নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

খুদ্দকনিকাযে

নেত্তিপ্পকৰণ-অট্ঠকথা

গন্থাৰম্ভকথা

মহাকাৰুণিকং নাথং, ঞেয্যসাগৰপাৰগুং;

ৱন্দে নিপুণগম্ভীৰ-ৱিচিত্ৰনযদেসনং.

ৱিজ্জাচৰণসম্পন্না, যেন নিয্যন্তি লোকতো;

ৱন্দে তমুত্তমং ধম্মং, সম্মাসম্বুদ্ধপূজিতং.

সীলাদিগুণসম্পন্নো, ঠিতো মগ্গফলেসু যো;

ৱন্দে অৰিযসঙ্ঘং তং, পুঞ্ঞক্খেত্তং অনুত্তৰং.

ৱন্দনাজনিতং পুঞ্ঞং, ইতি যং ৰতনত্তযে;

হতন্তৰাযো সব্বত্থ, হুত্ৱাহং তস্স তেজসা.

ঠিতিং আকঙ্খমানেন, চিৰং সদ্ধম্মনেত্তিযা;

ধম্মৰক্খিতনামেন, থেৰেন অভিযাচিতো.

পদুমুত্তৰনাথস্স, পাদমূলে পৱত্তিতং;

পস্সতা অভিনীহাৰং, সম্পত্তং যস্স মত্থকং.

সংখিত্তং ৱিভজন্তানং, এসো অগ্গোতি তাদিনা;

ঠপিতো এতদগ্গস্মিং, যো মহাসাৱকুত্তমো.

ছড়ভিঞ্ঞো ৱসিপ্পত্তো, পভিন্নপটিসম্ভিদো;

মহাকচ্চাযনো থেৰো, সম্বুদ্ধেন পসংসিতো.

তেন যা ভাসিতা নেত্তি, সত্থাৰা অনুমোদিতা;

সাসনস্স সদাযত্তা, নৱঙ্গস্সত্থৱণ্ণনা.

তস্সা গম্ভীৰঞাণেহি, ওগাহেতব্বভাৱতো;

কিঞ্চাপি দুক্কৰা কাতুং, অত্থসংৱণ্ণনা মযা.

সহ সংৱণ্ণনং যস্মা, ধৰতে সত্থুসাসনং;

পুব্বাচৰিযসীহানং, তিট্ঠতেৱ ৱিনিচ্ছযো.

তস্মা তমুপনিস্সায, ওগাহেত্ৱান পঞ্চপি;

নিকাযে পেটকেনাপি, সংসন্দিত্ৱা যথাবলং.

সুৱিসুদ্ধমসংকিণ্ণং, নিপুণত্থৱিনিচ্ছযং;

মহাৱিহাৰৱাসীনং, সমযং অৱিলোমযং.

পমাদলেখং ৱজ্জেত্ৱা, পাড়িং সম্মা নিযোজযং;

উপদেসং ৱিভাৱেন্তো, কৰিস্সামত্থৱণ্ণনং.

ইতি অত্থং অসঙ্কিণ্ণং, নেত্তিপ্পকৰণস্স মে;

ৱিভজন্তস্স সক্কচ্চং, নিসামযথ সাধৱোতি.

তত্থ কেনট্ঠেন নেত্তি? সদ্ধম্মনযনট্ঠেন নেত্তি. যথা হি তণ্হা সত্তে কামাদিভৱং নযতীতি ‘‘ভৱনেত্তী’’তি ৱুচ্চতি, এৱমযম্পি ৱেনেয্যসত্তে অৰিযধম্মং নযতীতি সদ্ধম্মনযনট্ঠেন ‘‘নেত্তী’’তি ৱুচ্চতি. অথ ৱা নযন্তি তাযাতি নেত্তি. নেত্তিপ্পকৰণেন হি কৰণভূতেন ধম্মকথিকা ৱেনেয্যসত্তে দস্সনমগ্গং নযন্তি সম্পাপেন্তীতি, নীযন্তি ৱা এত্থ এতস্মিং পকৰণে অধিট্ঠানভূতে পতিট্ঠাপেত্ৱা ৱেনেয্যা নিব্বানং সম্পাপিযন্তীতি নেত্তি. ন হি নেত্তিউপদেসসন্নিস্সযেন ৱিনা অৱিপৰীতসুত্তত্থাৱবোধো সম্ভৱতি. তথা হি ৱুত্তং – ‘‘তস্মা নিব্বাযিতুকামেনা’’তিআদি. সব্বাপি হি সুত্তস্স অত্থসংৱণ্ণনা নেত্তিউপদেসাযত্তা, নেত্তি চ সুত্তপ্পভৱা, সুত্তং সম্মাসম্বুদ্ধপ্পভৱন্তি.

সা পনাযং নেত্তি পকৰণপৰিচ্ছেদতো তিপ্পভেদা হাৰনযপট্ঠানানং ৱসেন. পঠমঞ্হি হাৰৱিচাৰো, ততো নযৱিচাৰো, পচ্ছা পট্ঠানৱিচাৰোতি. পাড়িৱৱত্থানতো পন সঙ্গহৱাৰৱিভাগৱাৰৱসেন দুৱিধা. সব্বাপি হি নেত্তি সঙ্গহৱাৰো ৱিভাগৱাৰোতি ৱাৰদ্ৱযমেৱ হোতি.

তত্থ সঙ্গহৱাৰো আদিতো পঞ্চহি গাথাহি পৰিচ্ছিন্নো. সব্বো হি পকৰণত্থো ‘‘যং লোকো পূজযতে’’তিআদীহি পঞ্চহি গাথাহি অপৰিগ্গহিতো নাম নত্থি. ননু চেত্থ পট্ঠানং অসঙ্গহিতন্তি? নযিদমেৱং দট্ঠব্বং, মূলপদগ্গহণেন পট্ঠানস্স সঙ্গহিতত্তা. তথা হি ৱক্খতি – ‘‘অট্ঠাৰস মূলপদা কুহিং দট্ঠব্বা সাসনপট্ঠানে’’তি. মূলপদপট্ঠানানি হি অত্থনযসঙ্খাৰত্তিকা ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্গহিতানি.

ৱিভাগৱাৰো পন উদ্দেসনিদ্দেসপটিনিদ্দেসৱসেন তিৱিধো. তেসু ‘‘তত্থ কতমে সোড়স হাৰা’’তি আৰভিত্ৱা যাৱ ‘‘ভৱন্তি অট্ঠাৰস পদানী’’তি অযং উদ্দেসৱাৰো. ‘‘অস্সাদাদীনৱতা’’তি আৰভিত্ৱা যাৱ ‘‘তেত্তিংসা এত্তিকা নেত্তী’’তি অযং নিদ্দেসৱাৰো. পটিনিদ্দেসৱাৰো পন হাৰৱিভঙ্গৱাৰো হাৰসম্পাতৱাৰো নযসমুট্ঠানৱাৰো সাসনপট্ঠানৱাৰোতি চতুব্বিধো. তেসু ‘‘তত্থ কতমো দেসনাহাৰো’’তি আৰভিত্ৱা যাৱ ‘‘অযং পহানেন সমাৰোপনা’’তি অযং হাৰৱিভঙ্গৱাৰো. তত্থ ‘‘কতমো দেসনাহাৰসম্পাতো’’তি আৰভিত্ৱা যাৱ ‘‘অনুপাদিসেসা চ নিব্বানধাতূ’’তি অযং হাৰসম্পাতৱাৰো. এত্থাহ – হাৰৱিভঙ্গহাৰসম্পাতৱাৰানং কিং নানাকৰণন্তি? ৱুচ্চতে – যত্থ অনেকেহিপি উদাহৰণসুত্তেহি একো হাৰো নিদ্দিসীযতি, অযং হাৰৱিভঙ্গৱাৰো. যত্থ পন একস্মিং সুত্তে অনেকে হাৰা সম্পতন্তি, অযং হাৰসম্পাতৱাৰো. ৱুত্তঞ্হেতং পেটকে –

‘‘যত্থ চ সব্বে হাৰা, সম্পতমানা নযন্তি সুত্তত্থং;

ব্যঞ্জনৱিধিপুথুত্তা, সা ভূমী হাৰসম্পাতো’’তি.

নযসমুট্ঠানসাসনপট্ঠানৱাৰৱিভাগো পাকটো এৱ. সাসনপট্ঠানৱাৰো পন সঙ্গহৱাৰে ৱিয উদ্দেসনিদ্দেসৱাৰেসুপি ন সৰূপতো উদ্ধটোতি. এত্থাহ – ‘‘ইদং নেত্তিপ্পকৰণং মহাসাৱকভাসিতং, ভগৱতা অনুমোদিত’’ন্তি চ কথমেতং ৱিঞ্ঞাযতীতি? পাড়িতো এৱ. ন হি পাড়িতো অঞ্ঞং পমাণতৰং অত্থি. যা হি চতূহি মহাপদেসেহি অৱিৰুদ্ধা পাড়ি, সা পমাণং. তথা হি অগৰহিতায আচৰিযপৰম্পৰায পেটকোপদেসো ৱিয ইদং নেত্তিপ্পকৰণং আভতং. যদি এৱং কস্মাস্স নিদানং ন ৱুত্তং. সাৱকভাসিতানম্পি হি সুভসুত্ত- (দী. নি. ১.৪৪৪ আদযো) অনঙ্গণসুত্ত- (ম. নি. ১.৫৭ আদযো) কচ্চাযনসংযুত্তাদীনং নিদানং ভাসিতন্তি? নযিদং একন্তিকং. সাৱকভাসিতানং বুদ্ধভাসিতানম্পি হি একচ্চানং পটিসম্ভিদামগ্গনিদ্দেসাদীনং ধম্মপদবুদ্ধৱংসাদীনঞ্চ নিদানং ন ভাসিতং, ন চ তাৱতা তানি অপ্পমাণং, এৱমিধাপি দট্ঠব্বং.

নিদানঞ্চ নাম সুত্তৱিনযানং ধম্মভণ্ডাগাৰিকউপালিত্থেৰাদীহি মহাসাৱকেহেৱ ভাসিতং, ইদঞ্চ মহাসাৱকভাসিতং, থেৰং মুঞ্চিত্ৱা অনঞ্ঞৱিসযত্তা ইমিস্সা ৱিচাৰণাযাতি কিমেতেন নিদানগৱেসনেন, অত্থোযেৱেত্থ গৱেসিতব্বো, যো পাড়িযা অৱিৰুদ্ধোতি. অথ ৱা পাড়িযা অত্থসংৱণ্ণনাভাৱতো ন ইমস্স পকৰণস্স ৱিসুং নিদানৱচনকিচ্চং অত্থি, পটিসম্ভিদামগ্গনিদ্দেসাদীনং ৱিযাতি দট্ঠব্বং.

ইদানি এতস্মিং পকৰণে নানপ্পকাৰকোসল্লত্থং অযং ৱিভাগো ৱেদিতব্বো – সব্বমেৱ চেতং পকৰণং সাসনপৰিযেট্ঠিভাৱতো একৱিধং, তথা অৰিযমগ্গসম্পাদনতো ৱিমুত্তিৰসতো চ. ব্যঞ্জনত্থৱিচাৰভাৱতো দুৱিধং, তথা সঙ্গহৱিভাগভাৱতো ধম্মৱিনযত্থসংৱণ্ণনতো লোকিযলোকুত্তৰত্থসঙ্গহণতো ৰূপাৰূপধম্মপৰিগ্গাহকতো লক্খণলক্খিযভাৱতো পৱত্তিনিৱত্তিৱচনতো সভাগৱিসভাগনিদ্দেসতো সাধাৰণাসাধাৰণধম্মৱিভাগতো চ.

তিৱিধং পুগ্গলত্তযনিদ্দেসতো তিৱিধকল্যাণৱিভাগতো পৰিঞ্ঞত্তযকথনতো পহানত্তযূপদেসতো সিক্খত্তযসঙ্গহণতো তিৱিধসংকিলেসৱিসোধনতো মূলগীতিঅনুগীতিসঙ্গীতিভেদতো পিটকত্তযত্থসংৱণ্ণনতো হাৰনযপট্ঠানপ্পভেদতো চ.

চতুব্বিধং চতুপ্পটিসম্ভিদাৱিসযতো চতুনযদেসনতো ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধগম্ভীৰভাৱতো চ. পঞ্চৱিধং অভিঞ্ঞেয্যাদিধম্মৱিভাগতো পঞ্চক্খন্ধনিদ্দেসতো পঞ্চগতিপৰিচ্ছেদতো পঞ্চনিকাযত্থৱিৱৰণতো চ. ছব্বিধং ছড়াৰম্মণৱিভাগতো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিৰাযতনৱিভাগতো চ. সত্তৱিধং সত্তৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিপৰিচ্ছেদতো. নৱৱিধং সুত্তাদিনৱঙ্গনিদ্দেসতো. চুদ্দসৱিধং সুত্তাধিট্ঠানৱিভাগতো. সোড়সৱিধং অট্ঠৱীসতিৱিধঞ্চ সাসনপট্ঠানপ্পভেদতো. চতুৰাসীতিসহস্সৱিধং চতুৰাসীতিসহস্সধম্মক্খন্ধৱিচাৰভাৱতোতিআদিনা নযেন পকৰণৱিভাগো ৱেদিতব্বো.

তত্থ সাসনপৰিযেট্ঠিভাৱতোতি সকলং নেত্তিপ্পকৰণং সিক্খত্তযসঙ্গহস্স নৱঙ্গস্স সত্থুসাসনস্স অত্থসংৱণ্ণনাভাৱতো. অৰিযমগ্গসম্পাদনতোতি দস্সনভূমিভাৱনাভূমিসম্পাদনতো. ৱিমুত্তিৰসতোতি সাসনস্স অমতপৰিযোসানত্তা ৱুত্তং. ব্যঞ্জনত্থৱিচাৰভাৱতোতি হাৰব্যঞ্জনপদকম্মনযানং ব্যঞ্জনৱিচাৰত্তা অত্থপদঅত্থনযানং অত্থৱিচাৰত্তা ৱুত্তং. সঙ্গহৱিভাগভাৱো পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. ধম্মৱিনযত্থসংৱণ্ণনতোতি সকলস্সাপি পৰিযত্তিসাসনস্স ধম্মৱিনযভাৱতো ৱুত্তং. লক্খণলক্খিযভাৱতোতি নেত্তিৱচনস্স লক্খণত্তা উদাহৰণসুত্তানঞ্চ লক্খিযত্তা ৱুত্তং. সভাগৱিসভাগনিদ্দেসতোতি সমানজাতিযা ধম্মা সভাগা, পটিপক্খা ৱিসভাগা, তংৱিচাৰভাৱতোতি অত্থো. সাধাৰণাসাধাৰণধম্মৱিভাগতোতি পহানেকট্ঠসহজেকট্ঠতাদিসামঞ্ঞেন যে ধম্মা যেসং ধম্মানং নামৱত্থাদিনা সাধাৰণা তব্বিধুৰতায অসাধাৰণা চ, তংৱিভাগতো দুৱিধন্তি অত্থো.

