পটিসম্ভিদামগ্গ-অট্ঠকথা
(দুতিযো ভাগো)
৬৮. ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা
১১১. ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণনিদ্দেসে তথাগতস্সাতি ৱচনে উদ্দেসে সৰূপতো অৱিজ্জমানেপি ‘‘ছ ঞাণানি অসাধাৰণানি সাৱকেহী’’তি (পটি. ম. মাতিকা ১.৭৩) ৱুত্তত্তা ‘‘তথাগতস্সা’’তি ৱুত্তমেৱ হোতি. তস্মা উদ্দেসে অত্থতো সিদ্ধস্স তথাগতৱচনস্স নিদ্দেসে গহণং কতং. সত্তে পস্সতীতি ৰূপাদীসু ছন্দৰাগেন সত্ততায লগ্গতায সত্তা, তে সত্তে ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণেন চক্খুনা পস্সতি ওলোকেতি. অপ্পৰজক্খেতি পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি অপ্পং ৰাগাদিৰজো এতেসন্তি অপ্পৰজক্খা, অপ্পং ৰাগাদিৰজো এতেসন্তি ৱা অপ্পৰজক্খা. তে অপ্পৰজক্খে. মহাৰজক্খেতি পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি মহন্তং ৰাগাদিৰজো এতেসন্তি মহাৰজক্খা, মহন্তং ৰাগাদিৰজো এতেসন্তি ৱা মহাৰজক্খা. তিক্খিন্দ্ৰিযে মুদিন্দ্ৰিযেতি তিক্খানি সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি এতেসন্তি তিক্খিন্দ্ৰিযা, মুদূনি সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি এতেসন্তি মুদিন্দ্ৰিযা. স্ৱাকাৰে দ্ৱাকাৰেতি সুন্দৰা সদ্ধাদযো আকাৰা কোট্ঠাসা এতেসন্তি স্ৱাকাৰা, কুচ্ছিতা গৰহিতা সদ্ধাদযো আকাৰা কোট্ঠাসা এতেসন্তি দ্ৱাকাৰা. সুৱিঞ্ঞাপযে দুৱিঞ্ঞাপযেতি যে কথিতং কাৰণং সল্লক্খেন্তি সুখেন সক্কা হোন্তি ৱিঞ্ঞাপেতুং, তে সুৱিঞ্ঞাপযা, তব্বিপৰীতা দুৱিঞ্ঞাপযা. অপ্পেকচ্চে পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনোতি অপি একে পৰলোকঞ্চেৱ ৰাগাদিৱজ্জঞ্চ ভযতো পস্সন্তে, ইমস্স পন পদস্স নিদ্দেসে পৰলোকস্সেৱ ন ৱুত্তত্তা খন্ধাদিলোকে চ ৰাগাদিৱজ্জে চ পৰং বাড়্হং ভযং পস্সনসীলাতি পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনো. তে পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনেতি এৱমত্থো গহেতব্বো. অপ্পেকচ্চে ন পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনোতি তব্বিপৰীতে. লোকোতি চ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন. ৱজ্জন্তি চ ৱজ্জনীযট্ঠেন. এত্তাৱতা উদ্দেসস্স নিদ্দেসো কতো হোতি.
পুন নিদ্দেসস্স পটিনিদ্দেসং কৰোন্তো অপ্পৰজক্খে মহাৰজক্খেতিআদিমাহ. তত্থ তীসু ৰতনেসু ওকপ্পনসঙ্খাতা সদ্ধা অস্স অত্থীতি সদ্ধো. সো সদ্ধাসম্পন্নো পুগ্গলো অস্সদ্ধিযৰজস্স চেৱ অস্সদ্ধিযমূলকস্স সেসাকুসলৰজস্স চ অপ্পকত্তা অপ্পৰজক্খো. নত্থি এতস্স সদ্ধাতি অস্সদ্ধো. সো ৱুত্তপ্পকাৰস্স ৰজস্স মহন্তত্তা মহাৰজক্খো. আৰদ্ধং ৱীৰিযমনেনাতি আৰদ্ধৱীৰিযো. সো কোসজ্জৰজস্স চেৱ কোসজ্জমূলকস্স সেসাকুসলৰজস্স চ অপ্পকত্তা অপ্পৰজক্খো. হীনৱীৰিযত্তা কুচ্ছিতেন আকাৰেন সীদতীতি কুসীদো, কুসীদো এৱ কুসীতো. সো ৱুত্তপ্পকাৰস্স ৰজস্স মহন্তত্তা মহাৰজক্খো. আৰম্মণং উপেচ্চ ঠিতা সতি অস্সাতি উপট্ঠিতস্সতি. সো মুট্ঠস্সচ্চৰজস্স চেৱ মুট্ঠস্সচ্চমূলকস্স সেসাকুসলৰজস্স চ অপ্পকত্তা অপ্পৰজক্খো. মুট্ঠা নট্ঠা সতি অস্সাতি মুট্ঠস্সতি. সো ৱুত্তপ্পকাৰস্স ৰজস্স মহন্তত্তা মহাৰজক্খো. অপ্পনাসমাধিনা উপচাৰসমাধিনা ৱা আৰম্মণে সমং, সম্মা ৱা আহিতো ঠিতোতি সমাহিতো, সমাহিতচিত্তোতি ৱা সমাহিতো. সো উদ্ধচ্চৰজস্স চেৱ উদ্ধচ্চমূলকস্স সেসাকুসলৰজস্স চ অপ্পকত্তা অপ্পৰজক্খো. ন সমাহিতো অসমাহিতো. সো ৱুত্তপ্পকাৰস্স ৰজস্স মহন্তত্তা মহাৰজক্খো. উদযত্থগামিনী পঞ্ঞা অস্স অত্থীতি পঞ্ঞৱা. সো মোহৰজস্স চেৱ মোহমূলকস্স সেসাকুসলৰজস্স চ অপ্পকত্তা অপ্পৰজক্খো. মোহমূড়্হত্তা দুট্ঠা পঞ্ঞা অস্সাতি দুপ্পঞ্ঞো. সো ৱুত্তপ্পকাৰস্স ৰজস্স মহন্তত্তা মহাৰজক্খো. সদ্ধো পুগ্গলো তিক্খিন্দ্ৰিযোতি বহুলং উপ্পজ্জমানায বলৱতিযা সদ্ধায সদ্ধো, তেনেৱ সদ্ধিন্দ্ৰিযেন তিক্খিন্দ্ৰিযো. অস্সদ্ধো পুগ্গলো মুদিন্দ্ৰিযোতি বহুলং উপ্পজ্জমানেন অস্সদ্ধিযেন অস্সদ্ধো, অন্তৰন্তৰা উপ্পজ্জমানেন দুব্বলেন সদ্ধিন্দ্ৰিযেন মুদিন্দ্ৰিযো. এস নযো সেসেসুপি. সদ্ধো পুগ্গলো স্ৱাকাৰোতি তায এৱ সদ্ধায সোভনাকাৰো. অস্সদ্ধো পুগ্গলো দ্ৱাকাৰোতি তেনেৱ অস্সদ্ধিযেন ৱিৰূপাকাৰো. এস নযো সেসেসুপি. সুৱিঞ্ঞাপযোতি সুখেন ৱিঞ্ঞাপেতুং সক্কুণেয্যো. দুৱিঞ্ঞাপযোতি দুক্খেন ৱিঞ্ঞাপেতুং সক্কুণেয্যো. পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱীতি এত্থ যস্মা পঞ্ঞাসম্পন্নস্সেৱ সদ্ধাদীনি সুপৰিসুদ্ধানি হোন্তি, তস্মা সুপৰিসুদ্ধসদ্ধাদিসম্পন্নো তংসম্পযুত্তায, সুপৰিসুদ্ধসদ্ধাদিসম্পন্নোপি ৱা তপ্পচ্চযায পঞ্ঞায পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱী হোতি. তস্মা এৱ হি সদ্ধাদযোপি চত্তাৰো ‘‘পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱী’’তি ৱুত্তা.
