৩. ততিযৱগ্গো

১. নিগ্ৰোধত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

নাহং ভযস্স ভাযামীতি আযস্মতো নিগ্ৰোধত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কিৰ ইতো অট্ঠাৰসে কপ্পসতে ব্ৰাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো কামেসু আদীনৱং নেক্খম্মে চ আনিসংসং দিস্ৱা ঘৰবন্ধনং পহায অৰঞ্ঞাযতনং পৱিসিত্ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং সালৱনে পণ্ণসালং কত্ৱা তাপসপব্বজং পব্বজিত্ৱা ৱনমূলফলাহাৰো ৱসতি. তেন সমযেন পিযদস্সী নাম সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা সদেৱকস্স লোকস্স ধম্মামতৱস্সেন কিলেসসন্তাপং নিব্বাপেন্তো একদিৱসং তাপসে অনুকম্পায তং সালৱনং পৱিসিত্ৱা নিৰোধসমাপত্তিং সমাপন্নো. তাপসো ৱনমূলফলত্থায গচ্ছন্তো ভগৱন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো পুপ্ফিতসালদণ্ডসাখাযো গহেত্ৱা সালমণ্ডপং কত্ৱা তং সব্বত্থকমেৱ সালপুপ্ফেহি সঞ্ছাদেত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা পীতিসোমনস্সৱসেনেৱ আহাৰত্থাযপি অগন্ত্ৱা নমস্সমানো অট্ঠাসি. সত্থা নিৰোধতো ৱুট্ঠায তস্স অনুকম্পায ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘো আগচ্ছতূ’’তি চিন্তেসি, ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘেপি চিত্তং পসাদেস্সতী’’তি. তাৱদেৱ ভিক্খুসঙ্ঘো আগতো. সো ভিক্খুসঙ্ঘম্পি দিস্ৱা পসন্নমানসো ৱন্দিত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গয্হ অট্ঠাসি. সত্থা সিতস্স পাতুকৰণাপদেসেন তস্স ভাৱিনিং সম্পত্তিং পকাসেন্তো ধম্মং কথেত্ৱা পক্কামি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসুযেৱ সংসৰন্তো ৱিৱট্টূপনিস্সযং বহুং কুসলং উপচিনিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং ব্ৰাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তি, নিগ্ৰোধোতিস্স নামং অহোসি. সো জেতৱনপটিগ্গহণদিৱসে বুদ্ধানুভাৱদস্সনেন সঞ্জাতপ্পসাদো পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা নচিৰস্সেৱ ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৪৯.১৯০-২২০) –

‘‘অজ্ঝোগাহেত্ৱা সালৱনং, সুকতো অস্সমো মম;

সালপুপ্ফেহি সঞ্ছন্নো, ৱসামি ৱিপিনে তদা.

‘‘পিযদস্সী চ ভগৱা, সযম্ভূ অগ্গপুগ্গলো;

ৱিৱেককামো সম্বুদ্ধো, সালৱনমুপাগমি.

‘‘অস্সমা অভিনিক্খম্ম, পৱনং অগমাসহং;

মূলফলং গৱেসন্তো, আহিন্দামি ৱনে তদা.

‘‘তত্থদ্দসাসিং সম্বুদ্ধং, পিযদস্সিং মহাযসং;

সুনিসিন্নং সমাপন্নং, ৱিৰোচন্তং মহাৱনে.

‘‘চতুদণ্ডে ঠপেত্ৱান, বুদ্ধস্স উপৰী অহং;

মণ্ডপং সুকতং কত্ৱা, সালপুপ্ফেহি ছাদযিং.

‘‘সত্তাহং ধাৰযিত্ৱান, মণ্ডপং সালছাদিতং;

তত্থ চিত্তং পসাদেত্ৱা, বুদ্ধসেট্ঠমৱন্দহং.

‘‘ভগৱা তম্হি সমযে, ৱুট্ঠহিত্ৱা সমাধিতো;

যুগমত্তং পেক্খমানো, নিসীদি পুৰিসুত্তমো.

‘‘সাৱকো ৱৰুণো নাম, পিযদস্সিস্স সত্থুনো;

ৱসীসতসহস্সেহি, উপগচ্ছি ৱিনাযকং.

‘‘পিযদস্সী চ ভগৱা, লোকজেট্ঠো নৰাসভো;

ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৱা, সিতং পাতুকৰী জিনো.

‘‘অনুৰুদ্ধো উপট্ঠাকো, পিযদস্সিস্স সত্থুনো;

একংসং চীৱৰং কত্ৱা, অপুচ্ছিত্থ মহামুনিং.

