নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
খুদ্দকনিকাযে
পটিসম্ভিদামগ্গ-অট্ঠকথা
(পঠমো ভাগো)
গন্থাৰম্ভকথা
যো সব্বলোকাতিগসব্বসোভা-
যুত্তেহি সব্বেহি গুণেহি যুত্তো;
দোসেহি সব্বেহি সৱাসনেহি,
মুত্তো ৱিমুত্তিং পৰমঞ্চ দাতা.
নিচ্চং দযাচন্দনসীতচিত্তো,
পঞ্ঞাৰৱিজ্জোতিতসব্বনেয্যো;
সব্বেসু ভূতেসু তমগ্গভূতং,
ভূতত্থনাথং সিৰসা নমিত্ৱা.
যো সব্বভূতেসু মুনীৱ অগ্গো, অনন্তসঙ্খেসু জিনত্তজেসু;
অহূ দযাঞাণগুণেহি সত্থুলীলানুকাৰী জনতাহিতেসু.
তং সাৰিপুত্তং মুনিৰাজপুত্তং, থেৰং থিৰানেকগুণাভিৰামং;
পঞ্ঞাপভাৱুগ্গতচাৰুকিত্তিং, সুসন্তৱুত্তিঞ্চ অথো নমিত্ৱা.
সদ্ধম্মচক্কানুপৱত্তকেন, সদ্ধম্মসেনাপতিসাৱকেন;
সুত্তেসু ৱুত্তেসু তথাগতেন, ভূতত্থৱেদিত্তমুপাগতেন.
যো ভাসিতো ভাসিতকোৱিদেন, ধম্মপ্পদীপুজ্জলনাযকেন;
পাঠো ৱিসিট্ঠো পটিসম্ভিদানং, মগ্গোতি তন্নামৱিসেসিতো চ.
ৱিচিত্তনানত্তনযোপগূড়্হো, গম্ভীৰপঞ্ঞেহি সদাৱগাড়্হো;
অত্তত্থলোকত্থপৰাযণেহি, সংসেৱনীযো সুজনেহি নিচ্চং.
ঞাণপ্পভেদাৱহনস্স তস্স, যোগীহিনেকেহি নিসেৱিতস্স;
অত্থং অপুব্বং অনুৱণ্ণযন্তো, সুত্তঞ্চ যুত্তিঞ্চ অনুক্কমন্তো.
অৱোক্কমন্তো সমযা সকা চ, অনামসন্তো সমযং পৰঞ্চ;
পুব্বোপদেসট্ঠকথানযঞ্চ, যথানুৰূপং উপসংহৰন্তো.
ৱক্খামহং অট্ঠকথং জনস্স, হিতায সদ্ধম্মচিৰট্ঠিতত্থং;
সক্কচ্চ সদ্ধম্মপকাসিনিং তং, সুণাথ ধাৰেথ চ সাধু সন্তোতি.
তত্থ পটিসম্ভিদানং মগ্গোতি তন্নামৱিসেসিতো চাতি ৱুত্তত্তা পটিসম্ভিদামগ্গস্স পটিসম্ভিদামগ্গতা তাৱ ৱত্তব্বা. চতস্সো হি পটিসম্ভিদা – অত্থপটিসম্ভিদা, ধম্মপটিসম্ভিদা, নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা, পটিভানপটিসম্ভিদাতি. তাসং পটিসম্ভিদানং মগ্গো অধিগমূপাযোতি পটিসম্ভিদামগ্গো, পটিসম্ভিদাপটিলাভহেতূতি ৱুত্তং হোতি. কথমযং তাসং মগ্গো হোতীতি চে? পভেদতো দেসিতায দেসনায পটিসম্ভিদাঞাণাৱহত্তা. নানাভেদভিন্নানঞ্হি ধম্মানং নানাভেদভিন্না দেসনা সোতূনং অৰিযপুগ্গলানং পটিসম্ভিদাঞাণপ্পভেদঞ্চ সঞ্জনেতি, পুথুজ্জনানং আযতিং পটিসম্ভিদাঞাণপ্পভেদায চ পচ্চযো হোতি. ৱুত্তঞ্চ – ‘‘পভেদতো হি দেসনা ঘনৱিনিব্ভোগপটিসম্ভিদাঞাণাৱহা হোতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১.কামাৱচৰকুসলপদভাজনীয). অযঞ্চ নানাভেদভিন্না দেসনা, তেনস্সা পটিসম্ভিদানং মগ্গত্তসিদ্ধি.
তত্থ চতস্সোতি গণনপৰিচ্ছেদো. পটিসম্ভিদাতি পভেদা. ‘‘অত্থে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, ধম্মে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তত্ৰ ধম্মনিৰুত্তাভিলাপে ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা, ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭১৮) ৱুত্তত্তা ন অঞ্ঞস্স কস্সচি পভেদা, ঞাণস্সেৱ পভেদা. তস্মা ‘‘চতস্সো পটিসম্ভিদা’’তি চত্তাৰো ঞাণপ্পভেদাতি অত্থো. অত্থপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. ধম্মপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. নিৰুত্তিপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং নিৰুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা. পটিভানপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং পটিভানে পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা.
তত্থ অত্থোতি সঙ্খেপতো হেতুফলং. তঞ্হি যস্মা হেতুঅনুসাৰেন অৰীযতি অধিগমীযতি পাপুণীযতি, তস্মা অত্থোতি ৱুচ্চতি. পভেদতো পন যংকিঞ্চি পচ্চযসমুপ্পন্নং, নিব্বানং, ভাসিতত্থো, ৱিপাকো, কিৰিযাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা অত্থোতি ৱেদিতব্বা. তং অত্থং পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা.
ধম্মোতি সঙ্খেপতো পচ্চযো. সো হি যস্মা তং তং ৱিদহতি পৱত্তেতি চেৱ পাপেতি চ, তস্মা ধম্মোতি ৱুচ্চতি. পভেদতো পন যো কোচি ফলনিব্বত্তকো হেতু, অৰিযমগ্গো, ভাসিতং, কুসলং, অকুসলন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মোতি ৱেদিতব্বা. তং ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. অযমেৱ হি অত্থো অভিধম্মে (ৱিভ. ৭১৯-৭২৫) –
‘‘দুক্খে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, দুক্খসমুদযে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, দুক্খনিৰোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, হেতুফলে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা.
‘‘যে ধম্মা জাতা ভূতা সঞ্জাতা নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তা পাতুভূতা, ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, যম্হা ধম্মা তে ধম্মা জাতা ভূতা সঞ্জাতা নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তা পাতুভূতা, তেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা.
‘‘জৰামৰণে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, জৰামৰণসমুদযে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, জৰামৰণনিৰোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, জৰামৰণনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা.
‘‘জাতিযা ঞাণং…পে… ভৱে ঞাণং…পে… উপাদানে ঞাণং…পে… তণ্হায ঞাণং…পে… ৱেদনায ঞাণং…পে… ফস্সে ঞাণং….পে… সড়াযতনে ঞাণং….পে… নামৰূপে ঞাণং…পে… ৱিঞ্ঞাণে ঞাণং…পে… সঙ্খাৰেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, সঙ্খাৰসমুদযে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, সঙ্খাৰনিৰোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা.
‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং জানাতি – সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণং গাথং উদানং ইতিৱুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৱেদল্লং. অযং ৱুচ্চতি ধম্মপটিসম্ভিদা. সো তস্স তস্সেৱ ভাসিতস্স অত্থং জানাতি ‘অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো, অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো’তি. অযং ৱুচ্চতি অত্থপটিসম্ভিদা.
‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং ৰূপাৰম্মণং ৱা…পে… ধম্মাৰম্মণং ৱা যং যং ৱা পনাৰব্ভ তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি…পে… অৱিক্খেপো হোতি. ইমে ধম্মা কুসলা. ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তেসং ৱিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তিআদিনা নযেন ৱিভজিত্ৱা ৱিভজিত্ৱা দস্সিতো.
তত্ৰ ধম্মনিৰুত্তাভিলাপে ঞাণন্তি তস্মিং অত্থে চ ধম্মে চ যা সভাৱনিৰুত্তি অব্যভিচাৰিৱোহাৰো, তস্স অভিলাপে ভাসনে উদীৰণে তং লপিতং ভাসিতং উদীৰিতং সভাৱনিৰুত্তিসদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং সভাৱনিৰুত্তাভিলাপে ‘‘অযং সভাৱনিৰুত্তি, অযং ন সভাৱনিৰুত্তী’’তি এৱং তস্সা ধম্মনিৰুত্তিসঞ্ঞিতায সভাৱনিৰুত্তিযা মাগধিকায সব্বসত্তানং মূলভাসায পভেদগতং ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা. এৱমযং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা সদ্দাৰম্মণা নাম জাতা, ন পঞ্ঞত্তিআৰম্মণা. কস্মা? যস্মা সদ্দং সুত্ৱা ‘‘অযং সভাৱনিৰুত্তি, অযং ন সভাৱনিৰুত্তী’’তি জানাতি. পটিসম্ভিদাপ্পত্তো হি ‘‘ফস্সো’’তি ৱুত্তে ‘‘অযং সভাৱনিৰুত্তী’’তি জানাতি, ‘‘ফস্সা’’তি ৱা ‘‘ফস্স’’ন্তি ৱা ৱুত্তে পন ‘‘অযং ন সভাৱনিৰুত্তী’’তি জানাতি. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো. অঞ্ঞং পনেস নামাখ্যাতউপসগ্গনিপাতব্যঞ্জনসদ্দং জানাতি ন জানাতীতি? যদগ্গেন সদ্দং সুত্ৱা ‘‘অযং সভাৱনিৰুত্তি, অযং ন সভাৱনিৰুত্তী’’তি জানাতি, তদগ্গেন তম্পি জানিস্সতি. তং পন নযিদং পটিসম্ভিদাকিচ্চন্তি পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘ভাসং নাম সত্তা উগ্গণ্হন্তী’’তি ৱত্ৱা ইদং কথিতং – মাতাপিতৰো হি দহৰকালে কুমাৰকে মঞ্চে ৱা পীঠে ৱা নিপজ্জাপেত্ৱা তং তং কথযমানা তানি তানি কিচ্চানি কৰোন্তি, দাৰকা তেসং তং তং ভাসং ৱৱত্থাপেন্তি ‘‘ইমিনা ইদং ৱুত্তং, ইমিনা ইদং ৱুত্ত’’ন্তি. গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে সব্বম্পি ভাসং জানন্তি. মাতা দমিড়ী, পিতা অন্ধকো. তেসং জাতদাৰকো সচে মাতু কথং পঠমং সুণাতি, দমিড়ভাসং ভাসিস্সতি. সচে পিতু কথং পঠমং সুণাতি, অন্ধকভাসং ভাসিস্সতি. উভিন্নম্পি পন কথং অসুণন্তো মাগধিকভাসং ভাসিস্সতি.