১১২. ইদানি ‘‘পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱী’’তি এত্থ ৱুত্তং লোকঞ্চ ৱজ্জঞ্চ দস্সেতুং লোকোতিআদিমাহ. এত্থ খন্ধা এৱ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি খন্ধলোকো. সেসদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ৱিপত্তিভৱলোকোতি অপাযলোকো. সো হি অনিট্ঠফলত্তা ৱিৰূপো লাভোতি ৱিপত্তি, ভৱতীতি ভৱো, ৱিপত্তি এৱ ভৱো ৱিপত্তিভৱো, ৱিপত্তিভৱো এৱ লোকো ৱিপত্তিভৱলোকো. ৱিপত্তিসম্ভৱলোকোতি অপাযূপগং কম্মং. তঞ্হি সম্ভৱতি এতস্মা ফলন্তি সম্ভৱো, ৱিপত্তিযা সম্ভৱো ৱিপত্তিসম্ভৱো, ৱিপত্তিসম্ভৱো এৱ লোকো ৱিপত্তিসম্ভৱলোকো. সম্পত্তিভৱলোকোতি সুগতিলোকো. সো হি ইট্ঠফলত্তা সুন্দৰো লাভোতি সম্পত্তি, ভৱতীতি ভৱো, সম্পত্তি এৱ ভৱো সম্পত্তিভৱো, সম্পত্তিভৱো এৱ লোকো সম্পত্তিভৱলোকো. সম্পত্তিসম্ভৱলোকোতি সুগতূপগং কম্মং. তঞ্হি সম্ভৱতি এতস্মা ফলন্তি সম্ভৱো, সম্পত্তিযা সম্ভৱো সম্পত্তিসম্ভৱো, সম্পত্তিসম্ভৱো এৱ লোকো সম্পত্তিসম্ভৱলোকো. একো লোকোতিআদীনি হেট্ঠা ৱুত্তত্থানেৱ.
ৱজ্জন্তি নপুংসকৱচনং অসুকোতি অনিদ্দিট্ঠত্তা কতং. কিলেসাতি ৰাগাদযো. দুচ্চৰিতাতি পাণাতিপাতাদযো. অভিসঙ্খাৰাতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদযো. ভৱগামিকম্মাতি অত্তনো ৱিপাকদানৱসেন ভৱং গচ্ছন্তীতি ভৱগামিনো, অভিসঙ্খাৰেসুপি ৱিপাকজনকানেৱ কম্মানি ৱুত্তানি. ইতীতি ৱুত্তপ্পকাৰনিদস্সনং. ইমস্মিঞ্চ লোকে ইমস্মিঞ্চ ৱজ্জেতি ৱুত্তপ্পকাৰে লোকে চ ৱজ্জে চ. তিব্বা ভযসঞ্ঞাতি বলৱতী ভযসঞ্ঞা. তিব্বাতি পৰসদ্দস্স অত্থো ৱুত্তো, ভযসঞ্ঞাতি ভযসদ্দস্স, লোকৱজ্জদ্ৱযম্পি হি ভযৱত্থুত্তা সযঞ্চ সভযত্তা ভযং, ভযমিতি সঞ্ঞা ভযসঞ্ঞা. পচ্চুপট্ঠিতা হোতীতি তং তং পটিচ্চ উপেচ্চ ঠিতা হোতি. সেয্যথাপি উক্খিত্তাসিকে ৱধকেতি যথা নাম পহৰিতুং উচ্চাৰিতখগ্গে পচ্চামিত্তে তিব্বা ভযসঞ্ঞা পচ্চুপট্ঠিতা হোতি, এৱমেৱ লোকে চ ৱজ্জে চ তিব্বা ভযসঞ্ঞা পচ্চুপট্ঠিতা হোতি. ইমেহি পঞ্ঞাসায আকাৰেহীতি অপ্পৰজক্খপঞ্চকাদীসু দসসু পঞ্চকেসু একেকস্মিং পঞ্চন্নং পঞ্চন্নং আকাৰানং ৱসেন পঞ্ঞাসায আকাৰেহি. ইমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানীতি সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি. জানাতীতি তথাগতো পঞ্ঞায পজানাতি. পস্সতীতি দিব্বচক্খুনা দিট্ঠং ৱিয কৰোতি. অঞ্ঞাতীতি সব্বাকাৰমৰিযাদাহি জানাতি. পটিৱিজ্ঝতীতি একদেসং অসেসেত্ৱা নিৰৱসেসদস্সনৱসেন পঞ্ঞায পদালেতীতি.
ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬৯. আসযানুসযঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা
১১৩. আসযানুসযঞাণনিদ্দেসে ইধ তথাগতোতিআদি পঞ্চধা ঠপিতো নিদ্দেসো. তত্থ আসযানুসযা ৱুত্তত্থা এৱ. চৰিতন্তি পুব্বে কতং কুসলাকুসলং কম্মং. অধিমুত্তিন্তি সম্পতি কুসলে অকুসলে ৱা চিত্তৱোসগ্গো. ভব্বাভব্বেতি ভব্বে চ অভব্বে চ. অৰিযায জাতিযা সম্ভৱন্তি জাযন্তীতি ভব্বা. ৱত্তমানসমীপে ৱত্তমানৱচনং. ভৱিস্সন্তি জাযিস্সন্তীতি ৱা ভব্বা, ভাজনভূতাতি অত্থো. যে অৰিযমগ্গপটিৱেধস্স অনুচ্ছৱিকা উপনিস্সযসম্পন্না, তে ভব্বা. ৱুত্তপটিপক্খা অভব্বা.
