২. দুতিযৱগ্গো
১. চূড়ৱচ্ছত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
পামোজ্জবহুলোতি আযস্মতো চূড়ৱচ্ছত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে দলিদ্দকুলে নিব্বত্তিত্ৱা পৰেসং ভতিযা জীৱিকং কপ্পেন্তো ভগৱতো সাৱকং সুজাতং নাম থেৰং পংসুকূলং পৰিযেসন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো উপসঙ্কমিত্ৱা ৱত্থং দত্ৱা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন তেত্তিংসক্খত্তুং দেৱৰজ্জং কাৰেসি. সত্তসত্ততিক্খত্তুং চক্কৱত্তী ৰাজা অহোসি. অনেকৱাৰং পদেসৰাজা. এৱং দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো কস্সপস্স ভগৱতো সাসনে ওসক্কমানে পব্বজিত্ৱা সমণধম্মং কত্ৱা একং বুদ্ধন্তৰং দেৱমনুস্সগতীসু অপৰাপৰং পৰিৱত্তন্তো অম্হাকং ভগৱতো কালে কোসম্বিযং ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তি. চূড়ৱচ্ছোতিস্স নামং অহোসি. সো ৱযপ্পত্তো ব্ৰাহ্মণসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গতো বুদ্ধগুণে সুত্ৱা পসন্নমানসো ভগৱন্তং উপসঙ্কমি, তস্স ভগৱা ধম্মং কথেসি. সো পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা লদ্ধূপসম্পদো কতপুব্বকিচ্চো চৰিতানুকূলং কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ভাৱেন্তো ৱিহৰি. তেন চ সমযেন কোসম্বিকা ভিক্খূ ভণ্ডনজাতা অহেসুং. তদা চূড়ৱচ্ছত্থেৰো উভযেসং ভিক্খূনং লদ্ধিং অনাদায ভগৱতা দিন্নোৱাদে ঠত্ৱা ৱিপস্সনং ব্ৰূহেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫০.৩১-৪০) –
‘‘পদুমুত্তৰভগৱতো, সুজাতো নাম সাৱকো;
পংসুকূলং গৱেসন্তো, সঙ্কাৰে চৰতী তদা.
‘‘নগৰে হংসৱতিযা, পৰেসং ভতকো অহং;
উপড্ঢুদুস্সং দত্ৱান, সিৰসা অভিৱাদযিং.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসমগচ্ছহং.
‘‘তেত্তিংসক্খত্তুং দেৱিন্দো, দেৱৰজ্জমকাৰযিং;
সত্তসত্ততিক্খত্তুঞ্চ, চক্কৱত্তী অহোসহং.
‘‘পদেসৰজ্জং ৱিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং;
উপড্ঢদুস্সদানেন, মোদামি অকুতোভযো.
‘‘ইচ্ছমানো চহং অজ্জ, সকাননং সপব্বতং;
খোমদুস্সেহি ছাদেয্যং, অড্ঢুদুস্সস্সিদং ফলং.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং দানমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, অড্ঢুদুস্সস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অথ চূড়ৱচ্ছত্থেৰো অৰহত্তং পত্ৱা তেসং ভিক্খূনং কলহাভিৰতিযা সকত্থৱিনাসং দিস্ৱা ধম্মসংৱেগপ্পত্তো, অত্তনো চ পত্তৱিসেসং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পীতিসোমনস্সৱসেন ‘‘পামোজ্জবহুলো’’তি গাথং অভাসি.
১১. তত্থ পামোজ্জবহুলোতি সুপৰিসুদ্ধসীলতায ৱিপ্পটিসাৰাভাৱতো অধিকুসলেসু ধম্মেসু অভিৰতিৱসেন পমোদবহুলো. তেনেৱাহ ‘‘ধম্মে বুদ্ধপ্পৱেদিতে’’তি. তত্থ ধম্মেতি. সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মে নৱৱিধে ৱা লোকুত্তৰধম্মে. সো হি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধেন সামুক্কংসিকায দেসনায পকাসিতত্তা সাতিসযং বুদ্ধপ্পৱেদিতো নাম. তস্স পন অধিগমূপাযভাৱতো দেসনাধম্মোপি ইধ লব্ভতেৱ. পদং সন্তন্তি নিব্বানং সন্ধায ৱদতি. এৱৰূপো হি ভিক্খু সন্তং পদং সন্তং কোট্ঠাসং সব্বসঙ্খাৰানং উপসমভাৱতো সঙ্খাৰূপসমং পৰমসুখতায সুখং নিব্বানং অধিগচ্ছতি ৱিন্দতিযেৱ. পৰিসুদ্ধসীলো হি ভিক্খু ৱিপ্পটিসাৰাভাৱেন পামোজ্জবহুলো সদ্ধম্মে যুত্তপ্পযুত্তো ৱিমুত্তিপৰিযোসানা সব্বসম্পত্তিযো পাপুণাতি. যথাহ – ‘‘অৱিপ্পটিসাৰত্থানি খো, আনন্দ, কুসলানি সীলানি, অৱিপ্পটিসাৰো পামোজ্জত্থাযা’’তিআদি (অ. নি. ১০.১). অথ ৱা পামোজ্জবহুলোতি সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৱা, স্ৱাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘোতি ৰতনত্তযং সন্ধায পমোদবহুলো. তত্থ পন সো পমোদবহুলো কিং ৱা কৰোতীতি আহ ‘‘ধম্মে বুদ্ধপ্পৱেদিতে’’তিআদি. সদ্ধাসম্পন্নস্স হি সপ্পুৰিসসংসেৱনসদ্ধম্মস্সৱনযোনিসোমনসিকাৰধম্মানুধম্মপটিপত্তীনং সুখেনেৱ সম্ভৱতো সম্পত্তিযো হত্থগতা এৱ হোন্তি, যথাহ – ‘‘সদ্ধাজাতো উপসঙ্কমতি, উপসঙ্কমন্তো পযিৰুপাসতী’’তিআদি (ম. নি. ২.১৮৩).
চূড়ৱচ্ছত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. মহাৱচ্ছত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
পঞ্ঞাবলীতি আযস্মতো মহাৱচ্ছত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ পানীযদানমদাসি. পুন সিখিস্স ভগৱতো কালে উপাসকো হুত্ৱা ৱিৱট্টূপনিস্সযং বহুং পুঞ্ঞকম্মং অকাসি, সো তেহি পুঞ্ঞকম্মেহি তত্থ তত্থ সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধৰট্ঠে নাড়কগামে সমিদ্ধিস্স নাম ব্ৰাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি. তস্স মহাৱচ্ছোতি নামং অহোসি. সো ৱযপ্পত্তো আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স ভগৱতো সাৱকভাৱং সুত্ৱা ‘‘সোপি নাম মহাপঞ্ঞো. যস্স সাৱকত্তং উপাগতো, সো এৱ মঞ্ঞে ইমস্মিং লোকে অগ্গপুগ্গলো’’তি ভগৱতি সদ্ধং উপ্পাদেত্ৱা সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৱা কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তো নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫০.৫১-৫৬) –
‘‘পদুমুত্তৰবুদ্ধস্স, ভিক্খুসঙ্ঘে অনুত্তৰে;
পসন্নচিত্তো সুমনো, পানীযঘটমপূৰযিং.