‘‘কো নু খো ভগৱা হেতু, সিতকম্মস্স সত্থুনো;

কাৰণে ৱিজ্জমানম্হি, সত্থা পাতুকৰে সিতং.

‘‘সত্তাহং সালচ্ছদনং, যো মে ধাৰেসি মাণৱো;

তস্স কম্মং সৰিত্ৱান, সিতং পাতুকৰিং অহং.

‘‘অনোকাসং ন পস্সামি, যত্থ পুঞ্ঞং ৱিপচ্চতি;

দেৱলোকে মনুস্সে ৱা, ওকাসোৱ ন সম্মতি.

‘‘দেৱলোকে ৱসন্তস্স, পুঞ্ঞকম্মসমঙ্গিনো;

যাৱতা পৰিসা তস্স, সালচ্ছন্না ভৱিস্সতি.

‘‘তত্থ দিব্বেহি নচ্চেহি, গীতেহি ৱাদিতেহি চ;

ৰমিস্সতি সদা সন্তো, পুঞ্ঞকম্মসমাহিতো.

‘‘যাৱতা পৰিসা তস্স, গন্ধগন্ধী ভৱিস্সতি;

সালস্স পুপ্ফৱস্সো চ, পৱস্সিস্সতি তাৱদে.

‘‘ততো চুতোযং মনুজো, মানুসং আগমিস্সতি;

ইধাপি সালচ্ছদনং, সব্বকালং ধৰিস্সতি.

‘‘ইধ নচ্চঞ্চ গীতঞ্চ, সম্মতাড়সমাহিতং;

পৰিৱাৰেস্সন্তি মং নিচ্চং, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘উগ্গচ্ছন্তে চ সূৰিযে, সালৱস্সং পৱস্সতে;

পুঞ্ঞকম্মেন সংযুত্তং, ৱস্সতে সব্বকালিকং.

‘‘অট্ঠাৰসে কপ্পসতে, ওক্কাককুলসম্ভৱো;

গোতমো নাম নামেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.

‘‘তস্স ধম্মে সুদাযাদো, ওৰসো ধম্মনিম্মিতো;

সব্বাসৱে পৰিঞ্ঞায, নিব্বাযিস্সতিনাসৱো.

‘‘ধম্মং অভিসমেন্তস্স, সালচ্ছন্নং ভৱিস্সতি;

চিতকে ঝাযমানস্স, ছদনং তত্থ হেস্সতি.

‘‘ৱিপাকং কিত্তযিত্ৱান, পিযদস্সী মহামুনি;

পৰিসায ধম্মং দেসেসি, তপ্পেন্তো ধম্মৱুট্ঠিযা.

‘‘তিংসকপ্পানি দেৱেসু, দেৱৰজ্জমকাৰযিং;

সট্ঠি চ সত্তক্খত্তুঞ্চ, চক্কৱত্তী অহোসহং.

‘‘দেৱলোকা ইধাগন্ত্ৱা, লভামি ৱিপুলং সুখং;

ইধাপি সালচ্ছদনং, মণ্ডপস্স ইদং ফলং.

‘‘অযং পচ্ছিমকো ময্হং, চৰিমো ৱত্ততে ভৱো;

ইধাপি সালচ্ছদনং, হেস্সতি সব্বকালিকং.

‘‘মহামুনিং তোসযিত্ৱা, গোতমং সক্যপুঙ্গৱং;

পত্তোম্হি অচলং ঠানং, হিত্ৱা জযপৰাজযং.

‘‘অট্ঠাৰসে কপ্পসতে, যং বুদ্ধমভিপূজযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৱা সব্বে সমূহতা;

নাগোৱ বন্ধনং ছেত্ৱা, ৱিহৰামি অনাসৱো.

‘‘স্ৱাগতং ৱত মে আসি, বুদ্ধসেট্ঠস্স সন্তিকে;

তিস্সো ৱিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং.

‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো, ৱিমোক্খাপি চ অট্ঠিমে;

ছড়ভিঞ্ঞা সচ্ছিকতা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

এৱং পন ছড়ভিঞ্ঞো হুত্ৱা ফলসুখেন ৱীতিনামেন্তো সাসনস্স নিয্যানিকভাৱৱিভাৱনত্থং অঞ্ঞাব্যাকৰণৱসেন ‘‘নাহং ভযস্স ভাযামী’’তি গাথং অভাসি.

