৪. চতুত্থৱগ্গো

১. গহ্ৱৰতীৰিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

ফুট্ঠো ডংসেহীতি আযস্মতো গহ্ৱৰতীৰিযত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো ইতো একতিংসে কপ্পে সিখিস্স ভগৱতো কালে মিগলুদ্দো হুত্ৱা অৰঞ্ঞে ৱিচৰন্তো অদ্দস সিখিং ভগৱন্তং অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে দেৱনাগযক্খানং ধম্মং দেসেন্তং, দিস্ৱা পন পসন্নমানসো ‘‘ধম্মো এস ৱুচ্চতী’’তি সৰে নিমিত্তং অগ্গহেসি. সো তেন চিত্তপ্পসাদেন দেৱলোকে উপ্পন্নো পুন অপৰাপৰং সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ‘‘অগ্গিদত্তো’’তি লদ্ধনামো ৱযপ্পত্তো ভগৱতো যমকপাটিহাৰিযং দিস্ৱা সঞ্জাতপ্পসাদো সাসনে পব্বজিত্ৱা কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা গহ্ৱৰতীৰে নাম অৰঞ্ঞট্ঠানে ৱসতি. তেনস্স গহ্ৱৰতীৰযোতি সমঞ্ঞা অহোসি. সো ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫২.৪৪-৫০) –

‘‘মিগলুদ্দো পুৰে আসি, অৰঞ্ঞে ৱিপিনে অহং;

অদ্দসং ৱিৰজং বুদ্ধং, দেৱসঙ্ঘপুৰক্খতং.

‘‘চতুসচ্চং পকাসেন্তং, দেসেন্তং, অমতং পদং;

অস্সোসিং মধুৰং ধম্মং, সিখিনো লোকবন্ধুনো.

‘‘ঘোসে চিত্তং পসাদেসিং, অসমপ্পটিপুগ্গলে;

তত্থ চিত্তং পসাদেত্ৱা, উত্তৰিং দুত্তৰং ভৱং.

‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, যং সঞ্ঞমলভিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, ঘোসসঞ্ঞাযিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা সাৱত্থিযং অগমাসি. তস্স আগতভাৱং সুত্ৱা ঞাতকা উপগন্ত্ৱা মহাদানং পৱত্তেসুং. সো কতিপযদিৱসে ৱসিত্ৱা অৰঞ্ঞমেৱ গন্তুকামো অহোসি. তং ঞাতকা, ‘‘ভন্তে, অৰঞ্ঞং নাম ডংসমকসাদিৱসেন বহুপৰিস্সযং, ইধেৱ ৱসথা’’তি আহংসু. তং সুত্ৱা থেৰো ‘‘অৰঞ্ঞৱাসোযেৱ ময্হং ৰুচ্চতী’’তি ৱিৱেকাভিৰতিকিত্তনমুখেন অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো ‘‘ফুট্ঠো ডংসেহী’’তি গাথং অভাসি.

৩১. তত্থ ফুট্ঠো ডংসেহি মকসেহীতি ডংসনসীলতায ‘‘ডংসা’’তি লদ্ধনামাহি অন্ধকমক্খিকাহি, মকসনঞ্ঞিতেহি চ সূচিমুখপাণেহি ফুস্সিতো দট্ঠোতি অত্থো. অৰঞ্ঞস্মিন্তি ‘‘পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি (পাৰা. ৬৫৪) ৱুত্তঅৰঞ্ঞলক্খণযোগতো অৰঞ্ঞে. ব্ৰহাৱনেতি মহাৰুক্খগচ্ছগহনতায মহাৱনে অৰঞ্ঞানিযং. নাগো সঙ্গামসীসেৱাতি সঙ্গামাৱচৰো হত্থিনাগো ৱিয সঙ্গামমুদ্ধনি পৰসেনাসম্পহাৰং. ‘‘অৰঞ্ঞৱাসো নাম বুদ্ধাদীহি ৱণ্ণিতো থোমিতো’’তি উস্সাহজাতো সতো সতিমা হুত্ৱা তত্ৰ তস্মিং অৰঞ্ঞে, তস্মিং ৱা ডংসাদিসম্ফস্সে উপট্ঠিতে অধিৱাসযে অধিৱাসেয্য সহেয্য, ‘‘ডংসাদযো মং আবাধেন্তী’’তি অৰঞ্ঞৱাসং ন জহেয্যাতি অত্থো.

গহ্ৱৰতীৰিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সুপ্পিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

অজৰং জীৰমানেনাতি আযস্মতো সুপ্পিযত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা অৰঞ্ঞাযতনে ৱসন্তো তত্থ ভগৱন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো ফলাফলং অদাসি, তথা ভিক্খুসঙ্ঘস্স. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো কস্সপস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স কালে খত্তিযকুলে নিব্বত্তিত্ৱা অনুক্কমেন ৱিঞ্ঞুতং পত্তো কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযেন লদ্ধসংৱেগো সাসনে পব্বজিত্ৱা বহুস্সুতো অহোসি. জাতিমদেন সুতমদেন চ অত্তানং উক্কংসেন্তো পৰে চ ৱম্ভেন্তো ৱিহাসি. সো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে তস্স কম্মস্স নিস্সন্দেন সাৱত্থিযং পৰিভূতৰূপে সুসানগোপককুলে নিব্বত্তি. সুপ্পিযোতিস্স নামং অহোসি. অথ ৱিঞ্ঞুতং পত্তো অত্তনো সহাযভূতং সোপাকত্থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা তস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসংৱেগো পব্বজিত্ৱা সম্মাপটিপত্তিং পূৰেত্ৱা ‘‘অজৰং জীৰমানেনা’’তি গাথং অভাসি.

