২. দুতিযসুত্তন্তনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৮৭. পুন অঞ্ঞং সুত্তন্তং নিক্খিপিত্ৱা ইন্দ্ৰিযৱিধানং নিদ্দিসিতুকামো পঞ্চিমানি, ভিক্খৱেতিআদিকং সুত্তন্তং দস্সেতি. তত্থ যে হি কেচীতি অনৱসেসপৰিযাদানং, হি-কাৰো পদপূৰণমত্তে নিপাতো. সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱাতি লোকৱোহাৰৱসেন ৱুত্তং. সমুদযন্তি পচ্চযং. অত্থঙ্গমন্তি উপ্পন্নানং অভাৱগমনং, অনুপ্পন্নানং অনুপ্পাদং ৱা. অস্সাদন্তি আনিসংসং. আদীনৱন্তি দোসং. নিস্সৰণন্তি নিগ্গমনং. যথাভূতন্তি যথাসভাৱং. সমণেসূতি সমিতপাপেসু. সমণসম্মতাতি ন মযা সমণাতি সম্মতা. ‘‘সম্মতা’’তি ৱত্তমানকালৱসেন ৱুচ্চমানে সদ্দলক্খণৱসেন ‘‘মে’’তি এত্থ সামিৱচনমেৱ হোতি. ব্ৰাহ্মণেসূতি বাহিতপাপেসু. সামঞ্ঞত্থন্তি সমণভাৱস্স অত্থং. ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থন্তি ব্ৰাহ্মণভাৱস্স অত্থং. দ্ৱযেনাপি অৰহত্তফলমেৱ ৱুত্তং. অথ ৱা সামঞ্ঞত্থন্তি হেট্ঠা তীণি ফলানি. ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থন্তি অৰহত্তফলং. সামঞ্ঞব্ৰহ্মঞ্ঞন্তি হি অৰিযমগ্গোযেৱ. দিট্ঠেৱ ধম্মেতি পচ্চক্খেযেৱ অত্তভাৱে. সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱাতি অত্তনাযেৱ অধিকেন ঞাণেন পচ্চক্খং কত্ৱা. উপসম্পজ্জাতি পাপুণিত্ৱা, নিপ্ফাদেত্ৱা ৱা.

১৮৮. সুত্তন্তনিদ্দেসে পঠমং ইন্দ্ৰিযসমুদযাদীনং পভেদগণনং পুচ্ছিত্ৱা পুন পভেদগণনা ৱিস্সজ্জিতা. তত্থ অসীতিসতন্তি অসীতিউত্তৰং সতং. পণ্ডিতেহি ‘‘অসীতিসত’’ন্তি ৱুত্তেহি আকাৰেহীতি যোজনা.

পুন পভেদগণনাপুচ্ছাপুব্বঙ্গমে গণনানিদ্দেসে অধিমোক্খত্থাযাতি অধিমুচ্চনত্থায সদ্দহনত্থায. আৱজ্জনায সমুদযোতি মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনচিত্তস্স সমুদযো. সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স সমুদযোতি সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স পচ্চযো, সদ্ধং উপ্পাদেস্সামীতি পুব্বভাগাৱজ্জনং সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স উপনিস্সযপচ্চযো, সদ্ধিন্দ্ৰিযজৱনস্স আৱজ্জনং পঠমস্স জৱনস্স অনন্তৰপচ্চযো, দুতিযজৱনাদীনং উপনিস্সযপচ্চযো. অধিমোক্খৱসেনাতি ছন্দসম্পযুত্তঅধিমোক্খৱসেন. ছন্দস্স সমুদযোতি পুব্বভাগাৱজ্জনপচ্চযা উপ্পন্নস্স অধিমোক্খসম্পযুত্তস্স যেৱাপনকভূতস্স ধম্মচ্ছন্দস্স সমুদযো. সো পন সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতৱসেন পচ্চযো হোতি, ছন্দাধিপতিকালে অধিপতিপচ্চযো চ হোতি, সোযেৱ দুতিযস্স অনন্তৰসমনন্তৰঅনন্তৰূপনিস্সযাসেৱননত্থিৱিগতৱসেন পচ্চযো হোতি. ইমিনাৱ নযেন মনসিকাৰস্সপি যোজনা কাতব্বা. কেৱলঞ্হেত্থ মনসিকাৰোতি সাৰণলক্খণো যেৱাপনকমনসিকাৰো. অধিপতিপচ্চযতা পনস্স ন হোতি. সম্পযুত্তেসু ইমেসং দ্ৱিন্নংযেৱ গহণং বলৱপচ্চযত্তাতি ৱেদিতব্বং. সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেনাতি ভাৱনাভিৱুদ্ধিযা ইন্দ্ৰিযভাৱং পত্তস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন. একত্তুপট্ঠানন্তি একাৰম্মণে অচলভাৱেন ভুসং ঠানং উপৰূপৰি সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স পচ্চযো হোতি. সদ্ধিন্দ্ৰিযে ৱুত্তনযেনেৱ সেসিন্দ্ৰিযানিপি ৱেদিতব্বানি. এৱমেকেকস্স ইন্দ্ৰিযস্স চত্তাৰো চত্তাৰো সমুদযাতি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং ৱীসতি সমুদযা হোন্তি. পুন চতুন্নং সমুদযানং একেকস্মিং সমুদযে পঞ্চ পঞ্চ ইন্দ্ৰিযানি যোজেত্ৱা ৱীসতি সমুদযা ৱুত্তা. পঠমৱীসতি নানামগ্গৱসেন দট্ঠব্বা, দুতিযৱীসতি একমগ্গৱসেন দট্ঠব্বাতি ৱদন্তি. এৱং চত্তালীস আকাৰা হোন্তি. অত্থঙ্গমৱাৰোপি ইমিনাৱ নযেন ৱেদিতব্বো. সো পন অত্থঙ্গমো ইন্দ্ৰিযভাৱনং অননুযুত্তস্স অপ্পটিলদ্ধা পটিলাভত্থঙ্গমো, ইন্দ্ৰিযভাৱনায পৰিহীনস্স পটিলদ্ধপৰিহানি অত্থঙ্গমো, ফলপ্পত্তস্স পটিপ্পস্সদ্ধিঅত্থঙ্গমো. একত্তঅনুপট্ঠানন্তি একত্তে অনুপট্ঠানং.