পুগ্গলত্তযনিদ্দেসতোতি উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদি পুগ্গলত্তযনিদ্দেসতো. তিৱিধকল্যাণৱিভাগতোতি আদিকল্যাণাদিৱিভাগতো. মূলগীতিঅনুগীতিসঙ্গীতিভেদতোতি পঠমং ৱচনং মূলগীতি, ৱুত্তস্সেৱ অত্থস্স সঙ্গহগাথা অনুগীতি, তংতংসুত্তত্থযোজনৱসেন ৱিপ্পকিণ্ণস্স পকৰণস্স সঙ্গাযনং সঙ্গীতি, সা থেৰস্স পৰতো পৱত্তিতাতি ৱেদিতব্বা, এতাসং তিস্সন্নং ভেদতো তিৱিধন্তি অত্থো. পঞ্চক্খন্ধনিদ্দেসতোতি ৰূপাদিপঞ্চক্খন্ধসীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধনিদ্দেসতো পঞ্চৱিধন্তি অত্থো. সুত্তাধিট্ঠানৱিভাগতোতি লোভদোসমোহানং অলোভাদোসামোহানং কাযৱচীমনোকম্মানং সদ্ধাদিপঞ্চিন্দ্ৰিযানঞ্চ ৱসেন চুদ্দসৱিধস্স সুত্তাধিট্ঠানস্স ৱিভাগৱচনতো চুদ্দসৱিধন্তি অত্থো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যন্তি ন পপঞ্চিতং.

১. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা

এৱং অনেকভেদৱিভত্তে নেত্তিপ্পকৰণে যদিদং ৱুত্তং ‘‘সঙ্গহৱিভাগৱাৰৱসেন দুৱিধ’’ন্তি, তত্থ সঙ্গহৱাৰো আদি. তস্সাপি ‘‘যং লোকো পূজযতে’’তি অযং গাথা আদি. তত্থ যন্তি অনিযমতো উপযোগনিদ্দেসো, তস্স ‘‘তস্সা’’তি ইমিনা নিযমনং ৱেদিতব্বং. লোকোতি কত্তুনিদ্দেসো. পূজযতেতি কিৰিযানিদ্দেসো. সলোকপালোতি কত্তুৱিসেসনং. সদাতি কালনিদ্দেসো. নমস্সতি চাতি উপচযেন কিৰিযানিদ্দেসো. তস্সাতি সামিনিদ্দেসো. এতন্তি পচ্চত্তনিদ্দেসো. সাসনৱৰন্তি পচ্চত্তনিদ্দেসেন নিদ্দিট্ঠধম্মনিদস্সনং. ৱিদূহীতি কৰণৱচনেন কত্তুনিদ্দেসো. ঞেয্যন্তি কম্মৱাচককিৰিযানিদ্দেসো. নৰৱৰস্সাতি ‘‘তস্সা’’তি নিযমেত্ৱা দস্সিতস্স সৰূপতো দস্সনং.

তত্থ লোকিযন্তি এত্থ পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানি তব্বিপাকো চাতি লোকো, পজা, সত্তনিকাযোতি অত্থো. লোক-সদ্দো হি জাতিসদ্দতায সামঞ্ঞৱসেন নিৰৱসেসতো সত্তে সঙ্গণ্হাতি. কিঞ্চাপি হি লোকসদ্দো সঙ্খাৰভাজনেসুপি দিট্ঠপ্পযোগো, পূজনকিৰিযাযোগ্যভূততাৱসেন পন সত্তলোকৱচনো এৱ ইধ গহিতোতি দট্ঠব্বং. পূজযতেতি মানযতি, অপচাযতীতি অত্থো.

লোকং পালেন্তীতি লোকপালা, চত্তাৰো মহাৰাজানো. লোকিযা পন ইন্দযমৱৰুণকুৱেৰা লোকপালাতি ৱদন্তি. সহ লোকপালেহীতি সলোকপালো, ‘‘লোকো’’তি ইমিনা তুল্যাধিকৰণং. অথ ৱা ইস্সৰিযাধিপচ্চেন তংতংসত্তলোকস্স পালনতো ৰক্খণতো খত্তিযচতুমহাৰাজসক্কসুযামসন্তুসিতসুনিম্মিতপৰনিম্মিতৱসৱত্তিমহাব্ৰহ্মাদযো লোকপালা. তেহি সহ তংতংসত্তনিকাযো সলোকপালো লোকোতি ৱুত্তো. অথ ৱা ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, সুক্কা ধম্মা লোকং পালেন্তী’’তি (অ. নি. ২.৯; ইতিৱু. ৪২) ৱচনতো হিৰোত্তপ্পধম্মা লোকপালা. তেহি সমন্নাগতো লোকো সলোকপালো. হিৰোত্তপ্পসম্পন্না হি পাপগৰহিনো সপ্পুৰিসা ধম্মচ্ছন্দৱন্ততায ভগৱতি পূজানমক্কাৰপৰা হোন্তীতি.

সদাতি সব্বকালং ৰত্তিঞ্চেৱ দিৱা চ, সদাতি ৱা ভগৱতো ধৰমানকালে ততো পৰঞ্চ. অথ ৱা সদাতি অভিনীহাৰতো পট্ঠায যাৱ সাসনন্তৰধানা, ততো পৰম্পি ৱা. মহাভিনীহাৰতো পট্ঠায হি মহাবোধিসত্তা বোধিযা নিযততায বুদ্ধঙ্কুৰভূতা সদেৱকস্স লোকস্স পূজনীযা চেৱ ৱন্দনীযা চ হোন্তি. যথাহ ভগৱা সুমেধভূতো –

‘‘দীপঙ্কৰো লোকৱিদূ, আহুতীনং পটিগ্গহো;

মম কম্মং পকিত্তেত্ৱা, দক্খিণং পাদমুদ্ধৰি.

‘‘যে তত্থাসুং জিনপুত্তা, পদক্খিণমকংসু মং;

দেৱা মনুস্সা অসুৰা চ, অভিৱাদেত্ৱান পক্কমু’’ন্তি. (বু. ৱং. ২.৭৫-৭৬);

নমস্সতি চাতি কেচি কেসঞ্চি পূজাসক্কাৰাদীনি কৰোন্তাপি তেসং অপাকটগুণতায নমক্কাৰং ন কৰোন্তি, ন এৱং ভগৱতো, যথাভূতঅব্ভুগ্গতকিত্তিসদ্দতায পন ভগৱন্তং সদেৱকো লোকো পূজযতি চেৱ নমস্সতি চাতি অত্থো. ‘‘সদা নৰমনুস্সো’’তি কেচি পঠন্তি, তং ন সুন্দৰং. তস্সাতি যং সদেৱকো লোকো পূজযতি চেৱ নমস্সতি চ, তস্স. এতন্তি ইদানি ৱত্তব্বং বুদ্ধিযং ৱিপৰিৱত্তমানং সামঞ্ঞেন দস্সেতি. সাসনৱৰন্তি তং সৰূপতো দস্সেতি. তত্থ দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি যথাৰহং সত্তে সাসতি ৱিনেতি এতেনাতি সাসনং, তদেৱ একন্তনিয্যানট্ঠেন অনঞ্ঞসাধাৰণগুণতায চ উত্তমট্ঠেন তংতংঅভিপত্থিতসমিদ্ধিহেতুতায পণ্ডিতেহি ৱৰিতব্বতো ৱা ৱৰং, সাসনমেৱ ৱৰন্তি সাসনৱৰং. ৱিদূহীতি যথাসভাৱতো কম্মকম্মফলানি কুসলাদিভেদে চ ধম্মে ৱিদন্তীতি ৱিদূ, পণ্ডিতমনুস্সা, তেহি. ঞাতব্বং, ঞাণমৰহতীতি ৱা ঞেয্যং. নৰৱৰস্সাতি পুৰিসৱৰস্স, অগ্গপুগ্গলস্সাতি অত্থো.

ইদং ৱুত্তং হোতি – যো অনঞ্ঞসাধাৰণমহাকৰুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিগুণৱিসেসযোগেন সদেৱকেন লোকেন পূজনীযো নমস্সনীযো চ ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো, তস্স লোকে উত্তমপুগ্গলস্স এতং ইদানি অম্হেহি ৱিভজিতব্বহাৰনযপট্ঠানৱিচাৰণৱিসযভূতং সাসনং আদিকল্যাণতাদিগুণসম্পত্তিযা ৱৰং অগ্গং উত্তমং নিপুণঞাণগোচৰতায পণ্ডিতৱেদনীযমেৱাতি. ভগৱতো হি ৱচনং একগাথামত্তম্পি সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদখন্ধাযতনধাতিন্দ্ৰিযসতিপট্ঠানাদিসভাৱধম্মনিদ্ধাৰণক্খমতায সোড়সহাৰপঞ্চনযসোড়সঅট্ঠৱীসতিৱিধপট্ঠানৱিচাৰযোগ্যভাৱেন চ পৰমগম্ভীৰং অত্থতো অগাধপাৰং সণ্হসুখুমঞাণৱিসযমেৱাতি. তেনেৱাহ – ‘‘পঞ্ঞৱন্তস্সাযং ধম্মো, নাযং ধম্মো দুপ্পঞ্ঞস্সা’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৮; অ. নি. ৮.৩০). অথ ৱা ভগৱতো সাসনং পৰিঞ্ঞাক্কমেন লক্খণাৱবোধপ্পটিপত্তিযা সুঞ্ঞতমুখাদীহি ওগাহিতব্বত্তা অৱিঞ্ঞূনং সুপিনন্তেনপি ন ৱিসযো হোতীতি আহ – ‘‘ৱিদূহি ঞেয্য’’ন্তি. তথা চ ৱুত্তং – ‘‘এতু ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো’’তিআদি.

অপৰে পন ‘‘তং তস্স সাসনৱৰ’’ন্তি পঠন্তি, তেসং মতেন যং-সদ্দো সাসন-সদ্দেন সমানাধিকৰণোতি দট্ঠব্বো. ইদং ৱুত্তং হোতি যং সাসনৱৰং সলোকপালো লোকো পূজযতি নমস্সতি চ, তং সাসনৱৰং ৱিদূহি ঞাতব্বন্তি. ইমস্মিঞ্চ নযে লোকপাল-সদ্দেন ভগৱাপি ৱুচ্চতি. ভগৱা হি লোকগ্গতাযকত্তা নিপ্পৰিযাযেন লোকপালো, তস্মা ‘‘তস্সা’’তি লোকপালস্স সত্থুনোতি অত্থো. সলোকপালোতি চেত্থ লোকপাল-সদ্দো গুণীভূতোপি সত্থুৱিসযত্তা সাসন-সদ্দাপেক্খতায সামিভাৱেন সম্বন্ধীৱিসেসভূতো পধানভূতো ৱিয পটিনিদ্দেসং অৰহতীতি.

কথং পন সযং ধম্মস্সামী ভগৱা ধম্মং পূজযতীতি? নাযং ৱিৰোধো. ধম্মগৰুনো হি বুদ্ধা ভগৱন্তো, তে সব্বকালং ধম্মং অপচাযমানাৱ ৱিহৰন্তীতি. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘যংনূনাহং য্ৱাযং ধম্মো মযা অভিসম্বুদ্ধো, তমেৱ ধম্মং সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰেয্য’’ন্তি (সং. নি. ১.১৭৩; অ. নি. ৪.২১).

অপি চ ভগৱতো ধম্মপূজনা সত্তসত্তাহপ্পটিপত্তিআদীহি দীপেতব্বা. ধম্মস্সামীতি চ ধম্মেন সদেৱকস্স লোকস্স সামীতি অত্থো, ন ধম্মস্স সামীতি. এৱম্পি নমস্সতীতি ৱচনং ন যুজ্জতি. ন হি ভগৱা কঞ্চি নমস্সতীতি, এসোপি নিদ্দোসো. ন হি নমস্সতীতি পদস্স নমক্কাৰং কৰোতীতি অযমেৱ অত্থো, অথ খো গৰুকৰণেন তন্নিন্নো তপ্পোণো তপ্পব্ভাৰোতি অযম্পি অত্থো লব্ভতি. ভগৱা চ ধম্মগৰুতায সব্বকালং ধম্মনিন্নপোণপব্ভাৰভাৱেন ৱিহৰতীতি. অযঞ্চ অত্থো ‘‘যেন সুদং স্ৱাহং নিচ্চকপ্পং ৱিহৰামী’’তি (ম. নি. ১.৩৮৭) এৱমাদীহি সুত্তপদেহি দীপেতব্বো. ‘‘ৱিদূহি নেয্য’’ন্তিপি পাঠো, তস্স পণ্ডিতেহি সপৰসন্তানেসু নেতব্বং পাপেতব্বন্তি অত্থো. তত্থ অত্তসন্তানে পাপনং বুজ্ঝনং, পৰসন্তানে বোধনন্তি দট্ঠব্বং.