৩২. তত্থ অজৰন্তি জৰাৰহিতং, নিব্বানং সন্ধাযাহ. তঞ্হি অজাতত্তা নত্থি এত্থ জৰা, এতস্মিং ৱা অধিগতে পুগ্গলস্স সা নত্থীতি জৰাভাৱহেতুতোপি অজৰং নাম. জীৰমানেনাতি জীৰন্তেন, খণে খণে জৰং পাপুণন্তেন. তপ্পমানেনাতি সন্তপ্পমানেন, ৰাগাদীহি একাদসহি অগ্গীহি দয্হমানেন. নিব্বুতিন্তি যথাৱুত্তসন্তাপাভাৱতো নিব্বুতসভাৱং নিব্বানং. নিমিযন্তি পৰিৱত্তেয্যং চেতাপেয্যং. পৰমং সন্তিন্তি অনৱসেসকিলেসাভিসঙ্খাৰপৰিড়াহৱূপসমধম্মতায উত্তমং সন্তিং. চতূহি যোগেহি অননুবন্ধত্তা যোগক্খেমং. অত্তনো উত্তৰিতৰস্স কস্সচি অভাৱতো অনুত্তৰং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – খণে খণে জৰায অভিভুয্যমানত্তা জীৰমানেন, তথা ৰাগগ্গিআদীহি সন্তপ্পমানেন গতো এৱং অনিচ্চেন দুক্খেন অসাৰেন সব্বথাপি অনুপসন্তসভাৱেন সউপদ্দৱেন, তপ্পটিপক্খভাৱতো অজৰং পৰমুপসমভূতং কেনচি অনুপদ্দুতং অনুত্তৰং নিব্বানং নিমিযং পৰিৱত্তেয্যং ‘‘মহা ৱত মে লাভো মহা উদযো হত্থগতো’’তি. যথা হি মনুস্সা যং কিঞ্চি ভণ্ডং পৰিৱত্তেন্তা নিৰপেক্খা গয্হমানেন সম্বহুমানা হোন্তি, এৱমযং থেৰো পহিতত্তো ৱিহৰন্তো অত্তনো কাযে চ জীৱিতে চ নিৰপেক্খতং, নিব্বানং পটিপেসিতত্তঞ্চ পকাসেন্তো ‘‘নিমিযং পৰমং সন্তিং, যোগক্খেমং অনুত্তৰ’’ন্তি ৱত্ৱা তমেৱ পটিপত্তিং পৰিব্ৰূহযন্তো ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫২.৫১-৭৭) –

‘‘ৱৰুণো নাম নামেন, ব্ৰাহ্মণো মন্তপাৰগূ;

ছড্ডেত্ৱা দস পুত্তানি, ৱনমজ্ঝোগহিং তদা.

‘‘অস্সমং সুকতং কত্ৱা, সুৱিভত্তং মনোৰমং;

পণ্ণসালং কৰিত্ৱান, ৱসামি ৱিপিনে অহং.

‘‘পদুমুত্তৰো লোকৱিদূ, আহুতীনং পটিগ্গহো;

মমুদ্ধৰিতুকামো সো, আগচ্ছি মম অস্সমং.

‘‘যাৱতা ৱনসণ্ডম্হি, ওভাসো ৱিপুলো অহু;

বুদ্ধস্স আনুভাৱেন, পজ্জলী ৱিপিনং তদা.

‘‘দিস্ৱান তং পাটিহীৰং, বুদ্ধসেট্ঠস্স তাদিনো;

পত্তপুটং গহেত্ৱান, ফলেন পূজযিং অহং.

‘‘উপগন্ত্ৱান সম্বুদ্ধং, সহখাৰিমদাসহং;

অনুকম্পায মে বুদ্ধো, ইদং ৱচনমব্ৰৱি.

‘‘খাৰিভাৰং গহেত্ৱান, পচ্ছতো এহি মে তুৱং;

পৰিভুত্তে চ সঙ্ঘম্হি, পুঞ্ঞং তৱ ভৱিস্সতি.

‘‘পুটকং তং গহেত্ৱান, ভিক্খুসঙ্ঘস্সদাসহং;

তত্থ চিত্তং পসাদেত্ৱা, তুসিতং উপপজ্জহং.

‘‘তত্থ দিব্বেহি নচ্চেহি, গীতেহি ৱাদিতেহি চ;

পুঞ্ঞকম্মেন সংযুত্তং, অনুভোমি সদা সুখং.

‘‘যং যং যোনুপপজ্জামি, দেৱত্তং অথ মানুসং;

ভোগে মে ঊনতা নত্থি, ফলদানস্সিদং ফলং.

‘‘যাৱতা চতুৰো দীপা, সসমুদ্দা সপব্বতা;

ফলং বুদ্ধস্স দত্ৱান, ইস্সৰং কাৰযামহং.

‘‘যাৱতা যে পক্খিগণা, আকাসে উপ্পতন্তি চে;

তেপি মে ৱসমন্ৱেন্তি, ফলদানস্সিদং ফলং.

‘‘যাৱতা ৱনসণ্ডম্হি, যক্খা ভূতা চ ৰক্খসা;

কুম্ভণ্ডা গৰুড়া চাপি, পাৰিচৰিযং উপেন্তি মে.

‘‘কুম্মা সোণা মধুকাৰা, ডংসা চ মকসা উভো;

তেপি মং ৱসমন্ৱেন্তি, ফলদানস্সিদং ফলং.

‘‘সুপণ্ণা নাম সকুণা, পক্খিজাতা মহব্বলা;

তেপি মং সৰণং যন্তি, ফলদানস্সিদং ফলং.

‘‘যেপি দীঘাযুকা নাগা, ইদ্ধিমন্তো মহাযসা;

তেপি মং ৱসমন্ৱেন্তি, ফলদানস্সিদং ফলং.

‘‘সীহা ব্যগ্ঘা চ দীপী চ, অচ্ছকোকতৰচ্ছকা;

তেপি মং ৱসমন্ৱেন্তি, ফলদানস্সিদং ফলং.

‘‘ওসধী তিণৱাসী চ, যে চ আকাসৱাসিনো;

সব্বে মং সৰণং যন্তি, ফলদানস্সিদং ফলং.

‘‘সুদুদ্দসং সুনিপুণং, গম্ভীৰং সুপ্পকাসিতং;

ফস্সযিত্ৱা ৱিহৰামি, ফলদানস্সিদং ফলং.

‘‘ৱিমোক্খে অট্ঠ ফুসিত্ৱা, ৱিহৰামি অনাসৱো;

আতাপী নিপকো চাহং, ফলদানস্সিদং ফলং.

‘‘যে ফলট্ঠা বুদ্ধপুত্তা, খীণদোসা মহাযসা;

অহমঞ্ঞতৰো তেসং, ফলদানস্সিদং ফলং.