ক. অস্সাদনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৮৯. অস্সাদনিদ্দেসে অস্সদ্ধিযস্স অনুপট্ঠানন্তি অস্সদ্ধে পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো সদ্ধে পুগ্গলে সেৱতো পসাদনীযসুত্তন্তে পচ্চৱেক্খতো তত্থ যোনিসোমনসিকাৰং বহুলীকৰোতো চ অস্সদ্ধিযস্স অনুপট্ঠানং হোতি. অস্সদ্ধিযপৰিড়াহস্স অনুপট্ঠানন্তি এত্থ অস্সদ্ধস্স সদ্ধাকথায পৱত্তমানায দুক্খং দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. অযং অস্সদ্ধিযপৰিড়াহো. অধিমোক্খচৰিযায ৱেসাৰজ্জন্তি সদ্ধাৱত্থুৱসেন ৱা ভাৱনায ৱা ৱসিপ্পত্তস্স সদ্ধাপৱত্তিযা ৱিসাৰদভাৱো হোতি. সন্তো চ ৱিহাৰাধিগমোতি সমথস্স ৱা ৱিপস্সনায ৱা পটিলাভো. সুখং সোমনস্সন্তি এত্থ চেতসিকসুখভাৱদস্সনত্থং সোমনস্সৱচনং. সদ্ধিন্দ্ৰিযসমুট্ঠিতপণীতৰূপফুট্ঠকাযস্স কাযিকসুখম্পি লব্ভতিযেৱ. সুখসোমনস্সস্স পধানস্সাদত্তা ‘‘অযং সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো’’তি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং. ইমিনাৱ নযেন সেসিন্দ্ৰিযস্সাদাপি যোজেত্ৱা ৱেদিতব্বা.

খ. আদীনৱনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৯০. আদীনৱনিদ্দেসে অনিচ্চট্ঠেনাতি সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অনিচ্চট্ঠেন. সো অনিচ্চট্ঠো সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱোতি ৱুত্তং হোতি. ইতৰদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ইমে সমুদযত্থঙ্গমস্সাদাদীনৱা লোকিযইন্দ্ৰিযানমেৱাতি ৱেদিতব্বা.

গ. নিস্সৰণনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৯১. নিস্সৰণনিদ্দেসে অধিমোক্খট্ঠেনাতিআদীসু একেকস্মিং ইন্দ্ৰিযে পঞ্চ পঞ্চ কত্ৱা পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং পঞ্চৱীসতি নিস্সৰণানি মগ্গফলৱসেন নিদ্দিট্ঠানি. তত্থ ততো পণীততৰসদ্ধিন্দ্ৰিযস্স পটিলাভাতি ততো ৱিপস্সনাক্খণে পৱত্তসদ্ধিন্দ্ৰিযতো মগ্গক্খণে পণীততৰস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স পটিলাভৱসেন. পুৰিমতৰসদ্ধিন্দ্ৰিযা নিস্সটং হোতীতি তস্মিং মগ্গক্খণে সদ্ধিন্দ্ৰিযং পুৰিমতৰতো ৱিপস্সনাক্খণে পৱত্তসদ্ধিন্দ্ৰিযতো নিক্খন্তং হোতি. ইমিনাৱ নযেন ফলক্খণে সদ্ধিন্দ্ৰিযম্পি উভযত্থ সেসিন্দ্ৰিযানিপি যোজেতব্বানি.