যোপি অগামকে মহাঅৰঞ্ঞে নিব্বত্তো, তত্থ অঞ্ঞো কথেন্তো নাম নত্থি, সোপি অত্তনো ধম্মতায ৱচনং সমুট্ঠাপেন্তো মাগধিকভাসমেৱ ভাসিস্সতি. নিৰযে তিৰচ্ছানযোনিযং পেত্তিৱিসযে মনুস্সলোকে দেৱলোকেতি সব্বত্থ মাগধিকভাসাৱ উস্সন্না. তত্থ সেসা ওট্টকিৰাতঅন্ধকযোনকদমিড়ভাসাদিকা ভাসা পৰিৱত্তন্তি. অযমেৱেকা যথাভুচ্চব্ৰহ্মৱোহাৰঅৰিযৱোহাৰসঙ্খাতা মাগধিকভাসা ন পৰিৱত্ততি. সম্মাসম্বুদ্ধোপি তেপিটকং বুদ্ধৱচনং তন্তিং আৰোপেন্তো মাগধিকভাসায এৱ আৰোপেসি. কস্মা? এৱঞ্হি অত্থং আহৰিতুং সুখং হোতি. মাগধিকভাসায হি তন্তিং আৰুড়্হস্স বুদ্ধৱচনস্স পটিসম্ভিদাপ্পত্তানং সোতপথাগমনমেৱ পপঞ্চো. সোতে পন সঙ্ঘট্টিতমত্তেযেৱ নযসতেন নযসহস্সেন অত্থো উপট্ঠাতি. অঞ্ঞায পন ভাসায তন্তিং আৰুড়্হকং পোথেত্ৱা পোথেত্ৱা উগ্গহেতব্বং হোতি. বহুম্পি উগ্গহেত্ৱা পন পুথুজ্জনস্স পটিসম্ভিদাপ্পত্তি নাম নত্থি, অৰিযসাৱকো নো পটিসম্ভিদাপ্পত্তো নাম নত্থি.
ঞাণেসু ঞাণন্তি সব্বত্থকঞাণমাৰম্মণং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং ঞাণে পভেদগতং ঞাণং, যথাৱুত্তেসু ৱা তেসু তীসু ঞাণেসু গোচৰকিচ্চাদিৱসেন ৱিত্থাৰগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা.
ইমা পন চতস্সো পটিসম্ভিদা দ্ৱীসু ঠানেসু পভেদং গচ্ছন্তি, পঞ্চহি কাৰণেহি ৱিসদা হোন্তীতি ৱেদিতব্বা. কতমেসু দ্ৱীসু ঠানেসু পভেদং গচ্ছন্তি? সেক্খভূমিযঞ্চ অসেক্খভূমিযঞ্চ. তত্থ সাৰিপুত্তত্থেৰস্স মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স মহাকস্সপত্থেৰস্স মহাকচ্চাযনত্থেৰস্স মহাকোট্ঠিতত্থেৰস্সাতি এৱমাদীনং অসীতিযাপি মহাথেৰানং পটিসম্ভিদা অসেক্খভূমিযং পভেদং গতা, আনন্দত্থেৰস্স, চিত্তস্স গহপতিনো, ধম্মিকস্স উপাসকস্স, উপালিস্স গহপতিনো, খুজ্জুত্তৰায উপাসিকাযাতিএৱমাদীনং পটিসম্ভিদা সেক্খভূমিযং পভেদং গতাতি ইমাসু দ্ৱীসু ভূমীসু পভেদং গচ্ছন্তি.
কতমেহি পঞ্চহি কাৰণেহি ৱিসদা হোন্তি? অধিগমেন, পৰিযত্তিযা, সৱনেন, পৰিপুচ্ছায, পুব্বযোগেন. তত্থ অধিগমো নাম অৰহত্তপ্পত্তি. অৰহত্তঞ্হি পত্তস্স পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. পৰিযত্তি নাম বুদ্ধৱচনং. তঞ্হি উগ্গণ্হন্তস্স পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. সৱনং নাম সদ্ধম্মস্সৱনং. সক্কচ্চং অট্ঠিং কত্ৱা ধম্মং সুণন্তস্স হি পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. পৰিপুচ্ছা নাম পাড়িঅট্ঠকথাদীসু গণ্ঠিপদঅত্থপদৱিনিচ্ছযকথা. উগ্গহিতপাড়িআদীসু হি অত্থং পৰিপুচ্ছন্তস্স পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. পুব্বযোগো নাম পুব্ববুদ্ধানং সাসনে যোগাৱচৰতা গতপচ্চাগতিকভাৱেন যাৱ অনুলোমগোত্ৰভুসমীপং পত্তৱিপস্সনানুযোগো. পুব্বযোগাৱচৰস্স হি পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. ইমেহি পঞ্চহি কাৰণেহি ৱিসদা হোন্তীতি.
এতেসু পন কাৰণেসু পৰিযত্তি সৱনং পৰিপুচ্ছাতি ইমানি তীণি পভেদস্সেৱ বলৱকাৰণানি. পুব্বযোগো অধিগমস্স বলৱপচ্চযো, পভেদস্স হোতি ন হোতীতি? হোতি, ন পন তথা. পৰিযত্তিসৱনপৰিপুচ্ছা হি পুব্বে হোন্তু ৱা মা ৱা, পুব্বযোগেন পন পুব্বে চেৱ এতৰহি চ সঙ্খাৰসম্মসনং ৱিনা পটিসম্ভিদা নাম নত্থি. ইমে পন দ্ৱেপি একতো হুত্ৱা পটিসম্ভিদা উপত্থম্ভেত্ৱা ৱিসদা কৰোন্তীতি. অপৰে আহু –
‘‘পুব্বযোগো বাহুসচ্চং, দেসভাসা চ আগমো;
পৰিপুচ্ছা অধিগমো, গৰুসন্নিস্সযো তথা;
মিত্তসম্পত্তি চেৱাতি, পটিসম্ভিদপচ্চযা’’তি.
তত্থ পুব্বযোগো ৱুত্তনযোৱ. বাহুসচ্চং নাম তেসু তেসু সত্থেসু চ সিপ্পাযতনেসু চ কুসলতা. দেসভাসা নাম একসতৱোহাৰকুসলতা, ৱিসেসেন পন মাগধিকে কোসল্লং. আগমো নাম অন্তমসো ওপম্মৱগ্গমত্তস্সপি বুদ্ধৱচনস্স পৰিযাপুণনং. পৰিপুচ্ছা নাম একগাথাযপি অত্থৱিনিচ্ছযপুচ্ছনং. অধিগমো নাম সোতাপন্নতা ৱা সকদাগামিতা ৱা অনাগামিতা ৱা অৰহত্তং ৱা. গৰুসন্নিস্সযো নাম সুতপটিভানবহুলানং গৰূনং সন্তিকে ৱাসো. মিত্তসম্পত্তি নাম তথাৰূপানংযেৱ মিত্তানং পটিলাভোতি.
তত্থ বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ পুব্বযোগঞ্চেৱ অধিগমঞ্চ নিস্সায পটিসম্ভিদা পাপুণন্তি, সাৱকা সব্বানিপি এতানি কাৰণানি. পটিসম্ভিদাপ্পত্তিযা চ পাটিযেক্কো কম্মট্ঠানভাৱনানুযোগো নাম নত্থি, সেক্খানং পন সেক্খফলৱিমোক্খন্তিকা, অসেক্খানং অসেক্খফলৱিমোক্খন্তিকা চ পটিসম্ভিদাপ্পত্তি হোতি. তথাগতানঞ্হি দস বলানি ৱিয অৰিযানং অৰিযফলেহেৱ পটিসম্ভিদা ইজ্ঝন্তীতি. ইমাসং চতস্সন্নং পটিসম্ভিদানং মগ্গোতি পটিসম্ভিদামগ্গো, পটিসম্ভিদামগ্গো এৱ পকৰণং পটিসম্ভিদামগ্গপ্পকৰণং, পকাৰেন কৰীযন্তে ৱুচ্চন্তে এত্থ নানাভেদভিন্না গম্ভীৰা অত্থা ইতি পকৰণং.
তদেতং পটিসম্ভিদামগ্গপ্পকৰণং অত্থসম্পন্নং ব্যঞ্জনসম্পন্নং গম্ভীৰং গম্ভীৰত্থং লোকুত্তৰপ্পকাসনং সুঞ্ঞতাপটিসঞ্ঞুত্তং পটিপত্তিফলৱিসেসসাধনং পটিপত্তিপটিপক্খপটিসেধনং যোগাৱচৰানং ঞাণৱৰৰতনাকৰভূতং ধম্মকথিকানং ধম্মকথাৱিলাসৱিসেসহেতুভূতং সংসাৰভীৰুকানং দুক্খনিস্সৰণং তদুপাযদস্সনেন অস্সাসজননত্থং তপ্পটিপক্খনাসনত্থঞ্চ গম্ভীৰত্থানঞ্চ অনেকেসং সুত্তন্তপদানং অত্থৱিৱৰণেন সুজনহদযপৰিতোসজননত্থং তথাগতেন অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন সব্বত্থ অপ্পটিহতসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমহাপদীপাৱভাসেন সকলজনৱিত্থতমহাকৰুণাসিনেহসিনিদ্ধহদযেন ৱেনেয্যজনহদযগতকিলেসন্ধকাৰৱিধমনত্থমুজ্জলিতস্স সদ্ধম্মমহাপদীপস্স তদধিপ্পাযৱিকাসনসিনেহপৰিসেকেন পঞ্চৱস্সসহস্সমৱিৰতমুজ্জলনমিচ্ছতা লোকানুকম্পকেন সত্থুকপ্পেন ধম্মৰাজস্স ধম্মসেনাপতিনা আযস্মতা সাৰিপুত্তত্থেৰেন ভাসিতং সুত্ৱা আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে যথাসুতমেৱ সঙ্গীতিং আৰোপিতং.