এৱং ভগৱতো সদেৱকস্স লোকস্স পূজনীযৱন্দনীযভাৱো অগ্গপুগ্গলভাৱো চ ৱুচ্চমানো গুণৱিসিট্ঠতং দীপেতি, সা চ গুণৱিসিট্ঠতা মহাবোধিযা ৱেদিতব্বা. আসৱক্খযঞাণপদট্ঠানঞ্হি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানঞ্চ আসৱক্খযঞাণং ‘‘মহাবোধী’’তি ৱুচ্চতি. সা অৱিপৰীতধম্মদেসনতো তথাগতে সুপ্পতিট্ঠিতাতি ৱিঞ্ঞাযতি. ন হি সৱাসননিৰৱসেসকিলেসপ্পহানং অনাৱৰণঞাণঞ্চ ৱিনা তাদিসী ধম্মদেসনা সম্ভৱতি. ইচ্চস্স চতুৱেসাৰজ্জযোগো. তেন দসবলছঅসাধাৰণঞাণঅট্ঠাৰসাৱেণিকবুদ্ধধম্মাদিসকলসব্বঞ্ঞুগুণপাৰিপূৰী পকাসিতা হোতি. এতাদিসী চ গুণৱিভূতি মহাকৰুণাপুব্বঙ্গমং অভিনীহাৰসম্পত্তিং পুৰস্সৰং কত্ৱা সম্পাদিতং সমত্তিংসপাৰমিসঙ্খাতং পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰমন্তৰেন ন উপলব্ভতীতি হেতুসম্পদাপি অত্থতো ৱিভাৱিতা হোতীতি এৱং ভগৱতো তীসুপি অৱত্থাসু সব্বসত্তানং একন্তহিতপ্পটিলাভহেতুভূতা আদিমজ্ঝপৰিযোসানকল্যাণা নিৰৱসেসা বুদ্ধগুণা ইমায গাথায পকাসিতাতি ৱেদিতব্বং.

দুতিযনযে পন যস্মা সিক্খত্তযসঙ্গহং সফলং অৰিযমগ্গসাসনং তস্স আৰম্মণভূতঞ্চ অমতধাতুং তদধিগমূপাযঞ্চ পুব্বভাগপটিপত্তিসাসনং তদত্থপৰিদীপনঞ্চ পৰিযত্তিসাসনং যথাৰহং সচ্চাভিসমযৱসেন অভিসমেন্তো স্ৱাক্খাততাদিগুণৱিসেসযুত্ততং মনসিকৰোন্তো সক্কচ্চং সৱনধাৰণপৰিপুচ্ছাদীহি পৰিচযং কৰোন্তো চ সদেৱকো লোকো পূজযতি নাম. লোকনাথো চ সম্মাসম্বোধিপ্পত্তিযা ৱেনেয্যানং সক্কচ্চং ধম্মদেসনেন ‘‘অৰিযং ৱো, ভিক্খৱে, সম্মাসমাধিং দেসেস্সামি’’ (ম. নি. ৩.১৩৬; সং. নি. ৫.২৮; পেটকো. ২৪), ‘‘মগ্গানট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো’’ (ধ. প. ২৭৩; কথা. ৮৭২; নেত্তি. ১২৫; পেটকো. ৩০), ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা ৱা অসঙ্খতা ৱা, ৱিৰাগো তেসং অগ্গমক্খাযতি’’ (ইতিৱু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪), ‘‘খযং ৱিৰাগং অমতং পণীতং’’ (খু. পা. ৬.৪; সু. নি. ২২৭), ‘‘একাযনো অযং, ভিক্খৱে, মগ্গো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা’’ (দী. নি. ২.৩৭৩; ম. নি. ১.১০৬; সং. নি. ৫.৩৬৭), ‘‘ধম্মং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি আদিকল্যাণ’’ন্তিআদীহি (ম. নি. ৩.৪২০; নেত্তি. ৫) ৱচনেহি থোমনেন চ পূজযতি নাম. তস্মা সাসনৱৰস্স পূজনীযভাৱো ইধ ৱুচ্চমানো অনৱসেসতো ধম্মগুণে দীপেতীতি যে অৰিযভাৱাদযো নিয্যানাদযো খযৱিৰাগাদযো মদনিম্মদনাদযো অসঙ্খতাদযো স্ৱাক্খাততাদযো আদিকল্যাণতাদযো চ অনেকেহি সুত্তপদেহি পৱেদিতা অনেকে ধম্মগুণা, তে নিৰৱসেসতো ইমায গাথায পকাসিতাতি ৱেদিতব্বা.

যস্মা পন অৰিযসচ্চপ্পটিৱেধেন সমুগ্ঘাটিতসম্মোহাযেৱ পৰমত্থতো পণ্ডিতা বাল্যাদিসমতিক্কমনতো, তস্মা ভাৱিতলোকুত্তৰমগ্গা সচ্ছিকতসামঞ্ঞফলা চ অৰিযপুগ্গলা ৱিসেসতো ৱিদূতি ৱুচ্চন্তি. তে হি যথাৱুত্তসাসনৱৰং অৱিপৰীততো ঞাতুং নেতুঞ্চ সপৰসন্তানে সক্কুণন্তীতি অট্ঠঅৰিযপুগ্গলসমূহস্স পৰমত্থসঙ্ঘস্সাপি ইধ গহিতত্তা যে সুপ্পটিপন্নতাদযো অনেকেহি সুত্তপদেহি সংৱণ্ণিতা অৰিযসঙ্ঘগুণা, তেপি নিৰৱসেসতো ইধ পকাসিতাতি ৱেদিতব্বা.

এৱং পঠমগাথায সাতিসযং ৰতনত্তযগুণপৰিদীপনং কত্ৱা ইদানি –

‘‘সব্বপাপস্স অকৰণং, কুসলস্স উপসম্পদা;

সচিত্তপৰিযোদপনং, এতং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি. (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৩; নেত্তি. ৩০, ৫০, ১১৬, ১২৪) –

ৱচনতো সঙ্খেপতো সিক্খত্তযসঙ্গহং সাসনং, তং পন সিক্খত্তযং ঞাণৱিসেসৱিসযভাৱভেদতো অৱত্থাভেদতো চ তিৱিধং হোতি. কথং? সুতমযঞাণগোচৰো চ যো ‘‘পৰিযত্তিসদ্ধম্মো’’তি ৱুচ্চতি. চিন্তামযঞাণগোচৰো চ যো আকাৰপৰিৱিতক্কদিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তীহি গহেতব্বাকাৰো ৱিমুত্তাযতনৱিসেসো ‘‘পটিপত্তিসদ্ধম্মো’’তি ৱুচ্চতি. ৱিপস্সনাঞাণাদিসহগতো ভাৱনামযঞাণগোচৰো চ যো ‘‘পটিৱেধসদ্ধম্মো’’তি ৱুচ্চতি. এৱং তিৱিধম্পি সাসনং সাসনৱৰন্তি পদেন সঙ্গণ্হিত্ৱা তত্থ যং পঠমং, তং ইতৰেসং অধিগমূপাযোতি সব্বসাসনমূলভূতং অত্তনো পকৰণস্স চ ৱিসযভূতং পৰিযত্তিসাসনমেৱ তাৱ সঙ্খেপতো ৱিভজন্তো ‘‘দ্ৱাদস পদানী’’তি গাথমাহ.

তত্থ দ্ৱাদসাতি গণনপৰিচ্ছেদো. পদানীতি পৰিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. তেসু ব্যঞ্জনপদানি পজ্জতি অত্থো এতেহীতি পদানি. অত্থপদানি পন পজ্জন্তি ঞাযন্তীতি পদানি. উভযম্পি ৱা উভযথা যোজেতব্বং ব্যঞ্জনপদানম্পি অৱিপৰীতং পটিপজ্জিতব্বত্তা, অত্থপদানং উত্তৰিৱিসেসাধিগমস্স কাৰণভাৱতো, তানি পদানি পৰতো পাড়িযঞ্ঞেৱ আৱি ভৱিস্সন্তীতি তত্থেৱ ৱণ্ণযিস্সাম. অত্থসূচনাদিঅত্থতো সুত্তং. ৱুত্তঞ্হেতং সঙ্গহেসু –

‘‘অত্থানং সূচনতো, সুৱুত্ততো সৱনতোথ সূদনতো;

সুত্তাণা সুত্তসভাগতো চ, ‘সুত্ত’ন্তি অক্খাত’’ন্তি. (পাৰা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা);

তদেতং তত্থ সুত্তপিটকৱসেন আগতং, ইধ পন পিটকত্তযৱসেন যোজেতব্বং. ‘‘দ্ৱাদস পদানি সুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং, যং পৰিযত্তিসাসনন্তি অত্থো. তং সব্বন্তি তং ‘‘সুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং সকলং বুদ্ধৱচনং. ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থো চাতি ব্যঞ্জনঞ্চেৱ তদত্থো চ. যতো ‘‘দ্ৱাদস পদানি সুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. ইদং ৱুত্তং হোতি – অত্থসূচনাদিতো সুত্তং পৰিযত্তিধম্মো, তঞ্চ সব্বং অত্থতো দ্ৱাদস পদানি ছ ব্যঞ্জনপদানি চেৱ ছ অত্থপদানি চাতি. অথ ৱা যদেতং ‘‘সাসনৱৰ’’ন্তি ৱুত্তং, তং সব্বং সুত্তং, পৰিযত্তিসাসনস্স অধিপ্পেতত্তা. অত্থতো পন দ্ৱাদস পদানি, ব্যঞ্জনত্থপদসমুদাযভাৱতো. যথাহ – ‘‘ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থো চা’’তি. তং ৱিঞ্ঞেয্যং উভযন্তি যস্মিং ব্যঞ্জনে অত্থে চ ৱচনৱচনীযভাৱেন সম্বন্ধে সুত্তৱোহাৰো, তদুভযং সৰূপতো ৱিঞ্ঞাতব্বং তত্থ কতমং ব্যঞ্জনং কতমো অত্থোতি? তেনেৱাহ – ‘‘কো অত্থো ব্যঞ্জনং কতম’’ন্তি.

এৱং ‘‘সাসনৱৰ’’ন্তি ৱুত্তস্স সুত্তস্স পৰিযত্তিভাৱং তস্স চ অত্থব্যঞ্জনপদভাৱেন ৱেদিতব্বতং দস্সেত্ৱা ইদানি তস্স পৱিচযুপাযং নেত্তিপ্পকৰণং পদত্থৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘সোড়সহাৰা’’তি গাথমাহ.

তত্থ সোড়স হাৰা এতিস্সাতি সোড়সহাৰা. পঞ্চনযা অট্ঠাৰসমূলপদাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. অথ ৱা সোড়স হাৰা সোড়সহাৰা. এৱং ইতৰত্থাপি. হাৰনযমূলপদানি এৱ হি সঙ্খেপতো ৱিত্থাৰতো চ ভাসিতানি নেত্তীতি. সাসনস্স পৰিযেট্ঠীতি সাসনস্স অত্থপৰিযেসনা, পৰিযত্তিসাসনস্স অত্থসংৱণ্ণনাতি অত্থো, সকলস্সেৱ ৱা সাসনস্স অত্থৱিচাৰণাতি অত্থো. পটিপত্তিপটিৱেধেপি হি নেত্তিনযানুসাৰেন অধিগচ্ছন্তীতি. মহকচ্চানেনাতি কচ্চোতি পুৰাতনো ইসি, তস্স ৱংসালঙ্কাৰভূতোযং মহাথেৰো ‘‘কচ্চানো’’তি ৱুচ্চতি. মহকচ্চানোতি পন পূজাৱচনং, যথা মহামোগ্গল্লানোতি, ‘‘কচ্চাযনগোত্তনিদ্দিট্ঠা’’তিপি পাঠো. অযঞ্চ গাথা নেত্তিং সঙ্গাযন্তেহি পকৰণত্থসঙ্গণ্হনৱসেন ঠপিতাতি দট্ঠব্বা. যথা চাযং, এৱং হাৰৱিভঙ্গৱাৰে তংতংহাৰনিদ্দেসনিগমনে ‘‘তেনাহ আযস্মা’’তিআদিৱচনং, হাৰাদিসমুদাযভূতাযং নেত্তিযং ব্যঞ্জনত্থসমুদাযে চ সুত্তে কিং কেন ৱিচিযতীতি ৱিচাৰণাযং আহ – ‘‘হাৰা ব্যঞ্জনৱিচযো’’তিআদি.

তত্থ সোড়সপি হাৰা মূলপদনিদ্ধাৰণমন্তৰেন ব্যঞ্জনমুখেনেৱ সুত্তস্স সংৱণ্ণনা হোন্তি, ন নযা ৱিয মূলপদসঙ্খাতসভাৱধম্মনিদ্ধাৰণমুখেনাতি তে ‘‘ব্যঞ্জনৱিচযো সুত্তস্সা’’তি ৱুত্তা. অত্থনযা পন যথাৱুত্তঅত্থমুখেনেৱ সুত্তস্স অত্থসম্পটিপত্তিযা হোন্তীতি আহ – ‘‘নযা তযো চ সুত্তত্থো’’তি. অযঞ্চ ৱিচাৰণা পৰতোপি আগমিস্সতি. কেচি ‘‘নযো চা’’তি পঠন্তি, তং ন সুন্দৰং. উভযং পৰিগ্গহীতন্তি হাৰা নযা চাতি এতং উভযং সুত্তস্স অত্থনিদ্ধাৰণৱসেন পৰিসমন্ততো গহিতং সব্বথা সুত্তে যোজিতং. ৱুচ্চতি সুত্তং ৱদতি সংৱণ্ণেতি. কথং? যথাসুত্তং সুত্তানুৰূপং, যং সুত্তং যথা সংৱণ্ণেতব্বং, তথা সংৱণ্ণেতীতি অত্থো. যং যং সুত্তন্তি ৱা যথাসুত্তং, সব্বং সুত্তন্তি অত্থো. নেত্তিনযেন হি সংৱণ্ণেতুং অসক্কুণেয্যং নাম সুত্তং নত্থীতি.

ইদানি যং ৱুত্তং – ‘‘সাসনৱৰং ৱিদূহি ঞেয্য’’ন্তি, তত্থ নেত্তিসংৱণ্ণনায ৱিসযভূতং পৰিযত্তিধম্মমেৱ পকাৰন্তৰেন নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যা চেৱা’’তিআদি ৱুত্তং.