২১. তত্থ ভাযন্তি এতস্মাতি ভযং, জাতিজৰাদি. ভযস্সাতি নিস্সক্কে সামিৱচনং, ভযতো ভাযিতব্বনিমিত্তং জাতিজৰামৰণাদিনা হেতুনা নাহং ভাযামীতি অত্থো. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘সত্থা নো অমতস্স কোৱিদো’’তি. অম্হাকং সত্থা অমতে কুসলো ৱেনেয্যানং অমতদানে ছেকো. যত্থ ভযং নাৱতিট্ঠতীতি যস্মিং নিব্বানে যথাৱুত্তং ভযং ন তিট্ঠতি ওকাসং ন লভতি. তেনাতি ততো নিব্বানতো. ৱজন্তীতি অভযট্ঠানমেৱ গচ্ছন্তি. নিব্বানঞ্হি অভযট্ঠানং নাম. কেন পন ৱজন্তীতি আহ ‘‘মগ্গেন ৱজন্তি ভিক্খৱো’’তি, অট্ঠঙ্গিকেন অৰিযমগ্গেন সত্থু ওৱাদকৰণা ভিক্খূ সংসাৰে ভযস্স ইক্খনকাতি অত্থো. যত্থাতি ৱা যং নিমিত্তং যস্স অৰিযমগ্গস্স অধিগমহেতু অত্তানুৱাদাদিকং পঞ্চৱীসতিৱিধম্পি ভযং নাৱতিট্ঠতি পতিট্ঠং ন লভতি, তেন অৰিযেন মগ্গেন ৱজন্তি অভযট্ঠানং সত্থু সাসনে ভিক্খূ, তেন মগ্গেন অহম্পি গতো, তস্মা নাহং ভযস্স ভাযামীতি থেৰো অঞ্ঞং ব্যাকাসি.

নিগ্ৰোধত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. চিত্তকত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

নীলাসুগীৱাতি আযস্মতো চিত্তকত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ পদুমুত্তৰবুদ্ধকালতো পট্ঠায ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং আচিনন্তো ইতো একনৱুতে কপ্পে মনুস্সযোনিযং নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুত্তং পত্তো ৱিপস্সিং ভগৱন্তং পস্সিত্ৱা পসন্নমানসো পুপ্ফেহি পূজং কত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ‘‘সন্তধম্মেন নাম এত্থ ভৱিতব্ব’’ন্তি সত্থৰি নিব্বানে চ অধিমুচ্চি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন ততো চুতো তাৱতিংসভৱনে নিব্বত্তো অপৰাপৰং পুঞ্ঞানি কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজগহে ৱিভৱসম্পন্নস্স ব্ৰাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি চিত্তকো নাম নামেন. সো ভগৱতি ৰাজগহং গন্ত্ৱা ৱেড়ুৱনে ৱিহৰন্তে সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা চৰিযানুকূলং কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা অৰঞ্ঞাযতনং পৱিসিত্ৱা ভাৱনানুযুত্তো ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা ঝানপাদকং ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা নচিৰেনেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫০.১-৭) –

‘‘কণিকাৰংৱ জোতন্তং, নিসিন্নং পব্বতন্তৰে;

অদ্দসং ৱিৰজং বুদ্ধং, ৱিপস্সিং লোকনাযকং.

‘‘তীণি কিঙ্কণিপুপ্ফানি, পগ্গয্হ অভিৰোপযিং;

সম্বুদ্ধং অভিপূজেত্ৱা, গচ্ছামি দক্খিণামুখো.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসং অগচ্ছহং.

‘‘একনৱুতে ইতো কপ্পে, যং বুদ্ধমভিপূজযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিতুং ৰাজগহং উপগতো তত্থ ভিক্খূহি ‘‘কিং, আৱুসো, অৰঞ্ঞে অপ্পমত্তো ৱিহাসী’’তি পুট্ঠো অত্তনো অপ্পমাদৱিহাৰনিৱেদনেন অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো ‘‘নীলাসুগীৱা’’তি গাথং অভাসি.