‘‘অভিঞ্ঞাপাৰমিং গন্ত্ৱা, সুক্কমূলেন চোদিতো;

সব্বাসৱে পৰিঞ্ঞায, ৱিহৰামি অনাসৱো.

‘‘তেৱিজ্জা ইদ্ধিপত্তা চ, বুদ্ধপুত্তা মহাযসা;

দিব্বসোতং সমাপন্না, তেসং অঞ্ঞতৰো অহং.

‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং ফলং অদদিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, ফলদানস্সিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱাপি তমেৱ গাথং অঞ্ঞাব্যাকৰণৱসেন অভাসি.

সুপ্পিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. সোপাকত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

যথাপি একপুত্তস্মিন্তি আযস্মতো সোপাকত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো হুত্ৱা তত্থ তত্থ ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তো ককুসন্ধস্স ভগৱতো কালে অঞ্ঞতৰস্স কুটুম্বিকস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তো একদিৱসং সত্থাৰং দিস্ৱা পসন্নচিত্তো বীজপূৰফলানি সত্থু উপনেসি. পটিগ্গহেসি ভগৱা অনুকম্পং উপাদায. সো ভিক্খুসঙ্ঘে চ অভিপ্পসন্নো সলাকভত্তং পট্ঠপেত্ৱা সঙ্ঘুদ্দেসৱসেন তিণ্ণং ভিক্খূনং যাৱতাযুকং খীৰভত্তং অদাসি. সো তেহি পুঞ্ঞকম্মেহি অপৰাপৰং দেৱমনুস্সেসু সম্পত্তিং অনুভৱন্তো একদা মনুস্সযোনিযং নিব্বত্তো একস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স খীৰভত্তং অদাসি. এৱং তত্থ তত্থ পুঞ্ঞানি কত্ৱা সুগতীসু এৱ পৰিব্ভমন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে পুৰিমকম্মনিস্সন্দেন সাৱত্থিযং অঞ্ঞতৰায দুগ্গতিত্থিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. তস্স মাতা দস মাসে কুচ্ছিনা পৰিহৰিত্ৱা পৰিপক্কে গব্ভে ৱিজাযনকালে ৱিজাযিতুং অসক্কোন্তী মুচ্ছং আপজ্জিত্ৱা বহুৱেলং মতা ৱিয নিপজ্জি. তং ঞাতকা ‘‘মতা’’তি সঞ্ঞায সুসানং নেত্ৱা চিতকং আৰোপেত্ৱা দেৱতানুভাৱেন ৱাতৱুট্ঠিযা উট্ঠিতায অগ্গিং অদত্ৱা পক্কমিংসু. দাৰকো পচ্ছিমভাৱিকত্তা দেৱতানুভাৱেন মাতুকুচ্ছিতো অৰোগো নিক্খমি. মাতা পন কালমকাসি. দেৱতা তং গহেত্ৱা মনুস্সৰূপেন সুসানগোপকস্স গেহে ঠপেত্ৱা কতিপযকালং পতিৰূপেন আহাৰেন পোসেসি. ততো পৰং সুসানগোপকো চ নং অত্তনো পুত্তং কত্ৱা ৱড্ঢেতি. সো তথা ৱড্ঢেন্তো তস্স পুত্তেন সুপিযেন নাম দাৰকেন সদ্ধিং কীড়ন্তো ৱিচৰতি. তস্স সুসানে জাতসংৱড্ঢভাৱতো সোপাকোতি সমঞ্ঞা অহোসি.

অথেকদিৱসং সত্তৱস্সিকং তং ভগৱা পচ্চূসৱেলায ঞাণজালং পত্থৰিত্ৱা ৱেনেয্যবন্ধৱে ওলোকেত্ৱা ঞাণজলন্তোগধং দিস্ৱা সুসানট্ঠানং অগমাসি. দাৰকো পুব্বহেতুনা চোদিযমানো পসন্নমানসো সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা অট্ঠাসি. সত্থা তস্স ধম্মং কথেসি. সো ধম্মং সুত্ৱা পব্বজ্জং যাচিত্ৱা ‘‘পিতৰা অনুঞ্ঞাতোসী’’তি ৱুত্তো পিতৰং সত্থু সন্তিকং নেসি. তস্স পিতা সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ‘‘ভন্তে, ইমং দাৰকং পব্বাজেথা’’তি অনুজানি. সত্থা তং পব্বাজেত্ৱা মেত্তাভাৱনায নিযোজেসি. সো মেত্তাকম্মট্ঠানং গহেত্ৱা সুসানে ৱিহৰন্তো চ চিৰস্সেৱ মেত্তাঝানং নিব্বত্তেত্ৱা ঝানং পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং সচ্ছাকাসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৪৫.১-৭) –

‘‘ককুসন্ধো মহাৱীৰো, সব্বধম্মান পাৰগূ;

গণম্হা ৱূপকট্ঠো সো, অগমাসি ৱনন্তৰং.

‘‘বীজমিঞ্জং গহেত্ৱান, লতায আৱুণিং অহং;

ভগৱা তম্হি সমযে, ঝাযতে পব্বতন্তৰে.

‘‘দিস্ৱানহং দেৱদেৱং, ৱিপ্পসন্নেন চেতসা;

দক্খিণেয্যস্স ৱীৰস্স, বীজমিঞ্জমদাসহং.

‘‘ইমস্মিংযেৱ কপ্পম্হি, যং মিঞ্জমদদিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বীজমিঞ্জস্সিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহা হুত্ৱা পন অঞ্ঞেসং সোসানিকভিক্খূনং মেত্তাভাৱনাৱিধিং দস্সেন্তো ‘‘যথাপি একপুত্তস্মি’’ন্তি গাথং অভাসি.