তত্থ অত্থেসু কতপৰিচ্ছেদো ব্যঞ্জনপ্পবন্ধো দেসনা, যো পাঠোতি ৱুচ্চতি. তদত্থো দেসিতং তায দেসনায পবোধিতত্তা. তদুভযঞ্চ ৱিমুত্তাযতনসীসেন পৰিচযং কৰোন্তানং অনুপাদাপৰিনিব্বানপৰিযোসানানং সম্পত্তীনং হেতুভাৱতো একন্তেন ৱিঞ্ঞেয্যং, তদুভযৱিনিমুত্তস্স ৱা ঞেয্যস্স অভাৱতো তদেৱ দ্ৱযং ৱিঞ্ঞেয্যন্তি ইমমত্থং দস্সেতি যা চেৱ…পে… ৱিঞ্ঞেয্যন্তি. তত্ৰাতি তস্মিং ৱিজাননে সাধেতব্বে, নিপ্ফাদেতব্বে চেতং ভুম্মং. অযমানুপুব্বীতি অযং ৱক্খমানা অনুপুব্বি হাৰনযানং অনুক্কমো, অনুক্কমেন ৱক্খমানা হাৰনযাতি অত্থো. নৱৱিধসুত্তন্তপৰিযেট্ঠীতি সুত্তাদিৱসেন নৱঙ্গস্স সাসনস্স পৰিযেসনা, অত্থৱিচাৰণাতি অত্থো. সামিঅত্থে ৱা এতং পচ্চত্তং নৱৱিধসুত্তন্তপৰিযেট্ঠিযা অনুপুব্বীতি. অথ ৱা অনুপুব্বীতি কৰণত্থে পচ্চত্তং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথাৱুত্তৱিজাননে সাধেতব্বে ৱক্খমানায হাৰনযানুপুব্বিযা অযং নৱৱিধসুত্তন্তস্স অত্থপৰিযেসনাতি.

এত্থাহ – কথং পনেত্থ গেয্যঙ্গাদীনং সুত্তভাৱো, সুত্তভাৱে চ তেসং কথং সাসনস্স নৱঙ্গভাৱো. যঞ্চ সঙ্গহেসু ৱুচ্চতি ‘‘সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৱেয্যাকৰণ’’ন্তি, তথা চ সতি সুত্তঙ্গমেৱ ন সিযা. অথাপি ৱিসুং সুত্তঙ্গং সিযা, মঙ্গলসুত্তাদীনং (খু. পা. ৫.১ আদযো; সু. নি. ২৬১ আদযো) সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা, গাথাভাৱতো ধম্মপদাদীনং ৱিয, গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৱা সিযা, সগাথকত্তা সগাথাৱগ্গস্স ৱিয, তথা উভতোৱিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানন্তি. ৱুচ্চতে –

সুত্তন্তি সামঞ্ঞৱিধি, ৱিসেসৱিধযো পৰে;

সনিমিত্তা নিৰুড়্হত্তা, সহতাঞ্ঞেন নাঞ্ঞতো.

সব্বস্সাপি হি বুদ্ধৱচনস্স সুত্তন্তি অযং সামঞ্ঞৱিধি. তথা হি ‘‘এত্তকং তস্স ভগৱতো সুত্তাগতং সুত্তপৰিযাপন্নং (পাচি. ১২৪২), সাৱত্থিযা সুত্তৱিভঙ্গে, সকৱাদে পঞ্চ সুত্তসতানী’’তিআদিৱচনতো ৱিনযাভিধম্মপৰিযত্তিৱিসেসেপি সুত্তৱোহাৰো দিস্সতি. তদেকদেসেসু পন গেয্যাদযো ৱিসেসৱিধযো তেন তেন নিমিত্তেন পতিট্ঠিতা. তথা হি গেয্যস্স সগাথকত্তং তব্ভাৱনিমিত্তং. লোকেপি হি সসিলোকং সগাথকং চুণ্ণিযগন্থং গেয্য’’ন্তি ৱদন্তি. গাথাৱিৰহে পন সতি পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জনভাৱো ৱেয্যাকৰণস্স. পুচ্ছাৱিস্সজ্জনঞ্হি ‘‘ব্যাকৰণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. ব্যাকৰণমেৱ ৱেয্যাকৰণন্তি. এৱং সন্তে সগাথকাদীনম্পি পঞ্হাৱিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তানং ৱেয্যাকৰণভাৱো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, গেয্যাদিসঞ্ঞানং অনোকাসভাৱতো ‘‘গাথাৱিৰহে সতী’’তি ৱিসেসিতত্তা চ. তথা হি ধম্মপদাদীসু কেৱলং গাথাবন্ধেসু সগাথকত্তেপি সোমনস্সঞাণমযিকগাথাযুত্তেসু ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিৱচনসম্বন্ধেসু অব্ভুতধম্মপটিসংযুত্তেসু চ সুত্তৱিসেসেসু যথাক্কমং গাথাউদানইতিৱুত্তকঅব্ভুতধম্মসঞ্ঞা পতিট্ঠিতা, তথা সতিপি গাথাবন্ধভাৱে ভগৱতো অতীতাসু জাতীসু চৰিযানুভাৱপ্পকাসকেসু জাতকসঞ্ঞা. সতিপি পঞ্হাৱিস্সজ্জনভাৱে সগাথকত্তে চ কেসুচি সুত্তন্তেসু ৱেদস্স লভাপনতো ৱেদল্লসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি এৱং তেন তেন সগাথকত্তাদিনা নিমিত্তেন তেসু তেসু সুত্তৱিসেসেসু গেয্যঙ্গাদিসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি ৱিসেসৱিধযো সুত্তঙ্গতো পৰে গেয্যাদযো.

যং পনেত্থ গেয্যঙ্গাদিনিমিত্তৰহিতং সুত্তং, তং সুত্তঙ্গং ৱিসেসসঞ্ঞাপৰিহাৰেন সামঞ্ঞসঞ্ঞায পৱত্তনতোতি. ননু চ সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৱেয্যাকৰণন্তি সুত্তঙ্গং ন সম্ভৱতীতি চোদনা তদৱত্থা এৱাতি? ন তদৱত্থা, সোধিতত্তা. সোধিতঞ্হি পুব্বে গাথাৱিৰহে সতি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনভাৱো ৱেয্যাকৰণস্স তব্ভাৱনিমিত্তন্তি. যঞ্চ ৱুত্তং – ‘‘গাথাভাৱতো মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা’’তি, তম্পি ন, নিৰুড়্হত্তা. নিৰুড়্হো হি মঙ্গলসুত্তাদীসু সুত্তভাৱো, ন হি তানি ধম্মপদবুদ্ধৱংসাদযো ৱিয গাথাভাৱেন পঞ্ঞাতানি, কিন্তু সুত্তভাৱেনেৱ. তেনেৱ হি অট্ঠকথাযং ‘‘সুত্তনামক’’ন্তি নামগ্গহণং কতং.

যং পন ৱুত্তং ‘‘সগাথকত্তা গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৱা সিযা’’তি, তদপি নত্থি, যস্মা সহতাঞ্ঞেন. সহ গাথাহীতি হি সগাথকং. সহভাৱো চ নাম অত্থতো অঞ্ঞেন হোতি, ন চ মঙ্গলসুত্তাদীসু গাথাৱিনিমুত্তো কোচি সুত্তপ্পদেসো অত্থি. যো সহ গাথাহীতি ৱুচ্চেয্য, ন চ সমুদাযো নাম কোচি অত্থি. যদপি ৱুত্তং – ‘‘উভতোৱিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানং গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি ন অঞ্ঞতো. অঞ্ঞা এৱ হি তা গাথা, জাতকাদিপৰিযাপন্নত্তা. অতো ন তাহি উভতোৱিভঙ্গাদীনং গেয্যঙ্গভাৱোতি এৱং সুত্তাদীনং অঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কৰাভাৱো ৱেদিতব্বো. যস্মা পন সব্বম্পি বুদ্ধৱচনং যথাৱুত্তনযেন অত্থানং সূচনাদিঅত্থেন সুত্তন্ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘নৱৱিধসুত্তন্তপৰিযেট্ঠী’’তি.

সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

১. এৱং সঙ্গহৱাৰেন সঙ্খেপতো দস্সিতে হাৰাদযো ইদানি ৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমে সোড়স হাৰা’’তিআদিদেসনা আৰদ্ধা. তত্থ তত্থাতি যং ৱুত্তং – ‘‘সোড়সহাৰা নেত্তী’’তি, তস্মিং ৱচনে, তিস্সং ৱা গাথাযং, যানি হাৰনযমূলপদানি উদ্ধটানি, তেসূতি অত্থো. কতমেতি পুচ্ছাৱচনং. পুচ্ছা চ নামেসা পঞ্চৱিধা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি. তাসু অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. সোড়সাতি গণনৱসেন পৰিচ্ছেদো. তেন নেসং ন ততো উদ্ধং অধো চাতি এতপৰমতং দস্সেতি. সা চেতপৰমতা পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. হাৰাতি গণনৱসেন পৰিচ্ছিন্নানং সামঞ্ঞতো দস্সনং. দেসনা ৱিচযোতিআদি সৰূপদস্সনং.

তত্থ কেনট্ঠেন হাৰা? হৰীযন্তি এতেহি, এত্থ ৱা সুত্তগেয্যাদিৱিসযা অঞ্ঞাণসংসযৱিপল্লাসাতি হাৰা, হৰন্তি ৱা সযং তানি, হৰণমত্তমেৱ ৱাতি হাৰা ফলূপচাৰেন. অথ ৱা হৰীযন্তি ৱোহৰীযন্তি ধম্মসংৱণ্ণকধম্মপটিগ্গাহকেহি ধম্মস্স দানগ্গহণৱসেনাতি হাৰা. অথ ৱা হাৰা ৱিযাতি হাৰা. যথা হি অনেকৰতনাৱলিসমূহো হাৰসঙ্খাতো অত্তনো অৱযৱভূতৰতনসম্ফস্সেহি সমুপ্পজ্জনীযমানহিলাদসুখো হুত্ৱা তদুপভোগীজনসৰীৰসন্তাপং নিদাঘপৰিড়াহুপজনিতং ৱূপসমেতি, এৱমেতেপি নানাৱিধপৰমত্থৰতনপ্পবন্ধা সংৱণ্ণনাৱিসেসা অত্তনো অৱযৱভূতপৰমত্থৰতনাধিগমেন সমুপ্পাদিযমাননিব্বুতিসুখা ধম্মপটিগ্গাহকজনহদযপৰিতাপং কামৰাগাদিকিলেসহেতুকং ৱূপসমেন্তীতি. অথ ৱা হাৰযন্তি অঞ্ঞাণাদীনং হাৰং অপগমং কৰোন্তি আচিক্খন্তীতি ৱা হাৰা. অথ ৱা সোতুজনচিত্তস্স হৰণতো ৰমণতো চ হাৰা নিৰুত্তিনযেন, যথা – ‘‘ভৱেসু ৱন্তগমনো ভগৱা’’তি (ৱিসুদ্ধি. ১.১৪৪; পাৰা. অট্ঠ. ১.১ ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা). অযং তাৱ হাৰানং সাধাৰণতো অত্থো.

অসাধাৰণতো পন দেসীযতি সংৱণ্ণীযতি এতায সুত্তত্থোতি দেসনা, দেসনাসহচৰণতো ৱা দেসনা. ননু চ অঞ্ঞেপি হাৰা দেসনাসঙ্খাতস্স সুত্তস্স অত্থসংৱণ্ণনতো দেসনাসহচাৰিনোৱাতি? সচ্চমেতং, অযং পন হাৰো যেভুয্যেন যথাৰুতৱসেনেৱ ৱিঞ্ঞাযমানো দেসনায সহ চৰতীতি ৱত্তব্বতং অৰহতি, ন তথা পৰে. ন হি অস্সাদাদীনৱনিস্সৰণাদিসন্দস্সনৰহিতা সুত্তদেসনা অত্থি. অস্সাদাদিসন্দস্সনৱিভাৱনলক্খণো চাযং হাৰোতি.

ৱিচিযন্তি এতেন, এত্থ ৱা পদপঞ্হাদযো, ৱিচিতি এৱ ৱা তেসন্তি ৱিচযো. পাড়িযং পন ৱিচিনতীতি ৱিচযোতি অযমত্থো দস্সিতো.

যুত্তীতি উপপত্তিসাধনযুত্তি, ইধ পন যুত্তিৱিচাৰণা যুত্তি উত্তৰপদলোপেন ‘‘ৰূপভৱো ৰূপ’’ন্তি যথা, যুত্তিসহচৰণতো ৱা. ইধাপি দেসনাহাৰে ৱুত্তনযেন অত্থো ৱিত্থাৰেতব্বো.

পদট্ঠানন্তি আসন্নকাৰণং, ইধাপি পদট্ঠানৱিচাৰণাতিআদি ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

লক্খীযন্তি এতেন, এত্থ ৱা একলক্খণা ধম্মা অৱুত্তাপি একৱচনেনাতি লক্খণং.

ৱিযূহীযন্তি ৱিভাগেন পিণ্ডীযন্তি এতেন, এত্থ ৱাতি ব্যূহো. নিব্বচনাদীনং সুত্তে দস্সিযমানানং চতুন্নং ব্যূহোতি চতুব্যূহো, চতুন্নং ৱা ব্যূহো এত্থাতি চতুব্যূহো.

আৱট্টীযন্তি এতেন, এত্থ ৱা সভাগা ৱিসভাগা চ ধম্মা, তেসং ৱা আৱট্টনন্তি আৱট্টো.

ৱিভজীযন্তি এতেন, এত্থ ৱা সাধাৰণাসাধাৰণানং সংকিলেসৱোদানধম্মানং ভূমিযোতি ৱিভত্তি, ৱিভজনং ৱা এতেসং ভূমিযাতি ৱিভত্তি.

পটিপক্খৱসেন পৰিৱত্তীযন্তি ইমিনা, এত্থ ৱা সুত্তে ৱুত্তধম্মা, পৰিৱত্তনং ৱা তেসন্তি পৰিৱত্তনো.

ৱিৱিধং ৱচনং একস্সেৱত্থস্স ৱাচকমেত্থাতি ৱিৱচনং, ৱিৱচনমেৱ ৱেৱচনং, ৱিৱিধং ৱুচ্চতি এতেন অত্থোতি ৱা ৱিৱচনং. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

পকাৰেহি পভেদতো ৱা ঞাপীযন্তি ইমিনা, এত্থ ৱা অত্থাতি পঞ্ঞত্তি.