তদেতং ৱিনযপিটকং সুত্তন্তপিটকং অভিধম্মপিটকন্তি তীসু পিটকেসু সুত্তন্তপিটকপৰিযাপন্নং. দীঘনিকাযো মজ্ঝিমনিকাযো সংযুত্তনিকাযো অঙ্গুত্তৰনিকাযো খুদ্দকনিকাযোতি পঞ্চসু মহানিকাযেসু খুদ্দকমহানিকাযপৰিযাপন্নং. সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণং গাথা উদানং ইতিৱুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৱেদল্লন্তি নৱসু সত্থু সাসনঙ্গেসু যথাসম্ভৱং গেয্যৱেয্যাকৰণঙ্গদ্ৱযসঙ্গহিতং.
‘‘দ্ৱাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৱে সহস্সানি ভিক্খুতো;
চতুৰাসীতি সহস্সানি, যে মে ধম্মা পৱত্তিনো’’তি. (থেৰগা. ১০২৭) –
ধম্মভণ্ডাগাৰিকত্থেৰেন পন পঞ্চসু ঠানেসু এতদগ্গং আৰোপিতেন পটিঞ্ঞাতানং চতুৰাসীতিযা ধম্মক্খন্ধসহস্সানং ভিক্খুতো গহিতেসু দ্ৱীসু ধম্মক্খন্ধসহস্সেসু অনেকসতধম্মক্খন্ধসঙ্গহিতং. তস্স তযো ৱগ্গা – মহাৱগ্গো, মজ্ঝিমৱগ্গো, চূড়ৱগ্গোতি. একেকস্মিং ৱগ্গস্মিং দসদসকং কত্ৱা ঞাণকথাদিকা মাতিকাকথাপৰিযোসানা সমতিংস কথা. এৱমনেকধা ৱৱত্থাপিতস্স ইমস্স পটিসম্ভিদামগ্গপ্পকৰণস্স অনুপুব্বং অপুব্বপদত্থৱণ্ণনং কৰিস্সাম. ইমঞ্হি পকৰণং পাঠতো অত্থতো উদ্দিসন্তেন চ নিদ্দিসন্তেন চ সক্কচ্চং উদ্দিসিতব্বং নিদ্দিসিতব্বঞ্চ, উগ্গণ্হন্তেনাপি সক্কচ্চং উগ্গহেতব্বং ধাৰেতব্বঞ্চ. তং কিস্সহেতু? গম্ভীৰত্তা ইমস্স পকৰণস্স লোকহিতায লোকে চিৰট্ঠিতত্থং.
তত্থ সমতিংসায কথাসু ঞাণকথা কস্মা আদিতো কথিতাতি চে? ঞাণস্স পটিপত্তিমলৱিসোধকত্তেন পটিপত্তিযা আদিভূতত্তা. ৱুত্তঞ্হি ভগৱতা –
‘‘তস্মাতিহ ত্ৱং ভিক্খু, আদিমেৱ ৱিসোধেহি কুসলানং ধম্মানং. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং, সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং দিট্ঠি চ উজুকা’’তি (সং. নি. ৫.৩৬৯)?
উজুকা দিট্ঠীতি হি সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতং ঞাণং ৱুত্তং. তস্মাপি ঞাণকথা আদিতো কথিতা.
অপৰম্পি ৱুত্তং –
‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, সম্মাদিট্ঠি পুব্বঙ্গমা হোতি. কথঞ্চ, ভিক্খৱে, সম্মাদিট্ঠি পুব্বঙ্গমা হোতি? সম্মাদিট্ঠিং ‘সম্মাদিট্ঠী’তি পজানাতি, মিচ্ছাদিট্ঠিং ‘মিচ্ছাদিট্ঠী’তি পজানাতি. সাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠি. সম্মাসঙ্কপ্পং ‘সম্মাসঙ্কপ্পো’তি পজানাতি, মিচ্ছাসঙ্কপ্পং ‘মিচ্ছাসঙ্কপ্পো’তি পজানাতি. সম্মাৱাচং ‘সম্মাৱাচা’তি পজানাতি, মিচ্ছাৱাচং ‘মিচ্ছাৱাচা’তি পজানাতি. সম্মাকম্মন্তং ‘সম্মাকম্মন্তো’তি পজানাতি, মিচ্ছাকম্মন্তং ‘মিচ্ছাকম্মন্তো’তি পজানাতি. সম্মাআজীৱং ‘সম্মাআজীৱো’তি পজানাতি, মিচ্ছাআজীৱং ‘মিচ্ছাআজীৱো’তি পজানাতি. সম্মাৱাযামং ‘সম্মাৱাযামো’তি পজানাতি, মিচ্ছাৱাযামং ‘মিচ্ছাৱাযামো’তি পজানাতি. সম্মাসতিং ‘সম্মাসতী’তি পজানাতি, মিচ্ছাসতিং ‘মিচ্ছাসতী’তি পজানাতি. সম্মাসমাধিং ‘সম্মাসমাধী’তি পজানাতি, মিচ্ছাসমাধিং ‘মিচ্ছাসমাধী’তি পজানাতি. সাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠী’’তি (ম. নি. ৩.১৩৬ আদযো).
পুব্বঙ্গমভূতায হি সম্মাদিট্ঠিযা সিদ্ধায মিচ্ছাদিট্ঠীনম্পি মিচ্ছাদিট্ঠিভাৱং জানিস্সতীতি সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতং ঞাণং তাৱ সোধেতুং ঞাণকথা আদিতো কথিতা.
‘‘অপিচুদাযি, তিট্ঠতু পুব্বন্তো, তিট্ঠতু অপৰন্তো, ধম্মং তে দেসেস্সামি – ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি, ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিৰোধা ইদং নিৰুজ্ঝতী’’তি (ম. নি. ২.২৭১) চ –
পুব্বন্তাপৰন্তদিট্ঠিযো ঠপেত্ৱা ঞাণস্সেৱ ৱুত্তত্তা ঞাণকথা আদিতো কথিতা.
‘‘অলং, সুভদ্দ, তিট্ঠতেতং ‘সব্বে তে সকায পটিঞ্ঞায অব্ভঞ্ঞিংসু, সব্বেৱ ন অব্ভঞ্ঞিংসু, উদাহু একচ্চে অব্ভঞ্ঞিংসু, একচ্চে ন অব্ভঞ্ঞিংসূ’তি. ধম্মং তে, সুভদ্দ, দেসেস্সামি, তং সুণাহি সাধুকং মনসিকৰোহি, ভাসিস্সামী’’তি (দী. নি. ২.২১৩) চ –
পুথুসমণব্ৰাহ্মণপৰপ্পৱাদানং ৱাদে ঠপেত্ৱা অৰিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স দেসিতত্তা, অট্ঠঙ্গিকে চ মগ্গে সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতস্স ঞাণস্স পধানত্তা ঞাণকথা আদিতো কথিতা.
‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, সোতাপত্তিযঙ্গানি সপ্পুৰিসসংসেৱো, সদ্ধম্মস্সৱনং, যোনিসো মনসিকাৰো, ধম্মানুধম্মপটিপত্তী’’তি (সং. নি. ৫.১০৪৬; দী. নি. ৩.৩১১) চ –
‘‘সদ্ধাজাতো উপসঙ্কমতি, উপসঙ্কমন্তো পযিৰুপাসতি, পযিৰুপাসন্তো সোতং ওদহতি, ওহিতসোতো ধম্মং সুণাতি, সুত্ৱা ধম্মং ধাৰেতি, ধাতানং ধম্মানং পঞ্ঞায অত্থং উপপৰিক্খতি, অত্থং উপপৰিক্খতো ধম্মা নিজ্ঝানং খমন্তি, ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিযা ছন্দো জাযতি, ছন্দজাতো উস্সহতি, উস্সহিত্ৱা তুলেতি, তুলযিত্ৱা পদহতি, পহিতত্তো কাযেন চেৱ পৰমত্থসচ্চং সচ্ছিকৰোতি, পঞ্ঞায চ নং পটিৱিজ্ঝ পস্সতী’’তি (ম. নি. ২.১৮৩, ৪৩২) চ –
‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি…পে… সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণ’’ন্তি আদীনি (দী. নি. ১.১৯০) চ –
অনেকানি সুত্তন্তপদানি অনুলোমেন্তেন সুতমযে ঞাণং আদিং কত্ৱা যথাক্কমেন ঞাণকথা আদিতো কথিতা.
সা পনাযং ঞাণকথা উদ্দেসনিদ্দেসৱসেন দ্ৱিধা ঠিতা. উদ্দেসে ‘‘সোতাৱধানে পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণ’’ন্তিআদিনা নযেন তেসত্ততি ঞাণানি মাতিকাৱসেন উদ্দিট্ঠানি. নিদ্দেসে ‘‘কথং সোতাৱধানে পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণং. ‘ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা’তি সোতাৱধানং, তংপজাননা পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণ’’ন্তিআদিনা নযেন তানিযেৱ তেসত্ততি ঞাণানি ৱিত্থাৰৱসেন নিদ্দিট্ঠানীতি.
গন্থাৰম্ভকথা নিট্ঠিতা.
(১) মহাৱগ্গো
১. ঞাণকথা
মাতিকাৱণ্ণনা
১. তত্থ উদ্দেসে তাৱ সোতাৱধানে পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণন্তি এত্থ সোতসদ্দো অনেকত্থপ্পভেদো. তথা হেস –
মংসৱিঞ্ঞাণঞাণেসু, তণ্হাদীসু চ দিস্সতি;
ধাৰাযং অৰিযমগ্গে, চিত্তসন্ততিযম্পি চ.