কতমো সত্তানং আসযোতিআদি নিদ্দেসস্স পটিনিদ্দেসো. তত্থ সস্সতোতি নিচ্চো. লোকোতি অত্তা. ইধ সৰীৰংযেৱ নস্সতি, অত্তা পন ইধ পৰত্থ চ সোযেৱাতি মঞ্ঞন্তি. সো হি সযংযেৱ আলোকেতীতি কত্ৱা ‘‘লোকো’’তি মঞ্ঞন্তি. অসস্সতোতি অনিচ্চো. অত্তা সৰীৰেনেৱ সহ নস্সতীতি মঞ্ঞন্তি. অন্তৱাতি পৰিত্তে কসিণে ঝানং উপ্পাদেত্ৱা তংপৰিত্তকসিণাৰম্মণং চিত্তং সপৰিযন্তো অত্তাতি মঞ্ঞন্তি. অনন্তৱাতি ন অন্তৱা অপ্পমাণে কসিণে ঝানং উপ্পাদেত্ৱা তংঅপ্পমাণকসিণাৰম্মণং চিত্তং অপৰিযন্তো অত্তাতি মঞ্ঞন্তি. তং জীৱং তং সৰীৰন্তি জীৱো চ সৰীৰঞ্চ তংযেৱ. জীৱোতি অত্তা, লিঙ্গৱিপল্লাসেন নপুংসকৱচনং কতং. সৰীৰন্তি ৰাসট্ঠেন খন্ধপঞ্চকং. অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰন্তি অঞ্ঞো জীৱো অঞ্ঞং খন্ধপঞ্চকং. হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি খন্ধা ইধেৱ ৱিনস্সন্তি, সত্তো মৰণতো পৰং হোতি ৱিজ্জতি ন নস্সতি. ‘‘তথাগতো’’তি চেত্থ সত্তাধিৱচনন্তি ৱদন্তি. কেচি পন ‘‘তথাগতোতি অৰহা’’তি ৱদন্তি. ইমে ‘‘ন হোতী’’তি পক্খে দোসং দিস্ৱা এৱং গণ্হন্তি. ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি খন্ধাপি ইধেৱ নস্সন্তি, তথাগতো চ মৰণতো পৰং ন হোতি উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি. ইমে ‘‘হোতী’’তি পক্খে দোসং দিস্ৱা এৱং গণ্হন্তি. হোতি চ ন চ হোতীতি ইমে একেকপক্খপৰিগ্গহে দোসং দিস্ৱা উভযপক্খং গণ্হন্তি. নেৱ হোতি ন ন হোতীতি ইমে উভযপক্খপৰিগ্গহে উভযদোসাপত্তিং দিস্ৱা ‘‘হোতীতি চ ন হোতি, নেৱ হোতীতি চ ন হোতী’’তি অমৰাৱিক্খেপপক্খং গণ্হন্তি.
অযং পনেত্থ অট্ঠকথানযো – ‘‘সস্সতো লোকোতি ৱা’’তিআদীহি দসহাকাৰেহি দিট্ঠিপভেদোৱ ৱুত্তো. তত্থ সস্সতো লোকোতি চ খন্ধপঞ্চকং লোকোতি গহেত্ৱা ‘‘অযং লোকো নিচ্চো ধুৱো সব্বকালিকো’’তি গণ্হন্তস্স সস্সতন্তি গহণাকাৰপ্পৱত্তা দিট্ঠি. অসস্সতোতি তমেৱ লোকং ‘‘উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতী’’তি গণ্হন্তস্স উচ্ছেদগ্গহণাকাৰপ্পৱত্তা দিট্ঠি. অন্তৱাতি পৰিত্তকসিণলাভিনো সুপ্পমত্তে ৱা সৰাৱমত্তে ৱা কসিণে সমাপন্নস্স অন্তোসমাপত্তিযং পৱত্তিতৰূপাৰূপধম্মে ‘‘লোকো’’তি চ কসিণপৰিচ্ছেদন্তেন ‘‘অন্তৱা’’তি চ গণ্হন্তস্স ‘‘অন্তৱা লোকো’’তি গহণাকাৰপ্পৱত্তা দিট্ঠি. সা সস্সতদিট্ঠিপি হোতি উচ্ছেদদিট্ঠিপি. ৱিপুলকসিণলাভিনো পন তস্মিং কসিণে সমাপন্নস্স অন্তোসমাপত্তিযং পৱত্তিতৰূপাৰূপধম্মে ‘‘লোকো’’তি চ কসিণপৰিচ্ছেদন্তেন ‘‘ন অন্তৱা’’তি চ গণ্হন্তস্স ‘‘অনন্তৱা লোকো’’তি গহণাকাৰপ্পৱত্তা দিট্ঠি. সা সস্সতদিট্ঠিপি হোতি উচ্ছেদদিট্ঠিপি. তং জীৱং তং সৰীৰন্তি ভেদনধম্মস্স সৰীৰস্সেৱ ‘‘জীৱ’’ন্তি গহিতত্তা ‘‘সৰীৰে উচ্ছিজ্জমানে জীৱম্পি উচ্ছিজ্জতী’’তি উচ্ছেদগ্গহণাকাৰপ্পৱত্তা দিট্ঠি. দুতিযপদে সৰীৰতো অঞ্ঞস্স জীৱস্স গহিতত্তা ‘‘সৰীৰে উচ্ছিজ্জমানেপি জীৱং ন উচ্ছিজ্জতী’’তি সস্সতগ্গহণাকাৰপ্পৱত্তা দিট্ঠি. হোতি তথাগতোতিআদীসু ‘‘সত্তো তথাগতো নাম, সো পৰং মৰণা হোতী’’তি গণ্হতো পঠমা সস্সতদিট্ঠি. ‘‘ন হোতী’’তি গণ্হতো দুতিযা উচ্ছেদদিট্ঠি. ‘‘হোতি চ ন চ হোতী’’তি গণ্হতো ততিযা একচ্চসস্সতদিট্ঠি. ‘‘নেৱ হোতি ন ন হোতী’’তি গণ্হতো চতুত্থা অমৰাৱিক্খেপদিট্ঠীতি.
ইতীতি ৱুত্তপ্পকাৰদিট্ঠিনিস্সযনিদস্সনং. ভৱদিট্ঠিসন্নিস্সিতা ৱা সত্তা হোন্তি ৱিভৱদিট্ঠিসন্নিস্সিতা ৱাতি ভৱো ৱুচ্চতি সস্সতো, সস্সতৱসেন উপ্পজ্জমানদিট্ঠি ভৱদিট্ঠি, ভৱোতি দিট্ঠীতি ৱুত্তং হোতি. ৱিভৱো ৱুচ্চতি উচ্ছেদো, উচ্ছেদৱসেন উপ্পজ্জমানদিট্ঠি ৱিভৱদিট্ঠি, ৱিভৱোতি দিট্ঠীতি ৱুত্তং হোতি. ৱুত্তপ্পকাৰা দসৱিধা দিট্ঠি ভৱদিট্ঠি চ ৱিভৱদিট্ঠি চাতি দ্ৱিধাৱ হোতি. তাসু দ্ৱীসু একেকং সন্নিস্সিতা অপস্সিতা অল্লীনা সত্তা হোন্তি.