৩৩. তত্থ যথাতি ওপম্মত্থে নিপাতো. একপুত্তস্মিন্তি পুনাতি চ কুলৱংসং তাযতি চাতি পুত্তো, অত্ৰজাদিভেদো পুত্তো. একো পুত্তো একপুত্তো, তস্মিং একপুত্তস্মিং. ৱিসযে চেতং ভুম্মৱচনং. পিযস্মিন্তি পিযাযিতব্বতায চেৱ একপুত্ততায চ ৰূপসীলাচাৰাদীহি চ পেমকৰণট্ঠানভূতে. কুসলীতি কুসলং ৱুচ্চতি খেমং সোত্থিভাৱো, তং লভিতব্বং এতস্স অত্থীতি কুসলী, সত্তানং হিতেসী মেত্তজ্ঝাসযো. সব্বেসু পাণেসূতি সব্বেসু সত্তেসু. সব্বত্থাতি সব্বাসু দিসাসু সব্বেসু ৱা ভৱাদীসু, সব্বাসু ৱা অৱত্থাসু. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা একপুত্তকে পিযে মনাপে মাতাপিতা কুসলী একন্তহিতেসী ভৱেয্য, এৱং পুৰত্থিমাদিভেদাসু সব্বাসু দিসাসু, কামভৱাদিভেদেসু সব্বেসু ভৱেসু দহৰাদিভেদাসু সব্বাসু অৱত্থাসু চ ঠিতেসু সব্বেসু সত্তেসু একন্তহিতেসিতায কুসলী ভৱেয্য, ‘‘মিত্তো উদাসীনো পঞ্চত্থিকো’’তি সীমং অকত্ৱা সীমাসম্ভেদৱসেন সব্বত্থ একৰসং মেত্তং ভাৱেয্যাতি. ইমং পন গাথং ৱত্ৱা ‘‘সচে তুম্হে আযস্মন্তো এৱং মেত্তাভাৱনং অনুযুঞ্জেয্যাথ, যে তে ভগৱতা ‘সুখং সুপতী’তিআদিনা (অ. নি. ১১.১৫) একাদস মেত্তানিসংসা ৱুত্তা, একংসেন তেসং ভাগিনো ভৱথা’’তি ওৱাদমদাসি.

সোপাকত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. পোসিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

অনাসন্নৱৰাতি আযস্মতো পোসিযত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ৱিৱট্টূপনিস্সযং বহুং কুসলং উপচিনিত্ৱা সুগতীসু এৱ সংসৰন্তো ইতো দ্ৱেনৱুতে কপ্পে তিস্সস্স ভগৱতো কালে মিগলুদ্দো হুত্ৱা অৰঞ্ঞে ৱিচৰতি. অথ ভগৱা তস্স অনুগ্গহং কাতুং অৰঞ্ঞং গন্ত্ৱা তস্স চক্খুপথে অত্তানং দস্সেসি. সো ভগৱন্তং দিস্ৱা পসন্নচিত্তো আৱুধং নিক্খিপিত্ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গয্হ অট্ঠাসি. ভগৱা নিসীদিতুকামতং দস্সেসি. সো তাৱদেৱ তিণমুট্ঠিযো গহেত্ৱা সমে ভূমিভাগে সক্কচ্চং সন্থৰিত্ৱা অদাসি. নিসীদি তত্থ ভগৱা অনুকম্পং উপাদায. নিসিন্নে পন ভগৱতি অনপ্পকং পীতিসোমনস্সং পটিসংৱেদেন্তো ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা সযম্পি একমন্তং নিসীদি. অথ ভগৱা ‘‘এত্তকং ৱট্টতি ইমস্স কুসলবীজ’’ন্তি উট্ঠাযাসনা পক্কামি. অচিৰপক্কন্তে ভগৱতি তং সীহো মিগৰাজা ঘাতেসি. সো কালঙ্কতো দেৱলোকে নিব্বত্তি. ‘‘সো কিৰ ভগৱতি অনুপগচ্ছন্তে সীহেন ঘাতিতো নিৰযে নিব্বত্তিস্সতী’’তি তং দিস্ৱা ভগৱা সুগতিযং নিব্বত্তনত্থং কুসলবীজৰোপনত্থঞ্চ উপসঙ্কমি.

সো তত্থ যাৱতাযুকং ঠত্ৱা ততো দেৱলোকতো চৱিত্ৱা সুগতীসুযেৱ পৰিৱত্তেন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং অঞ্ঞতৰস্স মহাৱিভৱস্স সেট্ঠিনো পুত্তো সঙ্গামজিতত্থেৰস্স কনিট্ঠভাতা হুত্ৱা নিব্বত্তি. পোসিযোতিস্স নামং অহোসি. সো ৱযপ্পত্তো দাৰপৰিগ্গহং কত্ৱা একং পুত্তং লভিত্ৱা অন্তিমভৱিকতায ধম্মতায চোদিযমানো জাতিআদিং পটিচ্চ উপ্পন্নসংৱেগো পব্বজিত্ৱা অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা ৱূপকট্ঠো হুত্ৱা চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৱনং অনুযুঞ্জন্তো নচিৰস্সেৱ ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫৩.১-১২) –

‘‘হিমৱন্তস্সাৱিদূৰে, লম্বকো নাম পব্বতো;

তত্থেৱ তিস্সো সম্বুদ্ধো, অব্ভোকাসম্হি চঙ্কমি.

‘‘মিগলুদ্দো তদা আসিং, অৰঞ্ঞে কাননে অহং;

দিস্ৱান তং দেৱদেৱং, তিণমুট্ঠিমদাসহং.

‘‘নিসীদনত্থং বুদ্ধস্স, দত্ৱা চিত্তং পসাদযিং;

সম্বুদ্ধং অভিৱাদেত্ৱা, পক্কামিং উত্তৰামুখো.

‘‘অচিৰং গতমত্তস্স, মিগৰাজা অপোথযি;

সোহেন পোথিতো, সন্তো তত্থ কালঙ্কতো অহং.

‘‘আসন্নে মে কতং কম্মং, বুদ্ধসেট্ঠে অনাসৱে;

সুমুত্তো সৰৱেগোৱ, দেৱলোকমগচ্ছহং.

‘‘যূপো তত্থ সুভো আসি, পুঞ্ঞকম্মাভিনিম্মিতো;

সহস্সকণ্ডো সতভেণ্ডু, ধজালু হৰিতামযো.

‘‘পভা নিদ্ধাৱতে তস্স, সতৰংসীৱ উগ্গতো;

আকিণ্ণো দেৱকঞ্ঞাহি, আমোদিং কামকামিহং.

‘‘দেৱলোকা চৱিত্ৱান, সুক্কমূলেন চোদিতো;

আগন্ত্ৱান মনুস্সত্তং, পত্তোম্হি আসৱক্খযং.

