসেন পন পুন তেন সদ্ধিং ন একট্ঠানে অহোসীতি. ইমস্স থেৰস্স কম্মং ন কথীযতি, চুদিতকত্থেৰো পন অপৰাপৰং ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো অৰহত্তং পাপুণি.
ভুম্মদেৱতা তস্স কম্মস্স নিস্সন্দেন একং বুদ্ধন্তৰং অপাযভযতো ন মুচ্চিত্থ. সচে পন কিস্মিঞ্চি কালে মনুস্সত্তং আগচ্ছতি, অঞ্ঞেন যেন কেনচি কতো দোসো তস্সেৱ উপৰি পততি. সো অম্হাকং ভগৱতো কালে সাৱত্থিযং ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তি. ‘‘ধানমাণৱো’’তিস্স নামং অকংসু. সো ৱযপ্পত্তো তযো ৱেদে উগ্গণ্হিত্ৱা মহল্লককালে সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজি, তস্স উপসম্পন্নদিৱসতো পট্ঠায একা অলঙ্কতপটিযত্তা ইত্থী তস্মিং গামং পৱিসন্তে সদ্ধিংযেৱ গামং পৱিসতি, নিক্খমন্তে নিক্খমতি. ৱিহাৰং পৱিসন্তেপি সদ্ধিং পৱিসতি, তিট্ঠন্তেপি তিট্ঠতীতি এৱং নিচ্চানুবন্ধা পঞ্ঞাযতি. থেৰো তং ন পস্সতি. তস্স পুন পুৰিমকম্মনিস্সন্দেন সা অঞ্ঞেসং উপট্ঠাতি. গামে যাগুং ভিক্খঞ্চ দদমানা ইত্থিযো ‘‘ভন্তে, অযং একো যাগুউড়ুঙ্কো তুম্হাকং, একো ইমিস্সা অম্হাকং সহাযিকাযা’’তি পৰিহাসং কৰোন্তি. থেৰস্স মহতী ৱিহেসা হোতি. ৱিহাৰগতম্পি নং সামণেৰা চেৱ দহৰা ভিক্খূ চ পৰিৱাৰেত্ৱা ‘‘ধানো কোণ্ডো জাতো’’তি পৰিহাসং কৰোন্তি. অথস্স তেনেৱ কাৰণেন কুণ্ডধানত্থেৰোতি নামং জাতং. সো উট্ঠায সমুট্ঠায তেহি কৰিযমানং কেড়িং সহিতুং অসক্কোন্তো উম্মাদং গহেত্ৱা ‘‘তুম্হে কোণ্ডা, তুম্হাকং উপজ্ঝাযো কোণ্ডো, আচৰিযো কোণ্ডো’’তি ৱদতি. অথ নং সত্থু আৰোচেসুং ‘‘কুণ্ডধানো, ভন্তে, দহৰসামণেৰেহি সদ্ধিং এৱং ফৰুসৱাচং ৱদতী’’তি. সত্থা তং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘সচ্চং কিৰ ত্ৱং, ধান, সামণেৰেহি সদ্ধিং ফৰুসৱাচং ৱদসী’’তি ৱত্ৱা তেন ‘‘সচ্চং ভগৱা’’তি ৱুত্তে ‘‘কস্মা এৱং ৱদেসী’’তি আহ. ‘‘ভন্তে, নিবদ্ধং ৱিহেসং অসহন্তো এৱং কথেমী’’তি. ‘‘ত্ৱং পুব্বে কতকম্মং যাৱজ্জদিৱসা জীৰাপেতুং ন সক্কোসি, পুন এৱৰূপং ফৰুসং মাৱদী ভিক্খূ’’তি ৱত্ৱা আহ –
‘‘মাৱোচ ফৰুসং কঞ্চি, ৱুত্তা পটিৱদেয্যু তং;
দুক্খা হি সাৰম্ভকথা, পটিদণ্ডা ফুসেয্যু তং.