২২. তত্থ নীলাসুগীৱাতি নীলসুগীৱা, গাথাসুখত্থঞ্হেত্থ দীঘো কতো, ৰাজিৱন্ততায সুন্দৰায গীৱায সমন্নাগতোতি অত্থো. তে যেভুয্যেন চ নীলৱণ্ণতায নীলা. সোভনকণ্ঠতায সুগীৱা. সিখিনোতি মত্থকে জাতায সিখায সস্সিৰিকভাৱেন সিখিনো. মোৰাতি মযূৰা. কাৰম্ভিযন্তি কাৰম্বৰুক্খে. কাৰম্ভিযন্তি ৱা তস্স ৱনস্স নামং. তস্মা কাৰম্ভিযন্তি কাৰম্ভনামকে ৱনেতি অত্থো. অভিনদন্তীতি পাৱুস্সকালে মেঘগজ্জিতং সুত্ৱা কেকাসদ্দং কৰোন্তা উতুসম্পদাসিদ্ধেন সৰেন হংসাদিকে অভিভৱন্তা ৱিয নদন্তি. তেতি তে মোৰা. সীতৱাতকীড়িতাতি সীতেন মেঘৱাতেন সঞ্জাতকীড়িতা মধুৰৱস্সিতং ৱস্সন্তা. সুত্তন্তি ভত্তসম্মদৱিনোদনত্থং সযিতং, কাযকিলমথপটিপস্সম্ভনায ৱা অনুঞ্ঞাতৱেলাযং সুপন্তং. ঝাযন্তি সমথৱিপস্সনাঝানেহি ঝাযনসীলং ভাৱনানুযুত্তং. নিবোধেন্তীতি পবোধেন্তি. ‘‘ইমেপি নাম নিদ্দং অনুপগন্ত্ৱা জাগৰন্তা অত্তনা কত্তব্বং কৰোন্তি, কিমঙ্গং পনাহ’’ন্তি এৱং সম্পজঞ্ঞুপ্পাদনেন সযনতো ৱুট্ঠাপেন্তীতি অধিপ্পাযো.

চিত্তকত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. গোসালত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

অহং খো ৱেড়ুগুম্বস্মিন্তি আযস্মতো গোসালত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং আচিনন্তো ইতো একনৱুতে কপ্পে অঞ্ঞতৰস্মিং পব্বতে ৰুক্খসাখাযং ওলম্বমানং পচ্চেকবুদ্ধস্স পংসুকূলচীৱৰং দিস্ৱা ‘‘অৰহদ্ধজো ৱতায’’ন্তি পসন্নচিত্তো পুপ্ফেহি পূজেহি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন তাৱতিংসভৱনে নিব্বত্তো. ততো পট্ঠায দেৱমনুস্সেসুযেৱ সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধৰট্ঠে ইব্ভকুলে নিব্বত্তো গোসালো নাম নামেন. সোণেন পন কোটিকণ্ণেন কতপৰিচযত্তা তস্স পব্বজিতভাৱং সুত্ৱা ‘‘সোপি নাম মহাৱিভৱো পব্বজিস্সতি, কিমঙ্গং পনাহ’’ন্তি সঞ্জাতসংৱেগো ভগৱতো সন্তিকে পব্বজিত্ৱা চৰিযানুকূলং কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা সপ্পাযং ৱসনট্ঠানং গৱেসন্তো অত্তনো জাতগামস্স অৱিদূৰে একস্মিং সানুপব্বতে ৱিহাসি. তস্স মাতা দিৱসে দিৱসে ভিক্খং দেতি. অথেকদিৱসং গামং পিণ্ডায পৱিট্ঠস্স মাতা মধুসক্খৰাভিসঙ্খতং পাযাসং অদাসি. সো তং গহেত্ৱা তস্স পব্বতস্স ছাযাযং অঞ্ঞতৰস্স ৱেড়ুগুম্বস্স মূলে নিসীদিত্ৱা পৰিভুঞ্জিত্ৱা ধোৱিতপত্তপাণী ৱিপস্সনং আৰভি. ভোজনসপ্পাযলাভেন কাযচিত্তানং কল্লতায সমাহিতো উদযব্বযঞাণাদিকে তিক্খে সূৰে ৱহন্তে অপ্পকসিৰেনেৱ ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা মগ্গপটিপাটিযা ভাৱনং মত্থকং পাপেন্তো সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং সচ্ছাকাসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫০.৮-১৪) –

‘‘হিমৱন্তস্স অৱিদূৰে, উদঙ্গণো নাম পব্বতো;

তত্থদ্দসং পংসুকূলং, দুমগ্গম্হি ৱিলম্বিতং.

‘‘তীণি কিঙ্কণিপুপ্ফানি, ওচিনিত্ৱানহং তদা;

হেট্ঠা পহট্ঠেন চিত্তেন, পংসুকূলং অপূজযিং.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসং অগচ্ছহং.