‘‘পব্বতগ্গে দুমগ্গে ৱা, আকাসে ৱাথ ভূমিযং;
যদা পানীযমিচ্ছামি, খিপ্পং নিব্বত্ততে মম.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং দানমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, দকদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… ভৱা সব্বে সমূহতা;
ছড়ভিঞ্ঞা সচ্ছিকতা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
এৱং পন অৰহত্তং পত্ৱা ৱিমুত্তিসুখং অনুভৱন্তো সাসনস্স নিয্যানিকভাৱৱিভাৱনেন সব্ৰহ্মচাৰীনং উস্সাহজননত্থং ‘‘পঞ্ঞাবলী’’তি গাথং অভাসি.
১২. তত্থ পঞ্ঞাবলীতি পাৰিহাৰিযপঞ্ঞায ৱিপস্সনাপঞ্ঞায চ ৱসেন অভিণ্হসো সাতিসযেন পঞ্ঞাবলেন সমন্নাগতো. সীলৱতূপপন্নোতি উক্কংসগতেন চতুপাৰিসুদ্ধিসীলেন, ধুতধম্মসঙ্খাতেহি ৱতেহি চ উপপন্নো সমন্নাগতো. সমাহিতোতি উপচাৰপ্পনাভেদেন সমাধিনা সমাহিতো. ঝানৰতোতি ততো এৱ আৰম্মণূপনিজ্ঝানে লক্খণূপনিজ্ঝানে চ ৰতো সততাভিযুত্তো. সব্বকালং সতিযা অৱিপ্পৱাসৱসেন সতিমা. যদত্থিযন্তি অত্থতো অনপেতং অত্থিযং, যেন অত্থিযং যদত্থিযং. যথা পচ্চযে পৰিভুঞ্জন্তস্স পৰিভুঞ্জনং অত্থিযং হোতি, তথা ভোজনং ভুঞ্জমানো. সামিপৰিভোগেন হি তং অত্থিযং হোতি দাযজ্জপৰিভোগেন ৱা, ন অঞ্ঞথা ভোজনন্তি চ নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. ভুঞ্জিযতি পৰিভুঞ্জিযতীতি ৱা ভোজনং, চত্তাৰো পচ্চযা. ‘‘যদত্থিক’’ন্তি ৱা পাঠো. যদত্থং যস্সত্থায সত্থাৰা পচ্চযা অনুঞ্ঞাতা, তদত্থং কাযস্স ঠিতিআদিঅত্থং, তঞ্চ অনুপাদিসেসনিব্বানত্থং. তস্মা অনুপাদাপৰিনিব্বানত্থং ভোজনপচ্চযে ভুঞ্জমানো ততো এৱ কঙ্খেথ কালং অত্তনো অনুপাদাপৰিনিব্বানকালং আগমেয্য. ইধ ইমস্মিং সাসনে ৱীতৰাগো. বাহিৰকস্স পন কামেসু ৱীতৰাগস্স ইদং নত্থীতি অধিপ্পাযো.
মহাৱচ্ছত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ৱনৱচ্ছত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
নীলব্ভৱণ্ণাতি আযস্মতো ৱনৱচ্ছত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ অত্থদস্সিনো ভগৱতো কালে কচ্ছপযোনিযং নিব্বত্তো ৱিনতায নাম নদিযা ৱসতি. তস্স খুদ্দকনাৱপ্পমাণো অত্তভাৱো অহোসি. সো কিৰ একদিৱসং ভগৱন্তং নদিযা তীৰে ঠিতং দিস্ৱা, ‘‘পাৰং গন্তুকামো মঞ্ঞে ভগৱা’’তি অত্তনো পিট্ঠিযং আৰোপেত্ৱা নেতুকামো পাদমূলে নিপজ্জি. ভগৱা তস্স অজ্ঝাসযং ঞত্ৱা তং অনুকম্পন্তো আৰুহি. সো পীতিসোমনস্সজাতো সোতং ছিন্দন্তো জিযায ৱেগেন খিত্তসৰো ৱিয তাৱদেৱ পৰতীৰং পাপেসি. ভগৱা তস্স পুঞ্ঞস্স ফলং এতৰহি নিব্বত্তনকসম্পত্তিঞ্চ ব্যাকৰিত্ৱা পক্কামি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো অনেকসতক্খত্তুং তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা অৰঞ্ঞৱাসীযেৱ অহোসি. পুন কস্সপবুদ্ধকালে কপোতযোনিযং নিব্বত্তিত্ৱা অৰঞ্ঞে ৱিহৰন্তং মেত্তাৱিহাৰিং একং ভিক্খুং দিস্ৱা চিত্তং পসাদেসি.
ততো পন চুতো বাৰাণসিযং কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো সংৱেগজাতো পব্বজিত্ৱা ৱিৱট্টূপনিস্সযং বহুং পুঞ্ঞকম্মং উপচিনি. এৱং তত্থ তত্থ দেৱমনুস্সেসু সংসৰিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৱত্থুনগৰে ৱচ্ছগোত্তস্স নাম ব্ৰাহ্মণস্স গেহে পটিসন্ধিং গণ্হি. তস্স মাতা পৰিপক্কগব্ভা অৰঞ্ঞং দস্সনত্থায সঞ্জাতদোহড়া অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা ৱিচৰতি, তাৱদেৱস্সা কম্মজৱাতা চলিংসু, তিৰোকৰণিং পৰিক্খিপিত্ৱা অদংসু. সা ধঞ্ঞপুঞ্ঞলক্খণং পুত্তং ৱিজাযি. সো বোধিসত্তেন সহ পংসুকীড়িকসহাযো অহোসি. ‘‘ৱচ্ছো’’তিস্স নামঞ্চ অহোসি. ৱনাভিৰতিযা ৱসেন ৱনৱচ্ছোতি পঞ্ঞাযিত্থ. অপৰভাগে মহাসত্তে মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৱা মহাপধানং পদহন্তে, ‘‘অহম্পি সিদ্ধত্থকুমাৰেন সহ অৰঞ্ঞে ৱিহৰিস্সামী’’তি নিক্খমিত্ৱা তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা হিমৱন্তে ৱসন্তো অভিসম্বুদ্ধভাৱং সুত্ৱা ভগৱতো সন্তিকং উপগন্ত্ৱা পব্বজিত্ৱা কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা অৰঞ্ঞে ৱসমানো নচিৰস্সেৱ ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰহত্তং সচ্ছাকাসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৪৯-১৪৮-১৬৩) –
‘‘অত্থদস্সী তু ভগৱা, সযম্ভূ লোকনাযকো;
ৱিনতানদিযা তীৰং, উপগচ্ছি তথাগতো.
‘‘উদকা অভিনিক্খম্ম, কচ্ছপো ৱাৰিগোচৰো;
বুদ্ধং তাৰেতুকামোহং, উপেসিং লোকনাযকং.
‘‘অভিৰূহতু মং বুদ্ধো, অত্থদস্সী মহামুনি;
অহং তং তাৰযিস্সামি, দুক্খস্সন্তকৰো তুৱং.
‘‘মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞায, অত্থদস্সী মহাযসো;
অভিৰূহিত্ৱা মে পিট্ঠিং, অট্ঠাসি লোকনাযকো.
‘‘যতো সৰামি অত্তানং, যতো পত্তোস্মি ৱিঞ্ঞুতং;
সুখং মে তাদিসং নত্থি, ফুট্ঠে পাদতলে যথা.