এতে ৱা পন উভো অন্তে অনুপগম্মাতি এত্থ ‘‘অগ্গিতো ৱা উদকতো ৱা মিথুভেদা ৱা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.১৫২) ৱিয ৱা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. এতে ৱুত্তপ্পকাৰে সস্সতুচ্ছেদৱসেন দ্ৱে পক্খে চ ন উপগন্ত্ৱা অনল্লীযিত্ৱা পহাযাতি অত্থো. ‘‘অনুলোমিকা ৱা খন্তী’’তি ৱিকপ্পত্থোৱ. ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসূতি ইমেসং জৰামৰণাদীনং পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা, ইদপ্পচ্চযা এৱ ইদপ্পচ্চযতা, ইদপ্পচ্চযানং ৱা সমূহো ইদপ্পচ্চযতা. লক্খণং পনেত্থ সদ্দসত্থতো পৰিযেসিতব্বং. তে তে পচ্চযে পটিচ্চ সহ সম্মা চ উপ্পন্না পটিচ্চসমুপ্পন্না. তস্সা ইদপ্পচ্চযতায চ তেসু পটিচ্চসমুপ্পন্নেসু চ ধম্মেসু. অনুলোমিকাতি লোকুত্তৰধম্মানং অনুলোমতো অনুলোমিকা. খন্তীতি ঞাণং. ঞাণঞ্হি খমনতো খন্তি. পটিলদ্ধা হোতীতি সত্তেহি অধিগতা হোতি. ইদপ্পচ্চযতায খন্তিযা উচ্ছেদত্তানুপগমো হোতি পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং পচ্চযসামগ্গিযং আযত্তৱুত্তিত্তা পচ্চযানুপৰমদস্সনেন ফলানুপৰমদস্সনতো. পটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু খন্তিযা সস্সতত্তানুপগমো হোতি পচ্চযসামগ্গিযং নৱনৱানং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং উপ্পাদদস্সনতো. এৱমেতে উভো অন্তে অনুপগম্ম পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মদস্সনেন ন উচ্ছেদো ন সস্সতোতি পৱত্তং সম্মাদস্সনং ‘‘অনুলোমিকা খন্তী’’তি ৱেদিতব্বং. এৱঞ্হি তদুভযদিট্ঠিপটিপক্খভূতা সম্মাদিট্ঠি ৱুত্তা হোতি. যথাভূতং ৱা ঞাণন্তি যথাভূতং যথাসভাৱং নেয্যং. তত্থ পৱত্তঞাণম্পি ৱিসযৱোহাৰেন ‘‘যথাভূতঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং. তং পন সঙ্খাৰুপেক্খাপৰিযন্তং ৱিপস্সনাঞাণং ইধাধিপ্পেতং. হেট্ঠা পন ‘‘যথাভূতঞাণদস্সন’’ন্তি ভযতূপট্ঠানঞাণং ৱুত্তং. যথাভূতং ৱা ঞাণং সত্তেহি পটিলদ্ধং হোতীতি সম্বন্ধো.
ইদানি ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদীহি মিচ্ছাদিট্ঠিপৰিভাৱিতং ‘‘এতে ৱা পনা’’তিআদীহি সম্মাদিট্ঠিপৰিভাৱিতং সত্তসন্তানং দস্সেত্ৱা ‘‘কামং সেৱন্তঞ্ঞেৱা’’তিআদীহি সেসাকুসলেহি সেসকুসলেহি চ পৰিভাৱিতং সত্তসন্তানং দস্সেতি. তত্থ কামং সেৱন্তংযেৱ পুগ্গলং তথাগতো জানাতীতি যোজনা কাতব্বা. সেৱন্তন্তি চ অভিণ্হসমুদাচাৰৱসেন সেৱমানং. পুব্বে আসেৱিতৱসেন কিলেসকামো গৰু অস্সাতি কামগৰুকো. তথেৱ কামো আসযে সন্তানে অস্সাতি কামাসযো. সন্তানৱসেনেৱ কামে অধিমুত্তো লগ্গোতি কামাধিমুত্তো. সেসেসুপি এসেৱ নযো. নেক্খম্মাদীনি ৱুত্তত্থানেৱ. কামাদীহি চ তীহি সেসাকুসলা, নেক্খম্মাদীহি তীহি সেসকুসলা গহিতাৱ হোন্তীতি ৱেদিতব্বা. ‘‘অযং সত্তানং আসযো’’তি তিধা ৱুত্তং সন্তানমেৱ দস্সেতি.
অযং পনেত্থ অট্ঠকথানযো – ‘‘ইতি ভৱদিট্ঠিসন্নিস্সিতা ৱা’’তি এৱং সস্সতদিট্ঠিং ৱা সন্নিস্সিতা. সস্সতদিট্ঠি হি এত্থ ভৱদিট্ঠীতি ৱুত্তা, উচ্ছেদদিট্ঠি চ ৱিভৱদিট্ঠীতি. সব্বদিট্ঠীনঞ্হি সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠীহি সঙ্গহিতত্তা সব্বেপিমে দিট্ঠিগতিকা সত্তা ইমাৱ দ্ৱে দিট্ঠিযো সন্নিস্সিতা হোন্তি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘দ্ৱযনিস্সিতো খ্ৱাযং, কচ্চান, লোকো যেভুয্যেন অত্থিতঞ্চেৱ নত্থিতঞ্চা’’তি (সং. নি. ২.১৫). এত্থ হি অত্থিতাতি সস্সতং. নত্থিতাতি উচ্ছেদো. অযং তাৱ ৱট্টনিস্সিতানং পুথুজ্জনানং সত্তানং আসযো. ইদানি ৱিৱট্টনিস্সিতানং সুদ্ধসত্তানং আসযং দস্সেতুং ‘‘এতে ৱা পন উভো অন্তে অনুপগম্মা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘এতে ৱা পনা’’তি এতেযেৱ. ‘‘উভো অন্তে’’তি সস্সতুচ্ছেদসঙ্খাতে দ্ৱে অন্তে. ‘‘অনুপগম্মা’’তি ন অল্লীযিত্ৱা. ‘‘ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসূ’’তি ইদপ্পচ্চযতায চেৱ পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মেসু চ. ‘‘অনুলোমিকা খন্তী’’তি ৱিপস্সনাঞাণং. ‘‘যথাভূতং ঞাণ’’ন্তি মগ্গঞাণং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যা পটিচ্চসমুপ্পাদে চেৱ পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মেসু চ এতে উভো সস্সতুচ্ছেদঅন্তে অনুপগন্ত্ৱা ৱিপস্সনা পটিলদ্ধা, যঞ্চ ততো উত্তৰি মগ্গঞাণং, অযং সত্তানং আসযো. অযং ৱট্টনিস্সিতানঞ্চ ৱিৱট্টনিস্সিতানঞ্চ সব্বেসম্পি সত্তানং আসযো ইদং ৱসনট্ঠানন্তি. অযং আচৰিযানং সমানট্ঠকথা.