ওতাৰীযন্তি অনুপ্পৱেসীযন্তি এতেন, এত্থ ৱা সুত্তাগতা ধম্মা পটিচ্চসমুপ্পাদাদীসূতি ওতৰণো.

সোধীযন্তি সমাধীযন্তি এতেন, এত্থ ৱা সুত্তে পদপদত্থপঞ্হাৰম্ভাতি সোধনো.

অধিট্ঠীযন্তি অনুপৱত্তীযন্তি এতেন, এত্থ ৱা সামঞ্ঞৱিসেসভূতা ধম্মা ৱিনা ৱিকপ্পেনাতি অধিট্ঠানো.

পৰিকৰোতি অভিসঙ্খৰোতি ফলন্তি পৰিক্খাৰো, হেতু পচ্চযো চ, পৰিক্খাৰং আচিক্খতীতি পৰিক্খাৰো, হাৰো, পৰিক্খাৰৱিসযত্তা পৰিক্খাৰসহচৰণতো ৱা পৰিক্খাৰো.

সমাৰোপীযন্তি এতেন, এত্থ ৱা পদট্ঠানাদিমুখেন ধম্মাতি সমাৰোপনো. সব্বত্থ চ ভাৱসাধনৱসেনাপি অত্থো সম্ভৱতীতি তস্সাপি ৱসেন যোজেতব্বং.

তস্সাতি যথাৱুত্তস্স হাৰুদ্দেসস্স. অনুগীতীতি ৱুত্তস্সেৱত্থস্স সুখগ্গহণত্থং অনুপচ্ছা গাযনগাথা, তাসু ওসানগাথায অত্থতো অসংকিণ্ণাতি পদত্থেন সঙ্কৰৰহিতা, তেন যদিপি কেচি হাৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং অৱিসিট্ঠা ৱিয দিস্সন্তি, তথাপি তেসং অত্থতো সঙ্কৰো নত্থীতি দস্সেতি. সো চ নেসং অসঙ্কৰো লক্খণনিদ্দেসে সুপাকটো হোতি. এতেসঞ্চেৱাতি এতেসং সোড়সন্নং হাৰানং. যথা অসঙ্কৰো, তথা চেৱ ভৱতি. কিং ভৱতি? ৱিত্থাৰতযা ৱিত্থাৰেন. নযৱিভত্তি নযেন উপাযেন ঞাযেন ৱিভাগো. এতেন তং এৱ অসঙ্কিণ্ণতং ৱিভাৱেতি. কেচি ‘‘ৱিত্থাৰনযা’’তি পঠন্তি, তং ন সুন্দৰং, অযঞ্চ গাথা কেসুচি পোত্থকেসু নত্থি.

২. এৱং হাৰে উদ্দিসিত্ৱা ইদানি নযে উদ্দিসিতুং ‘‘তত্থ কতমে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ নযন্তি সংকিলেসে ৱোদানানি চ ৱিভাগতো ঞাপেন্তীতি নযা, নীযন্তি ৱা তানি এতেহি, এত্থ ৱাতি নযা, নযনমত্তমেৱ ৱাতি নযা, নীযন্তি ৱা সযং ধম্মকথিকেহি উপনীযন্তি সুত্তস্স অত্থপৱিচযত্থন্তি নযা. অথ ৱা নযা ৱিযাতি নযা. যথা হি একত্তাদযো নযা সম্মা পটিৱিজ্ঝিযমানা পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নধম্মানং যথাক্কমং সম্বন্ধৱিভাগব্যাপাৰৱিৰহানুৰূপফলভাৱদস্সনেন অসঙ্কৰতো সম্মুতিসচ্চপৰমত্থসচ্চানং সভাৱং পৱেদযন্তা পৰমত্থসচ্চপ্পটিৱেধায সংৱত্তন্তি, এৱমেতেপি কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগধম্মৱিভাগদস্সনেন অৱিপৰীতসুত্তত্থাৱবোধায অভিসম্ভুণন্তা ৱেনেয্যানং চতুসচ্চপ্পটিৱেধায সংৱত্তন্তি. অথ ৱা পৰিযত্তিঅত্থস্স নযনতো সংকিলেসতো যমনতো চ নযা নিৰুত্তিনযেন.

নন্দিযাৱট্টোতিআদীসু নন্দিযাৱট্টস্স ৱিয আৱট্টো এতস্সাতি নন্দিযাৱট্টো, যথা হি নন্দিযাৱট্টো অন্তোঠিতেন পধানাৱযৱেন বহিদ্ধা আৱট্টতি, এৱমযম্পি নযোতি অত্থো. অথ ৱা নন্দিযা তণ্হায পমোদস্স ৱা আৱট্টো এত্থাতি নন্দিযাৱট্টো. তীহি অৱযৱেহি লোভাদীহি সংকিলেসপক্খে অলোভাদীহি চ ৱোদানপক্খে পুক্খলো সোভনোতি তিপুক্খলো. অসন্তাসনজৱপৰক্কমাদিৱিসেসযোগেন সীহো ভগৱা, তস্স ৱিক্কীড়িতং দেসনাৱচীকম্মভূতো ৱিহাৰোতি কত্ৱা ৱিপল্লাসতপ্পটিপক্খপৰিদীপনতো সীহস্স ৱিক্কীড়িতং এত্থাতি সীহৱিক্কীড়িতো, নযো. বলৱিসেসযোগদীপনতো ৱা সীহৱিক্কীড়িতসদিসত্তা নযো সীহৱিক্কীড়িতো. বলৱিসেসো চেত্থ সদ্ধাদিবলং, দসবলানি এৱ ৱা. অত্থনযত্তযদিসাভাৱেন কুসলাদিধম্মানং আলোচনং দিসালোচনং. তথা আলোচিতানং তেসং ধম্মানং অত্থনযত্তযযোজনে সমানযনতো অঙ্কুসো ৱিয অঙ্কুসো. গাথাসু লঞ্জেতি পকাসেতি সুত্তত্থন্তি লঞ্জকো, নযো চ সো লঞ্জকো চাতি নযলঞ্জকো. গতাতি ঞাতা, মতাতি অত্থো. সো এৱ ৱা পাঠো. সেসং ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং.

৩. এৱং নযেপি উদ্দিসিত্ৱা ইদানি মূলপদানি উদ্দিসিতুং ‘‘তত্থ কতমানী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ মূলানি চ তানি নযানং পট্ঠানভাগানঞ্চ পতিট্ঠাভাৱতো পদানি চ অধিগমূপাযভাৱতো কোট্ঠাসভাৱতো চাতি মূলপদানি. কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন, কুচ্ছিতানং ৱা পাপধম্মানং সলনতো ৱিদ্ধংসনতো, কুসানং ৱা ৰাগাদীনং লৱনতো, কুসা ৱিয ৱা লৱনতো, কুসেন ৱা ঞাণেন লাতব্বতো পৱত্তেতব্বতো কুসলানি, তপ্পটিপক্খতো অকুসলানীতি পদত্থো ৱেদিতব্বো.

এৱং গণনপৰিচ্ছেদতো জাতিভেদতো চ মূলপদানি দস্সেত্ৱা ইদানি সৰূপতো দস্সেন্তো সংকিলেসপক্খংযেৱ পঠমং উদ্দিসতি ‘‘তণ্হা’’তিআদিনা. তত্থ তসতি পৰিতসতীতি তণ্হা. অৱিন্দিযং ৱিন্দতি, ৱিন্দিযং ন ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা, ৱিজ্জাপটিপক্খাতি ৱা অৱিজ্জা. লুব্ভন্তি তেন, সযং ৱা লুব্ভতি, লুব্ভনমত্তমেৱ ৱা সোতি লোভো. দোসমোহেসুপি এসেৱ নযো. অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি পৱত্তা সঞ্ঞা সুভসঞ্ঞা. সুখসঞ্ঞাদীসুপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. সঙ্গহন্তি গণনং. সমোসৰণন্তি সমোৰোপনং.

পচ্চনীকধম্মে সমেতীতি সমথো. অনিচ্চাদীহি ৱিৱিধেহি আকাৰেহি পস্সতীতি ৱিপস্সনা. অলোভাদযো লোভাদিপটিপক্খতো ৱেদিতব্বা. অসুভে ‘‘অসুভ’’ন্তি পৱত্তা সঞ্ঞা অসুভসঞ্ঞা, কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. সঞ্ঞাসীসেন হি দেসনা. দুক্খসঞ্ঞাদীসুপি এসেৱ নযো.

ইদং উদ্দানন্তি ইদং ৱুত্তস্সেৱ অত্থস্স ৱিপ্পকিণ্ণভাৱেন নস্সিতুং অদত্ৱা উদ্ধং দানং ৰক্খণং উদ্দানং, সঙ্গহৱচনন্তি অত্থো. ‘‘চত্তাৰো ৱিপল্লাসা’’তিপি পাঠো. কিলেসভূমীতি সংকিলেসভূমি সব্বেসং অকুসলধম্মানং সমোসৰণট্ঠানত্তা. কুসলানং যানি তীণি মূলানি. ‘‘কুসলানী’’তিপি পঠন্তি. সতিপট্ঠানাতি অসুভসঞ্ঞাদযো সন্ধাযাহ. ইন্দ্ৰিযভূমীতি সদ্ধাদীনং ৱিমুত্তিপৰিপাচনিন্দ্ৰিযানং সমোসৰণট্ঠানত্তা ৱুত্তং. যুজ্জন্তীতি যোজীযন্তি. খোতি পদপূৰণে, অৱধাৰণত্থে ৱা নিপাতো. তেন এতে এৱাতি দস্সেতি. অট্ঠাৰসেৱাতি ৱা. মূলপদাতি মূলপদানি, লিঙ্গৱিপল্লাসো ৱা.

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

৪. এৱং উদ্দিট্ঠে হাৰাদযো নিদ্দিসিতুং ‘‘তত্থ সঙ্খেপতো’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং উদ্দেসপাঠে. সঙ্খেপতো নেত্তি কিত্তিতাতি সমাসতো নেত্তিপ্পকৰণং কথিতং. হাৰনযমূলপদানঞ্হি সৰূপদস্সনং উদ্দেসপাঠেন কতন্তি. এত্থ চ হাৰনযানং –

সামঞ্ঞতো ৱিসেসেন, পদত্থো লক্খণং কমো;

এত্তাৱতা চ হেত্ৱাদী, ৱেদিতব্বা হি ৱিঞ্ঞুনা.

তেসু অৱিসেসতো ৱিসেসতো চ হাৰনযানং অত্থো দস্সিতো. লক্খণাদীসু পন অৱিসেসতো সব্বেপি হাৰা নযা চ যথাক্কমং ব্যঞ্জনত্থমুখেন নৱঙ্গস্স সাসনস্স অত্থসংৱণ্ণনলক্খণা. ৱিসেসতো পন তস্স তস্স হাৰস্স নযস্স চ লক্খণং নিদ্দেসে এৱ কথযিস্সাম. কমাদীনি চ যস্মা নেসং লক্খণেসু ঞাতেসু ৱিঞ্ঞেয্যানি হোন্তি, তস্মা তানিপি নিদ্দেসতো পৰতো পকাসযিস্সাম.

হাৰসঙ্খেপো

১. যা পন অস্সাদাদীনৱতাতিআদিকা নিদ্দেসগাথা, তাসু অস্সাদাদীনৱতাতি অস্সাদো আদীনৱতাতি পদৱিভাগো. আদীনৱতাতি চ আদীনৱো এৱ. কেচি ‘‘অস্সাদাদীনৱতো’’তি পঠন্তি, তং ন সুন্দৰং. তত্থ অস্সাদীযতীতি অস্সাদো, সুখং সোমনস্সঞ্চ. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘যং, ভিক্খৱে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অস্সাদো’’তি (ম. নি. ১.১৬৬; সং. নি. ৩.২৬). যথা চেতং সুখং সোমনস্সং, এৱং ইট্ঠাৰম্মণম্পি. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘সো তদস্সাদেতি তং নিকামেতী’’তি ‘‘ৰূপং অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আৰব্ভ ৰাগো উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৪), ‘‘সংযোজনীযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো’’তি (সং. নি. ২.৫৩) চ. অস্সাদেতি এতাযাতি ৱা অস্সাদো, তণ্হা. তণ্হায হি কাৰণভূতায পুগ্গলো সুখম্পি সুখাৰম্মণম্পি অস্সাদেতি. যথা চ তণ্হা, এৱং ৱিপল্লাসাপি. ৱিপল্লাসৱসেন হি সত্তা অনিট্ঠম্পি আৰম্মণং ইট্ঠাকাৰেন অস্সাদেন্তি, এৱং ৱেদনায সব্বেসং তেভূমকসঙ্খাৰানং তণ্হায ৱিপল্লাসানঞ্চ অস্সাদৱিচাৰো ৱেদিতব্বো.

কথং পন দুক্খাদুক্খমসুখৱেদনানং অস্সাদনীযতাতি? ৱিপল্লাসতো সুখপৰিযাযসব্ভাৱতো চ. তথা হি ৱুত্তং – ‘‘সুখা খো, আৱুসো ৱিসাখ, ৱেদনা ঠিতিসুখা ৱিপৰিণামদুক্খা. দুক্খা ৱেদনা ঠিতিদুক্খা ৱিপৰিণামসুখা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা ঞাণসুখা অঞ্ঞাণদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫). তত্থ ৱেদনায অট্ঠসতপৰিযাযৱসেন, তেভূমকসঙ্খাৰানং নিক্খেপকণ্ডৰূপকণ্ডৱসেন, তণ্হায সংকিলেসৱত্থুৱিভঙ্গে নিক্খেপকণ্ডে চ তণ্হানিদ্দেসৱসেন, ৱিপল্লাসানং সুখসঞ্ঞাদিৱসেন দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতৱসেন চ ৱিভাগো ৱেদিতব্বো.