‘‘একনৱুতে ইতো কপ্পে, যং কম্মমকৰিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, পূজিত্ৱা অৰহদ্ধজং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন অধিগন্ত্ৱা দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰত্থং পব্বতসানুমেৱ গন্তুকামো অত্তনো পটিপত্তিং পৱেদেন্তো ‘‘অহং খো ৱেড়ুগুম্বস্মি’’ন্তি গাথং অভাসি.

২৩. তত্থ ৱেড়ুগুম্বস্মিন্তি ৱেড়ুগচ্ছস্স সমীপে, তস্স ছাযাযং. ভুত্ৱান মধুপাযসন্তি মধুপসিত্তপাযাসং ভুঞ্জিত্ৱা. পদক্খিণন্তি পদক্খিণগ্গাহেন, সত্থু ওৱাদস্স সম্মা সম্পটিচ্ছনেনাতি অত্থো. সম্মসন্তো খন্ধানং উদযব্বযন্তি পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং উদযব্বযঞ্চ ৱিপস্সন্তো, যদিপি ইদানি কতকিচ্চো, ফলসমাপত্তিং পন সমাপজ্জিতুং ৱিপস্সনং পট্ঠপেন্তোতি অধিপ্পাযো. সানুং পটিগমিস্সামীতি পুব্বে মযা ৱুত্থপব্বতসানুমেৱ উদ্দিস্স গচ্ছিস্সামি. ৱিৱেকমনুব্ৰূহযন্তি পটিপস্সদ্ধিৱিৱেকং ফলসমাপত্তিকাযৱিৱেকঞ্চ পৰিব্ৰূহযন্তো, তস্স ৱা পৰিব্ৰূহনহেতু গমিস্সামীতি. এৱং পন ৱত্ৱা থেৰো তত্থেৱ গতো, অযমেৱ চ ইমস্স থেৰস্স অঞ্ঞাব্যাকৰণগাথা অহোসি.

গোসালত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. সুগন্ধত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

অনুৱস্সিকো পব্বজিতোতি আযস্মতো সুগন্ধত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ ইতো দ্ৱানৱুতে কপ্পে তিস্সস্স নাম সম্মাসম্বুদ্ধস্স কালে মনুস্সযোনিযং নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো মিগব্যধনেন অৰঞ্ঞে ৱিচৰতি. সত্থা তস্স অনুকম্পায পদৱড়ঞ্জং দস্সেত্ৱা গতো. সো সত্থু পদচেতিযানি দিস্ৱা পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰতায ‘‘সদেৱকে লোকে অগ্গপুগ্গলস্স ইমানি পদানী’’তি পীতিসোমনস্সজাতো কোৰণ্ডকপুপ্ফানি গহেত্ৱা পূজং কত্ৱা চিত্তং পসাদেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা ততো চুতো অপৰাপৰং পুঞ্ঞানি কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো কস্সপস্স ভগৱতো কালে কুটুম্বিকো হুত্ৱা সত্থু ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ মহাদানং পৱত্তেত্ৱা গন্ধকুটিং মহগ্ঘগোসিতচন্দনং পিসিত্ৱা তেন পৰিভণ্ডং কত্ৱা পত্থনং পট্ঠপেসি – ‘‘নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে ময্হং সৰীৰং এৱংসুগন্ধং হোতূ’’তি. এৱং অঞ্ঞানিপি তত্থ তত্থ ভৱে বহূনি পুঞ্ঞকম্মানি কত্ৱা সুগতীসু এৱ পৰিৱত্তমানো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং ৱিভৱসম্পন্নস্স ব্ৰাহ্মণস্স গেহে নিব্বত্তি. নিব্বত্তস্স চ তস্স মাতুকুচ্ছিগতকালতো পট্ঠায মাতু সৰীৰং সকলম্পি গেহং সুৰভিগন্ধং ৱাযতি. জাতদিৱসে পন ৱিসেসতো পৰমসুগন্ধং সামন্তগেহেসুপি ৱাযতেৱ. তস্স মাতাপিতৰো ‘‘অম্হাকং পুত্তো অত্তনাৱ অত্তনো নামং গহেত্ৱা আগতো’’তি সুগন্ধোত্ৱেৱ নামং অকংসু. সো অনুপুব্বেন ৱযপ্পত্তো মহাসেলত্থেৰং দিস্ৱা তস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো সত্তাহব্ভন্তৰে এৱ অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫০.১৫-২৪) –

‘‘ৱনকম্মিকো পুৰে আসিং, পিতুমাতুমতেনহং;

পসুমাৰেন জীৱামি, কুসলং মে ন ৱিজ্জতি.