‘‘চতুন্নৱুতিতো কপ্পে, নিসীদনমদাসহং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, তিণমুট্ঠে ইদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিতুং সাৱত্থিং আগতো ঞাতিং অনুকম্পায ঞাতিগেহং অগমাসি. তত্থ নং পুৰাণদুতিযিকা ৱন্দিত্ৱা আসনদানাদিনা পঠমং উপাসিকা ৱিয ৱত্তং দস্সেত্ৱা থেৰস্স অজ্ঝাসযং অজানন্তী পচ্ছা ইত্থিকুত্তাদীহি পলোভেতুকামা অহোসি. থেৰো ‘‘অহো অন্ধবালা মাদিসেপি নাম এৱং পটিপজ্জতী’’তি চিন্তেত্ৱা কিঞ্চি অৱত্ৱা উট্ঠাযাসনা অৰঞ্ঞমেৱ গতো. তং আৰঞ্ঞকা ভিক্খূ ‘‘কিং, আৱুসো, অতিলহুং, নিৱত্তোসি, ঞাতকেহি ন দিট্ঠোসী’’তি পুচ্ছিংসু. থেৰো তত্থ পৱত্তিং আচিক্খন্তো ‘‘অনাসন্নৱৰা এতা’’তি গাথং অভাসি.

৩৪. তত্থ অনাসন্নৱৰাতি এতা ইত্থিযো ন আসন্না অনুপগতা, দূৰে এৱ ৱা ঠিতা হুত্ৱা ৱৰা পুৰিসস্স সেট্ঠা হিতাৱহা, তঞ্চ খো নিচ্চমেৱ সব্বকালমেৱ, ন ৰত্তিমেৱ, ন দিৱাপি, ন ৰহোৱেলাযপি. ৱিজানতাতি ৱিজানন্তেন. ‘‘অনাসন্নপৰা’’তিপি পাড়ি, সো এৱত্থো. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – চণ্ডহত্থিঅস্সমহিংসসীহব্যগ্ঘযক্খৰক্খসপিসাচাপি মনুস্সানং অনুপসঙ্কমন্তো ৱৰা সেট্ঠা, ন অনত্থাৱহা, তে পন উপসঙ্কমন্তা দিট্ঠধম্মিকংযেৱ অনত্থং কৰেয্যুং. ইত্থিযো পন উপসঙ্কমিত্ৱা দিট্ঠধম্মিকং সম্পৰাযিকং ৱিমোক্খনিস্সিতম্পি অত্থং ৱিনাসেত্ৱা মহন্তং অনত্থং আপাদেন্তি, তস্মা অনাসন্নৱৰা এতা নিচ্চমেৱ ৱিজানতাতি. ইদানি তমত্থং অত্তূপনাযিকং কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘গামা’’তিআদিমাহ. তত্থ গামাতি গামং. উপযোগত্থে হি এতং নিস্সক্কৱচনং. অৰঞ্ঞমাগম্মাতি অৰঞ্ঞতো আগন্ত্ৱা. ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো, নিস্সক্কে চেতং উপযোগৱচনং. ততোতি মঞ্চকতো. অনামন্তেত্ৱাতি অনালপিত্ৱা পুৰাণদুতিযিকং ‘‘অপ্পমত্তা হোহী’’তি এত্তকম্পি অৱত্ৱা. পোসিযোতি অত্তানমেৱ পৰং ৱিয ৱদতি. যে পন ‘‘পক্কামি’’ন্তি পঠন্তি, তেসং অহং পোসিযো পক্কামিন্তি যোজনা. যে পন ‘‘সা ইত্থী থেৰং ঘৰং উপগতং ভোজেত্ৱা পলোভেতুকামা জাতা, তং দিস্ৱা থেৰো তাৱদেৱ গেহতো নিক্খমিত্ৱা ৱিহাৰং গন্ত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানে মঞ্চকে নিসীদি. সাপি খো ইত্থী পচ্ছাভত্তং অলঙ্কতপটিযত্তা ৱিহাৰে থেৰস্স ৱসনট্ঠানং উপসঙ্কমি. তং দিস্ৱা থেৰো কিঞ্চি অৱত্ৱা উট্ঠায দিৱাট্ঠানমেৱ গতো’’তি ৱদন্তি, তেসং ‘‘গামা অৰঞ্ঞমাগম্মা’’তি গাথাপদস্স অত্থো যথাৰুতৱসেনেৱ নিয্যতি. ৱিহাৰো হি ইধ ‘‘অৰঞ্ঞ’’ন্তি অধিপ্পেতো.

পোসিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সামঞ্ঞকানিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

সুখং সুখত্থোতি আযস্মতো সামঞ্ঞকানিত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো হুত্ৱা তত্থ তত্থ ভৱে কুসলং উপচিনন্তো ইতো একনৱুতে কপ্পে ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে মনুস্সযোনিযং নিব্বত্তো ৱিপস্সিং ভগৱন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো একং মঞ্চং অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে অঞ্ঞতৰস্স পৰিব্বাজকস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি. সামঞ্ঞকানীতিস্স নামং অহোসি. সো ৱিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থু যমকপাটিহাৰিযং দিস্ৱা পসন্নমানসো সাসনে পব্বজিত্ৱা চৰিযানুকূলং কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা ঝানং পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.৩৬.৩০-৩৩) –

‘‘ৱিপস্সিনো ভগৱতো, লোকজেট্ঠস্স তাদিনো;

একং মঞ্চং মযা দিন্নং, পসন্নেন সপাণিনা.

‘‘হত্থিযানং অস্সযানং, দিব্বযানং সমজ্ঝগং;

তেন মঞ্চক দানেন, পত্তোম্হি আসৱক্খযং.

‘‘একনৱুতিতো কপ্পে, যং মঞ্চমদদিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, মঞ্চদানস্সিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

থেৰস্স পন গিহিসহাযকো কাতিযানো নাম পৰিব্বাজকো বুদ্ধুপ্পাদতো পট্ঠায তিত্থিযানং হতলাভসক্কাৰতায ঘাসচ্ছাদনমত্তম্পি অলভন্তো আজীৱকাপকতো থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘তুম্হে সাকিযপুত্তিযা নাম মহালাভগ্গযসগ্গপ্পত্তা সুখেন জীৱথ, মযং পন দুক্খিতা কিচ্ছজীৱিকা, কথং নু খো পটিপজ্জমানস্স দিট্ঠধম্মিকঞ্চেৱ সম্পৰাযিকঞ্চ সুখং সম্পজ্জতী’’তি পুচ্ছি. অথস্স থেৰো ‘‘নিপ্পৰিযাযতো সুখং নাম লোকুত্তৰসুখমেৱ, তঞ্চ তদনুৰূপং পটিপত্তিং পটিপজ্জন্তস্সেৱা’’তি অত্তনা তস্স অধিগতভাৱং পৰিযাযেন ৱিভাৱেন্তো ‘‘সুখং সুখত্থো লভতে তদাচৰ’’ন্তি গাথং অভাসি.