ৱিতণ্ডৱাদী পনাহ ‘‘মগ্গো নাম ৱাসং ৱিদ্ধংসেন্তো গচ্ছতি, ত্ৱং মগ্গো ৱাসোতি ৱদেসী’’তি? সো ৱত্তব্বো ‘‘ত্ৱং অৰিযৱাসভাণকো হোসি ন হোসী’’তি? সচে ‘‘ন হোমী’’তি ৱদতি, ‘‘ত্ৱং অভাণকতায ন জানাসী’’তি ৱত্তব্বো. সচে ‘‘ভাণকোস্মী’’তি ৱদতি, ‘‘সুত্তং আহৰা’’তি ৱত্তব্বো. সচে আহৰতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে আহৰতি, সযং আহৰিতব্বং ‘‘দসযিমে, ভিক্খৱে, অৰিযাৱাসা, যদৰিযা আৱসিংসু ৱা আৱসন্তি ৱা আৱসিস্সন্তি ৱা’’তি (অ. নি. ১০.১৯). এতঞ্হি সুত্তং মগ্গস্স ৱাসভাৱং দীপেতি. তস্মা সুকথিতমেৱেতন্তি. ইমং পন ভগৱা সত্তানং আসযং জানন্তো ইমেসঞ্চ দিট্ঠিগতানং ইমেসঞ্চ ৱিপস্সনাঞাণমগ্গঞাণানং অপ্পৱত্তিক্খণেপি জানাতি এৱ. তস্মাযেৱ চ ‘‘কামং সেৱন্তংযেৱ জানাতী’’তিআদি ৱুত্তন্তি.
অনুসযনিদ্দেসে অনুসযাতি কেনট্ঠেন অনুসযা? অনুসযনট্ঠেন. কো এস অনুসযনট্ঠো নামাতি? অপ্পহীনট্ঠো. এতে হি অপ্পহীনট্ঠেন তস্স তস্স সন্তানে অনুসেন্তি নাম. তস্মা ‘‘অনুসযা’’তি ৱুচ্চন্তি. অনুসেন্তীতি অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. অথাপি সিযা – অনুসযনট্ঠো নাম অপ্পহীনাকাৰো, সো চ উপ্পজ্জতীতি ৱত্তুং ন যুজ্জতি, তস্মা ন অনুসযা উপ্পজ্জন্তীতি. তত্ৰিদং পটিৱচনং – ন অপ্পহীনাকাৰো, অনুসযোতি পন অপ্পহীনট্ঠেন থামগতকিলেসো ৱুচ্চতি. সো চিত্তসম্পযুত্তো সাৰম্মণো সপ্পচ্চযট্ঠেন সহেতুকো একন্তাকুসলো অতীতোপি হোতি অনাগতোপি পচ্চুপ্পন্নোপি, তস্মা উপ্পজ্জতীতি ৱত্তুং যুজ্জতীতি. তত্ৰিদং পমাণং – ইধেৱ তাৱ অভিসমযকথায (পটি. ম. ৩.২১) ‘‘পচ্চুপ্পন্নে কিলেসে পজহতী’’তি পুচ্ছং কত্ৱা অনুসযানং পচ্চুপ্পন্নভাৱস্স অত্থিতায ‘‘থামগতো অনুসযং পজহতী’’তি ৱুত্তং. ধম্মসঙ্গণিযং মোহস্স পদভাজনে ‘‘অৱিজ্জানুসযো অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানং অৱিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং, অযং তস্মিং সমযে মোহো হোতী’’তি (ধ. স. ৩৯০) অকুসলচিত্তেন সদ্ধিং মোহস্স উপ্পন্নভাৱো ৱুত্তো. কথাৱত্থুস্মিং ‘‘অনুসযা অব্যাকতা অনুসযা অহেতুকা অনুসযা চিত্তৱিপ্পযুত্তা’’তি সব্বে ৱাদা পটিসেধিতা. অনুসযযমকে সত্তন্নং মহাৱাৰানং অঞ্ঞতৰস্মিং উপ্পজ্জনৱাৰে ‘‘যস্স কামৰাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতী’’তিআদি (যম. ২.অনুসযযমক.৩০০) ৱুত্তং. তস্মা ‘‘অনুসেন্তীতি অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জন্তী’’তি যং ৱুত্তং, তং ইমিনা তন্তিপ্পমাণেন যুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. যম্পি ‘‘চিত্তসম্পযুত্তো সাৰম্মণো’’তিআদি ৱুত্তং, তম্পি সুৱুত্তমেৱ. অনুসযো হি নামেস পৰিনিপ্ফন্নো চিত্তসম্পযুত্তো অকুসলধম্মোতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.
কামৰাগানুসযোতিআদীসু কামৰাগো চ সো অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযো চাতি কামৰাগানুসযো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. কামৰাগানুসযো চেত্থ লোভসহগতচিত্তেসু সহজাতৱসেন আৰম্মণৱসেন চ মনাপেসু অৱসেসকামাৱচৰধম্মেসু আৰম্মণৱসেনেৱ উপ্পজ্জমানো লোভো. পটিঘানুসযো চ দোমনস্সসহগতচিত্তেসু সহজাতৱসেন আৰম্মণৱসেন চ অমনাপেসু অৱসেসকামাৱচৰধম্মেসু আৰম্মণৱসেনেৱ উপ্পজ্জমানো দোসো. মানানুসযো দিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তলোভসহগতচিত্তেসু সহজাতৱসেন আৰম্মণৱসেন চ দুক্খৱেদনাৱজ্জেসু অৱসেসকামাৱচৰধম্মেসু ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মেসু চ আৰম্মণৱসেনেৱ উপ্পজ্জমানো মানো. দিট্ঠানুসযো চতূসু দিট্ঠিগতসম্পযুত্তেসু. ৱিচিকিচ্ছানুসযো ৱিচিকিচ্ছাসহগতে. অৱিজ্জানুসযো দ্ৱাদসসু অকুসলচিত্তেসু সহজাতৱসেন আৰম্মণৱসেন চ. তযোপি অৱসেসতেভূমকধম্মেসু আৰম্মণৱসেনেৱ উপ্পজ্জমানা দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছামোহা. ভৱৰাগানুসযো চতূসু দিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তেসু উপ্পজ্জমানোপি সহজাতৱসেন ন ৱুত্তো, আৰম্মণৱসেনেৱ পন ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মেসু উপ্পজ্জমানো লোভো ৱুত্তো.