‘‘সোতাযতনং সোতধাতু সোতিন্দ্ৰিয’’ন্তিআদীসু (ৱিভ. ১৫৭) হি অযং সোতসদ্দো মংসসোতে দিস্সতি. ‘‘সোতেন সদ্দং সুত্ৱা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯৫) সোতৱিঞ্ঞাণে. ‘‘দিব্বায সোতধাতুযা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৫৬) ঞাণসোতে. ‘‘যানি সোতানি লোকস্মিন্তি যানি এতানি সোতানি মযা কিত্তিতানি পকিত্তিতানি আচিক্খিতানি দেসিতানি পঞ্ঞপিতানি পট্ঠপিতানি ৱিৱৰিতানি ৱিভত্তানি উত্তানীকতানি পকাসিতানি. সেয্যথিদং – তণ্হাসোতো দিট্ঠিসোতো কিলেসসোতো দুচ্চৰিতসোতো অৱিজ্জাসোতো’’তিআদীসু (চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৪) তণ্হাদীসু পঞ্চসু ধম্মেসু. ‘‘অদ্দসা খো ভগৱা মহন্তং দাৰুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৱুয্হমান’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৪১) উদকধাৰাযং. ‘‘অৰিযস্সেতং, আৱুসো, অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স অধিৱচনং, যদিদং সোতো’’তিআদীসু অৰিযমগ্গে. ‘‘পুৰিসস্স চ ৱিঞ্ঞাণসোতং পজানাতি উভযতো অব্বোচ্ছিন্নং ইধ লোকে পতিট্ঠিতঞ্চ পৰলোকে পতিট্ঠিতঞ্চা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.১৪৯) চিত্তসন্ততিযং. ইধ পনাযং মংসসোতে দট্ঠব্বো. তেন সোতেন হেতুভূতেন, কৰণভূতেন ৱা অৱধীযতি অৱত্থাপীযতি অপ্পীযতীতি সোতাৱধানং. কিং তং? সুতং. সুতঞ্চ নাম ‘‘বহুস্সুতো হোতি সুতধৰো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) ৱিয সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন ৱিঞ্ঞাতং অৱধাৰিতং ধম্মজাতং, তং ইধ সোতাৱধানন্তি ৱুত্তং. তস্মিং সোতাৱধানসঙ্খাতে সুতে পৱত্তা পঞ্ঞা সোতাৱধানে পঞ্ঞা. পঞ্ঞাতি চ তস্স তস্স অত্থস্স পাকটকৰণসঙ্খাতেন পঞ্ঞাপনট্ঠেন পঞ্ঞা, তেন তেন ৱা অনিচ্চাদিনা পকাৰেন ধম্মে জানাতীতিপি পঞ্ঞা.
সুতমযে ঞাণন্তি এত্থ সুতসদ্দো তাৱ সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ –
গমনে ৱিস্সুতে তিন্তেনুযোগোপচিতেপি চ;
সদ্দে চ সোতদ্ৱাৰানুসাৰঞাতে চ দিস্সতি.
তথা হিস্স ‘‘সেনায পসুতো’’তিআদীসু গচ্ছন্তোতি অত্থো. ‘‘সুতধম্মস্স পস্সতো’’তিআদীসু (উদা. ১১; মহাৱ. ৫) ৱিস্সুতধম্মস্সাতি অত্থো. ‘‘অৱস্সুতা অৱস্সুতস্স পুৰিসপুগ্গলস্সা’’তিআদীসু (পাচি. ৬৫৭) তিন্তা তিন্তস্সাতি অত্থো. ‘‘যে ঝানপসুতা ধীৰা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৮১) অনুযুত্তাতি অত্থো. ‘‘তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৭.১২; পে. ৱ. ২৫) উপচিতন্তি অত্থো. ‘‘দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪১) সদ্দোতি অত্থো. ‘‘বহুস্সুতো হোতি সুতধৰো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) সোতদ্ৱাৰানুসাৰৱিঞ্ঞাতধৰোতি অত্থো. ইধ পনস্স সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন ৱিঞ্ঞাতং উপধাৰিতন্তি অত্থো. সুতমযে ঞাণন্তি যা এসা এতং সুতং ৱিঞ্ঞাতং অৱধাৰিতং সদ্ধম্মং আৰব্ভ আৰম্মণং কত্ৱা সব্বপঠমঞ্চ অপৰাপৰঞ্চ পৱত্তা পঞ্ঞা, তং ‘‘সুতমযে ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং হোতি, সুতমযং ঞাণন্তি অত্থো. সুতমযেতি চ পচ্চত্তৱচনমেতং, যথা ‘‘ন হেৱং ৱত্তব্বে’’ (কথা. ১, ১৫-১৮). ‘‘ৱনপ্পগুম্বে যথা ফুস্সিতগ্গে’’ (খু. পা. ৬.১৩; সু. নি. ২৩৬). ‘‘নত্থি অত্তকাৰে নত্থি পৰকাৰে নত্থি পুৰিসকাৰে’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৬৮) পচ্চত্তৱচনং, এৱমিধাপি দট্ঠব্বং. তেন ৱুত্তং – ‘‘সুতমযং ঞাণন্তি অত্থো’’তি.
অথ ৱা সুতেন পকতো ফস্সাদিকো ধম্মপুঞ্জো সুতমযো, তস্মিং সুতমযে ধম্মপুঞ্জে পৱত্তং তংসম্পযুত্তং ঞাণং সুতমযে ঞাণং. সভাৱসামঞ্ঞলক্খণৱসেন ধম্মে জানাতীতি ঞাণং. তংযেৱ ঞাণং পৰিযাযৱচনেন অধিপ্পাযপকাসনত্থং অনিযমেন ‘‘পঞ্ঞা’’তি ৱত্ৱা পচ্ছা অধিপ্পেতং ‘‘ঞাণ’’ন্তি নিযমেত্ৱা ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ঞাণঞ্চ নাম সভাৱপটিৱেধলক্খণং, অক্খলিতপটিৱেধলক্খণং ৱা কুসলিস্সাসখিত্তউসুপটিৱেধো ৱিয, ৱিসযোভাসনৰসং পদীপো ৱিয, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানং অৰঞ্ঞগতসুদেসকো ৱিয. ‘‘সমাহিতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৭১) ৱচনতো সমাধিপদট্ঠানং. লক্খণাদীসু হি সভাৱো ৱা সামঞ্ঞং ৱা লক্খণং নাম, কিচ্চং ৱা সম্পত্তি ৱা ৰসো নাম, উপট্ঠানাকাৰো ৱা ফলং ৱা পচ্চুপট্ঠানং নাম, আসন্নকাৰণং পদট্ঠানং নামাতি ৱেদিতব্বং.
২. সুত্ৱান সংৱৰে পঞ্ঞাতি –
পাতিমোক্খো সতী চেৱ, ঞাণং খন্তি তথেৱ চ;
ৱীৰিযং পঞ্চিমে ধম্মা, সংৱৰাতি পকাসিতা.
‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সম্পন্নো সমন্নাগতো’’তি (ৱিভ. ৫১১) আগতো পাতিমোক্খসংৱৰো. ‘‘চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) নযেন আগতো সতিসংৱৰো.
‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং (অজিতাতি ভগৱা),
সতি তেসং নিৱাৰণং;
সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি . (চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছা ৬০; সু. নি. ১০৪১) –
আগতো ঞাণসংৱৰো. ‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, আসৱা পটিসেৱনা পহাতব্বা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো চীৱৰং পটিসেৱতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩; অ. নি. ৬.৫৮) নযেন আগতো পচ্চযপটিসেৱনাসংৱৰো, সোপি ঞাণসংৱৰেনেৱ সঙ্গহিতো. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্স জিঘচ্ছায পিপাসায ডংসমকসৱাতাতপসৰিসপসম্ফস্সানং দুৰুত্তানং দুৰাগতানং ৱচনপথানং উপ্পন্নানং সাৰীৰিকানং ৱেদনানং দুক্খানং তিব্বানং খৰানং কটুকানং অসাতানং অমনাপানং পাণহৰানং অধিৱাসকজাতিকো হোতী’’তি (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) আগতো খন্তিসংৱৰো. ‘‘উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তীকৰোতি অনভাৱং গমেতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) নযেন আগতো ৱীৰিযসংৱৰো. ‘‘ইধ অৰিযসাৱকো মিচ্ছাআজীৱং পহায সম্মাআজীৱেন জীৱিকং কপ্পেতী’’তি (সং. নি. ৫.৮) আগতো আজীৱপাৰিসুদ্ধিসংৱৰো, সোপি ৱীৰিযসংৱৰেনেৱ সঙ্গহিতো. তেসু সত্তসু সংৱৰেসু পাতিমোক্খসংৱৰইন্দ্ৰিযসংৱৰআজীৱপাৰিসুদ্ধিপচ্চযপটিসেৱনসঙ্খাতা চত্তাৰো সংৱৰা ইধাধিপ্পেতা, তেসু চ ৱিসেসেন পাতিমোক্খসংৱৰো. সব্বোপি চাযং সংৱৰো যথাসকং সংৱৰিতব্বানং কাযদুচ্চৰিতাদীনং সংৱৰণতো সংৱৰোতি ৱুচ্চতি. সুতমযঞাণে ৱুত্তং ধম্মং সুত্ৱা সংৱৰন্তস্স সংৱৰং কৰোন্তস্স তস্মিং সংৱৰে পৱত্তা তংসম্পযুত্তা পঞ্ঞা ‘‘সুত্ৱান সংৱৰে পঞ্ঞা’’তি ৱুত্তা. অথ ৱা হেতুঅত্থে সুত্ৱাতি ৱচনস্স সম্ভৱতো সুতহেতুনা সংৱৰে পঞ্ঞাতিপি অত্থো.
সীলমযে ঞাণন্তি এত্থ সীলন্তি সীলনট্ঠেন সীলং. কিমিদং সীলনং নাম? সমাধানং ৱা, কাযকম্মাদীনং সুসীল্যৱসেন অৱিপ্পকিণ্ণতাতি অত্থো. উপধাৰণং ৱা, কুসলানং ধম্মানং পতিট্ঠাৱসেন আধাৰভাৱোতি অত্থো. এতদেৱ হি এত্থ অত্থদ্ৱযং সদ্দলক্খণৱিদূ অনুজানন্তি. অঞ্ঞে পন ‘‘অধিসেৱনট্ঠেন আচাৰট্ঠেন তস্সীলট্ঠেন সিৰট্ঠেন সীতলট্ঠেন সিৱট্ঠেন সীল’’ন্তি ৱণ্ণযন্তি.
সীলনং লক্খণং তস্স, ভিন্নস্সাপি অনেকধা;
সনিদস্সনত্তং ৰূপস্স, যথা ভিন্নস্স নেকধা.