আদীনৱো দুক্খা ৱেদনা তিস্সোপি ৱা দুক্খতা. অথ ৱা সব্বেপি তেভূমকা সঙ্খাৰা আদীনৱো. আদীনং অতিৱিয কপণং ৱাতি পৱত্ততীতি হি আদীনৱো, কপণমনুস্সো, এৱংসভাৱা চ তেভূমকা ধম্মা অনিচ্চতাদিযোগেন. যতো তত্থ আদীনৱানুপস্সনা আৰদ্ধৱিপস্সকানং যথাভূতনযোতি ৱুচ্চতি. তথা চ ৱুত্তং – ‘‘যং, ভিক্খৱে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা, অযং পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু আদীনৱো’’তি. তস্মা আদীনৱো দুক্খসচ্চনিদ্দেসভূতানং জাতিযাদীনং অনিচ্চতাদীনং দ্ৱাচত্তালীসায আকাৰানঞ্চ ৱসেন ৱিভজিত্ৱা নিদ্দিসিতব্বো.

নিস্সৰতি এতেনাতি নিস্সৰণং, অৰিযমগ্গো. নিস্সৰতীতি ৱা নিস্সৰণং নিব্বানং. উভযম্পি সামঞ্ঞনিদ্দেসেন একসেসেন ৱা ‘‘নিস্সৰণ’’ন্তি ৱুত্তং. পি-সদ্দো পুৰিমানং পচ্ছিমানঞ্চ সম্পিণ্ডনত্থো. তত্থ অৰিযমগ্গপক্খে সতিপট্ঠানাদীনং সত্তত্তিংসবোধিপক্খিযধম্মানং কাযানুপস্সনাদীনঞ্চ তদন্তোগধভেদানং ৱসেন নিস্সৰণং ৱিভজিত্ৱা নিদ্দিসিতব্বং.

নিব্বানপক্খে পন কিঞ্চাপি অসঙ্খতায ধাতুযা নিপ্পৰিযাযেন ৱিভাগো নত্থি. পৰিযাযেন পন সোপাদিসেসনিৰুপাদিসেসভেদেন. যতো ৱা তং নিস্সটং, তেসং পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.৩) দস্সিতপ্পভেদানং চক্খাদীনং ছন্নং দ্ৱাৰানং ৰূপাদীনং ছন্নং আৰম্মণানং তংতংদ্ৱাৰপ্পৱত্তানং ছন্নং ছন্নং ৱিঞ্ঞাণফস্সৱেদনাসঞ্ঞাচেতনাতণ্হাৱিতক্কৱিচাৰানং পথৱীধাতুআদীনং ছন্নং ধাতূনং দসন্নং কসিণাযতনানং অসুভানং কেসাদীনং দ্ৱত্তিংসায আকাৰানং পঞ্চন্নং খন্ধানং দ্ৱাদসন্নং আযতনানং অট্ঠাৰসন্নং ধাতূনং লোকিযানং ইন্দ্ৰিযানং কামধাতুআদীনং তিস্সন্নং ধাতূনং কামভৱাদীনং তিণ্ণং তিণ্ণং ভৱানং চতুন্নং ঝানানং অপ্পমঞ্ঞানং আৰুপ্পানং দ্ৱাদসন্নং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানঞ্চাতি এৱমাদীনং সঙ্খতধম্মানং নিস্সৰণভাৱেন চ ৱিভজিত্ৱা নিদ্দিসিতব্বং.

ফলন্তি দেসনাফলং. কিং পন তন্তি? যং দেসনায নিপ্ফাদীযতি. ননু চ নিব্বানাধিগমো ভগৱতো দেসনায নিপ্ফাদীযতি. নিব্বানঞ্চ ‘‘নিস্সৰণ’’ন্তি ইমিনা ৱুত্তমেৱাতি? সচ্চমেতং, তঞ্চ খো পৰম্পৰায. ইধ পন পচ্চক্খতো দেসনাফলং অধিপ্পেতং. তং পন সুতমযঞাণং. অত্থধম্মৱেদাদিঅৰিযমগ্গস্স পুব্বভাগপ্পটিপত্তিভূতা ছব্বিসুদ্ধিযো. যঞ্চ তস্মিং খণে মগ্গং অনভিসম্ভুণন্তস্স কালন্তৰে তদধিগমকাৰণভূতং সম্পত্তিভৱহেতু চ সিযা. তথা হি ৱক্খতি – ‘‘অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চ, এৱং মচ্চুতৰো সিযাতি (সু. নি. ১১২৫; কথা. ২২৬; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছা ১৪৪, মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৮; নেত্তি. ৫; পেটকো. ২২) ইদং ফল’’ন্তি, ‘‘ধম্মো হৱে ৰক্খতি ধম্মচাৰিন্তি ইদং ফল’’ন্তি (জা. ১.১০.১০২-১০৩; ১.১৫.৩৮৫) চ. এতেন নযেন দেৱেসু চ মানুসেসু চ আযুৱণ্ণবলসুখযসপৰিৱাৰআধিপতেয্যসম্পত্তিযো উপধিসম্পত্তিযো চক্কৱত্তিসিৰী দেৱৰজ্জসিৰী চত্তাৰি সম্পত্তিচক্কানি সীলসম্পদা সমাধিসম্পদা তিস্সো ৱিজ্জা ছ অভিঞ্ঞা চতস্সো পটিসম্ভিদা সাৱকবোধি পচ্চেকবোধি সম্মাসম্বোধীতি সব্বাপি সম্পত্তিযো পুঞ্ঞসম্ভাৰহেতুকা ভগৱতো দেসনায সাধেতব্বতায ফলন্তি ৱেদিতব্বা.

উপাযোতি অৰিযমগ্গপদট্ঠানভূতা পুব্বভাগপ্পটিপদা. সা হি পুৰিমা পুৰিমা পচ্ছিমায পচ্ছিমায অধিগমূপাযভাৱতো পৰম্পৰায মগ্গনিব্বানাধিগমস্স চ হেতুভাৱতো উপাযো. যা চ পুব্বে ৱুত্তফলাধিগমস্স উপাযপটিপত্তি. কেচি পন ‘‘সহ ৱিপস্সনায মগ্গো উপাযো’’তি ৱদন্তি, তেসং মতেন নিস্সৰণন্তি নিব্বানমেৱ ৱুত্তং সিযা. ফলং ৱিয উপাযোপি পুব্বভাগোতি ৱুত্তং সিযা, যং পন ৱক্খতি ‘‘সব্বে ধম্মা…পে… ৱিসুদ্ধিযাতি (ধ. প. ২৭৯; থেৰগা. ৬৭৮) অযং উপাযো’’তি. এত্থাপি পুব্বভাগপ্পটিপদা এৱ উদাহটাতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. যস্মা পন ‘‘তে পহায তৰে ওঘন্তি ইদং নিস্সৰণ’’ন্তি অৰিযমগ্গস্স নিস্সৰণভাৱং ৱক্খতি. অৰিযমগ্গো হি ওঘতৰণন্তি.

আণত্তীতি আণাৰহস্স ভগৱতো ৱেনেয্যজনস্স হিতসিদ্ধিযা ‘‘এৱং পটিপজ্জাহী’’তি ৱিধানং. তথা হি ৱক্খতি ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সু, মোঘৰাজাতি (সু. নি. ১১২৫; কথা. ২২৬; নেত্তি. ৫; পেটকো. ২২; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছা ১৪৪, মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৮) আণত্তী’’তি.

যোগীনন্তি চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৱনায যুত্তপ্পযুত্তানং ৱেনেয্যানং, অত্থাযাতি ৱচনসেসো. দেসনাহাৰোতি এতেসং যথাৱুত্তানং অস্সাদাদীনং ৱিভজনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো দেসনাহাৰো নামাতি অত্থো. এত্থাহ – কিং পনেতেসং অস্সাদাদীনং অনৱসেসানং ৱচনং দেসনাহাৰো, উদাহু একচ্চানন্তি? নিৰৱসেসানংযেৱ. যস্মিঞ্হি সুত্তে অস্সাদাদীনৱনিস্সৰণানি সৰূপতো আগতানি, তত্থ ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. যত্থ পন একদেসেন আগতানি, ন ৱা সৰূপেন. তত্থ অনাগতং অত্থৱসেন নিদ্ধাৰেত্ৱা হাৰো যোজেতব্বো. অযঞ্চ অত্থো দেসনাহাৰৱিভঙ্গে আগমিস্সতীতি ইধ ন পপঞ্চিতো.

২. যং পুচ্ছিতন্তি যা পুচ্ছা, ৱিচিযমানাতি ৱচনসেসো. ৱিস্সজ্জিতং অনুগীতীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. তত্থ ৱিস্সজ্জিতন্তি ৱিস্সজ্জনা, সা একংসব্যাকৰণাদিৱসেন চতুব্বিধং ব্যাকৰণং. চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, তেন গাথাযং অৱুত্তং পদাদিং সঙ্গণ্হাতি. তা পন পুচ্ছাৱিস্সজ্জনা কস্সাতি আহ ‘‘সুত্তস্সা’’তি. এতেন সুত্তে আগতং পুচ্ছাৱিস্সজ্জনং ৱিচেতব্বন্তি দস্সেতি. যা চ অনুগীতিতি ৱুত্তস্সেৱ অত্থস্স যা অনু পচ্ছা গীতি অনুগীতি, সঙ্গহগাথা, পুচ্ছায ৱা অনুৰূপা গীতি. এতেন পুব্বাপৰং গহিতং. ব্যাকৰণস্স হি পুচ্ছানুৰূপতা ইধ পুব্বাপৰং অধিপ্পেতং. যা ‘‘পুচ্ছানুসন্ধী’’তি ৱুচ্চতি. পুৰিমং ‘‘সুত্তস্সা’’তি পদং পুব্বাপেক্খন্তি পুন ‘‘সুত্তস্সা’’তি ৱুত্তং. তেন সুত্তস্স নিস্সযভূতে অস্সাদাদিকে পৰিগ্গণ্হাতি. এত্তাৱতা ৱিচযহাৰস্স ৱিসযো নিৰৱসেসেন দস্সিতো হোতি. তথা চ ৱক্খতি ৱিচযহাৰৱিভঙ্গে ‘‘পদং ৱিচিনতি…পে… অনুগীতিং ৱিচিনতী’’তি.

তত্থ সুত্তে সব্বেসং পদানং অনুপুব্বেন অত্থসো ব্যঞ্জনসো চ ৱিচযো পদৱিচযো. ‘‘অযং পুচ্ছা অদিট্ঠজোতনা দিট্ঠসংসন্দনা ৱিমতিচ্ছেদনা অনুমতিপুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা সত্তাধিট্ঠানা ধম্মাধিট্ঠানা একাধিট্ঠানা অনেকাধিট্ঠানা সম্মুতিৱিসযা পৰমত্থৱিসযা অতীতৱিসযা অনাগতৱিসযা পচ্চুপ্পন্নৱিসযা’’তিআদিনা পুচ্ছাৱিচযো ৱেদিতব্বো. ‘‘ইদং ৱিস্সজ্জনং একংসব্যাকৰণং ৱিভজ্জব্যাকৰণং পটিপুচ্ছাব্যাকৰণং ঠপনং সাৱসেসং নিৰৱসেসং সউত্তৰং অনুত্তৰং লোকিযং লোকুত্তৰ’’ন্তিআদিনা ৱিস্সজ্জনৱিচযো.

‘‘অযং পুচ্ছা ইমিনা সমেতি, এতেন ন সমেতী’’তি পুচ্ছিতত্থং আনেত্ৱা ৱিচযো পুব্বেনাপৰং সংসন্দিত্ৱা চ ৱিচযো পুব্বাপৰৱিচযো. ‘‘অযং অনুগীতি ৱুত্তত্থসঙ্গহা অৱুত্তত্থসঙ্গহা তদুভযত্থসঙ্গহা কুসলত্থসঙ্গহা অকুসলত্থসঙ্গহা’’তিআদিনা অনুগীতিৱিচযো. অস্সাদাদীসু সুখৱেদনায ‘‘ইট্ঠাৰম্মণানুভৱনলক্খণা’’তিআদিনা, তণ্হায ‘‘আৰম্মণগ্গহণলক্খণা’’তিআদিনা, ৱিপল্লাসানং ‘‘ৱিপৰীতগ্গহণলক্খণা’’তিআদিনা, অৱসিট্ঠানং তেভূমকধম্মানং ‘‘যথাসকলক্খণা’’তিআদিনা সব্বেসঞ্চ দ্ৱাৱীসতিযা তিকেসু দ্ৱাচত্তালীসাধিকে চ দুকসতে লব্ভমানপদৱসেন তংতংঅস্সাদত্থৱিসেসনিদ্ধাৰণং অস্সাদৱিচযো.

দুক্খৱেদনায ‘‘অনিট্ঠানুভৱনলক্খণা’’তিআদিনা, দুক্খসচ্চানং ‘‘পটিসন্ধিলক্খণা’’তিআদিনা, অনিচ্চতাদীনং আদিঅন্তৱন্ততায অনিচ্চন্তিকতায চ ‘‘অনিচ্চা’’তিআদিনা সব্বেসঞ্চ লোকিযধম্মানং সংকিলেসভাগিযহানভাগিযতাদিৱসেন আদীনৱৱুত্তিযা ওকাৰনিদ্ধাৰণেন আদীনৱৱিচযো. নিস্সৰণপদে অৰিযমগ্গস্স আগমনতো কাযানুপস্সনাদিপুব্বভাগপ্পটিপদাৱিভাগৱিসেসনিদ্ধাৰণৱসেন নিব্বানস্স যথাৱুত্তপৰিযাযৱিভাগৱিসেসনিদ্ধাৰণৱসেনাতি এৱং নিস্সৰণৱিচযো. ফলাদীনং তংতংসুত্তদেসনায সাধেতব্বফলস্স তদুপাযস্স তত্থ তত্থ সুত্তৱিধিৱচনস্স চ ৱিভাগনিদ্ধাৰণৱসেন ৱিচযো ৱেদিতব্বো. এৱং পদপুচ্ছাৱিস্সজ্জনপুব্বাপৰানুগীতীনং অস্সাদাদীনঞ্চ ৱিসেসনিদ্ধাৰণৱসেনেৱ ৱিচযলক্খণো ‘‘ৱিচযো হাৰো’’তি ৱেদিতব্বো.