৩৫. তত্থ সুখন্তি নিৰামিসং সুখং ইধাধিপ্পেতং. তঞ্চ ফলসমাপত্তি চেৱ নিব্বানঞ্চ. তথা হি ‘‘অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো চেৱ আযতিঞ্চ সুখৱিপাকো’’ (দী. নি. ৩.৩৫৫; অ. নি. ৫.২৭; ৱিভ. ৮০৪) ‘‘নিব্বানং পৰমং সুখ’’ন্তি (ধ. প. ২০৩-২০৪) চ ৱুত্তং. সুখত্থোতি সুখপ্পযোজনো, যথাৱুত্তেন সুখেন অত্থিকো. লভতেতি পাপুণাতি, অত্থিকস্সেৱেদং সুখং, ন ইতৰস্স. কো পন অত্থিকোতি আহ ‘‘তদাচৰ’’ন্তি তদত্থং আচৰন্তো, যায পটিপত্তিযা তং পটিপত্তিং পটিপজ্জন্তোতি অত্থো. ন কেৱলং তদাচৰং সুখমেৱ লভতে, অথ খো কিত্তিঞ্চ পপ্পোতি ‘‘ইতিপি সীলৱা সুপৰিসুদ্ধকাযৱচীকম্মন্তো সুপৰিসুদ্ধাজীৱো ঝাযী ঝানযুত্তো’’তিআদিনা কিত্তিং পৰম্মুখা পত্থটযসতং পাপুণাতি. যসস্স ৱড্ঢতীতি সম্মুখে গুণাভিত্থৱসঙ্খাতো পৰিৱাৰসম্পদাসঙ্খাতো চ যসো অস্স পৰিব্ৰূহতি. ইদানি ‘‘তদাচৰ’’ন্তি সামঞ্ঞতো ৱুত্তমত্থং সৰূপতো দস্সেন্তো – ‘‘যো অৰিযমট্ঠঙ্গিকমঞ্জসং উজুং, ভাৱেতি মগ্গং অমতস্স পত্তিযা’’তি আহ. তস্সত্থো যো পুগ্গলো কিলেসেহি আৰকত্তা পৰিসুদ্ধট্ঠেন পটিপজ্জন্তানং অৰিযভাৱকৰণট্ঠেন অৰিযং, সম্মাদিট্ঠিআদিঅট্ঠঙ্গসমুদাযতায অট্ঠঙ্গিকং, অন্তদ্ৱযৰহিতমজ্ঝিমপটিপত্তিভাৱতো অকুটিলট্ঠেন অঞ্জসং, কাযৱঙ্কাদিপ্পহানতো উজুং, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গনিযট্ঠেন কিলেসে মাৰেন্তো গমনট্ঠেন চ ‘‘মগ্গ’’ন্তি লদ্ধনামং দুক্খনিৰোধগামিনিপটিপদং অমতস্স অসঙ্খতায ধাতুযা পত্তিযা অধিগমায ভাৱেতি অত্তনো সন্তানে উপ্পাদেতি ৱড্ঢেতি চ, সো নিপ্পৰিযাযেন ‘‘সুখত্থো তদাচৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি, তস্মা যথাৱুত্তং সুখং লভতি. তং সুত্ৱা পৰিব্বাজকো পসন্নমানসো পব্বজিত্ৱা সম্মা পটিপজ্জন্তো নচিৰস্সেৱ ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. ইদমেৱ থেৰস্স অঞ্ঞাব্যাকৰণং অহোসি.

সামঞ্ঞকানিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. কুমাপুত্তত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

সাধু সুতন্তি আযস্মতো কুমাপুত্তত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পতি? সো কিৰ পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো ইতো একনৱুতে কপ্পে অজিনচম্মৱসনো তাপসো হুত্ৱা বন্ধুমতীনগৰে ৰাজুয্যানে ৱসন্তো ৱিপস্সিং ভগৱন্তং পস্সিত্ৱা পসন্নমানসো পাদব্ভঞ্জনতেলং অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱলোকে নিব্বত্তো. ততো পট্ঠায সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে অৱন্তিৰট্ঠে ৱেড়ুকণ্টকনগৰে গহপতিকুলে নিব্বত্তো. ‘‘নন্দো’’তিস্স নামং অকংসু. মাতা পনস্স কুমা নাম, তেন কুমাপুত্তোতি পঞ্ঞাযিত্থ. সো আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা লদ্ধপ্পসাদো পব্বজিত্ৱা কতপুব্বকিচ্চো পৰিযন্তপব্বতপস্সে সমণধম্মং কৰোন্তো ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তো ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা কম্মট্ঠানং সোধেত্ৱা সপ্পাযট্ঠানে ৱসন্তো ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং সচ্ছাকাসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫৩.২৪-৩০) –

‘‘নগৰে বন্ধুমতিযা, ৰাজুয্যানে ৱসামহং;

চম্মৱাসী তদা আসিং, কমণ্ডলুধৰো অহং.

‘‘অদ্দসং ৱিমলং বুদ্ধং, সযম্ভুং অপৰাজিতং;

পধানং পহিতত্তং তং, ঝাযিং ঝানৰতং ৱসিং.

‘‘সব্বকামসমিদ্ধঞ্চ, ওঘতিণ্ণমনাসৱং;

দিস্ৱা পসন্নসুমনো, অব্ভঞ্জনমদাসহং.

‘‘একনৱুতিতো কপ্পে, অব্ভঞ্জনমদাসহং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, অব্ভঞ্জনস্সিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা অৰঞ্ঞে কাযদড়্হিবহুলে ভিক্খূ, দিস্ৱা তে ওৱদন্তো সাসনস্স নিয্যানিকভাৱং পকাসেন্তো ‘‘সাধু সুতং সাধু চৰিতক’’ন্তি গাথং অভাসি.