যথা হি নীলপীতাদিভেদেন অনেকধা ভিন্নস্সাপি ৰূপাযতনস্স সনিদস্সনত্তং লক্খণং নীলাদিভেদেন ভিন্নস্সাপি সনিদস্সনভাৱানতিক্কমনতো, তথা সীলস্স চেতনাদিভেদেন অনেকধা ভিন্নস্সাপি যদেতং কাযকম্মাদীনং সমাধানৱসেন কুসলানঞ্চ ধম্মানং পতিট্ঠানৱসেন ৱুত্তং সীলনং, তদেৱ লক্খণং চেতনাদিভেদেন ভিন্নস্সাপি সমাধানপতিট্ঠানভাৱানতিক্কমনতো. এৱংলক্খণস্স পনস্স –
‘‘দুস্সীল্যৱিদ্ধংসনতা, অনৱজ্জগুণো তথা;
কিচ্চসম্পত্তি অত্থেন, ৰসো নাম পৱুচ্চতি’’.
তস্মা ইদং সীলং নাম কিচ্চট্ঠেন ৰসেন দুস্সীল্যৱিদ্ধংসনৰসং, সম্পত্তিঅত্থেন ৰসেন অনৱজ্জৰসন্তি ৱেদিতব্বং.
সোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, তযিদং তস্স ৱিঞ্ঞুহি;
ওত্তপ্পঞ্চ হিৰী চেৱ, পদট্ঠানন্তি ৱণ্ণিতং. –
তযিদং সীলং ‘‘কাযসোচেয্যং ৱচীসোচেয্যং মনোসোচেয্য’’ন্তি (ইতিৱু. ৬৬) এৱং ৱুত্তসোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, সুচিভাৱেন পচ্চুপট্ঠাতি গহণভাৱং গচ্ছতি. হিৰোত্তপ্পঞ্চ পন তস্স ৱিঞ্ঞূহি পদট্ঠানন্তি ৱণ্ণিতং, আসন্নকাৰণন্তি অত্থো. হিৰোত্তপ্পে হি সতি সীলং উপ্পজ্জতি চেৱ তিট্ঠতি চ, অসতি নেৱ উপ্পজ্জতি ন তিট্ঠতীতি এৱংৱিধেন সীলেন সহগতং তংসম্পযুত্তং ঞাণং সীলমযে ঞাণং. অথ ৱা সীলমেৱ পকতং সীলমযং, তস্মিং সীলমযে তংসম্পযুত্তং ঞাণং. অসংৱৰে আদীনৱপচ্চৱেক্খণা চ, সংৱৰে আনিসংসপচ্চৱেক্খণা চ, সংৱৰপাৰিসুদ্ধিপচ্চৱেক্খণা চ, সংৱৰসংকিলেসৱোদানপচ্চৱেক্খণা চ সীলমযঞাণেনেৱ সঙ্গহিতা.
৩. সংৱৰিত্ৱা সমাদহনে পঞ্ঞাতি সীলমযঞাণে ৱুত্তসীলসংৱৰেন সংৱৰিত্ৱা সংৱৰং কত্ৱা সীলে পতিট্ঠায সমাদহন্তস্স উপচাৰপ্পনাৱসেন চিত্তেকগ্গতং কৰোন্তস্স তস্মিং সমাদহনে পৱত্তা তংসম্পযুত্তা পঞ্ঞা. সমং সম্মা চ আদহনং ঠপনন্তি চ সমাদহনং, সমাধিস্সেৱেতং পৰিযাযৱচনং.
সমাধিভাৱনামযে ঞাণন্তি এত্থ কুসলচিত্তেকগ্গতা সমাধি. কেনট্ঠেন সমাধি? সমাধানট্ঠেন সমাধি. কিমিদং সমাধানং নাম? একাৰম্মণে চিত্তচেতসিকানং সমং সম্মা চ আধানং, ঠপনন্তি ৱুত্তং হোতি. তস্মা যস্স ধম্মস্সানুভাৱেন একাৰম্মণে চিত্তচেতসিকা সমং সম্মা চ অৱিক্খিপমানা অৱিপ্পকিণ্ণা চ হুত্ৱা তিট্ঠন্তি, ইদং সমাধানন্তি ৱেদিতব্বং. তস্স খো পন সমাধিস্স –
লক্খণং তু অৱিক্খেপো, ৱিক্খেপৱিদ্ধংসনং ৰসো;
অকম্পনমুপট্ঠানং, পদট্ঠানং সুখং পন.
ভাৱীযতি ৱড্ঢীযতীতি ভাৱনা, সমাধি এৱ ভাৱনা সমাধিভাৱনা, সমাধিস্স ৱা ভাৱনা ৱড্ঢনা সমাধিভাৱনা. সমাধিভাৱনাৱচনেন অঞ্ঞং ভাৱনং পটিক্খিপতি. পুব্বে ৱিয উপচাৰপ্পনাৱসেন সমাধিভাৱনামযে ঞাণং.
৪. পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞাতি এত্থ পটিচ্চ ফলমেতীতি পচ্চযো. পটিচ্চাতি ন ৱিনা তেন, অপচ্চক্খিত্ৱাতি অত্থো. এতীতি উপ্পজ্জতি চেৱ পৱত্ততি চাতি অত্থো. অপিচ উপকাৰকত্থো পচ্চযত্থো, তস্স পচ্চযস্স বহুৱিধত্তা পচ্চযানং পৰিগ্গহে ৱৱত্থাপনে চ পঞ্ঞা পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা.
ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি এত্থ ধম্মসদ্দো তাৱ সভাৱপঞ্ঞাপুঞ্ঞপঞ্ঞত্তিআপত্তিপৰিযত্তিনিস্সত্ততাৱিকাৰগুণপচ্চযপচ্চযুপ্পন্নাদীসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মা অব্যাকতা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ১) সভাৱে দিস্সতি.
‘‘যস্সেতে চতুৰো ধম্মা, সদ্ধস্স ঘৰমেসিনো;
সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, স ৱে পেচ্চ ন সোচতী’’তি. (সু. নি. ১৯০) –
আদীসু পঞ্ঞাযং.
‘‘ন হি ধম্মো অধম্মো চ, উভো সমৱিপাকিনো;
অধম্মো নিৰযং নেতি, ধম্মো পাপেতি সুগ্গতি’’ন্তি. (থেৰগা. ৩০৪) –
আদীসু পুঞ্ঞে. ‘‘পঞ্ঞত্তিধম্মা নিৰুত্তিধম্মা অধিৱচনধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ১০৬-১০৮) পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘পাৰাজিকা ধম্মা সঙ্ঘাদিসেসা ধম্মা’’তিআদীসু (পাৰা. ২৩৩-২৩৪) আপত্তিযং. ‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং জানাতি সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণ’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৫.৭৩) পৰিযত্তিযং. ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তি (ধ. স. ১২১). ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৩; ম. নি. ১.১১৫) নিস্সত্ততাযং. ‘‘জাতিধম্মা জৰাধম্মা মৰণধম্মা’’তিআদীসু (অ. নি. ১০.১০৭) ৱিকাৰে. ‘‘ছন্নং বুদ্ধধম্মান’’ন্তিআদীসু (মহানি. ৫০) গুণে. ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৱিভ. ৭২০) পচ্চযে. ‘‘ঠিতাৱ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা’’তিআদীসু (সং. নি. ২.২০; অ. নি. ৩.১৩৭) পচ্চযুপ্পন্নে. স্ৱাযমিধাপি পচ্চযুপ্পন্নে দট্ঠব্বো. অত্থতো পন অত্তনো সভাৱং ধাৰেন্তীতি ৱা, পচ্চযেহি ধাৰীযন্তীতি ৱা, অত্তনো ফলং ধাৰেন্তীতি ৱা, অত্তনো পৰিপূৰকং অপাযেসু অপতমানং ধাৰেন্তীতি ৱা, সকসকলক্খণে ধাৰেন্তীতি ৱা, চিত্তেন অৱধাৰীযন্তীতি ৱা যথাযোগং ধম্মাতি ৱুচ্চন্তি. ইধ পন অত্তনো পচ্চযেহি ধাৰীযন্তীতি ধম্মা, পচ্চযসমুপ্পন্না ধম্মা তিট্ঠন্তি উপ্পজ্জন্তি চেৱ পৱত্তন্তি চ এতাযাতি ধম্মট্ঠিতি, পচ্চযধম্মানমেতং অধিৱচনং. তস্সং ধম্মট্ঠিতিযং ঞাণং ধম্মট্ঠিতিঞাণং. ইদঞ্হি সমাধিভাৱনামযঞাণে ৱুত্তসমাধিনা সমাহিতেন চিত্তেন যথাভূতঞাণদস্সনত্থায যোগমাৰভিত্ৱা ৱৱত্থাপিতনামৰূপস্স তেসং নামৰূপানং পচ্চযপৰিগ্গহপৰিযাযং ধম্মট্ঠিতিঞাণং উপ্পজ্জতি. ‘‘নামৰূপৱৱত্থানে ঞাণ’’ন্তি অৱত্ৱা এৱ কস্মা ‘‘ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি ৱুত্তন্তি চে? পচ্চযপৰিগ্গহেনেৱ পচ্চযসমুপ্পন্নপৰিগ্গহস্স সিদ্ধত্তা. পচ্চযসমুপ্পন্নে হি অপৰিগ্গহিতে পচ্চযপৰিগ্গহো ন সক্কা হোতি কাতুং. তস্মা ধম্মট্ঠিতিঞাণগহণেনেৱ তস্স হেতুভূতং পুব্বে সিদ্ধং নামৰূপৱৱত্থানঞাণং ৱুত্তমেৱ হোতীতি ৱেদিতব্বং. কস্মা দুতিযততিযঞাণং ৱিয ‘‘সমাদহিত্ৱা পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা’’তি ন ৱুত্তন্তি চে? সমথৱিপস্সনানং যুগনদ্ধত্তা.