‘‘মম আসযসামন্তা, তিস্সো লোকগ্গনাযকো;

পদানি তীণি দস্সেসি, অনুকম্পায চক্খুমা.

‘‘অক্কন্তে চ পদে দিস্ৱা, তিস্সনামস্স সত্থুনো;

হট্ঠো হট্ঠেন চিত্তেন, পদে চিত্তং পসাদযিং.

‘‘কোৰণ্ডং পুপ্ফিতং দিস্ৱা, পাদপং ধৰণীৰুহং;

সকোসকং গহেত্ৱান, পদসেট্ঠং অপূজযিং.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসমগচ্ছহং.

‘‘যং যং যোনুপপজ্জামি, দেৱত্তং অথ মানুসং;

কোৰণ্ডকছৱী হোমি, সুপ্পভাসো ভৱামহং.

‘‘দ্ৱেনৱুতে ইতো কপ্পে, যং কম্মমকৰিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, পদপূজাযিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো ‘‘অনুৱস্সিকো পব্বজিতো’’তি ইমং গাথং অভাসি.

২৪. তত্থ অনুৱস্সিকোতি অনুগতো উপগতো ৱস্সং অনুৱস্সো, অনুৱস্সোৱ অনুৱস্সিকো. পব্বজিতোতি পব্বজ্জং উপগতো, পব্বজিতো হুত্ৱা উপগতৱস্সমত্তো একৱস্সিকোতি অত্থো. অথ ৱা অনুগতং পচ্ছাগতং অপগতং ৱস্সং অনুৱস্সং, তং অস্স অত্থীতি অনুৱস্সিকো. যস্স পব্বজিতস্স ৱস্সং অপৰিপুণ্ণতায ন গণনূপগতং, সো এৱং ৱুত্তো, তস্মা অৱস্সিকোতি ৱুত্তং হোতি. পস্স ধম্মসুধম্মতন্তি তৱ সত্থু ধম্মস্স সুধম্মভাৱং স্ৱাক্খাততং একন্তনিয্যানিকতং পস্স, যত্থ অনুৱস্সিকো তুৱং পব্বজিতো. পুব্বেনিৱাসঞাণং দিব্বচক্খুঞাণং আসৱক্খযঞাণন্তি তিস্সো ৱিজ্জা তযা অনুপ্পত্তা সচ্ছিকতা, ততো এৱ কতং বুদ্ধস্স সাসনং সম্মাসম্বুদ্ধস্স সাসনং অনুসিট্ঠি ওৱাদো অনুসিক্খিতোতি কতকিচ্চতং নিস্সায পীতিসোমনস্সজাতো থেৰো অত্তানং পৰং ৱিয কত্ৱা ৱদতীতি.

সুগন্ধত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. নন্দিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

ওভাসজাতন্তি আযস্মতো নন্দিযত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে সত্থৰি পৰিনিব্বুতে চেতিযে চন্দনসাৰেন ৱেদিকং কাৰেত্ৱা উড়াৰং পূজাসক্কাৰং পৱত্তেসি. ততো পট্ঠায অজ্ঝাসযসম্পন্নো হুত্ৱা তত্থ তত্থ ৱিৱট্টূপনিস্সযং বহুং পুঞ্ঞকম্মং আচিনিত্ৱা দেৱেসু চ মনুস্সেসু চ সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৱত্থুস্মিং সক্যৰাজকুলে নিব্বত্তি. তস্স মাতাপিতৰো নন্দিং জনেন্তো জাতোতি নন্দিযোতি নামং অকংসু. সো ৱযপ্পত্তো অনুৰুদ্ধাদীসু সত্থু সন্তিকে পব্বজন্তেসু সযম্পি পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো কতাধিকাৰতায নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১৫.১৫-২০) –

‘‘পদুমুত্তৰো নাম জিনো, লোকজেট্ঠো নৰাসভো;

জলিত্ৱা অগ্গিখন্ধোৱ, সম্বুদ্ধো পৰিনিব্বুতো.

‘‘নিব্বুতে চ মহাৱীৰে, থূপো ৱিত্থাৰিকো অহু;

দূৰতোৱ উপট্ঠেন্তি, ধাতুগেহৱৰুত্তমে.

‘‘পসন্নচিত্তো সুমনো, অকং চন্দনৱেদিকং;

দিস্সতি থূপখন্ধো চ, থূপানুচ্ছৱিকো তদা.