‘‘উত্তৰিত্ৱান সম্বুদ্ধো, অত্থদস্সী মহাযসো;
নদিতীৰম্হি ঠত্ৱান, ইমা গাথা অভাসথ.
‘‘যাৱতা ৱত্ততে চিত্তং, গঙ্গাসোতং তৰামহং;
অযঞ্চ কচ্ছপো ৰাজা, তাৰেসি মম পঞ্ঞৱা.
‘‘ইমিনা বুদ্ধতৰণেন, মেত্তচিত্তৱতায চ;
অট্ঠাৰসে কপ্পসতে, দেৱলোকে ৰমিস্সতি.
‘‘দেৱলোকা ইধাগন্ত্ৱা, সুক্কমূলেন চোদিতো;
একাসনে নিসীদিত্ৱা, কঙ্খাসোতং তৰিস্সতি.
‘‘যথাপি ভদ্দকে খেত্তে, বীজং অপ্পম্পি ৰোপিতং;
সম্মাধাৰে পৱেচ্ছন্তে, ফলং তোসেতি কস্সকং.
‘‘তথেৱিদং বুদ্ধখেত্তং, সম্মাসম্বুদ্ধদেসিতং;
সম্মাধাৰে পৱেচ্ছন্তে, ফলং মং তোসযিস্সতি.
‘‘পধানপহিতত্তোম্হি, উপসন্তো নিৰূপধি;
সব্বাসৱে পৰিঞ্ঞায, ৱিহৰামি অনাসৱো.
‘‘অট্ঠাৰসে কপ্পসতে, যং কম্মমকৰিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, তৰণায ইদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
এৱং পন অৰহত্তং পত্ৱা ভগৱতি কপিলৱত্থুস্মিং ৱিহৰন্তে তত্থ গন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা ভিক্খূহি সমাগতো পটিসন্থাৰৱসেন ‘‘কিং, আৱুসো, অৰঞ্ঞে ফাসুৱিহাৰো লদ্ধো’’তি পুট্ঠো ‘‘ৰমণীযা, আৱুসো, অৰঞ্ঞে পব্বতা’’তি অত্তনা ৱুট্ঠপব্বতে ৱণ্ণেন্তো ‘‘নীলব্ভৱণ্ণা’’তি গাথং অভাসি.
১৩. তত্থ নীলব্ভৱণ্ণাতি নীলৱলাহকনিভা নীলৱলাহকসণ্ঠানা চ. ৰুচিৰাতি ৰুচিযা সকিৰণা পভস্সৰা চ. সীতৱাৰীতি সীতলসলিলা. সুচিন্ধৰাতি সুচিসুদ্ধভূমিভাগতায সুদ্ধচিত্তানং ৱা অৰিযানং নিৱাসনট্ঠানতায সুচিন্ধৰা. গাথাসুখত্থঞ্হি সানুনাসিকং কত্ৱা নিদ্দেসো. ‘‘সীতৱাৰিসুচিন্ধৰা’’তিপি পাঠো, সীতসুচিৱাৰিধৰা সীতলৱিমলসলিলাসযৱন্তোতি অত্থো. ইন্দগোপকসঞ্ছন্নাতি ইন্দগোপকনামকেহি পৱাড়ৱণ্ণেহি ৰত্তকিমীহি সঞ্ছাদিতা পাৱুস্সকালৱসেন এৱমাহ. কেচি পন ‘‘ইন্দগোপকনামানি ৰত্ততিণানী’’তি ৱদন্তি. অপৰে ‘‘কণিকাৰৰুক্খা’’তি. সেলাতি সিলামযা পব্বতা, ন পংসুপব্বতাতি অত্থো. তেনাহ – ‘‘যথাপি পব্বতো সেলো’’তি (উদা. ২৪). ৰমযন্তি মন্তি মং ৰমাপেন্তি, ময্হং ৱিৱেকাভিৰত্তিং পৰিব্ৰূহেন্তি. এৱং থেৰো অত্তনো চিৰকালপৰিভাৱিতং অৰঞ্ঞাভিৰতিং পৱেদেন্তো তিৱিধং ৱিৱেকাভিৰতিমেৱ দীপেতি. তত্থ উপধিৱিৱেকেন অঞ্ঞাব্যাকৰণং দীপিতমেৱ হোতীতি.
ৱনৱচ্ছত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সিৱকসামণেৰগাথাৱণ্ণনা
উপজ্ঝাযোতি সিৱকস্স সামণেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ ইতো একতিংসে কপ্পে ৱেস্সভুস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তো একদিৱসং কেনচিদেৱ কৰণীযেন অৰঞ্ঞং পৱিট্ঠো তত্থ পব্বতন্তৰে নিসিন্নং ৱেস্সভুং ভগৱন্তং দিস্ৱা পসন্নচিত্তো উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গয্হ অট্ঠাসি. পুন তত্থ মনোহৰানি কাসুমাৰিকফলানি দিস্ৱা তানি গহেত্ৱা ভগৱতো উপনেসি, পটিগ্গহেসি ভগৱা অনুকম্পং উপাদায. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো কস্সপস্স ভগৱতো সাসনে মাতুলে পব্বজন্তে তেন সদ্ধিং পব্বজিত্ৱা বহুং ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৱনৱচ্ছত্থেৰস্স ভাগিনেয্যো হুত্ৱা নিব্বত্তো, সিৱকোতিস্স নামং অহোসি. তস্স মাতা অত্তনো জেট্ঠভাতিকে ৱনৱচ্ছে সাসনে পব্বজিত্ৱা পব্বজিতকিচ্চং মত্থকং পাপেত্ৱা অৰঞ্ঞে ৱিহৰন্তে তং পৱত্তিং সুত্ৱা পুত্তং আহ – ‘‘তাত সিৱক, থেৰস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৱা থেৰং উপট্ঠহ, মহল্লকো দানি থেৰো’’তি. সো মাতু একৱচনেনেৱ চ পুব্বে কতাধিকাৰতায চ মাতুলত্থেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা পব্বজিত্ৱা তং উপট্ঠহন্তো অৰঞ্ঞে ৱসতি.
তস্স একদিৱসং কেনচিদেৱ কৰণীযেন গামন্তং গতস্স খৰো আবাধো উপ্পজ্জি. মনুস্সেসু ভেসজ্জং কৰোন্তেসুপি ন পটিপ্পস্সম্ভি. তস্মিং চিৰাযন্তে থেৰো ‘‘সামণেৰো চিৰাযতি, কিং নু খো কাৰণ’’ন্তি তত্থ গন্ত্ৱা তং গিলানং দিস্ৱা তস্স তং তং কত্তব্বযুত্তকং কৰোন্তো দিৱসভাগং ৱীতিনামেত্ৱা ৰত্তিভাগে বলৱপচ্চূসৱেলাযং আহ – ‘‘সিৱক, ন মযা পব্বজিতকালতো পট্ঠায গামে ৱসিতপুব্বং, ইতো অৰঞ্ঞমেৱ গচ্ছামা’’তি. তং সুত্ৱা সিৱকো ‘‘যদিপি মে, ভন্তে, ইদানি কাযো গামন্তে ঠিতো, চিত্তং পন অৰঞ্ঞে, তস্মা সযানোপি অৰঞ্ঞমেৱ গমিস্সামী’’তি, তং সুত্ৱা থেৰো তং বাহাযং গহেত্ৱা অৰঞ্ঞমেৱ নেত্ৱা ওৱাদং অদাসি. সো থেৰস্স ওৱাদে ঠত্ৱা ৱিপস্সিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.৩৮.৫৩-৫৮) –
‘‘কণিকাৰংৱ জোতন্তং, নিসিন্নং পব্বতন্তৰে;
অদ্দসং ৱিৰজং বুদ্ধং, লোকজেট্ঠং নৰাসভং.