‘‘সমাদহিত্ৱা যথা চে ৱিপস্সতি, ৱিপস্সমানো তথা চে সমাদহে;
ৱিপস্সনা চ সমথো তদা অহু, সমানভাগা যুগনদ্ধা ৱত্তৰে’’তি. –
হি ৱুত্তং. তস্মা সমাধিং অৱিস্সজ্জেত্ৱা সমাধিঞ্চ ঞাণঞ্চ যুগনদ্ধং কত্ৱা যাৱ অৰিযমগ্গো, তাৱ উস্সুক্কাপেতব্বন্তি ঞাপনত্থং ‘‘পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’মিচ্চেৱ ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
৫. অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং সঙ্খিপিত্ৱা ৱৱত্থানে পঞ্ঞাতি এত্থ অত্তনো সভাৱং, উপ্পাদাদিক্খণং ৱা পত্ৱা অতি ইতা অতিক্কন্তাতি অতীতা, তদুভযম্পি ন আগতা ন সম্পত্তাতি অনাগতা, তং তং কাৰণং পটিচ্চ উপ্পাদাদিউদ্ধং পন্না গতা পৱত্তাতি পচ্চুপ্পন্না. অদ্ধা সন্ততিখণপচ্চুপ্পন্নেসু সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং ইধাধিপ্পেতং. তেসং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং পঞ্চক্খন্ধধম্মানং একেকক্খন্ধলক্খণে সঙ্খিপিত্ৱা কলাপৱসেন ৰাসিং কত্ৱা ৱৱত্থানে নিচ্ছযনে সন্নিট্ঠাপনে পঞ্ঞা.
সম্মসনে ঞাণন্তি সম্মা আমসনে অনুমজ্জনে পেক্খণে ঞাণং, কলাপসম্মসনঞাণন্তি অত্থো. ইদঞ্হি নামৰূপৱৱত্থানঞাণানন্তৰং নামৰূপপচ্চযপৰিগ্গহে ধম্মট্ঠিতিঞাণে ঠিতস্স ‘‘যংকিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং তং ৰূপং অনিচ্চতো ৱৱত্থপেতি, একং সম্মসনং, দুক্খতো ৱৱত্থপেতি, একং সম্মসনং, অনত্ততো ৱৱত্থপেতি, একং সম্মসন’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.৪৮) নযেন ৱুত্তসম্মসনৱসেন পুব্বে ৱৱত্থাপিতে একেকস্মিং খন্ধে তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৱিপস্সন্তস্স কলাপসম্মসনঞাণং উপ্পজ্জতি.
৬. পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং ৱিপৰিণামানুপস্সনে পঞ্ঞাতি সন্ততিৱসেন পচ্চুপ্পন্নানং অজ্ঝত্তং পঞ্চক্খন্ধধম্মানং ৱিপৰিণামদস্সনে ভঙ্গদস্সনে পঞ্ঞা. যস্মা ‘‘ইমে ধম্মা উপ্পজ্জিত্ৱা ভিজ্জন্তী’’তি উদযং গহেত্ৱাপি ভেদেযেৱ চিত্তং ঠপেতি, তস্মা অৱুত্তোপি উদযো ৱুত্তোযেৱ হোতীতি ৱেদিতব্বো. পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং দস্সনেন ৱা উদযদস্সনস্স সিদ্ধত্তা উদযো ৱুত্তোযেৱ হোতি. ন হি উদযং ৱিনা ধম্মানং উপ্পন্নত্তং সিজ্ঝতি, তস্মা ‘‘পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং উপ্পাদৱিপৰিণামানুপস্সনে পঞ্ঞা’’তি অৱুত্তেপি ৱুত্তমেৱ হোতীতি ৱেদিতব্বং. ‘‘উদযব্বযানুপস্সনে ঞাণ’’ন্তি নিযমিতত্তা চ উদযদস্সনং সিদ্ধমেৱ হোতীতি অনন্তৰং ৱুত্তস্স সম্মসনঞাণস্স পাৰং গন্ত্ৱা তংসম্মসনেযেৱ পাকটীভূতে উদযব্বযে পৰিগ্গণ্হিত্ৱা সঙ্খাৰানং পৰিচ্ছেদকৰণত্থং উদযব্বযানুপস্সনং আৰভন্তস্স উপ্পজ্জতি উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং. তঞ্হি উদযব্বযে অনুপস্সনতো উদযব্বযানুপস্সনাতি ৱুচ্চতি.
৭. আৰম্মণং পটিসঙ্খাতি ৰূপক্খন্ধাদিআৰম্মণং ভঙ্গতো পটিসঙ্খায জানিত্ৱা পস্সিত্ৱা. ভঙ্গানুপস্সনে পঞ্ঞা ৱিপস্সনে ঞাণন্তি তস্স আৰম্মণং ভঙ্গতো পটিসঙ্খায উপ্পন্নস্স ঞাণস্স ভঙ্গং অনুপস্সনে যা পঞ্ঞা, তং ‘‘ৱিপস্সনে ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং হোতি. ৱিপস্সনাতি চ ৱিৱিধা পস্সনা ৱিপস্সনা. আৰম্মণপটিসঙ্খাতিপি পাঠো. তস্সত্থো – আৰম্মণস্স পটিসঙ্খা জাননা পস্সনাতি ৱুত্তনযেনেৱ আৰম্মণপটিসঙ্খা ‘‘ভঙ্গানুপস্সনে পঞ্ঞা ৱিপস্সনে ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং হোতি. যস্মা পন ভঙ্গানুপস্সনায এৱ ৱিপস্সনা সিখং পাপুণাতি, তস্মা ৱিসেসেত্ৱা ইদমেৱ ‘‘ৱিপস্সনে ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং. যস্মা উদযব্বযানুপস্সনায ঠিতস্স মগ্গামগ্গঞাণদস্সনং উপ্পজ্জতি, তস্মা তস্সা সিদ্ধায তং সিদ্ধমেৱ হোতীতি তং অৱত্ৱাৱ ভঙ্গানুপস্সনায এৱ ৱিপস্সনাসিখং ঞাণং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. উদযব্বযানুপস্সনায সুপৰিদিট্ঠউদযব্বযস্স সুপৰিচ্ছিন্নেসু সঙ্খাৰেসু লহুং লহুং উপট্ঠহন্তেসু ঞাণে তিক্খে ৱহন্তে উদযং পহায ভঙ্গে এৱ সতি সন্তিট্ঠতি, তস্স ‘‘এৱং উপ্পজ্জিত্ৱা এৱং নাম সঙ্খাৰা ভিজ্জন্তী’’তি পস্সতো এতস্মিং ঠানে ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং উপ্পজ্জতি.
৮. ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞাতি উপ্পাদপৱত্তনিমিত্তআযূহনাপটিসন্ধীনং ভযতো উপট্ঠানে পীড়াযোগতো সপ্পটিভযৱসেন গহণূপগমনে পঞ্ঞাতি অত্থো. ভযতো উপট্ঠাতীতি ভযতুপট্ঠানং আৰম্মণং, তস্মিং ভযতুপট্ঠানে. অথ ৱা ভযতো উপতিট্ঠতীতি ভযতুপট্ঠানং, পঞ্ঞা, তং ‘‘ভযতুপট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং হোতি.
আদীনৱে ঞাণন্তি ভুম্মৱচনমেৱ. ‘‘যা চ ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা, যঞ্চ আদীনৱে ঞাণং, যা চ নিব্বিদা, ইমে ধম্মা একট্ঠা, ব্যঞ্জনমেৱ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.২২৭) ৱুত্তত্তা একমিৱ ৱুচ্চমানম্পি অৱত্থাভেদেন মুঞ্চিতুকম্যতাদি ৱিয তিৱিধমেৱ হোতি. তস্মা ভযতুপট্ঠানআদীনৱানুপস্সনাসু সিদ্ধাসু নিব্বিদানুপস্সনা সিদ্ধা হোতীতি কত্ৱা অৱুত্তাপি ৱুত্তাৱ হোতীতি ৱেদিতব্বা.
সব্বসঙ্খাৰানং ভঙ্গাৰম্মণং ভঙ্গানুপস্সনং আসেৱন্তস্স ভাৱেন্তস্স বহুলীকৰোন্তস্স তিভৱচতুযোনিপঞ্চগতিসত্তৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিনৱসত্তাৱাসেসু পভেদকা সঙ্খাৰা সুখেন জীৱিতুকামস্স ভীৰুকপুৰিসস্স সীহব্যগ্ঘদীপিঅচ্ছতৰচ্ছযক্খৰক্খসচণ্ডগোণচণ্ডকুক্কুৰপভিন্ন- মদচণ্ডহত্থিঘোৰআসিৱিসঅসনিৱিচক্কসুসানৰণভূমিজলিতঅঙ্গাৰকাসুআদযো ৱিয মহাভযং হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি, তস্স ‘‘অতীতা সঙ্খাৰা নিৰুদ্ধা, পচ্চুপ্পন্না নিৰুজ্ঝন্তি, অনাগতাপি এৱমেৱ নিৰুজ্ঝিস্সন্তী’’তি পস্সতো এতস্মিং ঠানে ভযতুপট্ঠানং ঞাণং উপ্পজ্জতি. তস্স তং ভযতুপট্ঠানঞাণং আসেৱন্তস্স ভাৱেন্তস্স বহুলীকৰোন্তস্স সব্বভৱযোনিগতিঠিতিসত্তাৱাসেসু নেৱ তাণং ন লেণং ন গতি ন পটিসৰণং পঞ্ঞাযতি, সব্বভৱযোনিগতিঠিতিনিৱাসগতেসু সঙ্খাৰেসু একসঙ্খাৰেপি পত্থনা ৱা পৰামাসো ৱা ন হোতি, তযো ভৱা ৱীতচ্চিতঙ্গাৰপুণ্ণা অঙ্গাৰকাসুযো ৱিয, চত্তাৰো মহাভূতা ঘোৰৱিসা আসিৱিসা ৱিয, পঞ্চক্খন্ধা উক্খিত্তাসিকা ৱধকা ৱিয, ছ অজ্ঝত্তিকাযতনানি সুঞ্ঞগামো ৱিয, ছ বাহিৰাযতনানি গামঘাতকচোৰা ৱিয, সত্তৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো নৱ চ সত্তাৱাসা একাদসহি অগ্গীহি আদিত্তা সম্পজ্জলিতা সজোতিভূতা ৱিয চ, সব্বে সঙ্খাৰা গণ্ডভূতা ৰোগভূতা সল্লভূতা অঘভূতা আবাধভূতা ৱিয চ নিৰস্সাদা নিৰসা মহাআদীনৱৰাসিভূতা হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি, সুখেন জীৱিতুকামস্স ভীৰুকপুৰিসস্স ৰমণীযাকাৰসণ্ঠিতম্পি সৱাড়কমিৱ ৱনগহনং, সসদ্দূলা ৱিয গুহা, সগাহৰক্খসং ৱিয উদকং, সমুস্সিতখগ্গা ৱিয পচ্চত্থিকা, সৱিসং ৱিয ভোজনং, সচোৰো ৱিয মগ্গো, আদিত্তমিৱ অগাৰং, উয্যুত্তসেনা ৱিয ৰণভূমি. যথা হি সো পুৰিসো এতানি সৱাড়কৱনগহনাদীনি আগম্ম ভীতো সংৱিগ্গো লোমহট্ঠজাতো সমন্ততো আদীনৱমেৱ পস্সতি, এৱমেৱ সো যোগাৱচৰো ভঙ্গানুপস্সনাৱসেন সব্বসঙ্খাৰেসু ভযতো উপট্ঠিতেসু সমন্ততো নিৰসং নিৰস্সাদং আদীনৱমেৱ পস্সতি. তস্সেৱং পস্সতো আদীনৱানুপস্সনাঞাণং উপ্পজ্জতি.