১৯২. পুব্বভাগে পঞ্চহি ইন্দ্ৰিযেহীতি পঠমজ্ঝানূপচাৰে পঞ্চহি ইন্দ্ৰিযেহি পঠমজ্ঝানাদিঅট্ঠসমাপত্তিৱসেন অট্ঠ নিস্সৰণানি, অনিচ্চানুপস্সনাদিঅট্ঠাৰসমহাৱিপস্সনাৱসেন অট্ঠাৰস নিস্সৰণানি, সোতাপত্তিমগ্গাদিৱসেন অট্ঠ লোকুত্তৰনিস্সৰণানি. এৱং ঝানসমাপত্তিমহাৱিপস্সনামগ্গফলৱসেন চতুত্তিংস নিস্সৰণানি পুৰিমপুৰিমসমতিক্কমতো নিদ্দিট্ঠানি. নেক্খম্মে পঞ্চিন্দ্ৰিযানীতিআদীনি পন সত্ততিংস নিস্সৰণানি পটিপক্খপহানৱসেন পটিপক্খতো নিদ্দিট্ঠানি. তত্থ নেক্খম্মাদীসু সত্তসু সত্ত নিস্সৰণানি উপচাৰভূমিৱসেন ৱুত্তানি, ফলানি পন পটিপক্খপহানাভাৱতো ন ৱুত্তানি.

১৯৩. দিট্ঠেকট্ঠেহীতি যাৱ সোতাপত্তিমগ্গা দিট্ঠিযা সহ একস্মিং পুগ্গলে ঠিতাতি দিট্ঠেকট্ঠা. তেহি দিট্ঠেকট্ঠেহি. ওড়াৰিকেহীতি থূলেহি কামৰাগব্যাপাদেহি. অণুসহগতেহীতি সুখুমভূতেহি কামৰাগব্যাপাদেহিযেৱ. সব্বকিলেসেহীতি ৰূপৰাগাদীহি. তেসু হি পহীনেসু সব্বকিলেসা পহীনা হোন্তি, তস্মা ‘‘সব্বকিলেসেহী’’তি ৱুত্তং. অৱুত্তত্থানি পনেত্থ পদানি হেট্ঠা ৱুত্তত্থানেৱাতি. সব্বেসঞ্ঞেৱ খীণাসৱানং তত্থ তত্থ পঞ্চিন্দ্ৰিযানীতি ‘‘অধিমোক্খট্ঠেনা’’তিআদীসু পুব্বে ৱুত্তেসু ঠানেসু তস্মিং তস্মিং ঠানে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকানং খীণাসৱানং যথাযোগং ততো ততো নিস্সটানি হোন্তি. ইমস্মিং ৱাৰে পঠমং ৱুত্তনযা এৱ যথাযোগং খীণাসৱৱসেন ৱুত্তা.

কথং পনেতানি নিস্সৰণানি অসীতিসতং হোন্তীতি? ৱুচ্চতে – মগ্গফলৱসেন ৱুত্তানি পঞ্চৱীসতি, সমতিক্কমৱসেন ৱুত্তানি চতুত্তিংস, পটিপক্খৱসেন ৱুত্তানি সত্ততিংসাতি পঠমৱাৰে সব্বানি ছন্নৱুতি নিস্সৰণানি হোন্তি, এতানিযেৱ দুতিযৱাৰে খীণাসৱানং ৱসেন দ্ৱাদসসু অপনীতেসু চতুৰাসীতি হোন্তি. ইতি পুৰিমানি ছন্নৱুতি, ইমানি চ চতুৰাসীতীতি অসীতিসতং হোন্তি. কতমানি পন দ্ৱাদস খীণাসৱানং অপনেতব্বানি? সমতিক্কমতো ৱুত্তেসু মগ্গফলৱসেন ৱুত্তানি অট্ঠ নিস্সৰণানি, পটিপক্খতো ৱুত্তেসু মগ্গৱসেন ৱুত্তানি চত্তাৰীতি ইমানি দ্ৱাদস অপনেতব্বানি. অৰহত্তফলৱসেন ৱুত্তানি কস্মা অপনেতব্বানীতি চে? সব্বপঠমং ৱুত্তানং পঞ্চৱীসতিযা নিস্সৰণানং মগ্গফলৱসেনেৱ লব্ভনতো. অৰহত্তফলৱসেন নিস্সৰণানি ৱুত্তানেৱ হোন্তি. হেট্ঠিমং হেট্ঠিমং পন ফলসমাপত্তিং উপৰিমা উপৰিমা ন সমাপজ্জন্তিযেৱাতি হেট্ঠা তীণিপি ফলানি ন লব্ভন্তিযেৱ. ঝানসমাপত্তিৱিপস্সনানেক্খম্মাদীনি চ কিৰিযাৱসেন লব্ভন্তি. পঞ্চপি চেতানি ইন্দ্ৰিযানি পুব্বমেৱ পটিপক্খানং পটিপ্পস্সদ্ধত্তা পটিপক্খতো নিস্সটানেৱ হোন্তীতি.

দুতিযসুত্তন্তনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.