১১৪. ইদানি যথাৱুত্তানং অনুসযানং অনুসযনট্ঠানং দস্সেন্তো যং লোকেতিআদিমাহ. তত্থ যং লোকে পিযৰূপন্তি যং ইমস্মিং লোকে পিযজাতিকং পিযসভাৱং. সাতৰূপন্তি সাতজাতিকং অস্সাদপদট্ঠানং ইট্ঠাৰম্মণং. এত্থ সত্তানং কামৰাগানুসযো অনুসেতীতি এতস্মিং ইট্ঠাৰম্মণে সত্তানং অপ্পহীনট্ঠেন কামৰাগানুসযো অনুসেতি. ‘‘পিযৰূপং সাতৰূপ’’ন্তি চ ইধ কামাৱচৰধম্মোযেৱ অধিপ্পেতো. যথা নাম উদকে নিমুগ্গস্স হেট্ঠা চ উপৰি চ সমন্তা চ উদকমেৱ হোতি, এৱমেৱ ইট্ঠাৰম্মণে ৰাগুপ্পত্তি নাম সত্তানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণা. তথা অনিট্ঠাৰম্মণে পটিঘুপ্পত্তি. ইতি ইমেসু দ্ৱীসু ধম্মেসূতি এৱং ইমেসু দ্ৱীসু ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণধম্মেসু. অৱিজ্জানুপতিতাতি কামৰাগপটিঘসম্পযুত্তা হুত্ৱা আৰম্মণকৰণৱসেন অৱিজ্জা অনুপতিতা অনুগতা. ৱিচ্ছেদং কত্ৱাপি পাঠো. তদেকট্ঠোতি তায অৱিজ্জায সহজেকট্ঠৱসেন একতো ঠিতো. মানো চ দিট্ঠি চ ৱিচিকিচ্ছা চাতি নৱৱিধমানো, দ্ৱাসট্ঠিৱিধা দিট্ঠি, অট্ঠৱত্থুকা ৱিচিকিচ্ছা, তদেকট্ঠো মানো চ তদেকট্ঠা দিট্ঠি চ তদেকট্ঠা ৱিচিকিচ্ছা চাতি যোজনা. দট্ঠব্বাতি পস্সিতব্বা অৱগন্তব্বা. তযো একতো কত্ৱা বহুৱচনং কতং. ভৱৰাগানুসযো পনেত্থ কামৰাগানুসযেনেৱ সঙ্গহিতোতি ৱেদিতব্বো.
চৰিতনিদ্দেসে তেৰস চেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো. দ্ৱাদস অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো. চতস্সো আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো. তত্থ কামাৱচৰো পৰিত্তভূমকো. ইতৰো মহাভূমকো. তীসুপি ৱা এতেসু যো কোচি অপ্পৱিপাকো পৰিত্তভূমকো, মহাৱিপাকো মহাভূমকোতি ৱেদিতব্বো.
১১৫. অধিমুত্তিনিদ্দেসে সন্তীতি সংৱিজ্জন্তি. হীনাধিমুত্তিকাতি লামকজ্ঝাসযা. পণীতাধিমুত্তিকাতি কল্যাণজ্ঝাসযা. সেৱন্তীতি নিস্সযন্তি অল্লীযন্তি. ভজন্তীতি উপসঙ্কমন্তি. পযিৰুপাসন্তীতি পুনপ্পুনং উপসঙ্কমন্তি. সচে হি আচৰিযুপজ্ঝাযা ন সীলৱন্তো হোন্তি, অন্তেৱাসিকসদ্ধিৱিহাৰিকা সীলৱন্তো, তে অত্তনো আচৰিযুপজ্ঝাযেপি ন উপসঙ্কমন্তি, অত্তনো সদিসে সাৰুপ্পে ভিক্খূযেৱ উপসঙ্কমন্তি. সচেপি আচৰিযুপজ্ঝাযা সাৰুপ্পা ভিক্খূ, ইতৰে অসাৰুপ্পা, তেপি ন আচৰিযুপজ্ঝাযে উপসঙ্কমন্তি, অত্তনো সদিসে হীনাধিমুত্তিকেযেৱ উপসঙ্কমন্তি. এৱং উপসঙ্কমনং পন ন কেৱলং এতৰহিযেৱ, অতীতানাগতেপীতি দস্সেতুং অতীতম্পি অদ্ধানন্তিআদিমাহ. তত্থ অতীতম্পি অদ্ধানন্তি অতীতস্মিং কালে, অচ্চন্তসংযোগত্থে ৱা উপযোগৱচনং. সেসং উত্তানত্থমেৱ. ইদং পন দুস্সীলানং দুস্সীলসেৱনমেৱ, সীলৱন্তানং সীলৱন্তসেৱনমেৱ, দুপ্পঞ্ঞানং দুপ্পঞ্ঞসেৱনমেৱ, পঞ্ঞৱন্তানং পঞ্ঞৱন্তসেৱনমেৱ কো নিযমেতীতি? অজ্ঝাসযধাতু নিযমেতীতি.
ভব্বাভব্বনিদ্দেসে ছড্ডেতব্বে পঠমং নিদ্দিসিত্ৱা গহেতব্বে পচ্ছা নিদ্দিসিতুং উদ্দেসস্স উপ্পটিপাটিযা পঠমং অভব্বা নিদ্দিট্ঠা. উদ্দেসে পন দ্ৱন্দসমাসে অচ্চিতস্স চ মন্দক্খৰস্স চ পদস্স পুব্বনিপাতলক্খণৱসেন ভব্বসদ্দো পুব্বং পযুত্তো. কম্মাৱৰণেনাতি পঞ্চৱিধেন আনন্তৰিযকম্মেন. সমন্নাগতাতি সমঙ্গীভূতা. কিলেসাৱৰণেনাতি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযা. ইমানি দ্ৱে সগ্গমগ্গানং আৱৰণতো আৱৰণানি. ভিক্খুনীদূসকাদীনি কম্মানিপি কম্মাৱৰণেনেৱ সঙ্গহিতানি. ৱিপাকাৱৰণেনাতি অহেতুকপটিসন্ধিযা. যস্মা পন দুহেতুকানম্পি অৰিযমগ্গপটিৱেধো নত্থি, তস্মা দুহেতুকা পটিসন্ধিপি ৱিপাকাৱৰণমেৱাতি ৱেদিতব্বা, অস্সদ্ধাতি বুদ্ধাদীসু সদ্ধাৰহিতা. অচ্ছন্দিকাতি কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দৰহিতা. উত্তৰকুৰুকা মনুস্সা অচ্ছন্দিকট্ঠানং পৱিট্ঠা. দুপ্পঞ্ঞাতি ভৱঙ্গপঞ্ঞায পৰিহীনা. ভৱঙ্গপঞ্ঞায পন পৰিপুণ্ণাযপি যস্স ভৱঙ্গং লোকুত্তৰস্স পাদকং ন হোতি, সোপি দুপ্পঞ্ঞোযেৱ নাম. অভব্বা নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তন্তি কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তনিযামসঙ্খাতং অৰিযমগ্গং ওক্কমিতুং অভব্বা. অৰিযমগ্গো হি সম্মা সভাৱোতি সম্মত্তং, সোযেৱ অনন্তৰফলদানে, সযমেৱ ৱা অচলভাৱতো নিযামো, তং ওক্কমিতুং পৱিসিতুং অভব্বা. ন কম্মাৱৰণেনাতিআদীনি ৱুত্তৱিপৰিযাযেনেৱ ৱেদিতব্বানীতি.
আসযানুসযঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭০. যমকপাটিহীৰঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা
১১৬. যমকপাটিহীৰঞাণনিদ্দেসে অসাধাৰণং সাৱকেহীতি সেসাসাধাৰণঞাণনিদ্দেসে অঞ্ঞৱচনেহি ওকাসাভাৱতো ন ৱুত্তং, ইধ পন অঞ্ঞৱচনাভাৱতো ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. উপৰিমকাযতোতি নাভিযা উদ্ধং সৰীৰতো. অগ্গিক্খন্ধো পৱত্ততীতি তেজোকসিণাৰম্মণং পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ‘‘উপৰিমকাযতো অগ্গিজালা ৱুট্ঠাতূ’’তি আৱজ্জিত্ৱা পৰিকম্মং কত্ৱা অনন্তৰং অভিঞ্ঞাঞাণেন ‘‘উপৰিমকাযতো অগ্গিজালা ৱুট্ঠাতূ’’তি অধিট্ঠিতে সহ অধিট্ঠানা উপৰিমকাযতো অগ্গিজালা ৱুট্ঠাতি. সা হি ইধ ৰাসট্ঠেন খন্ধোতি ৱুত্তা. হেট্ঠিমকাযতোতি নাভিতো হেট্ঠা সৰীৰতো. উদকধাৰা পৱত্ততীতি আপোকসিণাৰম্মণং পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ‘‘হেট্ঠিমকাযতো উদকধাৰা ৱুট্ঠাতূ’’তি আৱজ্জিত্ৱা পৰিকম্মং কত্ৱা অনন্তৰং অভিঞ্ঞাঞাণেন ‘‘হেট্ঠিমকাযতো উদকধাৰা ৱুট্ঠাতূ’’তি অধিট্ঠিতে সহ অধিট্ঠানা হেট্ঠিমকাযতো উদকধাৰা ৱুট্ঠাতি. উভযত্থাপি অব্বোচ্ছেদৱসেন পৱত্ততীতি ৱুত্তং. অধিট্ঠানস্স আৱজ্জনস্স চ অন্তৰে দ্ৱে ভৱঙ্গচিত্তানি ৱত্তন্তি. তস্মাযেৱ যুগলা হুত্ৱা অগ্গিক্খন্ধউদকধাৰা পৱত্তন্তি, অন্তৰং ন পঞ্ঞাযতি. অঞ্ঞেসং পন ভৱঙ্গপৰিচ্ছেদো নত্থি. পুৰত্থিমকাযতোতি অভিমুখপস্সতো. পচ্ছিমকাযতোতি পিট্ঠিপস্সতো. দক্খিণঅক্খিতো ৱামঅক্খিতোতিআদি সমাসপাঠোযেৱ, ন অঞ্ঞো. দক্খিণনাসিকাসোততো ৱামনাসিকাসোততোতি পাঠো সুন্দৰো. ৰস্সং কত্ৱাপি পঠন্তি. অংসকূটতোতি এত্থ অব্ভুগ্গতট্ঠেন কূটো ৱিযাতি কূটো, অংসোযেৱ কূটো অংসকূটো. অঙ্গুলঙ্গুলেহীতি অঙ্গুলীহি অঙ্গুলীহি. অঙ্গুলন্তৰিকাহীতি অঙ্গুলীনং অন্তৰিকাহি. একেকলোমতো অগ্গিক্খন্ধো পৱত্ততি, একেকলোমতো উদকধাৰা পৱত্ততীতি উভযত্থাপি আমেডিতৱচনেন সব্বলোমানং পৰিযাদিন্নত্তা একেকলোমতোৱ অগ্গিক্খন্ধউদকধাৰা যুগলা যুগলা হুত্ৱা পৱত্তন্তীতি ৱুত্তং হোতি. লোমকূপতো লোমকূপতো অগ্গিক্খন্ধো পৱত্ততি, লোমকূপতো লোমকূপতো উদকধাৰা পৱত্ততীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. কেসুচি পোত্থকেসু ‘‘একেকলোমতো অগ্গিক্খন্ধো পৱত্ততি. লোমকূপতো লোমকূপতো উদকধাৰা পৱত্ততি, লোমকূপতো লোমকূপতো অগ্গিক্খন্ধো পৱত্ততি, একেকলোমতো উদকধাৰা পৱত্ততী’’তি লিখিতং. তম্পি যুজ্জতিযেৱ. পাটিহীৰস্স অতিসুখুমত্তদীপনতো পন পুৰিমপাঠোযেৱ সুন্দৰতৰো.
ইদানি ছন্নং ৱণ্ণানন্তি কো সম্বন্ধো? হেট্ঠা ‘‘উপৰিমকাযতো’’তিআদীহি অনেকেহি সৰীৰাৱযৱা ৱুত্তা. তেন সৰীৰাৱযৱসম্বন্ধো পৱত্ততীতি ৱচনসম্বন্ধেন চ যমকপাটিহীৰাধিকাৰেন চ ছন্নং ৱণ্ণানং সৰীৰাৱযৱভূতানং ৰস্মিযো যমকা হুত্ৱা পৱত্তন্তীতি ৱুত্তং হোতি. সামিৱচনসম্বন্ধেন চ অৱস্সং ‘‘ৰস্মিযো’’তি পাঠসেসো ইচ্ছিতব্বোযেৱ. নীলানন্তি উমাপুপ্ফৱণ্ণানং. পীতকানন্তি কণিকাৰপুপ্ফৱণ্ণানং. লোহিতকানন্তি ইন্দগোপকৱণ্ণানং. ওদাতানন্তি ওসধিতাৰকৱণ্ণানং. মঞ্জিট্ঠানন্তি মন্দৰত্তৱণ্ণানং. পভস্সৰানন্তি পভাসনপকতিকানং পভস্সৰৱণ্ণানং. পভস্সৰৱণ্ণে ৱিসুং অৱিজ্জমানেপি ৱুত্তেসু পঞ্চসু ৱণ্ণেসু যে যে পভা সমুজ্জলা, তে তে পভস্সৰা. তথা হি তথাগতস্স যমকপাটিহীৰং কৰোন্তস্স যমকপাটিহীৰঞাণবলেনেৱ কেসমস্সূনঞ্চেৱ অক্খীনঞ্চ নীলট্ঠানেহি নীলৰস্মিযো নিক্খমন্তি, যাসং ৱসেন গগনতলং অঞ্জনচুণ্ণসমোকিণ্ণং ৱিয উমাপুপ্ফনীলুপ্পলদলসঞ্ছন্নং ৱিয ৱীতিপতন্তমণিতালৱণ্টং ৱিয পসাৰিতমেচকপটং ৱিয চ হোতি. ছৱিতো চেৱ অক্খীনঞ্চ পীতকট্ঠানেহি পীতৰস্মিযো নিক্খমন্তি, যাসং ৱসেন দিসাভাগা সুৱণ্ণৰসনিসিঞ্চমানা ৱিয সুৱণ্ণপটপসাৰিতা ৱিয কুঙ্কুমচুণ্ণকণিকাৰপুপ্ফসম্পৰিকিণ্ণা ৱিয চ ৱিৰোচন্তি. মংসলোহিতেহি চেৱ অক্খীনঞ্চ ৰত্তট্ঠানেহি লোহিতৰস্মিযো নিক্খমন্তি, যাসং ৱসেন দিসাভাগা চিনপিট্ঠচুণ্ণৰঞ্জিতা ৱিয সুপক্কলাখাৰসনিসিঞ্চমানা ৱিয ৰত্তকম্বলপৰিক্খিত্তা ৱিয জযসুমনপালিভদ্দকবন্ধুজীৱককুসুমসম্পৰিকিণ্ণা ৱিয চ ৱিৰোচন্তি. অট্ঠীহি চেৱ দন্তেহি চ অক্খীনঞ্চ সেতট্ঠানেহি ওদাতৰস্মিযো নিক্খমন্তি, যাসং ৱসেন দিসাভাগা ৰজতকুটেহি আসিঞ্চমানখীৰধাৰাসম্পৰিকিণ্ণা ৱিয পসাৰিতৰজতপট্টৱিতানা ৱিয ৱীতিপতন্তৰজততালৱণ্টা ৱিয কুন্দকুমুদসিন্দুৱাৰসুমনমল্লিকাদিকুসুমসঞ্ছন্না ৱিয চ ৱিৰোচন্তি. হত্থতলপাদতলাদীহি মন্দৰত্তট্ঠানেহি মঞ্জিট্ঠৰস্মিযো নিক্খমন্তি, যাসং ৱসেন দিসাভাগা পৱাড়জালপৰিক্খিত্তা ৱিয ৰত্তকুৰৱককুসুমসমোকিণ্ণা ৱিয চ ৱিৰোচন্তি. উণ্ণানখাদীহি পভস্সৰট্ঠানেহি পভস্সৰৰস্মিযো নিক্খমন্তি, যাসং ৱসেন দিসাভাগা ওসধিতাৰকপুঞ্জপুণ্ণা ৱিয ৱিজ্জুপটলাদিপৰিপুণ্ণা ৱিয চ ৱিৰোচন্তি.