‘‘পসন্নচিত্তো সুমনো, কিৰে কত্ৱান অঞ্জলিং;
কাসুমাৰিকমাদায, বুদ্ধসেট্ঠস্সদাসহং.
‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, যং ফলং অদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
সো অৰহত্তং পত্ৱা উপজ্ঝাযেন অত্তনা চ ৱুত্তমত্থং সংসন্দিত্ৱা অত্তনো ৱিৱেকাভিৰতিকতং কতকিচ্চতঞ্চ পৱেদেন্তো ‘‘উপজ্ঝাযো মং অৱচা’’তি গাথং অভাসি.
১৪. তত্থ উপজ্ঝাযোতি ৱজ্জাৱজ্জং উপনিজ্ঝাযতি হিতেসিতং পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা ঞাণচক্খুনা পেক্খতীতি উপজ্ঝাযো. মন্তি অত্তানং ৱদতি. অৱচাতি অভাসি. ইতো গচ্ছাম সীৱকাতি ৱুত্তাকাৰদস্সনং, সিৱক, ইতো গামন্ততো অৰঞ্ঞট্ঠানমেৱ এহি গচ্ছাম, তদেৱ অম্হাকং ৱসনযোগ্গন্তি অধিপ্পাযো. এৱং পন উপজ্ঝাযেন ৱুত্তো সিৱকো ভদ্ৰো অস্সাজানীযো ৱিয কসাভিহতো সঞ্জাতসংৱেগো হুত্ৱা অৰঞ্ঞমেৱ গন্তুকামতং পৱেদেন্তো –
‘‘গামে মে ৱসতি কাযো, অৰঞ্ঞং মে গতং মনো;
সেমানকোপি গচ্ছামি, নত্থি সঙ্গো ৱিজানত’’ন্তি. –আহ;
তস্সত্থো – যস্মা ইদানি যদিপি মে ইদং সৰীৰং গামন্তে ঠিতং, অজ্ঝাসযো পন অৰঞ্ঞমেৱ গতো, তস্মা সেমানকোপি গচ্ছামি গেলঞ্ঞেন ঠাননিসজ্জাগমনেসু অসমত্থতায সযানোপি ইমিনা সযিতাকাৰেন সৰীসপো ৱিয সৰীসপন্তো, এথ, ভন্তে, অৰঞ্ঞমেৱ গচ্ছাম, কস্মা? নত্থি সঙ্গো ৱিজানতন্তি, যস্মা ধম্মসভাৱা কামেসু সংসাৰে চ আদীনৱং, নেক্খম্মে নিব্বানে চ আনিসংসং যাথাৱতো জানন্তস্স ন কত্থচি সঙ্গো, তস্মা একপদেনেৱ উপজ্ঝাযস্স আণা অনুঠিতাতি, তদপদেসেন অঞ্ঞং ব্যাকাসি.
সিৱকসামণেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. কুণ্ডধানত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
পঞ্চ ছিন্দে পঞ্চ জহেতি আযস্মতো কুণ্ডধানত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে হংসৱতীনগৰে কুলগেহে উপ্পন্নো ৱযপ্পত্তো হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মং সুণন্তো সত্থাৰা একং ভিক্খুং পঠমং সলাকং গণ্হন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপিযমানং দিস্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেত্ৱা তদনুৰূপং পুঞ্ঞং কৰোন্তো ৱিচৰি. সো একদিৱসং পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো নিৰোধসমাপত্তিতো ৱুট্ঠায নিসিন্নস্স মনোসিলাচুণ্ণপিঞ্জৰং মহন্তং কদলিফলকণ্ণিকং উপনেসি, তং ভগৱা পটিগ্গহেত্ৱা পৰিভুঞ্জি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন একাদসক্খত্তুং দেৱেসু দেৱৰজ্জং কাৰেসি. চতুৱীসতিৱাৰে ৰাজা অহোসি চক্কৱত্তী. এৱং সো পুনপ্পুনং পুঞ্ঞানি কত্ৱা অপৰাপৰং দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো কস্সপবুদ্ধকালে ভুম্মদেৱতা হুত্ৱা নিব্বত্তি. দীঘাযুকবুদ্ধানঞ্চ নাম ন অন্ৱদ্ধমাসিকো উপোসথো হোতি. তথা হি ৱিপস্সিস্স ভগৱতো ছব্বস্সন্তৰে ছব্বস্সন্তৰে উপোসথো অহোসি. কস্সপদসবলো পন ছট্ঠে ছট্ঠে মাসে পাতিমোক্খং ওসাৰেসি. তস্স পাতিমোক্খস্স ওসাৰণকালে দিসাৱাসিকা দ্ৱে সহাযকা ভিক্খূ ‘‘উপোসথং কৰিস্সামা’’তি গচ্ছন্তি.
অযং ভুম্মদেৱতা চিন্তেসি – ‘‘ইমেসং দ্ৱিন্নং ভিক্খূনং মেত্তি অতিৱিয দড়্হা, কিং নু খো, ভেদকে সতি ভিজ্জেয্য, ন ভিজ্জেয্যা’’তি, সা তেসং ওকাসং ওলোকযমানা তেসং অৱিদূৰেনেৱ গচ্ছতি. অথেকো থেৰো একস্স হত্থে পত্তচীৱৰং দত্ৱা সৰীৰৱড়ঞ্জনত্থং উদকফাসুকট্ঠানং গন্ত্ৱা ধোতহত্থপাদো হুত্ৱা গুম্বসমীপতো নিক্খমতি ভুম্মদেৱতা তস্স থেৰস্স পচ্ছতো উত্তমৰূপা ইত্থী হুত্ৱা কেসে ৱিধুনিত্ৱা সংৱিধায সম্বন্ধন্তী ৱিয পিট্ঠিযং পংসুং পুঞ্ছমানা ৱিয সাটকং সংৱিধায নিৱাসযমানা ৱিয চ হুত্ৱা থেৰস্স পদানুপদিকা হুত্ৱা গুম্বতো নিক্খন্তা. একমন্তে ঠিতো সহাযকত্থেৰো তং কাৰণং দিস্ৱাৱ দোমনস্সজাতো ‘‘নট্ঠো দানি মে ইমিনা ভিক্খুনা সদ্ধিং দীঘৰত্তানুগতো সিনেহো, সচাহং এৱংৱিধভাৱং জানেয্যং, এত্তকং অদ্ধানং ইমিনা সদ্ধিং ৱিস্সাসং ন কৰেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৱা আগচ্ছন্তস্সেৱস্স, ‘‘হন্দাৱুসো, তুয্হং পত্তচীৱৰং, তাদিসেন পাপেন সদ্ধিং একমগ্গং নাগচ্ছামী’’তি আহ. তং কথং সুত্ৱা তস্স লজ্জিভিক্খুনো হদযং তিখিণসত্তিং গহেত্ৱা ৱিদ্ধং ৱিয অহোসি. ততো নং আহ – ‘‘আৱুসো, কিং নামেতং ৱদসি, অহং এত্তকং কালং দুক্কটমত্তম্পি আপত্তিং ন জানামি. ত্ৱং পন মং অজ্জ ‘পাপো’তি ৱদসি, কিং তে দিট্ঠ’’ন্তি. ‘‘কিং অঞ্ঞেন দিট্ঠেন, কিং ত্ৱং এৱংৱিধেন অলঙ্কতপটিযত্তেন মাতুগামেন সদ্ধিং একট্ঠানে হুত্ৱা নিক্খন্তো’’তি. ‘‘নত্থেতং, আৱুসো, ময্হং, নাহং এৱৰূপং মাতুগামং পস্সামী’’তি. তস্স যাৱততিযং কথেন্তস্সাপি ইতৰো থেৰো কথং অসদ্দহিত্ৱা অত্তনা দিট্ঠকাৰণংযেৱ ভূতত্তং কত্ৱা গণ্হন্তো তেন সদ্ধিং একমগ্গেন অগন্ত্ৱা অঞ্ঞেন মগ্গেন সত্থু সন্তিকং গতো. ইতৰোপি ভিক্খু অঞ্ঞেন মগ্গেন সত্থু সন্তিকংযেৱ গতো.