‘‘সচে নেৰেসি অত্তানং, কংসো উপহতো যথা;
এস পত্তোসি নিব্বানং, সাৰম্ভো তে ন ৱিজ্জতী’’তি. (ধ. প. ১৩৩-১৩৪);
ইমঞ্চ পন তস্স থেৰস্স মাতুগামেন সদ্ধিং ৱিচৰণভাৱং কোসলৰঞ্ঞোপি কথযিংসু. ৰাজা ‘‘গচ্ছথ, ভণে, ৱীমংসথা’’তি পেসেত্ৱা সযম্পি মন্দেনেৱ পৰিৱাৰেন থেৰস্স ৱসনট্ঠানং গন্ত্ৱা একমন্তে ওলোকেন্তো অট্ঠাসি. তস্মিং খণে থেৰো সূচিকম্মং কৰোন্তো নিসিন্নো হোতি, সাপি ইত্থী অৱিদূৰে ঠানে ঠিতা ৱিয পঞ্ঞাযতি. ৰাজা দিস্ৱা ‘‘অত্থিদং কাৰণ’’ন্তি তস্সা ঠিতট্ঠানং অগমাসি. সা তস্মিং আগচ্ছন্তে থেৰস্স ৱসনপণ্ণসালং পৱিট্ঠা ৱিয অহোসি. ৰাজাপি তায সদ্ধিং তমেৱ পণ্ণসালং পৱিসিত্ৱা সব্বত্থ ওলোকেন্তো অদিস্ৱা ‘‘নাযং মাতুগামো, থেৰস্স একো কম্মৱিপাকো’’তি সঞ্ঞং কত্ৱা পঠমং থেৰস্স সমীপেন গচ্ছন্তোপি থেৰং অৱন্দিত্ৱা তস্স কাৰণস্স অভূতভাৱং ঞত্ৱা আগম্ম থেৰং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসিন্নো ‘‘কচ্চি, ভন্তে, পিণ্ডকেন ন কিলমথা’’তি পুচ্ছি. থেৰো ‘‘ৱট্টতি, মহাৰাজা’’তি আহ. ‘‘জানামহং, ভন্তে, অয্যস্স কথং, এৱৰূপেন পৰিক্কিলেসেন সদ্ধিং চৰন্তানং তুম্হাকং কে নাম পসীদিস্সন্তি, ইতো পট্ঠায ৱো কত্থচি গমনকিচ্চং নত্থি, অহং চতূহি পচ্চযেহি তুম্হে উপট্ঠহিস্সামি, তুম্হে যোনিসো মনসিকাৰে মা পমজ্জিত্থা’’তি নিবদ্ধভিক্খং পট্ঠপেসি. থেৰো ৰাজানং উপত্থম্ভকং লভিত্ৱা ভোজনসপ্পাযেন একগ্গচিত্তো হুত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. ততো পট্ঠায সা ইত্থী অন্তৰধাযি.