৩৬. তত্থ সাধূতি সুন্দৰং. সুতন্তি সৱনং. তঞ্চ খো ৱিৱট্টূপনিস্সিতং ৱিসেসতো অপ্পিচ্ছতাদিপটিসংযুত্তং দসকথাৱত্থুসৱনং ইধাধিপ্পেতং. সাধু চৰিতকন্তি তদেৱ অপ্পিচ্ছতাদিচৰিতং চিণ্ণং, সাধুচৰিতমেৱ হি ‘‘চৰিতক’’ন্তি ৱুত্তং. পদদ্ৱযেনাপি বাহুসচ্চং তদনুৰূপং পটিপত্তিঞ্চ ‘‘সুন্দৰ’’ন্তি দস্সেতি. সদাতি সব্বকালে নৱকমজ্ঝিমথেৰকালে, সব্বেসু ৱা ইৰিযাপথক্খণেসু. অনিকেতৱিহাৰোতি কিলেসানং নিৱাসনট্ঠানট্ঠেন পঞ্চকামগুণা নিকেতা নাম, লোকিযা ৱা ছড়াৰম্মণধম্মা. যথাহ – ‘‘ৰূপনিমিত্তনিকেতৱিসাৰৱিনিবন্ধা খো, গহপতি, ‘নিকেতসাৰী’তি ৱুচ্চতী’’তিআদি (সং. নি. ৩.৩). তেসং নিকেতানং পহানত্থায পটিপদা অনিকেতৱিহাৰো. অত্থপুচ্ছনন্তি তং আজানিতুকামস্স কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থপভেদস্স পুচ্ছনং, কুসলাদিভেদস্স ৱা অত্থস্স সভাৱধম্মস্স ‘‘কিং, ভন্তে, কুসলং, কিং অকুসলং, কিং সাৱজ্জং, কিং অনৱজ্জ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ৩.২৯৬) পুচ্ছনং অত্থপুচ্ছনং. পদক্খিণকম্মন্তি তং পন পুচ্ছিত্ৱা পদক্খিণগ্গাহিভাৱেন তস্স ওৱাদে অধিট্ঠানং সম্মাপটিপত্তি. ইধাপি ‘‘সাধূ’’তি পদং আনেত্ৱা যোজেতব্বং. এতং সামঞ্ঞন্তি ‘‘সাধু সুত’’ন্তিআদিনা ৱুত্তং যং সুতং, যঞ্চ চৰিতং, যো চ অনিকেতৱিহাৰো, যঞ্চ অত্থপুচ্ছনং, যঞ্চ পদক্খিণকম্মং, এতং সামঞ্ঞং এসো সমণভাৱো. যস্মা ইমায এৱ পটিপদায সমণভাৱো, ন অঞ্ঞথা, তস্মা ‘‘সামঞ্ঞ’’ন্তি নিপ্পৰিযাযতো মগ্গফলস্স অধিৱচনং. তস্স ৱা পন অযং অপণ্ণকপটিপদা, তং পনেতং সামঞ্ঞং যাদিসস্স সম্ভৱাতি, তং দস্সেতুং ‘‘অকিঞ্চনস্সা’’তি ৱুত্তং. অপৰিগ্গাহকস্স, খেত্তৱত্থুহিৰঞ্ঞসুৱণ্ণদাসিদাসাদিপৰিগ্গহপটিগ্গহণৰহিতস্সাতি অত্থো.

কুমাপুত্তত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. কুমাপুত্তসহাযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

নানাজনপদং যন্তীতি আযস্মতো কুমাপুত্তসহাযত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তো ইতো চতুনৱুতে কপ্পে সিদ্ধত্থস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা বহুং ৰুক্খদণ্ডং ছিন্দিত্ৱা কত্তৰযট্ঠিং কত্ৱা সঙ্ঘস্স অদাসি. অঞ্ঞঞ্চ যথাৱিভৱং পুঞ্ঞং কত্ৱা দেৱেসু নিব্বত্তিত্ৱা ততো পট্ঠায সুগতীসুযেৱ পৰিৱত্তেন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৱেড়ুকণ্টকনগৰে ইদ্ধে কুলে নিব্বত্তি. সুদন্তোতিস্স নামং অহোসি. ‘‘ৱাসুলো’’তি কেচি ৱদন্তি. সো কুমাপুত্তস্স পিযসহাযো হুত্ৱা ৱিচৰন্তো ‘‘কুমাপুত্তো পব্বজিতো’’তি সুত্ৱা ‘‘ন হি নূন সো ওৰকো ধম্মৱিনযো, যত্থ কুমাপুত্তো পব্বজিতো’’তি তদনুবন্ধেন সযম্পি পব্বজিতুকামো হুত্ৱা সত্থু সন্তিকং উপসঙ্কমি. তস্স সত্থা ধম্মং দেসেসি. সো ভিয্যোসোমত্তায পব্বজ্জায সঞ্জাতছন্দো পব্বজিত্ৱা কুমাপুত্তেনেৱ সদ্ধিং পৰিযন্তপব্বতে ভাৱনানুযুত্তো ৱিহৰতি. তেন চ সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ নানাজনপদেসু জনপদচাৰিকং চৰন্তাপি গচ্ছন্তাপি আগচ্ছন্তাপি তং ঠানং উপগচ্ছন্তি. তেন তত্থ কোলাহলং হোতি. তং দিস্ৱা সুদন্তত্থেৰো ‘‘ইমে ভিক্খূ নিয্যানিকসাসনে পব্বজিত্ৱা জনপদৱিতক্কং অনুৱত্তেন্তা চিত্তসমাধিং ৱিৰাধেন্তী’’তি সংৱেগজাতো তমেৱ সংৱেগং অত্তনো চিত্তদমনস্স অঙ্কুসং কৰোন্তো ‘‘নানাজনপদং যন্তী’’তি গাথং অভাসি.