৩. সব্বেসন্তি সোড়সন্নং. ভূমীতি ব্যঞ্জনং সন্ধাযাহ. ব্যঞ্জনঞ্হি মূলপদানি ৱিয নযানং হাৰানং ভূমি পৱত্তিট্ঠানং, তেসং ব্যঞ্জনৱিচাৰভাৱতো. ৱুত্তঞ্হি – ‘‘হাৰা ব্যঞ্জনৱিচযো’’তি, পেটকেপি হি ৱুত্তং – ‘‘যত্থ চ সব্বে হাৰা, সম্পতমানা নযন্তি সুত্তত্থং. ব্যঞ্জনৱিধিপুথুত্তা’’তি. গোচৰোতি সুত্তত্থো. সুত্তস্স হি পদত্থুদ্ধাৰণমুখেন হাৰযোজনা. তেসং ব্যঞ্জনত্থানং. যুত্তাযুত্তপৰিক্খাতি যুত্তস্স চ অযুত্তস্স চ উপপৰিক্খা. ‘‘যুত্তাযুত্তিপৰিক্খা’’তিপি পাঠো, যুত্তিঅযুত্তীনং ৱিচাৰণাতি অত্থো. কথং পন তেসং যুত্তাযুত্তজাননা? চতূহি মহাপদেসেহি অৱিৰুজ্ঝনেন. তত্থ ব্যঞ্জনস্স তাৱ সভাৱনিৰুত্তিভাৱো অধিপ্পেতত্থৱাচকভাৱো চ যুত্তভাৱো. অত্থস্স পন সুত্তৱিনযধম্মতাহি অৱিলোমনং. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰো পন পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. হাৰো যুত্তীতি নিদ্দিট্ঠোতি এৱং সুত্তে ব্যঞ্জনত্থানং যুত্তাযুত্তভাৱৱিভাৱনলক্খণো যুত্তিহাৰোতি ৱেদিতব্বো.

৪. ধম্মন্তি যং কিঞ্চি সুত্তাগতং কুসলাদিধম্মমাহ. তস্স ধম্মস্সাতি তস্স যথাৱুত্তস্স কুসলাদিধম্মস্স. যং পদট্ঠানন্তি যং কাৰণং, যোনিসোমনসিকাৰাদি সুত্তে আগতং ৱা অনাগতং ৱা সম্ভৱতো নিদ্ধাৰেত্ৱা কথেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. ইতীতি এৱং, ৱুত্তনযেনাতি অত্থো. যাৱ সব্বধম্মাতি যত্তকা তস্মিং সুত্তে আগতা ধম্মা, তেসং সব্বেসম্পি যথানুৰূপং পদট্ঠানং নিদ্ধাৰেত্ৱা কথেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. অথ ৱা যাৱ সব্বধম্মাতি সুত্তাগতস্স ধম্মস্স যং পদট্ঠানং, তস্সপি যং পদট্ঠানন্তি সম্ভৱতো যাৱ সব্বধম্মা পদট্ঠানৱিচাৰণা কাতব্বাতি অত্থো. এসো হাৰো পদট্ঠানোতি এৱং সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানভূতা ধম্মা তেসঞ্চ পদট্ঠানভূতাতি সম্ভৱতো পদট্ঠানভূতধম্মনিদ্ধাৰণলক্খণো পদট্ঠানো নাম হাৰোতি অত্থো.

৫. ৱুত্তম্হি একধম্মেতি কুসলাদীসু খন্ধাদীসু ৱা যস্মিং কিস্মিঞ্চি একধম্মে, সুত্তে সৰূপতো নিদ্ধাৰণৱসেন ৱা কথিতে. যে ধম্মা একলক্খণা কেচীতি যে কেচি ধম্মা কুসলাদিভাৱেন ৰূপক্খন্ধাদিভাৱেন ৱা তেন ধম্মেন সমানলক্খণা. ৱুত্তা ভৱন্তি সব্বেতি তে সব্বেপি কুসলাদিসভাৱা, খন্ধাদিসভাৱা ৱা ধম্মা সুত্তে অৱুত্তাপি তায সমানলক্খণতায ৱুত্তা ভৱন্তি আনেত্ৱা সংৱণ্ণনাৱসেনাতি অধিপ্পাযো. এত্থ চ একলক্খণাতি সমানলক্খণা ৱুত্তা. তেন সহচাৰিতা সমানকিচ্চতা সমানহেতুতা সমানফলতা সমানাৰম্মণতাতি এৱমাদীহি অৱুত্তানম্পি ৱুত্তানং ৱিয নিদ্ধাৰণং ৱেদিতব্বং. সো হাৰো লক্খণো নামাতি এৱং সুত্তে অনাগতেপি ধম্মে ৱুত্তপ্পকাৰেন আগতে ৱিয নিদ্ধাৰেত্ৱা যা সংৱণ্ণনা, সো লক্খণো নাম হাৰোতি অত্থো.

৬. নেৰুত্তন্তি নিৰুত্তং, পদনিব্বচনন্তি অত্থো. অধিপ্পাযোতি বুদ্ধানং সাৱকানং ৱা তস্স সুত্তস্স দেসকানং অধিপ্পাযো. ব্যঞ্জনন্তি ব্যঞ্জনেন, কৰণে হি এতং পচ্চত্তং. কামঞ্চ সব্বে হাৰা ব্যঞ্জনৱিচযা, অযং পন ৱিসেসতো ব্যঞ্জনদ্ৱাৰেনেৱ অত্থপৰিযেসনাতি কত্ৱা ‘‘ব্যঞ্জন’’ন্তি ৱুত্তং. তথা হি ৱক্খতি – ‘‘ব্যঞ্জনেন সুত্তস্স নেৰুত্তঞ্চ অধিপ্পাযো চ নিদানঞ্চ পুব্বাপৰানুসন্ধি চ গৱেসিতব্বা’’তি. অথাতি পদপূৰণমত্তং. দেসনানিদানন্তি নিদদাতি ফলন্তি নিদানং, কাৰণং, যেন কাৰণেন দেসনা পৱত্তা, তং দেসনায পৱত্তিনিমিত্তন্তি অত্থো. পুব্বাপৰানুসন্ধীতি পুব্বেন চ অপৰেন চ অনুসন্ধি. ‘‘পুব্বাপৰেন সন্ধী’’তিপি পাঠো, সুত্তস্স পুব্বভাগেন অপৰভাগং সংসন্দিত্ৱা কথনন্তি অত্থো. সঙ্গীতিৱসেন ৱা পুব্বাপৰভূতেহি সুত্তন্তৰেহি সংৱণ্ণিযমানস্স সুত্তস্স সংসন্দনং পুব্বাপৰানুসন্ধি. যঞ্চ পুব্বপদেন পৰপদস্স সম্বন্ধনং, অযম্পি পুব্বাপৰানুসন্ধি. এসো হাৰো চতুব্যূহোতি এৱং নিব্বচনাধিপ্পাযাদীনং চতুন্নং ৱিভাৱনলক্খণো চতুব্যূহো হাৰো নামাতি অত্থো.

৭. একম্হি পদট্ঠানেতি একস্মিং আৰম্ভধাতুআদিকে পৰক্কমধাতুআদীনং পদট্ঠানভূতে ধম্মে দেসনাৰুড়্হে সতি. পৰিযেসতি সেসকং পদট্ঠানন্তি তস্স ৱিসভাগতায অগ্গহণেন ৱা সেসকং পমাদাদীনং আসন্নকাৰণত্তা পদট্ঠানভূতং কোসজ্জাদিকং ধম্মন্তৰং পৰিযেসতি পঞ্ঞায গৱেসতি, পৰিযেসিত্ৱা চ সংৱণ্ণনায যোজেন্তো দেসনং আৱট্টতি পটিপক্খেতি ৱীৰিযাৰম্ভাদিমুখেন আৰদ্ধসুত্তং ৱুত্তনযেন পমাদাদিৱসেন নিদ্দিসন্তো দেসনং পটিপক্খতো আৱট্টেতি নাম. আৱট্টো নাম সো হাৰোতি দেসনায গহিতধম্মানং সভাগৱিসভাগধম্মৱসেন আৱট্টনলক্খণো আৱট্টো হাৰো নামাতি অত্থো.

৮. ধম্মন্তি সভাৱধম্মং, তং কুসলাদিৱসেন অনেকৱিধং. পদট্ঠানন্তি যস্মিং পতিট্ঠিতে উত্তৰি গুণৱিসেসে অধিগচ্ছতি, তং ৱিসেসাধিগমনকাৰণং. ভূমিন্তি পুথুজ্জনভূমি দস্সনভূমীতি এৱমাদিকং ভূমিং. ৱিভজ্জতেতি ৱিভাগেন কথেতি. সাধাৰণেতি দস্সনপহাতব্বাদিনামৱসেন ৱা পুথুজ্জনসোতাপন্নাদিৱত্থুৱসেন ৱা সাধাৰণে অৱিসিট্ঠে সমানেতি অত্থো. ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অসাধাৰণা ৱেদিতব্বা. নেয্যো ৱিভত্তীতি যথাৱুত্তধম্মাদীনং ৱিভজনো অযং হাৰো ৱিভত্তীতি ঞাতব্বোতি অত্থো. তস্মা সংকিলেসধম্মে ৱোদানধম্মে চ সাধাৰণাসাধাৰণতো পদট্ঠানতো ভূমিতো চ ৱিভজনলক্খণো ‘‘ৱিভত্তিহাৰো’’তি দট্ঠব্বং.

৯. নিদ্দিট্ঠেতি কথিতে সুত্তে আগতে, সংৱণ্ণিতে ৱা. ভাৱিতেতি যথা উপ্পন্নসদিসা উপ্পন্নাতি ৱুচ্চন্তি, এৱং ভাৱিতসদিসে ভাৱেতব্বেতি অত্থো. পহীনেতি এত্থাপি এসেৱ নযো. পৰিৱত্ততি পটিপক্খেতি ৱুত্তানং ধম্মানং যে পটিপক্খা, তেসং ৱসেন পৰিৱত্তেতীতি অত্থো. এৱং নিদ্দিট্ঠানং ধম্মানং পটিপক্খতো পৰিৱত্তনলক্খণো ‘‘পৰিৱত্তনো হাৰো’’তি ৱেদিতব্বো.

১০. ৱিৱিধানি একস্মিংযেৱ অত্থে ৱচনানি ৱিৱচনানি, ৱিৱচনানি এৱ ৱেৱচনানি, পৰিযাযসদ্দাতি অত্থো. তানি ৱেৱচনানি. বহূনীতি অনেকানি. তু-সদ্দো অৱধাৰণে. তেন বহূ এৱ পৰিযাযসদ্দা ৱেৱচনহাৰযোজনাযং কথেতব্বা, ন কতিপযাতি দস্সেতি. সুত্তে ৱুত্তানীতি নৱৱিধসুত্তন্তসঙ্খাতে তেপিটকে বুদ্ধৱচনে ভাসিতানি. এত্থাপি তু-সদ্দস্স অত্থো আনেত্ৱা যোজেতব্বো, তেন পাড়িযং আগতানিযেৱ ৱেৱচনানি গহেতব্বানীতি ৱুত্তং হোতি. একধম্মস্সাতি একস্স পদত্থস্স. যো জানাতি সুত্তৱিদূতি যথা ‘‘সপ্পিস্স জানাহী’’তি ৱুত্তে ‘‘সপ্পিনা ৱিচাৰেহি, সপ্পিং দেহি, দেথা’’তি ৱা আণাপেতীতি অত্থো, এৱং যো সুত্তকোৱিদো ধম্মকথিকো একস্স অত্থস্স বহূপি পৰিযাযসদ্দে ৱিচাৰেতি ৱিভাৱেতি যোজেতীতি অত্থো. ৱেৱচনো নাম সো হাৰোতি তস্স অত্থস্স ৱুত্তপ্পকাৰপৰিযাযসদ্দযোজনালক্খণো ৱেৱচনহাৰো নাম. তস্মা একস্মিং অত্থে অনেকপৰিযাযসদ্দযোজনালক্খণো ‘‘ৱেৱচনহাৰো’’তি ৱেদিতব্বং.

১১. ধম্মন্তি খন্ধাদিধম্মং. পঞ্ঞত্তীহীতি পঞ্ঞাপনেহি পকাৰেহি ঞাপনেহি, অসঙ্কৰতো ৱা ঠপনেহি. ৱিৱিধাহীতি নিক্খেপপ্পভৱাদিৱসেন অনেকৱিধাহি. সো আকাৰোতি যো একস্সেৱত্থস্স নিক্খেপপ্পভৱপঞ্ঞত্তিআদিৱসেন অনেকাহি পঞ্ঞত্তীহি পঞ্ঞাপনাকাৰো. ঞেয্যো পঞ্ঞত্তি নাম হাৰোতি পঞ্ঞত্তিহাৰো নামাতি ঞাতব্বো. তস্মা একেকস্স ধম্মস্স অনেকাহি পঞ্ঞত্তীহি পঞ্ঞাপেতব্বাকাৰৱিভাৱনলক্খণো ‘‘পঞ্ঞত্তিহাৰো’’তি ৱেদিতব্বং.

১২. পটিচ্চুপ্পাদোতি পটিচ্চসমুপ্পাদো. ইন্দ্ৰিযখন্ধাতি ইন্দ্ৰিযানি চ খন্ধা চ. ধাতুআযতনাতি ধাতুযো চ আযতনানি চ. এতেহীতি যো দ্ৱাদসপদিকো পচ্চযাকাৰো যানি চ দ্ৱাৱীসতিন্দ্ৰিযানি যে চ পঞ্চক্খন্ধা যা চ অট্ঠাৰস ধাতুযো যানি চ দ্ৱাদসাযতনানি, এতেহি সুত্তে আগতপদত্থমুখেন নিদ্ধাৰিযমানেহি. ওতৰতি যোতি যো সংৱণ্ণনানযো ওগাহতি, পটিচ্চসমুপ্পাদাদিকে অনুপৱিসতীতি অত্থো. ওতৰণো নাম সো হাৰোতি যো যথাৱুত্তো সংৱণ্ণনাৱিসেসো, সো ওতৰণহাৰো নাম. চ-সদ্দেন চেত্থ সুঞ্ঞতমুখাদীনং গাথাযং অৱুত্তানম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. এৱং পটিচ্চসমুপ্পাদাদিমুখেহি সুত্তত্থস্স ওতৰণলক্খণো ওতৰণো হাৰো নামাতি ৱেদিতব্বং.