তদা মহাসুভদ্দা উগ্গনগৰে মিচ্ছাদিট্ঠিককুলে ৱসমানা ‘‘সত্থা মং অনুকম্পতূ’’তি উপোসথং অধিট্ঠায নিৰামগন্ধা হুত্ৱা উপৰিপাসাদতলে ঠিতা ‘‘ইমানি পুপ্ফানি অন্তৰে অট্ঠত্ৱা দসবলস্স মত্থকে ৱিতানং হুত্ৱা তিট্ঠন্তু, দসবলো ইমায সঞ্ঞায স্ৱে পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ময্হং ভিক্খং গণ্হতূ’’তি সচ্চকিৰিযং কত্ৱা অট্ঠ সুমনপুপ্ফমুট্ঠিযো ৱিস্সজ্জেসি. পুপ্ফানি গন্ত্ৱা ধম্মদেসনাৱেলায সত্থু মত্থকে ৱিতানং হুত্ৱা অট্ঠংসু. সত্থা তং সুমনপুপ্ফৱিতানং দিস্ৱা চিত্তেনেৱ সুভদ্দায ভিক্খং অধিৱাসেত্ৱা পুনদিৱসে অৰুণে উট্ঠিতে আনন্দত্থেৰং আহ – ‘‘আনন্দ, মযং অজ্জ দূৰং ভিক্খাচাৰং গমিস্সাম, পুথুজ্জনানং অদত্ৱা অৰিযানংযেৱ সলাকং দেহী’’তি. থেৰো ভিক্খূনং আৰোচেসি – ‘‘আৱুসো, সত্থা অজ্জ দূৰং ভিক্খাচাৰং গমিস্সতি, পুথুজ্জনা মা গণ্হন্তু, অৰিযাৱ সলাকং গণ্হন্তূ’’তি. কুণ্ডধানত্থেৰো ‘‘আহৰ, আৱুসো সলাক’’ন্তি পঠমংযেৱ হত্থং পসাৰেসি. আনন্দো ‘‘সত্থা তাদিসানং ভিক্খূনং সলাকং ন দাপেতি, অৰিযানংযেৱ দাপেতী’’তি ৱিতক্কং উপ্পাদেত্ৱা গন্ত্ৱা সত্থু আৰোচেসি. সত্থা ‘‘আহৰাপেন্তস্স সলাকং দেহী’’তি আহ. থেৰো চিন্তেসি – ‘‘সচে কুণ্ডধানস্স সলাকা দাতুং ন যুত্তা, অথ সত্থা পটিবাহেয্য, ভৱিস্সতি এত্থ কাৰণ’’ন্তি ‘‘কুণ্ডধানস্স সলাকং দস্সামী’’তি গমনং অভিনীহৰি. কুণ্ডধানো তস্স পুৰে আগমনা এৱ অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ইদ্ধিযা আকাসে ঠত্ৱা ‘‘আহৰাৱুসো, আনন্দ, সত্থা মং জানাতি, মাদিসং ভিক্খুং পঠমং সলাকং গণ্হন্তং ন সত্থা নিৱাৰেতী’’তি হত্থং পসাৰেত্ৱা সলাকং গণ্হি. সত্থা তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা থেৰং ইমস্মিং সাসনে পঠমং সলাকং গণ্হন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. যস্মা অযং থেৰো ৰাজানং উপত্থম্ভকং লভিত্ৱা সপ্পাযাহাৰলাভেন সমাহিতচিত্তো ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো উপনিস্সযসম্পন্নতায ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.৪.১-১৬) –
‘‘সত্তাহং পটিসল্লীনং, সযম্ভুং অগ্গপুগ্গলং;
পসন্নচিত্তো সুমনো, বুদ্ধসেট্ঠং উপট্ঠহিং.
‘‘ৱুট্ঠিতং কালমঞ্ঞায, পদুমুত্তৰং মহামুনিং;
মহন্তিং কদলীকণ্ণিং, গহেত্ৱা উপগচ্ছহং.
‘‘পটিগ্গহেত্ৱা ভগৱা, সব্বঞ্ঞূ লোকনাযকো;
মম চিত্তং পসাদেন্তো, পৰিভুঞ্জি মহামুনি.
‘‘পৰিভুঞ্জিত্ৱা সম্বুদ্ধো, সত্থৱাহো অনুত্তৰো;
সকাসনে নিসীদিত্ৱা, ইমা গাথা অভাসথ.
‘‘যে চ সন্তি সমিতাৰো, যক্খা ইমম্হি পব্বতে;
অৰঞ্ঞে ভূতভব্যানি, সুণন্তু ৱচনং মম.
‘‘যো সো বুদ্ধং উপট্ঠাসি, মিগৰাজংৱ কেসৰিং;
তমহং কিত্তযিস্সামি, সুণাথ মম ভাসতো.