সো এৱং সব্বসঙ্খাৰে আদীনৱতো সম্পস্সন্তো সব্বভৱযোনিগতিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসগতে সভেদকে সঙ্খাৰগতে নিব্বিন্দতি উক্কণ্ঠতি নাভিৰমতি. সেয্যথাপি নাম চিত্তকূটপব্বতপাদাভিৰতো সুৱণ্ণৰাজহংসো অসুচিম্হি চণ্ডালগামদ্ৱাৰআৱাটে নাভিৰমতি, সত্তসু মহাসৰেসুযেৱ অভিৰমতি, এৱমেৱ অযং যোগীৰাজহংসো সুপৰিদিট্ঠাদীনৱে সভেদকে সঙ্খাৰগতে নাভিৰমতি, ভাৱনাৰামতায পন ভাৱনাৰতিযা সমন্নাগতত্তা সত্তসু অনুপস্সনাসুযেৱ অভিৰমতি. যথা চ সুৱণ্ণপঞ্জৰেপি পক্খিত্তো সীহো মিগৰাজা নাভিৰমতি, তিযোজনসহস্সৱিত্থতে পন হিমৱন্তেযেৱ ৰমতি, এৱমযম্পি যোগীসীহো তিৱিধে সুগতিভৱেপি নাভিৰমতি, তীসু অনুপস্সনাসুযেৱ ৰমতি. যথা চ সব্বসেতো সত্তপ্পতিট্ঠো ইদ্ধিমা ৱেহাসঙ্গমো ছদ্দন্তো নাগৰাজা নগৰমজ্ঝে নাভিৰমতি, হিমৱতি ছদ্দন্তৰহদেযেৱ ৰমতি, এৱমযং যোগীৱৰৱাৰণো সব্বস্মিম্পি সঙ্খাৰগতে নাভিৰমতি, ‘‘অনুপ্পাদো খেম’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.৫৩) নযেন নিদ্দিট্ঠে সন্তিপদেযেৱ ৰমতি, তন্নিন্নতপ্পোণতপ্পব্ভাৰমানসো হোতি. এত্তাৱতা তস্স নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং উপ্পন্নং হোতীতি.
৯. মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনা পঞ্ঞা সঙ্খাৰুপেক্খাসু ঞাণন্তি মুঞ্চিতুং চজিতুং কামেতি ইচ্ছতীতি মুঞ্চিতুকামো, মুঞ্চিতুকামস্স ভাৱো মুঞ্চিতুকম্যতা. পটিসঙ্খাতি উপপৰিক্খতীতি পটিসঙ্খা, পটিসঙ্খানং ৱা পটিসঙ্খা. সন্তিট্ঠতি অজ্ঝুপেক্খতীতি সন্তিট্ঠনা, সন্তিট্ঠনং ৱা সন্তিট্ঠনা. মুঞ্চিতুকম্যতা চ সা পটিসঙ্খা চ সন্তিট্ঠনা চাতি মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনা. ইতি পুব্বভাগে নিব্বিদাঞাণেন নিব্বিন্নস্স উপ্পাদাদীনি পৰিচ্চজিতুকামতা মুঞ্চিতুকম্যতা. মুঞ্চনস্স উপাযকৰণত্থং মজ্ঝে পটিসঙ্খানং পটিসঙ্খা. মুঞ্চিত্ৱা অৱসানে অজ্ঝুপেক্খনং সন্তিট্ঠনা. এৱং অৱত্থাভেদেন তিপ্পকাৰা পঞ্ঞা সঙ্খাৰানং অজ্ঝুপেক্খনাসু ঞাণং, মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনাসঙ্খাতানং অৱত্থাভেদেন ভিন্নানং তিস্সন্নম্পি পঞ্ঞানং সঙ্খাৰুপেক্খতং ইচ্ছন্তেন পন ‘‘পঞ্ঞা’’তি চ ‘‘সঙ্খাৰুপেক্খাসূ’’তি চ বহুৱচনং কতং, অৱত্থাভেদেন ভিন্নস্সাপি একত্তা ‘‘ঞাণ’’ন্তি একৱচনং কতন্তি ৱেদিতব্বং. ৱুত্তঞ্চ – ‘‘যা চ মুঞ্চিতুকম্যতা যা চ পটিসঙ্খানুপস্সনা যা চ সঙ্খাৰুপেক্খা, ইমে ধম্মা একট্ঠা, ব্যঞ্জনমেৱ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.২২৭). কেচি পন ‘‘সঙ্খাৰুপেক্খাসূতি বহুৱচনং সমথৱিপস্সনাৱসেন সঙ্খাৰুপেক্খানং বহুত্তা’’তিপি ৱদন্তি. সঙ্খাৰুপেক্খাসূতি চ কিৰিযাপেক্খন্তি ৱেদিতব্বং. অৱত্থাভেদেন পন তেন নিব্বিদাঞাণেন নিব্বিন্দন্তস্স উক্কণ্ঠন্তস্স সব্বভৱযোনিগতিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসগতেসু সভেদকেসু সঙ্খাৰেসু চিত্তং ন সজ্জতি ন লগ্গতি ন বজ্ঝতি, সব্বসঙ্খাৰগতং মুঞ্চিতুকামং ছড্ডেতুকামং হোতি.
অথ ৱা যথা জালব্ভন্তৰগতো মচ্ছো, সপ্পমুখগতো মণ্ডূকো, পঞ্জৰপক্খিত্তো ৱনকুক্কুটো, দড়্হপাসৱসংগতো মিগো, অহিতুণ্ডিকহত্থগতো সপ্পো, মহাপঙ্কপক্খন্দো কুঞ্জৰো, সুপণ্ণমুখগতো নাগৰাজা, ৰাহুমুখপৱিট্ঠো চন্দো, সপত্তপৰিক্খিত্তো পুৰিসোতিএৱমাদযো ততো ততো মুচ্চিতুকামা নিস্সৰিতুকামাৱ হোন্তি, এৱং তস্স যোগিনো চিত্তং সব্বস্মা সঙ্খাৰগতা মুচ্চিতুকামং নিস্সৰিতুকামং হোতি. এৱঞ্হি ৱুচ্চমানে ‘‘মুচ্চিতুকামস্স মুচ্চিতুকম্যতা’’তি পাঠো যুজ্জতি. এৱঞ্চ সতি ‘‘উপ্পাদং মুঞ্চিতুকম্যতা’’তিআদীসু ‘‘উপ্পাদা মুচ্চিতুকম্যতা’’তিআদি ৱত্তব্বং হোতি, তস্মা পুৰিমো এৱ অত্থো সুন্দৰতৰো. অথস্স সব্বসঙ্খাৰেসু ৱিগতালযস্স সব্বসঙ্খাৰগতং মুঞ্চিতুকামস্স মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং উপ্পজ্জতি. সো এৱং সব্বভৱযোনিগতিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসগতে সভেদকে সঙ্খাৰে মুঞ্চিতুকামো মুঞ্চনস্স উপাযসম্পাদনত্থং পুন তে এৱ সঙ্খাৰে পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণেন তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা ৱিপস্সতি. এৱঞ্হি ৱিপস্সতো চস্স অনিচ্চৱসেন নিমিত্তং পটিসঙ্খাঞাণং উপ্পজ্জতি, দুক্খৱসেন পৱত্তং পটিসঙ্খাঞাণং উপ্পজ্জতি, অনত্তৱসেন নিমিত্তঞ্চ পৱত্তঞ্চ পটিসঙ্খাঞাণং উপ্পজ্জতি. সো পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণেন ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা সুঞ্ঞা’’তি দিস্ৱা তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সঙ্খাৰে পৰিগ্গণ্হন্তো ভযঞ্চ নন্দিঞ্চ ৱিপ্পহায ভৰিযায দোসং দিস্ৱা ৱিস্সট্ঠভৰিযো ৱিয পুৰিসো তস্সা ভৰিযায সঙ্খাৰেসু উদাসীনো হোতি মজ্ঝত্তো, ‘‘অহ’’ন্তি ৱা ‘‘মম’’ন্তি ৱা ন গণ্হাতি. তস্স এৱং জানতো এৱং পস্সতো তীসু ভৱেসু চিত্তং পতিলীযতি পটিকুটতি পটিৱত্ততি ন সম্পসাৰিযতি. সেয্যথাপি নাম পদুমপলাসে ঈসকং পোণে উদকফুসিতানি পতিলীযন্তি পটিকুটন্তি পটিৱত্তন্তি ন সম্পসাৰিযন্তি. সেয্যথাপি ৱা পন কুক্কুটপত্তং ৱা ন্হাৰুদদ্দুলং ৱা অগ্গিম্হি পক্খিত্তং পতিলীযতি পটিকুটতি পটিৱত্ততি ন সম্পসাৰিযতি, এৱং তস্স তীসু ভৱেসু চিত্তং পতিলীযতি পটিকুটতি পটিৱত্ততি ন সম্পসাৰিযতি, উপেক্খা সণ্ঠাতি. এৱমস্স সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং উপ্পন্নং হোতি. ইমিনা সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণেন সদ্ধিং উপৰি গোত্ৰভুঞাণস্স সাধকং অনুলোমঞাণং পুব্বাপৰঞাণেহি অৱুত্তম্পি ৱুত্তমেৱ হোতীতি ৱেদিতব্বং. ৱুত্তঞ্হি ভগৱতা –
‘‘সো ৱত, ভিক্খৱে, ভিক্খু কঞ্চি সঙ্খাৰং নিচ্চতো সমনুপস্সন্তো অনুলোমিকায খন্তিযা সমন্নাগতো ভৱিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি, অনুলোমিকায খন্তিযা অসমন্নাগতো সম্মত্তনিযামং ওক্কমিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি, সম্মত্তনিযামং অনোক্কমমানো সোতাপত্তিফলং ৱা সকদাগামিফলং ৱা অনাগামিফলং ৱা অৰহত্তফলং ৱা সচ্ছিকৰিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.৯৮; পটি. ম. ৩.৩৬).