ততো ভিক্খুসঙ্ঘস্স উপোসথাগাৰং পৱিসনৱেলায সো ভিক্খু তং ভিক্খুং উপোসথগ্গে সঞ্জানিত্ৱা, ‘‘ইমস্মিং উপোসথগ্গে এৱৰূপো নাম পাপভিক্খু অত্থি, নাহং তেন সদ্ধিং উপোসথং কৰিস্সামী’’তি নিক্খমিত্ৱা বহি অট্ঠাসি. অথ ভুম্মদেৱতা ‘‘ভাৰিযং মযা কম্মং কত’’ন্তি মহল্লকউপাসকৱণ্ণেন তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘কস্মা, ভন্তে, অয্যো ইমস্মিং ঠানে ঠিতো’’তি আহ. ‘‘উপাসক, ইমং উপোসথগ্গং একো পাপভিক্খু পৱিট্ঠো, ‘নাহং তেন সদ্ধিং উপোসথং কৰোমী’তি বহি ঠিতোম্হী’’তি. ‘‘ভন্তে, মা এৱং গণ্হথ, পৰিসুদ্ধসীলো এস ভিক্খু. তুম্হেহি দিট্ঠমাতুগামো নাম অহং, মযা তুম্হাকং ৱীমংসনত্থায ‘দড়্হা নু খো ইমেসং থেৰানং মেত্তি, নো দড়্হা’তি ভিজ্জনাভিজ্জনভাৱং ওলোকেন্তেন তং কম্মং কত’’ন্তি. ‘‘কো পন, ত্ৱং সপ্পুৰিসা’’তি? ‘‘অহং একা ভুম্মদেৱতা, ভন্তে’’তি দেৱপুত্তো কথেন্তো দিব্বানুভাৱেন ঠত্ৱা থেৰস্স পাদেসু নিপতিত্ৱা ‘‘ময্হং, ভন্তে, খমথ, এতং দোসং থেৰো ন জানাতি, উপোসথং কৰোথা’’তি থেৰং যাচিত্ৱা উপোসথগ্গং পৱেসেসি. সো থেৰো উপোসথং তাৱ একট্ঠানে অকাসি, মিত্তসন্থৱৱসেন পন পুন তেন সদ্ধিং ন একট্ঠানে অহোসীতি. ইমস্স থেৰস্স কম্মং ন কথীযতি, চুদিতকত্থেৰো পন অপৰাপৰং ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো অৰহত্তং পাপুণি.
ভুম্মদেৱতা তস্স কম্মস্স নিস্সন্দেন একং বুদ্ধন্তৰং অপাযভযতো ন মুচ্চিত্থ. সচে পন কিস্মিঞ্চি কালে মনুস্সত্তং আগচ্ছতি, অঞ্ঞেন যেন কেনচি কতো দোসো তস্সেৱ উপৰি পততি. সো অম্হাকং ভগৱতো কালে সাৱত্থিযং ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তি. ‘‘ধানমাণৱো’’তিস্স নামং অকংসু. সো ৱযপ্পত্তো তযো ৱেদে উগ্গণ্হিত্ৱা মহল্লককালে সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজি, তস্স উপসম্পন্নদিৱসতো পট্ঠায একা অলঙ্কতপটিযত্তা ইত্থী তস্মিং গামং পৱিসন্তে সদ্ধিংযেৱ গামং পৱিসতি, নিক্খমন্তে নিক্খমতি. ৱিহাৰং পৱিসন্তেপি সদ্ধিং পৱিসতি, তিট্ঠন্তেপি তিট্ঠতীতি এৱং নিচ্চানুবন্ধা পঞ্ঞাযতি. থেৰো তং ন পস্সতি. তস্স পুন পুৰিমকম্মনিস্সন্দেন সা অঞ্ঞেসং উপট্ঠাতি. গামে যাগুং ভিক্খঞ্চ দদমানা ইত্থিযো ‘‘ভন্তে, অযং একো যাগুউড়ুঙ্কো তুম্হাকং, একো ইমিস্সা অম্হাকং সহাযিকাযা’’তি পৰিহাসং কৰোন্তি. থেৰস্স মহতী ৱিহেসা হোতি. ৱিহাৰগতম্পি নং সামণেৰা চেৱ দহৰা ভিক্খূ চ পৰিৱাৰেত্ৱা ‘‘ধানো কোণ্ডো জাতো’’তি পৰিহাসং কৰোন্তি. অথস্স তেনেৱ কাৰণেন কুণ্ডধানত্থেৰোতি নামং জাতং. সো উট্ঠায সমুট্ঠায তেহি কৰিযমানং কেড়িং সহিতুং অসক্কোন্তো উম্মাদং গহেত্ৱা ‘‘তুম্হে কোণ্ডা, তুম্হাকং উপজ্ঝাযো কোণ্ডো, আচৰিযো কোণ্ডো’’তি ৱদতি. অথ নং সত্থু আৰোচেসুং ‘‘কুণ্ডধানো, ভন্তে, দহৰসামণেৰেহি সদ্ধিং এৱং ফৰুসৱাচং ৱদতী’’তি. সত্থা তং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘সচ্চং কিৰ ত্ৱং, ধান, সামণেৰেহি সদ্ধিং ফৰুসৱাচং ৱদসী’’তি ৱত্ৱা তেন ‘‘সচ্চং ভগৱা’’তি ৱুত্তে ‘‘কস্মা এৱং ৱদেসী’’তি আহ. ‘‘ভন্তে, নিবদ্ধং ৱিহেসং অসহন্তো এৱং কথেমী’’তি. ‘‘ত্ৱং পুব্বে কতকম্মং যাৱজ্জদিৱসা জীৰাপেতুং ন সক্কোসি, পুন এৱৰূপং ফৰুসং মাৱদী ভিক্খূ’’তি ৱত্ৱা আহ –
‘‘মাৱোচ ফৰুসং কঞ্চি, ৱুত্তা পটিৱদেয্যু তং;
দুক্খা হি সাৰম্ভকথা, পটিদণ্ডা ফুসেয্যু তং.