‘‘একাদসঞ্চক্খত্তুং সো, দেৱৰাজা ভৱিস্সতি;
চতুৱীসতিক্খত্তুঞ্চ, চক্কৱত্তী ভৱিস্সতি.
‘‘কপ্পসতসহস্সম্হি, ওক্কাককুলসম্ভৱো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.
‘‘অক্কোসিত্ৱান সমণে, সীলৱন্তে অনাসৱে;
পাপকম্মৱিপাকেন, নামধেয্যং লভিস্সতি.
‘‘তস্স ধম্মে সুদাযাদো, ওৰসো ধম্মনিম্মিতো;
কুণ্ডধানোতি নামেন, সাৱকো সো ভৱিস্সতি.
‘‘পৱিৱেকমনুযুত্তো, ঝাযী ঝানৰতো অহং;
তোসযিত্ৱান সত্থাৰং, ৱিহৰামি অনাসৱো.
‘‘সাৱকেহি পৰিৱুতো, ভিক্খুসঙ্ঘপুৰক্খতো;
ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৱা, সলাকং গাহযী জিনো.
‘‘একংসং চীৱৰং কত্ৱা, ৱন্দিত্ৱা লোকনাযকং;
ৱদতং ৱৰস্স পুৰতো, পঠমং অগ্গহেসহং.
‘‘তেন কম্মেন ভগৱা, দসসহস্সিকম্পকো;
ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৱা, অগ্গট্ঠানে ঠপেসি মং.
‘‘ৱীৰিযং মে ধুৰধোৰয্হং, যোগক্খেমাধিৱাহনং;
ধাৰেমি অন্তিমং দেহং, সম্মাসম্বুদ্ধসাসনে.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
এৱংভূতস্সপি ইমস্স থেৰস্স গুণে অজানন্তা যে পুথুজ্জনা ভিক্খূ তদা পঠমং সলাকগ্গহণে ‘‘কিং নু খো এত’’ন্তি সমচিন্তেসুং. তেসং ৱিমতিৱিধমনত্থং থেৰো আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা ইদ্ধিপাটিহাৰিযং দস্সেত্ৱা অঞ্ঞাপদেসেন অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো ‘‘পঞ্চ ছিন্দে’’তি গাথং অভাসি.
১৫. তত্থ পঞ্চ ছিন্দেতি অপাযূপপত্তিনিব্বত্তনকানি পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি পাদে বন্ধনৰজ্জুকং ৱিয পুৰিসো সত্থেন হেট্ঠিমমগ্গত্তযেন ছিন্দেয্য পজহেয্য. পঞ্চ জহেতি উপৰিদেৱলোকূপপত্তিহেতুভূতানি পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানি পুৰিসো গীৱায বন্ধনৰজ্জুকং ৱিয অৰহত্তমগ্গেন জহেয্য, ছিন্দেয্য ৱাতি অত্থো. পঞ্চ চুত্তৰি ভাৱযেতি তেসংযেৱ উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানং পহানায সদ্ধাদীনি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি উত্তৰি অনাগামিমগ্গাধিগমতো উপৰি ভাৱেয্য অগ্গমগ্গাধিগমৱসেন ৱড্ঢেয্য. পঞ্চসঙ্গাতিগোতি এৱংভূতো পন পঞ্চন্নং ৰাগদোসমোহমানদিট্ঠিসঙ্গানং অতিক্কমনেন পহানেন পঞ্চসঙ্গাতিগো হুত্ৱা. ভিক্খু ওঘতিণ্ণোতি ৱুচ্চতীতি সব্বথা ভিন্নকিলেসতায ভিক্খূতি, কামভৱদিট্ঠিঅৱিজ্জোঘে তৰিত্ৱা তেসং পাৰভূতে নিব্বানে ঠিতোতি চ ৱুচ্চতীতি অত্থো.
কুণ্ডধানত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.