ৱুত্তঞ্চ ধম্মসেনাপতিনা –
‘‘কতিহাকাৰেহি অনুলোমিকং খন্তিং পটিলভতি? কতিহাকাৰেহি সম্মত্তনিযামং ওক্কমতি? চত্তালীসায আকাৰেহি অনুলোমিকং খন্তিং পটিলভতি, চত্তালীসায আকাৰেহি সম্মত্তনিযামং ওক্কমতী’’তিআদি (পটি. ম. ৩.৩৭).
পট্ঠানে চেতং ৱুত্তং ভগৱতা –
‘‘অনুলোমং গোত্ৰভুস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো. অনুলোমং ৱোদানস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭).
তস্স হি তং সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং আসেৱন্তস্স ভাৱেন্তস্স বহুলীকৰোন্তস্স অধিমোক্খসদ্ধা বলৱতৰা হোতি, ৱীৰিযং সুপগ্গহিতং, সতি সূপট্ঠিতা, চিত্তং সুসমাহিতং, সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং তিক্খতৰং পৱত্ততি. তস্স ইদানি মগ্গো উপ্পজ্জিস্সতীতি সঙ্খাৰুপেক্খায সঙ্খাৰে ‘‘অনিচ্চা’’তি ৱা ‘‘দুক্খা’’তি ৱা ‘‘অনত্তা’’তি ৱা সম্মসিত্ৱা ভৱঙ্গং ওতৰতি. ভৱঙ্গানন্তৰং সঙ্খাৰুপেক্খায কতনযেনেৱ সঙ্খাৰে ‘‘অনিচ্চা’’তি ৱা ‘‘দুক্খা’’তি ৱা ‘‘অনত্তা’’তি ৱা আৰম্মণং কুৰুমানং উপ্পজ্জতি মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং. তদনন্তৰং তথেৱ সঙ্খাৰে আৰম্মণং কত্ৱা দ্ৱে তীণি চত্তাৰি ৱা জৱনচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি. তংসম্পযুত্তং ঞাণং অনুলোমঞাণং. তঞ্হি পুৰিমানঞ্চ অট্ঠন্নং ৱিপস্সনাঞাণানং তথকিচ্চতায অনুলোমেতি, উপৰি চ পত্তব্বানং সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মানং অনুলোমেতি. যথা হি ধম্মিকো ৰাজা ৱিনিচ্ছযট্ঠানে নিসিন্নো অট্ঠন্নং ৱোহাৰিকমহামত্তানং ৱিনিচ্ছযং সুত্ৱা অগতিগমনং পহায মজ্ঝত্তো হুত্ৱা ‘‘এৱং হোতূ’’তি অনুমোদমানো তেসঞ্চ ৱিনিচ্ছযস্স অনুলোমেতি, পোৰাণস্স চ ৰাজধম্মস্স. তত্থ ৰাজা ৱিয অনুলোমঞাণং, অট্ঠ ৱোহাৰিকমহামত্তা ৱিয অট্ঠ ৱিপস্সনাঞাণানি, পোৰাণৰাজধম্মো ৱিয সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা, যথা ৰাজা ‘‘এৱং হোতূ’’তি অনুমোদমানো ৱোহাৰিকানঞ্চ ৱিনিচ্ছযস্স ৰাজধম্মস্স চ অনুলোমেতি, এৱমিদং অনিচ্চাদিৱসেন সঙ্খাৰে আৰব্ভ উপ্পজ্জমানানং অট্ঠন্নঞ্চ ৱিপস্সনাঞাণানং তথকিচ্চতায অনুলোমেতি, উপৰি চ পত্তব্বানং সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মানং. তস্মা অনুলোমঞাণন্তি ৱুচ্চতি.
১০. বহিদ্ধা ৱুট্ঠানৱিৱট্টনে পঞ্ঞা গোত্ৰভুঞাণন্তি এত্থ বহিদ্ধাতি সঙ্খাৰনিমিত্তং. তঞ্হি অজ্ঝত্তচিত্তসন্তানে অকুসলক্খন্ধে উপাদায বহিদ্ধাতি ৱুত্তং. তস্মা বহিদ্ধা সঙ্খাৰনিমিত্তম্হা ৱুট্ঠাতি ৱিগতং হুত্ৱা উদ্ধং তিট্ঠতীতি ৱুট্ঠানং, ৱিৱট্টতি পৰাৱট্টতি পৰম্মুখং হোতীতি ৱিৱট্টনং, ৱুট্ঠানঞ্চ তং ৱিৱট্টনঞ্চাতি ৱুট্ঠানৱিৱট্টনং. তেনেৱাহ –
‘‘গোত্ৰভুঞাণং সমুদযস্স অসমুচ্ছিন্দনতো পৱত্তা ন ৱুট্ঠাতি, নিব্বানাৰম্মণতো পন নিমিত্তা ৱুট্ঠাতীতি একতো ৱুট্ঠানং হোতী’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৮২৭).
পুথুজ্জনগোত্তাভিভৱনতো অৰিযগোত্তভাৱনতো গোত্ৰভু. ইদঞ্হি অনুলোমঞাণেহি পদুমপলাসতো উদকমিৱ সব্বসঙ্খাৰতো পতিলীযমানচিত্তস্স অনুলোমঞাণস্স আসেৱনন্তে অনিমিত্তং নিব্বানং আৰম্মণং কুৰুমানং পুথুজ্জনগোত্তং পুথুজ্জনসঙ্খং পুথুজ্জনভূমিং অতিক্কমমানং অৰিযগোত্তং অৰিযসঙ্খং অৰিযভূমিং ওক্কমমানং নিব্বানাৰম্মণে পঠমাৱত্তনপঠমাভোগপঠমসমন্নাহাৰভূতং মগ্গস্স অনন্তৰসমনন্তৰাসেৱনউপনিস্সযনত্থিৱিগতৱসেন ছহি আকাৰেহি পচ্চযভাৱং সাধযমানং সিখাপ্পত্তং ৱিপস্সনায মুদ্ধভূতং অপুনৰাৱত্তকং উপ্পজ্জতি.
১১. দুভতো ৱুট্ঠানৱিৱট্টনে পঞ্ঞা মগ্গে ঞাণন্তি এত্থ দুভতোতি উভতো, দ্ৱযতোতি ৱা ৱুত্তং হোতি. কিলেসানং সমুচ্ছিন্দনতো কিলেসেহি চ তদনুৱত্তকক্খন্ধেহি চ নিব্বানাৰম্মণকৰণতো বহিদ্ধা সব্বসঙ্খাৰনিমিত্তেহি চ ৱুট্ঠাতি ৱিৱট্টতীতি দুভতো ৱুট্ঠানৱিৱট্টনে পঞ্ঞা. তেনেৱাহ –
‘‘চত্তাৰিপি মগ্গঞাণানি অনিমিত্তাৰম্মণত্তা নিমিত্ততো ৱুট্ঠহন্তি, সমুদযস্স সমুচ্ছিন্দনতো পৱত্তা ৱুট্ঠহন্তীতি দুভতো ৱুট্ঠানানি হোন্তী’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৮২৭).
মগ্গে ঞাণন্তি নিব্বানং মগ্গতি পেক্খতি, নিব্বানত্থিকেহি ৱা মগ্গীযতি অন্ৱেসীযতি, কিলেসে ৱা মাৰেন্তো গচ্ছতি পৱত্ততীতি মগ্গো, তস্মিং মগ্গে ঞাণং. জাতিগ্গহণেন একৱচনং কতং. তঞ্হি গোত্ৰভুঞাণস্স অনন্তৰং নিব্বানং আৰম্মণং কুৰুমানং সযংৱজ্ঝে কিলেসে নিৰৱসেসং সমুচ্ছিন্দমানং অনমতগ্গসংসাৰৱট্টদুক্খসমুদ্দং সোসযমানং সব্বাপাযদ্ৱাৰানি পিদহমানং সত্তঅৰিযধনসম্মুখীভাৱং কুৰুমানং অট্ঠঙ্গিকং মিচ্ছামগ্গং পজহমানং সব্বৱেৰভযানি ৱূপসমযমানং সম্মাসম্বুদ্ধস্স ওৰসপুত্তভাৱমুপনযমানং অঞ্ঞানি চ অনেকানি আনিসংসসতানি পটিলাভযমানং মগ্গঞাণং উপ্পজ্জতি.
ঠাতুং ইচ্ছং পুৰিসো, লঙ্ঘিত্ৱা মাতিকায পৰতীৰে;
ৱেগেনাগম্ম যথা, গণ্হিত্ৱা ওৰিমতিৰতৰুবদ্ধং.
ৰজ্জুং ৱা দণ্ডং ৱা, উল্লঙ্ঘিত্ৱান পাৰনিন্নতনু;
পাৰাপন্নো পন তং, মুঞ্চিয ৱেধং পতিট্ঠহতি পাৰে.
এৱং যোগাৱচৰো, সক্কাযমযম্হি ওৰিমে তীৰে;
দিট্ঠভযো অভযে পন, ঠাতুং ইচ্ছং অমতপাৰে.
উদযব্বযানুপস্স, পভুতিকৱেগেন আগতো ৰজ্জুং;
ৰূপাৱ্হং দণ্ডং ৱা, তদিতৰখন্ধাৱ্হযং সম্মা.
গণ্হিত্ৱা আৱজ্জন, চিত্তেন হি পুব্বৱুত্তনযতোৱ;
অনুলোমেহুল্লঙ্ঘিয, নিব্বুতিনিন্নো তদাসনোপগতো.
তং মুঞ্চিয গোত্ৰভুনা, অলদ্ধআসেৱনেন তু পৱেধং;