‘‘সচে নেৰেসি অত্তানং, কংসো উপহতো যথা;
এস পত্তোসি নিব্বানং, সাৰম্ভো তে ন ৱিজ্জতী’’তি. (ধ. প. ১৩৩-১৩৪);
ইমঞ্চ পন তস্স থেৰস্স মাতুগামেন সদ্ধিং ৱিচৰণভাৱং কোসলৰঞ্ঞোপি কথযিংসু. ৰাজা ‘‘গচ্ছথ, ভণে, ৱীমংসথা’’তি পেসেত্ৱা সযম্পি মন্দেনেৱ পৰিৱাৰেন থেৰস্স ৱসনট্ঠানং গন্ত্ৱা একমন্তে ওলোকেন্তো অট্ঠাসি. তস্মিং খণে থেৰো সূচিকম্মং কৰোন্তো নিসিন্নো হোতি, সাপি ইত্থী অৱিদূৰে ঠানে ঠিতা ৱিয পঞ্ঞাযতি. ৰাজা দিস্ৱা ‘‘অত্থিদং কাৰণ’’ন্তি তস্সা ঠিতট্ঠানং অগমাসি. সা তস্মিং আগচ্ছন্তে থেৰস্স ৱসনপণ্ণসালং পৱিট্ঠা ৱিয অহোসি. ৰাজাপি তায সদ্ধিং তমেৱ পণ্ণসালং পৱিসিত্ৱা সব্বত্থ ওলোকেন্তো অদিস্ৱা ‘‘নাযং মাতুগামো, থেৰস্স একো কম্মৱিপাকো’’তি সঞ্ঞং কত্ৱা পঠমং থেৰস্স সমীপেন গচ্ছন্তোপি থেৰং অৱন্দিত্ৱা তস্স কাৰণস্স অভূতভাৱং ঞত্ৱা আগম্ম থেৰং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসিন্নো ‘‘কচ্চি, ভন্তে, পিণ্ডকেন ন কিলমথা’’তি পুচ্ছি. থেৰো ‘‘ৱট্টতি, মহাৰাজা’’তি আহ. ‘‘জানামহং, ভন্তে, অয্যস্স কথং, এৱৰূপেন পৰিক্কিলেসেন সদ্ধিং চৰন্তানং তুম্হাকং কে নাম পসীদিস্সন্তি, ইতো পট্ঠায ৱো কত্থচি গমনকিচ্চং নত্থি, অহং চতূহি পচ্চযেহি তুম্হে উপট্ঠহিস্সামি, তুম্হে যোনিসো মনসিকাৰে মা পমজ্জিত্থা’’তি নিবদ্ধভিক্খং পট্ঠপেসি. থেৰো ৰাজানং উপত্থম্ভকং লভিত্ৱা ভোজনসপ্পাযেন একগ্গচিত্তো হুত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. ততো পট্ঠায সা ইত্থী অন্তৰধাযি.
তদা মহাসুভদ্দা উগ্গনগৰে মিচ্ছাদিট্ঠিককুলে ৱসমানা ‘‘সত্থা মং অনুকম্পতূ’’তি উপোসথং অধিট্ঠায নিৰামগন্ধা হুত্ৱা উপৰিপাসাদতলে ঠিতা ‘‘ইমানি পুপ্ফানি অন্তৰে অট্ঠত্ৱা দসবলস্স মত্থকে ৱিতানং হুত্ৱা তিট্ঠন্তু, দসবলো ইমায সঞ্ঞায স্ৱে পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ময্হং ভিক্খং গণ্হতূ’’তি সচ্চকিৰিযং কত্ৱা অট্ঠ সুমনপুপ্ফমুট্ঠিযো ৱিস্সজ্জেসি. পুপ্ফানি গন্ত্ৱা ধম্মদেসনাৱেলায সত্থু মত্থকে ৱিতানং হুত্ৱা অট্ঠংসু. সত্থা তং সুমনপুপ্ফৱিতানং দিস্ৱা চিত্তেনেৱ সুভদ্দায ভিক্খং অধিৱাসেত্ৱা পুনদিৱসে অৰুণে উট্ঠিতে আনন্দত্থেৰং আহ – ‘‘আনন্দ, মযং অজ্জ দূৰং ভিক্খাচাৰং গমিস্সাম, পুথুজ্জনানং অদত্ৱা অৰিযানংযেৱ সলাকং দেহী’’তি. থেৰো ভিক্খূনং আৰোচেসি – ‘‘আৱুসো, সত্থা অজ্জ দূৰং ভিক্খাচাৰং গমিস্সতি, পুথুজ্জনা মা গণ্হন্তু, অৰিযাৱ সলাকং গণ্হন্তূ’’তি. কুণ্ডধানত্থেৰো ‘‘আহৰ, আৱুসো সলাক’’ন্তি পঠমংযেৱ হত্থং পসাৰেসি. আনন্দো ‘‘সত্থা তাদিসানং ভিক্খূনং সলাকং ন দাপেতি, অৰিযানংযেৱ দাপেতী’’তি ৱিতক্কং উপ্পাদেত্ৱা গন্ত্ৱা সত্থু আৰোচেসি. সত্থা ‘‘আহৰাপেন্তস্স সলাকং দেহী’’তি আহ. থেৰো চিন্তেসি – ‘‘সচে কুণ্ডধানস্স সলাকা দাতুং ন যুত্তা, অথ সত্থা পটিবাহেয্য, ভৱিস্সতি এত্থ কাৰণ’’ন্তি ‘‘কুণ্ডধানস্স সলাকং দস্সামী’’তি গমনং অভিনীহৰি. কুণ্ডধানো তস্স পুৰে আগমনা এৱ অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ইদ্ধিযা আকাসে ঠত্ৱা ‘‘আহৰাৱুসো, আনন্দ, সত্থা মং জানাতি, মাদিসং ভিক্খুং পঠমং সলাকং গণ্হন্তং ন সত্থা নিৱাৰেতী’’তি হত্থং পসাৰেত্ৱা সলাকং গণ্হি. সত্থা তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা থেৰং ইমস্মিং সাসনে পঠমং সলাকং গণ্হন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. যস্মা অযং থেৰো ৰাজানং উপত্থম্ভকং লভিত্ৱা সপ্পাযাহাৰলাভেন সমাহিতচিত্তো ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো উপনিস্সযসম্পন্নতায ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.৪.১-১৬) –
‘‘সত্তাহং পটিসল্লীনং, সযম্ভুং অগ্গপুগ্গলং;
পসন্নচিত্তো সুমনো, বুদ্ধসেট্ঠং উপট্ঠহিং.
‘‘ৱুট্ঠিতং কালমঞ্ঞায, পদুমুত্তৰং মহামুনিং;
মহন্তিং কদলীকণ্ণিং, গহেত্ৱা উপগচ্ছহং.
‘‘পটিগ্গহেত্ৱা ভগৱা, সব্বঞ্ঞূ লোকনাযকো;
মম চিত্তং পসাদেন্তো, পৰিভুঞ্জি মহামুনি.
‘‘পৰিভুঞ্জিত্ৱা সম্বুদ্ধো, সত্থৱাহো অনুত্তৰো;
সকাসনে নিসীদিত্ৱা, ইমা গাথা অভাসথ.
‘‘যে চ সন্তি সমিতাৰো, যক্খা ইমম্হি পব্বতে;
অৰঞ্ঞে ভূতভব্যানি, সুণন্তু ৱচনং মম.
‘‘যো সো বুদ্ধং উপট্ঠাসি, মিগৰাজংৱ কেসৰিং;
তমহং কিত্তযিস্সামি, সুণাথ মম ভাসতো.