৩৭. তত্থ নানাজনপদন্তি ৱিসুং ৱিসুং নানাৱিধং জনপদং, কাসিকোসলাদিঅনেকৰট্ঠন্তি অত্থো. যন্তীতি গচ্ছন্তি. ৱিচৰন্তাতি ‘‘অসুকো জনপদো সুভিক্খো সুলভপিণ্ডো, অসুকো খেমো অৰোগো’’তিআদিৱিতক্কৱসেন জনপদচাৰিকং চৰন্তা. অসঞ্ঞতাতি তস্সেৱ জনপদৱিতক্কস্স অপ্পহীনতায চিত্তেন অসংযতা. সমাধিঞ্চ ৱিৰাধেন্তীতি সব্বস্সপি উত্তৰিমনুস্সধম্মস্স মূলভূতং উপচাৰপ্পনাভেদং সমাধিঞ্চ নাম ৱিৰাধেন্তি. চ-সদ্দো সম্ভাৱনে. দেসন্তৰচৰণেন ঝাযিতুং ওকাসাভাৱেন অনধিগতং সমাধিং নাধিগচ্ছন্তা, অধিগতঞ্চ ৱসীভাৱানাপাদনেন জীৰন্তা ৱীৰাধেন্তি নাম. কিংসু ৰট্ঠচৰিযা কৰিস্সতীতি সূতি নিপাতমত্তং. ‘‘এৱংভূতানং ৰট্ঠচৰিযা জনপদচাৰিকা কিং কৰিস্সতি, কিং নাম অত্থং সাধেস্সতি, নিৰত্থকাৱা’’তি গৰহন্তো ৱদতি. তস্মাতি যস্মা ঈদিসী দেসন্তৰচৰিযা ভিক্খুস্স ন অত্থাৱহা, অপি চ খো অনত্থাৱহা সম্পত্তীনং ৱিৰাধনতো, তস্মা. ৱিনেয্য সাৰম্ভন্তি ৱসনপদেসে অৰতিৱসেন উপ্পন্নং সাৰম্ভং চিত্তসংকিলেসং তদনুৰূপেন পটিসঙ্খানেন ৱিনেত্ৱা ৱূপসমেত্ৱা. ঝাযেয্যাতি আৰম্মণূপনিজ্ঝানেন লক্খণূপনিজ্ঝানেন চাতি দুৱিধেনপি ঝানেন ঝাযেয্য. অপুৰক্খতোতি মিচ্ছাৱিতক্কেহি তণ্হাদীহি ৱা ন পুৰক্খতোতি তেসং ৱসং অনুপগচ্ছন্তো কম্মট্ঠানমেৱ মনসি কৰেয্যাতি অত্থো. এৱং পন ৱত্ৱা থেৰো তমেৱ সংৱেগং অঙ্কুসং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫৩.৩৬-৪১) –

‘‘কাননং ৱনমোগ্গয্হ, ৱেড়ুং ছেত্ৱানহং তদা;

আলম্বনং কৰিত্ৱান, সঙ্ঘস্স অদদিং বহুং.

‘‘তেন চিত্তপ্পসাদেন, সুব্বতে অভিৱাদিয;

আলম্বদণ্ডং দত্ৱান, পক্কামিং উত্তৰামুখো.

‘‘চতুন্নৱুতিতো কপ্পে, যং দণ্ডমদদিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, দণ্ডদানস্সিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

যং পনত্থং অঙ্কুসং কত্ৱা অযং থেৰো অৰহত্তং পত্তো, তমেৱত্থং হদযে ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পত্তোপি ‘‘নানাজনপদং যন্তি’’তি ইদমেৱ গাথং অভাসি. তস্মা তদেৱস্স অঞ্ঞাব্যাকৰণং অহোসীতি.

কুমাপুত্তসহাযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. গৱম্পতিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

যো ইদ্ধিযা সৰভুন্তি আযস্মতো গৱম্পতিত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো ইতো একতিংসে কপ্পে সিখিং ভগৱন্তং পস্সিত্ৱা পসন্নমানসো পুপ্ফেহি পূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱলোকে উপ্পন্নো অপৰাপৰং পুঞ্ঞানি কৰোন্তো কোণাগমনস্স ভগৱতো চেতিযে ছত্তঞ্চ ৱেদিকঞ্চ কাৰেসি. কস্সপস্স পন ভগৱতো কালে অঞ্ঞতৰস্মিং কুলগেহে নিব্বত্তো. তস্মিঞ্চ কুলে বহুং গোমণ্ডলং অহোসি. তং গোপালকা ৰক্খন্তি. অযং তত্থ অন্তৰন্তৰা যুত্তপ্পযুত্তং ৱিচাৰেন্তো ৱিচৰতি. সো একং খীণাসৱত্থেৰং গামে পিণ্ডায চৰিত্ৱা বহিগামে দেৱসিকং একস্মিং পদেসে ভত্তকিচ্চং কৰোন্তং দিস্ৱা ‘‘অয্যো সূৰিযাতপেন কিলমিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা চত্তাৰো সিৰীসদণ্ডে উস্সাপেত্ৱা তেসং উপৰি সিৰীসসাখাযো ঠপেত্ৱা সাখামণ্ডপং কত্ৱা অদাসি. ‘‘মণ্ডপস্স সমীপে সিৰীসৰুক্খং ৰোপেসী’’তি চ ৱদন্তি. তস্স অনুকম্পায দেৱসিকং থেৰো তত্থ নিসীদি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন ততো চৱিত্ৱা চাতুমহাৰাজিকেসু নিব্বত্তি. তস্স পুৰিমকম্মসংসূচকং ৱিমানদ্ৱাৰে মহন্তং সিৰীসৱনং নিব্বত্তি ৱণ্ণগন্ধসম্পন্নেহি অঞ্ঞেহি পুপ্ফেহি সব্বকালে উপসোভযমানং, তেন তং ৱিমানং ‘‘সেৰীসক’’ন্তি পঞ্ঞাযিত্থ. সো দেৱপুত্তো একং বুদ্ধন্তৰং দেৱেসু চ মনুস্সেসু চ সংসৰিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে যসত্থেৰস্স চতূসু গিহিসহাযেসু গৱম্পতি নাম হুত্ৱা আযস্মতো যসস্স পব্বজিতভাৱং সুত্ৱা অত্তনো সহাযেহি সদ্ধিং ভগৱতো সন্তিকং অগমাসি. সত্থা তস্স ধম্মং দেসেসি. সো দেসনাৱসানে সহাযেহি সদ্ধিং অৰহত্তে পতিট্ঠাসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫৩.৪২-৪৭) –

‘‘মিগলুদ্দো পুৰে আসিং, ৱিপিনে ৱিচৰং অহং;