‘‘ভৱে নিব্বত্তমানম্হি, দেৱত্তে অথ মানুসে.

ওমত্তং মে ন পস্সামি, পুব্বকম্মস্সিদং ফলং.

‘‘পঞ্চদসকপ্পসতে, ইতো অট্ঠ জনা অহুং;

সব্বে সমত্তনামা তে চক্কৱত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা অনুৰুদ্ধত্থেৰাদীহি সদ্ধিং পাচীনৱংসমিগদাযে ৱিহৰন্তে ইমস্মিং থেৰে একদিৱসং মাৰো পাপিমা ভিংসাপেতুকামো তস্স ভেৰৱৰূপং দস্সেতি. থেৰো তং ‘‘মাৰো অয’’ন্তি ঞত্ৱা ‘‘পাপিম, যে মাৰধেয্যং ৱীতিৱত্তা, তেসং তৱ কিৰিযা কিং কৰিস্সতি, ততোনিদানং পন ত্ৱং এৱ ৱিঘাতং অনত্থং পাপুণিস্সসী’’তি দস্সেন্তো ‘‘ওভাসজাতং ফলগ’’ন্তি গাথং অভাসি.

২৫. তত্থ ওভাসজাতন্তি ঞাণোভাসেন জাতোভাসং অগ্গমগ্গঞাণস্স অধিগতত্তা. তেন অনৱসেসতো কিলেসন্ধকাৰস্স ৱিহতৱিদ্ধংসিতভাৱতো অতিৱিয পভস্সৰন্তি অত্থো. ফলগন্তি ফলং গতং উপগতং, অগ্গফলঞাণসহিতন্তি অধিপ্পাযো. চিত্তন্তি খীণাসৱস্স চিত্তং সামঞ্ঞেন ৱদতি. তেনাহ ‘‘অভিণ্হসো’’তি. তঞ্হি নিৰোধনিন্নতায খীণাসৱানং নিচ্চকপ্পং অৰহত্তফলসমাপত্তিসমাপজ্জনতো ‘‘ফলেন সহিত’’ন্তি ৱত্তব্বতং অৰহতি. তাদিসন্তি তথাৰূপং, অৰহন্তন্তি অত্থো. আসজ্জাতি ৱিসোধেত্ৱা পৰিভুয্য. কণ্হাতি মাৰং আলপতি, সো হি কণ্হকম্মত্তা কণ্হাভিজাতিতায চ ‘‘কণ্হো’’তি ৱুচ্চতি. দুক্খং নিগচ্ছসীতি ইধ কুচ্ছিঅনুপ্পৱেসাদিনা নিৰত্থকং কাযপৰিস্সমং দুক্খং, সম্পৰাযে চ অপ্পতিকাৰং অপাযদুক্খং উপগমিস্সসি পাপুণিস্সসি. তং সুত্ৱা মাৰো ‘‘জানাতি মং সমণো’’তি তত্থেৱন্তৰধাযীতি.

নন্দিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. অভযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

সুত্ৱা সুভাসিতং ৱাচন্তি আযস্মতো অভযত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো সাসনে পব্বজিত্ৱা ধম্মকথিকো হুত্ৱা ধম্মকথনকালে পঠমং চতূহি গাথাহি ভগৱন্তং অভিত্থৱিত্ৱা পচ্ছা ধম্মং কথেসি. তেনস্স পুঞ্ঞকম্মবলেন কপ্পানং সতসহস্সং অপাযপটিসন্ধি নাম নাহোসি. তথা হি ৱুত্তং –

‘‘অভিত্থৱিত্ৱা পদুমুত্তৰং জিনং, পসন্নচিত্তো অভযো সযম্ভুং;

ন গচ্ছি কপ্পানি অপাযভূমিং, সতসহস্সানি উড়াৰসদ্ধো’’তি. (অপ. থেৰ ২.৫৫.২২১)