‘‘একাদসঞ্চক্খত্তুং সো, দেৱৰাজা ভৱিস্সতি;
চতুৱীসতিক্খত্তুঞ্চ, চক্কৱত্তী ভৱিস্সতি.
‘‘কপ্পসতসহস্সম্হি, ওক্কাককুলসম্ভৱো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.
‘‘অক্কোসিত্ৱান সমণে, সীলৱন্তে অনাসৱে;
পাপকম্মৱিপাকেন, নামধেয্যং লভিস্সতি.
‘‘তস্স ধম্মে সুদাযাদো, ওৰসো ধম্মনিম্মিতো;
কুণ্ডধানোতি নামেন, সাৱকো সো ভৱিস্সতি.
‘‘পৱিৱেকমনুযুত্তো, ঝাযী ঝানৰতো অহং;
তোসযিত্ৱান সত্থাৰং, ৱিহৰামি অনাসৱো.
‘‘সাৱকেহি পৰিৱুতো, ভিক্খুসঙ্ঘপুৰক্খতো;
ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৱা, সলাকং গাহযী জিনো.
‘‘একংসং চীৱৰং কত্ৱা, ৱন্দিত্ৱা লোকনাযকং;
ৱদতং ৱৰস্স পুৰতো, পঠমং অগ্গহেসহং.
‘‘তেন কম্মেন ভগৱা, দসসহস্সিকম্পকো;
ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৱা, অগ্গট্ঠানে ঠপেসি মং.
‘‘ৱীৰিযং মে ধুৰধোৰয্হং, যোগক্খেমাধিৱাহনং;
ধাৰেমি অন্তিমং দেহং, সম্মাসম্বুদ্ধসাসনে.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
এৱংভূতস্সপি ইমস্স থেৰস্স গুণে অজানন্তা যে পুথুজ্জনা ভিক্খূ তদা পঠমং সলাকগ্গহণে ‘‘কিং নু খো এত’’ন্তি সমচিন্তেসুং. তেসং ৱিমতিৱিধমনত্থং থেৰো আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা ইদ্ধিপাটিহাৰিযং দস্সেত্ৱা অঞ্ঞাপদেসেন অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো ‘‘পঞ্চ ছিন্দে’’তি গাথং অভাসি.
১৫. তত্থ পঞ্চ ছিন্দেতি অপাযূপপত্তিনিব্বত্তনকানি পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি পাদে বন্ধনৰজ্জুকং ৱিয পুৰিসো সত্থেন হেট্ঠিমমগ্গত্তযেন ছিন্দেয্য পজহেয্য. পঞ্চ জহেতি উপৰিদেৱলোকূপপত্তিহেতুভূতানি পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানি পুৰিসো গীৱায বন্ধনৰজ্জুকং ৱিয অৰহত্তমগ্গেন জহেয্য, ছিন্দেয্য ৱাতি অত্থো. পঞ্চ চুত্তৰি ভাৱযেতি তেসংযেৱ উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানং পহানায সদ্ধাদীনি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি উত্তৰি অনাগামিমগ্গাধিগমতো উপৰি ভাৱেয্য অগ্গমগ্গাধিগমৱসেন ৱড্ঢেয্য. পঞ্চসঙ্গাতিগোতি এৱংভূতো পন পঞ্চন্নং ৰাগদোসমোহমানদিট্ঠিসঙ্গানং অতিক্কমনেন পহানেন পঞ্চসঙ্গাতিগো হুত্ৱা. ভিক্খু ওঘতিণ্ণোতি ৱুচ্চতীতি সব্বথা ভিন্নকিলেসতায ভিক্খূতি, কামভৱদিট্ঠিঅৱিজ্জোঘে তৰিত্ৱা তেসং পাৰভূতে নিব্বানে ঠিতোতি চ ৱুচ্চতীতি অত্থো.
কুণ্ডধানত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. বেলট্ঠসীসত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
যথাপি ভদ্দো আজঞ্ঞোতি আযস্মতো বেলট্ঠসীসত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তো ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা সমণধম্মং কৰোন্তো উপনিস্সযসম্পত্তিযা অভাৱেন ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি. ৱিৱট্টূপনিস্সযং পন বহুং কুসলং উপচিনিত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইতো একতিংসে কপ্পে ৱেস্সভুং ভগৱন্তং পস্সিত্ৱা পসন্নচিত্তো মাতুলুঙ্গফলং অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱেসু নিব্বত্তিত্ৱা অপৰাপৰং পুঞ্ঞানি কত্ৱা সুগতিতো সুগতিং উপগচ্ছন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তো ভগৱতো অভিসম্বোধিযা পুৰেতৰমেৱ উৰুৱেলকস্সপস্স সন্তিকে তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা অগ্গিং পৰিচৰন্তো উৰুৱেলকস্সপদমনে আদিত্তপৰিযাযদেসনায (মহাৱ. ৫৪; সং. নি. ৪.২৮) পুৰাণজটিলসহস্সেন সদ্ধিং অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫১.৬৮-৭৩) –
‘‘কণিকাৰংৱ জোতন্তং, পুণ্ণমাযেৱ চন্দিমং;
জলন্তং দীপৰুক্খংৱ, অদ্দসং লোকনাযকং.
‘‘মাতুলুঙ্গফলং গয্হ, অদাসিং সত্থুনো অহং;
দক্খিণেয্যস্স ৱীৰস্স, পসন্নো সেহি পাণিভি.
‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, যং ফলং অদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
এৱং অধিগতাৰহত্তো আযস্মতো ধম্মভণ্ডাগাৰিকস্স উপজ্ঝাযো অযং থেৰো একদিৱসং ফলসমাপত্তিতো উট্ঠায তং সন্তং পণীতং নিৰামিসং সুখং অত্তনো পুব্বযোগঞ্চ পচ্চৱেক্খিত্ৱা পীতিৱেগৱসেন ‘‘যথাপি ভদ্দো আজঞ্ঞো’’তি গাথং অভাসি.