১৩. ৱিস্সজ্জিতম্হীতি বুদ্ধাদীহি ব্যাকতে. পঞ্হেতি ঞাতুং ইচ্ছিতে অত্থে. গাথাযন্তি গাথাৰুড়্হে. ইদঞ্চ পুচ্ছন্তা যেভুয্যেন গাথাবন্ধৱসেন পুচ্ছন্তীতি কত্ৱা ৱুত্তং. যমাৰব্ভাতি সা পন গাথা যং অত্থং আৰব্ভ অধিকিচ্চ পুচ্ছিতা, তস্স অত্থস্স. সুদ্ধাসুদ্ধপৰিক্খাতি পদং সোধিতং, আৰম্ভো ন সোধিতো, পদঞ্চ সোধিতং আৰম্ভো চ সোধিতোতি এৱং পদাদীনং সোধিতাসোধিতভাৱৱিচাৰো. হাৰো সো সোধনোনামাতি যথাৱুত্তৱিচাৰো সোধনো হাৰো নাম. এৱং সুত্তে পদপদত্থপঞ্হাৰম্ভানং সোধনলক্খণো ‘‘সোধনো হাৰো’’তি ৱেদিতব্বং.

১৪. একত্ততাযাতি একস্স ভাৱো একত্তং, একত্তমেৱ একত্ততা, তায একত্ততায. এক-সদ্দো চেত্থ সমানসদ্দপৰিযাযো, তস্মা সামঞ্ঞেনাতি অত্থো. ৱিসিট্ঠা মত্তা ৱিমত্তা, ৱিমত্তাৱ ৱেমত্তং, তস্স ভাৱো ৱেমত্ততা, তায ৱেমত্ততায, ৱিসেসেনাতি অত্থো. তে ন ৱিকপ্পযিতব্বাতি যে ধম্মা ‘‘দুক্খং সমুদযো’’তিআদিনা সামঞ্ঞেন, ‘‘জাতি জৰা কামতণ্হা ভৱতণ্হা’’তিআদিনা ৱিসেসেন চ সুত্তে দেসিতা, তে ‘‘কিমেত্থ সামঞ্ঞং, কো ৱা ৱিসেসো’’তি এৱং সামঞ্ঞৱিসেসৱিকপ্পনৱসেন ন ৱিকপ্পযিতব্বা. কস্মা? সামঞ্ঞৱিসেসকপ্পনায ৱোহাৰভাৱেন অনৱট্ঠানতো কালদিসাৱিসেসাদীনং ৱিয অপেক্খাসিদ্ধিতো চ. যথা হি ‘‘অজ্জ হিয্যো স্ৱে’’তি ৱুচ্চমানা কালৱিসেসা অনৱট্ঠিতসভাৱা ‘‘পুৰিমা দিসা পচ্ছিমা দিসা’’তি ৱুচ্চমানা দিসাৱিসেসা চ, এৱং সামঞ্ঞৱিসেসাপি. তথা হি ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি ৱুচ্চমানং জাতিআদিঅপেক্খায সামঞ্ঞম্পি সমানং সচ্চাপেক্খায ৱিসেসো হোতি. এস নযো সমুদযাদীসুপি. এসো হাৰো অধিট্ঠানোতি এৱং সুত্তাগতানং ধম্মানং অৱিকপ্পনৱসেন সামঞ্ঞৱিসেসনিদ্ধাৰণলক্খণো অধিট্ঠানো হাৰো নামাতি অত্থো.

১৫. যে ধম্মাতি যে অৱিজ্জাদিকা পচ্চযধম্মা. যং ধম্মন্তি যং সঙ্খাৰাদিকং পচ্চযুপ্পন্নধম্মং. জনযন্তীতি নিব্বত্তেন্তি. পচ্চযাতি সহজাতপচ্চযভাৱেন. পৰম্পৰতোতি পৰম্পৰপচ্চযভাৱেন, অনুৰূপসন্তানঘটনৱসেন পচ্চযো হুত্ৱাতি অত্থো. উপনিস্সযকোটি হি ইধাধিপ্পেতা. পুৰিমস্মিং অৱসিট্ঠো পচ্চযভাৱো. হেতুমৱকড্ঢযিত্ৱাতি তং যথাৱুত্তপচ্চযসঙ্খাতং জনকাদিভেদভিন্নং হেতুং আকড্ঢিত্ৱা সুত্ততো নিদ্ধাৰেত্ৱা যো সংৱণ্ণনাসঙ্খাতো, এসো হাৰো পৰিক্খাৰোতি এৱং সুত্তে আগতধম্মানং পৰিক্খাৰসঙ্খাতে হেতুপচ্চযে নিদ্ধাৰেত্ৱা সংৱণ্ণনলক্খণো পৰিক্খাৰো হাৰোতি অত্থো.

১৬. যে ধম্মাতি যে সীলাদিধম্মা. যংমূলাতি যেসং সমাধিআদীনং মূলভূতা, তে তেসং সমাধিআদীনং পদট্ঠানভাৱেন সমাৰোপযিতব্বাতি সম্বন্ধো. যে চেকত্থা পকাসিতা মুনিনাতি যে চ ৰাগৱিৰাগাচেতোৱিমুত্তিসেক্খফলকামধাতুসমতিক্কমনাদিসদ্দা অনাগামিফলত্থতায একত্থা বুদ্ধমুনিনা পৰিদীপিতা, তে অঞ্ঞমঞ্ঞৱেৱচনভাৱেন সমাৰোপযিতব্বাতি সম্বন্ধো. সমাৰোপনঞ্চেত্থ সুত্তে যথাৰুতৱসেন নিদ্ধাৰণৱসেন ৱা গয্হমানস্স সিক্খত্তযসঙ্খাতস্স সীলাদিক্খন্ধত্তযস্স পৰিযাযন্তৰৱিভাৱনমুখেন ভাৱনাপাৰিপূৰিকথনং, ভাৱনাপাৰিপূৰী চ পহাতব্বস্স পহানেনাতি পহানসমাৰোপনাপি অত্থতো দস্সিতা এৱ হোতি. এস সমাৰোপনো হাৰোতি এস সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানৱেৱচনভাৱনাপহানসমাৰোপনৱিচাৰণলক্খণো সমাৰোপনো নাম হাৰোতি অত্থো.

নযসঙ্খেপো

১৭. এৱং গাথাবন্ধৱসেন সোড়সপি হাৰে নিদ্দিসিত্ৱা ইদানি নযে নিদ্দিসিতুং ‘‘তণ্হঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তণ্হঞ্চ অৱিজ্জম্পি চাতি সুত্তে আগতং অত্থতো নিদ্ধাৰণৱসেন ৱা গহিতং তণ্হং অৱিজ্জঞ্চ যো নেতীতি সম্বন্ধো. যো সংৱণ্ণনাৱিসেসো তং নেতি সংকিলেসপক্খং পাপেতি সংকিলেসৱসেন সুত্তত্থং যোজেতীতি অধিপ্পাযো. সমথেনাতি সমাধিনা. ৱিপস্সনাযাতি পঞ্ঞায, যো নেতি ৱোদানপক্খং পাপেতি, তথা সুত্তত্থং যোজেতীতি অধিপ্পাযো. সচ্চেহি যোজযিত্ৱাতি নযন্তো চ তণ্হা চ অৱিজ্জা চ ভৱমূলকত্তা সমুদযসচ্চং, অৱসেসা তেভূমকধম্মা দুক্খসচ্চং, সমথৱিপস্সনা মগ্গসচ্চং, তেন পত্তব্বা অসঙ্খতধাতু নিৰোধসচ্চন্তি এৱং ইমেহি চতূহি সচ্চেহি যোজেত্ৱা. অযং নযো নন্দিযাৱট্টোতি যো তণ্হাৱিজ্জাহি সংকিলেসপক্খস্স সুত্তত্থস্স সমথৱিপস্সনাহি ৱোদানপক্খস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো, অযং নন্দিযাৱট্টো নযো নামাতি অত্থো. এত্থ চ নযস্স ভূমি গাথাযং ‘‘নযো’’তি ৱুত্তা, তস্মা সংৱণ্ণনাৱিসেসোতি ৱুত্তং. ন হি অত্থনযো সংৱণ্ণনা, চতুসচ্চপটিৱেধস্স অনুৰূপো পুব্বভাগে অনুগাহণনযো অত্থনযো. তস্স পন যা উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীনং ৱসেন তণ্হাদিমুখেন নযভূমিৰচনা, তত্থ নযৱোহাৰো.

১৮. অকুসলেতি দ্ৱাদসচিত্তুপ্পাদসঙ্গহিতে সব্বেপি অকুসলে ধম্মে. সমূলেহীতি অত্তনো মূলেহি, লোভদোসমোহেহীতি অত্থো. কুসলেতি সব্বেপি চতুভূমকে কুসলে ধম্মে. কুসলমূলেহীতি কুসলেহি অলোভাদিমূলেহি যো নেতি. নযন্তো চ কুসলাকুসলং মাযামৰীচিআদযো ৱিয অভূতং ন হোতীতি ভূতং. পটঘটাদযো ৱিয ন সম্মুতিসচ্চমত্তন্তি তথং. অকুসলস্স ইট্ঠৱিপাকতাভাৱতো কুসলস্স চ অনিট্ঠৱিপাকতাভাৱতো ৱিপাকে সতি অৱিসংৱাদকত্তা অৱিতথং নেতি. এৱমেতেসং তিণ্ণম্পি পদানং কুসলাকুসলৱিসেসনতা দট্ঠব্বা. অথ ৱা অকুসলমূলেহি অকুসলানি কুসলমূলেহি চ কুসলানি নযন্তো অযং নযো ভূতং তথং অৱিতথং নেতি, চত্তাৰি সচ্চানি নিদ্ধাৰেত্ৱা যোজেতীতি অত্থো. দুক্খাদীনি হি বাধকাদিভাৱতো অঞ্ঞথাভাৱাভাৱেন ভূতানি, সচ্চসভাৱত্তা তথানি, অৱিসংৱাদনতো অৱিতথানি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯০). তিপুক্খলং তং নযং আহূতি যো অকুসলমূলেহি সংকিলেসপক্খস্স কুসলমূলেহি ৱোদানপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো, তং তিপুক্খলং নযন্তি ৱদন্তীতি অত্থো.

১৯. ৱিপল্লাসেহীতি অসুভে সুভন্তিআদিনযপ্পৱত্তেহি চতূহি ৱিপল্লাসেহি. কিলেসেতি কিলিস্সন্তি ৱিবাধিযন্তীতি কিলেসা, সংকিলিট্ঠধম্মা, সংকিলেসপক্খন্তি অত্থো. কেচি ‘‘সংকিলেসে’’তিপি পঠন্তি, কিলেসসহিতেতি অত্থো. ইন্দ্ৰিযেহীতি সদ্ধাদীহি ইন্দ্ৰিযেহি. সদ্ধম্মেতি পটিপত্তিপটিৱেধসদ্ধম্মে, ৱোদানপক্খন্তি অত্থো. এতং নযন্তি যো সুভসঞ্ঞাদীহি ৱিপল্লাসেহি সকলস্স সংকিলেসপক্খস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীহি ৱোদানপক্খস্স চতুসচ্চযোজনৱসেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো, এতং নযং নযৱিদূ সদ্ধম্মনযকোৱিদা, অত্থনযকুসলা এৱ ৱা সীহৱিক্কীড়িতং নযন্তি ৱদন্তীতি অত্থো.

২০. ৱেয্যাকৰণেসূতি তস্স তস্স অত্থনযস্স যোজনত্থং কতেসু সুত্তস্স অত্থৱিস্সজ্জনেসূতি অত্থো. তেনেৱাহ ‘‘তহিং তহি’’ন্তি. কুসলাকুসলাতি ৱোদানিযা সংকিলেসিকা চ তস্স তস্স নযস্স দিসাভূতধম্মা. ৱুত্তাতি সুত্ততো নিদ্ধাৰেত্ৱা কথিতা. মনসা ৱোলোকযতেতি তে যথাৱুত্তধম্মে চিত্তেনেৱ ‘‘অযং পঠমা দিসা অযং দুতিযা দিসা’’তিআদিনা তস্স তস্স নযস্স দিসাভাৱেন উপপৰিক্খতি, ৱিচাৰেতীতি অত্থো. ‘‘ওলোকযতে তে অবহী’’তিপি পাঠো. তত্থ তেতি তে যথাৱুত্তধম্মে. অবহীতি অব্ভন্তৰং, চিত্তে এৱাতি অত্থো. তং খু দিসালোচনং আহূতি ওলোকযতেতি এত্থ যদেতং ওলোকনং, তং দিসালোচনং নাম নযং ৱদন্তি. খু-তি চ নিপাতো অৱধাৰণে. তেন ওলোকনমেৱ অযং নযো, ন কোচি অত্থৱিসেসোতি দস্সেতি.

২১. ওলোকেত্ৱাতি পঠমাদিদিসাভাৱেন উপপৰিক্খিত্ৱা. দিসালোচনেনাতি দিসালোচননযেন কৰণভূতেন. যেন হি ৱিধিনা তস্স তস্স অত্থনযস্স যোজনায দিসা ওলোকীযন্তি, সো ৱিধি দিসালোচনন্তি এৱং ৱা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. উক্খিপিযাতি উদ্ধৰিত্ৱা, দিসাভূতধম্মে সুত্ততো নিদ্ধাৰেত্ৱাতি অত্থো. ‘‘উক্খিপিয যো সমানেতী’’তিপি পঠন্তি, তস্সত্থো – ‘‘যো তেসং দিসাভূতধম্মানং সমানযনং কৰোতী’’তি. যন্তি ৱা কিৰিযাপৰামসনং. সমানেতীতি সমং, সম্মা ৱা আনেতি তস্স তস্স নযস্স যোজনাৱসেন. কে পন আনেতি? সব্বে কুসলাকুসলে তংতংনযদিসাভূতে. অযং নযোতি সমানেতীতি এত্থ যদেতং তংতংনযদিসাভূতধম্মানং সমানযনং, অযং অঙ্কুসো নাম নযোতি অত্থো. এতঞ্চ দ্ৱযং ‘‘ৱোহাৰনযো, কম্মনযো’’তি চ ৱুচ্চতি.