খেত্তসম্পত্তিযাদীহি তস্স চ পুব্বপচ্ছিমসন্নিট্ঠানচেতনানং অতিৱিয উড়াৰভাৱেন সো অপৰিমেয্যো পুঞ্ঞাভিসন্দো কুসলাভিসন্দো তাদিসো অহোসি. ‘‘অচিন্তিযে পসন্নানং, ৱিপাকো হোতি অচিন্তিযো’’তি (অপ. থেৰ ১.১.৮২) হি ৱুত্তং. তত্থ তত্থ হি ভৱে উপচিতং পুঞ্ঞং তস্স উপত্থম্ভকমহোসি. তথা হি সো ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কেতকপুপ্ফেহি পূজমকাসি. এৱং উড়াৰেহি পুঞ্ঞৱিসেসেহি সুগতীসু এৱ সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰঞ্ঞো বিম্বিসাৰস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি. অভযোতিস্স নামং অহোসি. তস্স উপ্পত্তি পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. সো নিগণ্ঠেন নাটপুত্তেন উভতোকোটিকং পঞ্হং সিক্খাপেত্ৱা ‘‘ইমং পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱা সমণস্স গোতমস্স ৱাদং আৰোপেহী’’তি ৱিস্সজ্জিতো ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা তং পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱা তস্স পঞ্হস্স অনেকংসব্যাকৰণভাৱে ভগৱতা কথিতে নিগণ্ঠানং পৰাজযং, সত্থু চ সম্মাসম্বুদ্ধভাৱং ৱিদিত্ৱা উপাসকত্তং পটিৱেদেসি. ততো ৰঞ্ঞে বিম্বিসাৰে কালঙ্কতে সঞ্জাতসংৱেগো সাসনে পব্বজিত্ৱা তালচ্ছিগ্গড়ূপমসুত্তদেসনায সোতাপন্নো হুত্ৱা পুন ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা অৰহত্তং সচ্ছাকাসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫২.১৭-২২) –

‘‘ৱিনতানদিযা তীৰে, ৱিহাসি পুৰিসুত্তমো;

অদ্দসং ৱিৰজং বুদ্ধং, একগ্গং সুসমাহিতং.

‘‘মধুগন্ধস্স পুপ্ফেন, কেতকস্স অহং তদা;

পসন্নচিত্তো সুমনো, বুদ্ধসেট্ঠমপূজযিং.

‘‘একনৱুতে ইতো কপ্পে, যং পুপ্ফমভিপূজযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা অত্তনো পটিপত্তিকিত্তনেন অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো ‘‘সুত্ৱা সুভাসিতং ৱাচ’’ন্তি গাথং অভাসি.

২৬. তত্থ সুত্ৱাতি সোতং ওদহিত্ৱা, সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰেত্ৱা. সুভাসিতন্তি সুট্ঠু ভাসিতং, সম্মদেৱ ভাসিতং, সম্মাসম্বুদ্ধভাৱতো মহাকাৰুণিকতায চ কিঞ্চি অৱিসংৱাদেত্ৱা যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স একন্ততো সাধনৱসেন ভাসিতং চতুসচ্চৱিভাৱনীযধম্মকথং. ন হি সচ্চৱিনিমুত্তা ভগৱতো ধম্মদেসনা অত্থি. বুদ্ধস্সাতি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধস্স. আদিচ্চবন্ধুনোতি আদিচ্চৱংসে সম্ভূতত্তা আদিচ্চো বন্ধু এতস্সাতি আদিচ্চবন্ধু, ভগৱা. তস্স আদিচ্চবন্ধুনো. আদিচ্চস্স ৱা বন্ধূতি আদিচ্চবন্ধু, ভগৱা. তস্স ভগৱতো ওৰসপুত্তভাৱতো. তেনাহ ভগৱা –

‘‘যো অন্ধকাৰে তমসী পভঙ্কৰো, ৱেৰোচনো মণ্ডলী উগ্গতেজো;

মা ৰাহু গিলী চৰমন্তলিক্খে, পজং মমং ৰাহু পমুঞ্চ সূৰিয’’ন্তি. (সং. নি. ১.৯১);

পচ্চব্যধিন্তি পটিৱিজ্ঝিং. হী-তি নিপাতমত্তং. নিপুণন্তি সণ্হং পৰমসুখুমং, নিৰোধসচ্চং, চতুসচ্চমেৱ ৱা. হী-তি ৱা হেতুঅত্থে নিপাতো. যস্মা পচ্চব্যধিং নিপুণং চতুসচ্চং, তস্মা ন দানি কিঞ্চি পটিৱিজ্ঝিতব্বং অত্থীতি অত্থো. যথা কিং পটিৱিজ্ঝীতি আহ ‘‘ৱালগ্গং উসুনা যথা’’তি. যথা সত্তধা ভিন্নস্স ৱালস্স কোটিং সুসিক্খিতো কুসলো ইস্সাসো উসুনা কণ্ডেন অৱিৰজ্ঝন্তো ৱিজ্ঝেয্য, এৱং পচ্চব্যধিং নিপুণং অৰিযসচ্চন্তি যোজনা.

অভযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.