১৬. তত্থ যথাপীতি ওপম্মপটিপাদনত্থে নিপাতো. ভদ্দোতি সুন্দৰো থামবলসমত্থজৱপৰক্কমাদিসম্পন্নো. আজঞ্ঞোতি আজানীযো জাতিমা কাৰণাকাৰণানং আজাননকো. সো তিৱিধো উসভাজঞ্ঞো অস্সাজঞ্ঞো হত্থাজঞ্ঞোতি. তেসু উসভাজঞ্ঞো ইধাধিপ্পেতো. সো চ খো ছেককসনকিচ্চে নিযুত্তো, তেনাহ ‘‘নঙ্গলাৱত্তনী’’তি. নঙ্গলস্স ফালস্স আৱত্তনকো, নঙ্গলং ইতো চিতো চ আৱত্তেত্ৱা খেত্তে কসনকোতি অত্থো. নঙ্গলং ৱা আৱত্তযতি এত্থাতি নঙ্গলাৱত্তং, খেত্তে নঙ্গলপথো, তস্মিং নঙ্গলাৱত্তনি. গাথাসুখত্থঞ্হেত্থ ‘‘ৱত্তনী’’তি দীঘং কত্ৱা ৱুত্তং. সিখীতি মত্থকে অৱট্ঠানতো সিখাসদিসতায সিখা, সিঙ্গং. তদস্স অত্থীতি সিখী. অপৰে পন ‘‘ককুধং ইধ ‘সিখা’তি অধিপ্পেত’’ন্তি ৱদন্তি, উভযথাপি পধানঙ্গকিত্তনমেতং ‘‘সিখী’’তি. অপ্পকসিৰেনাতি অপ্পকিলমথেন. ৰত্তিন্দিৱাতি ৰত্তিযো দিৱা চ, এৱং মমং অপ্পকসিৰেন গচ্ছন্তীতি যোজনা. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা ‘‘ভদ্দো উসভাজানীযো কসনে নিযুত্তো ঘনতিণমূলাদিকেপি নঙ্গলপথে তং অগণেন্তো অপ্পকসিৰেন ইতো চিতো চ পৰিৱত্তেন্তো গচ্ছতি, যাৱ কসনতিণানং পৰিস্সমং দস্সেতি, এৱং মমং ৰত্তিন্দিৱাপি অপ্পকসিৰেনেৱ গচ্ছন্তি অতিক্কমন্তী’’তি. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘সুখে লদ্ধে নিৰামিসে’’তি. যস্মা কামামিসলোকামিসৱট্টামিসেহি অসম্মিস্সং সন্তং পণীতং ফলসমাপত্তিসুখং লদ্ধং, তস্মাতি অত্থো. পচ্চত্তে চেতং ভুম্মৱচনং যথা ‘‘ৱনপ্পগুম্বে’’ (খু. পা. ৬.১৩; সু. নি. ২৩৬) ‘‘তেন ৱত ৰে ৱত্তব্বে’’তি (কথা. ১) চ. অথ ৱা ততো পভুতি ৰত্তিন্দিৱা অপ্পকসিৰেন গচ্ছন্তীতি ৱিচাৰণায আহ – ‘‘সুখে লদ্ধে নিৰামিসে’’তি, নিৰামিসে সুখে লদ্ধে সতি তস্স লদ্ধকালতো পট্ঠাযাতি অত্থো.
বেলট্ঠসীসত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. দাসকত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
মিদ্ধী যদাতি আযস্মতো দাসকত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ ইতো একনৱুতে কপ্পে অনুপ্পন্নে তথাগতে অজিতস্স নাম পচ্চেকবুদ্ধস্স গন্ধমাদনতো মনুস্সপথং ওতৰিত্ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং গামে পিণ্ডায চৰন্তস্স মনোৰমানি অম্বফলানি অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো কস্সপস্স ভগৱতো কালে সাসনে পব্বজিত্ৱা ৱিৱট্টূপনিস্সযং বহুং পুঞ্ঞং অকাসি. এৱং কুসলকম্মপ্পসুতো হুত্ৱা সুগতিতো সুগতিং উপগচ্ছন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং কুলগেহে নিব্বত্তি. দাসকোতিস্স নামং অহোসি. সো অনাথপিণ্ডিকেন গহপতিনা ৱিহাৰপটিজগ্গনকম্মে ঠপিতো সক্কচ্চং ৱিহাৰং পটিজগ্গন্তো অভিণ্হং বুদ্ধদস্সনেন ধম্মস্সৱনেন চ পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজি. কেচি পন ভণন্তি – ‘‘অযং কস্সপস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো অঞ্ঞতৰং খীণাসৱত্থেৰং উপট্ঠহন্তো কিঞ্চি কম্মং কাৰাপেতুকামো থেৰং আণাপেসি. সো তেন কম্মেন অম্হাকং ভগৱতো কালে সাৱত্থিযং অনাথপিণ্ডিকস্স দাসিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তো ৱযপ্পত্তো সেট্ঠিনা ৱিহাৰপটিজগ্গনে ঠপিতো ৱুত্তনযেনেৱ পটিলদ্ধসদ্ধো অহোসি. মহাসেট্ঠি তস্স সীলাচাৰং অজ্ঝাসযঞ্চ ঞত্ৱা ভুজিস্সং কত্ৱা ‘যথাসুখং পব্বজা’তি আহ. তং ভিক্খূ পব্বাজেসু’’ন্তি. সো পব্বজিতকালতো পট্ঠায কুসীতো হীনৱীৰিযো হুত্ৱা ন কিঞ্চি ৱত্তপটিৱত্তং কৰোতি, কুতো সমণধম্মং, কেৱলং যাৱদত্থং ভুঞ্জিত্ৱা নিদ্দাবহুলো ৱিহৰতি. ধম্মস্সৱনকালেপি একং কোণং পৱিসিত্ৱা পৰিসপৰিযন্তে নিসিন্নো ঘুৰুঘুৰুপস্সাসী নিদ্দাযতেৱ. অথস্স ভগৱা পুব্বূপনিস্সযং ওলোকেত্ৱা সংৱেগজননত্থং ‘‘মিদ্ধী যদা হোতি মহগ্ঘসো চা’’তি গাথং অভাসি.
১৭. তত্থ মিদ্ধীতি থিনমিদ্ধাভিভূতো, যঞ্হি মিদ্ধং অভিভৱতি, তং থিনম্পি অভিভৱতেৱ. যদাতি যস্মিং কালে. মহগ্ঘসোতি মহাভোজনো, আহৰহত্থকঅলংসাটকতত্থৱট্টককাকমাসকভুত্তৱমিতকানং অঞ্ঞতৰো ৱিয. নিদ্দাযিতাতি সুপনসীলো. সম্পৰিৱত্তসাযীতি সম্পৰিৱত্তকং সম্পৰিৱত্তকং নিপজ্জিত্ৱা উভযেনপি সেয্যসুখং পস্সসুখং মিদ্ধসুখং অনুযুত্তোতি দস্সেতি. নিৱাপপুট্ঠোতি কুণ্ডকাদিনা সূকৰভত্তেন পুট্ঠো ভৰিতো. ঘৰসূকৰো হি বালকালতো পট্ঠায পোসিযমানো থূলসৰীৰকালে গেহা বহি নিক্খমিতুং অলভন্তো হেট্ঠামঞ্চাদীসু সম্পৰিৱত্তেত্ৱা সম্পৰিৱত্তেত্ৱা সযতেৱ. ইদং ৱুত্তং হোতি – যদা পুৰিসো মিদ্ধী চ হোতি মহগ্ঘসো চ নিৱাপপুট্ঠো মহাৱৰাহো ৱিয অঞ্ঞেন ইৰিযাপথেন যাপেতুং অসক্কোন্তো নিদ্দাযনসীলো সম্পৰিৱত্তসাযী, তদা সো ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি তীণি লক্খণানি মনসিকাতুং ন সক্কোতি. তেসং অমনসিকাৰা মন্দপঞ্ঞো পুনপ্পুনং গব্ভং উপেতি, গব্ভাৱাসতো ন পৰিমুচ্চতেৱাতি. তং সুত্ৱা দাসকত্থেৰো সংৱেগজাতো ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং সচ্ছাকাসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫১.৭৪, ৮০-৮৪) –
‘‘অজিতো নাম সম্বুদ্ধো, হিমৱন্তে ৱসী তদা;
চৰণেন চ সম্পন্নো, সমাধিকুসলো মুনি.
‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণে সম্বুদ্ধে, আহুতীনং পটিগ্গহে;
ৰথিযং পটিপজ্জন্তে, অম্বফলমদাসহং.
‘‘একনৱুতে ইতো কপ্পে, যং ফলং অদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.