ভগৱা চঙ্কমতীতিআদি ‘‘ভগৱতো চ নিম্মিতানঞ্চ নানাইৰিযাপথকৰণং যমকপাটিহীৰেনেৱ হোতী’’তি দস্সনত্থং ৱুত্তং. তেসঞ্হি নিম্মিতানং ইৰিযাপথা যুগলাৱ হুত্ৱা ৱত্তন্তি. যদি নিম্মিতা বহুকা হোন্তি, ‘‘নিম্মিতো’’তিআদি কস্মা একৱচনং কতন্তি চে? নিম্মিতেসুপি একেকস্স নানাইৰিযাপথভাৱদস্সনত্থং. বহুৱচনেন হি ৱুত্তে সব্বেপি নিম্মিতা সকিং একেকইৰিযাপথিকা ৱিয হোন্তি. একৱচনেন পন ৱুত্তে নিম্মিতেসু একেকো নানাইৰিযাপথিকোতি ঞাযতি. তস্মা একৱচননিদ্দেসো কতো. চূড়পন্থকত্থেৰোপি তাৱ নানাইৰিযাপথিকভিক্খূনং সহস্সং মাপেসি, কিং পন ভগৱা যমকপাটিহীৰে বহূ নিম্মিতে ন কৰিস্সতি. চূড়পন্থকত্থেৰং মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞেসং সাৱকানং একাৱজ্জনেন নানাইৰিযপথিকানং নানাৰূপানঞ্চ নিম্মানং ন ইজ্ঝতি. অনিযমেত্ৱা হি নিম্মিতা ইদ্ধিমতা সদিসাৱ হোন্তি. ঠাননিসজ্জাদীসু ৱা ভাসিততুণ্হীভাৱাদীসু ৱা যং যং ইদ্ধিমা কৰোতি, তং তদেৱ কৰোন্তি, ৱিসদিসকৰণং নানাকিৰিযাকৰণঞ্চ ‘‘এত্তকা ঈদিসা হোন্তু, এত্তকা ইমং নাম কৰোন্তূ’’তি ৱিসুং ৱিসুং আৱজ্জিত্ৱা অধিট্ঠানেন ইজ্ঝতি. তথাগতস্স পন একাৱজ্জনাধিট্ঠানেনেৱ নানপ্পকাৰনিম্মানং ইজ্ঝতি. এৱমেৱ অগ্গিক্খন্ধউদকধাৰানিম্মানে চ নানাৱণ্ণনিম্মানে চ ৱেদিতব্বং. তত্থ ভগৱা চঙ্কমতীতি আকাসে ৱা পথৱিযং ৱা চঙ্কমতি. নিম্মিতোতি ইদ্ধিযা মাপিতবুদ্ধৰূপং. তিট্ঠতি ৱাতিআদীনিপি আকাসে ৱা পথৱিযং ৱা. কপ্পেতীতি কৰোতি. ভগৱা তিট্ঠতীতিআদীসুপি এসেৱ নযোতি.
যমকপাটিহীৰঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭১. মহাকৰুণাঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা
১১৭. মহাকৰুণাঞাণনিদ্দেসে বহুকেহি আকাৰেহীতি ইদানি ৱুচ্চমানেহি একূননৱুতিযা পকাৰেহি. পস্সন্তানন্তি ঞাণচক্খুনা চ বুদ্ধচক্খুনা চ ওলোকেন্তানং. ওক্কমতীতি ওতৰতি পৱিসতি. আদিত্তোতি দুক্খলক্খণৱসেন পীড়াযোগতো সন্তাপনট্ঠেন আদীপিতো. ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫) ৱুত্তত্তা সব্বসঙ্খতস্স চেৱ দুক্খলক্খণৱসেন পীড়িতত্তা দুক্খস্স চ কৰুণায মূলভূতত্তা পঠমং দুক্খলক্খণৱসেন ‘‘আদিত্তো’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ৰাগাদীহি আদিত্ততং পন উপৰি ৱক্খতি. অথ ৱা আদিত্তোতি ৰাগাদীহিযেৱ আদিত্তো. উপৰি পন ‘‘তস্স নত্থঞ্ঞো কোচি নিব্বাপেতা’’তি অত্থাপেক্খনৱসেন পুন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. লোকসন্নিৱাসোতি পঞ্চক্খন্ধা লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো, তণ্হাদিট্ঠিৱসেন সন্নিৱসন্তি এত্থ সত্তাতি সন্নিৱাসো, লোকোৱ সন্নিৱাসো লোকসন্নিৱাসো. দুক্খিতং খন্ধসন্তানং উপাদায সত্তৱোহাৰসব্ভাৱতো লোকসন্নিৱাসযোগতো সত্তসমূহোপি লোকসন্নিৱাসো. সোপি চ সহখন্ধকোযেৱ. উয্যুত্তোতি অনেকেসু কিচ্চেসু নিচ্চব্যাপাৰতায কতযোগো কতউস্সাহো, সততকিচ্চেসু সউস্সুক্কোতি অত্থো. ঘট্টনযুত্তোতি ৱা উয্যুত্তো. পযাতোতি পব্বতেয্যা নদী ৱিয অনৱট্ঠিতগমনেন মৰণায যাতুং আৰদ্ধো. কুম্মগ্গপ্পটিপন্নোতি কুচ্ছিতং মিচ্ছামগ্গং পটিপন্নো. উপৰি পন ‘‘ৱিপথপক্খন্দো’’তি নানাপদেহি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং.
উপনীযতীতি জৰাৱসেন মৰণায উপনীযতি হৰীযতি. জৰা হি ‘‘আযুনো সংহানী’’তি (সং. নি. ২.২) ৱুত্তা. অদ্ধুৱোতি ন থিৰো, সদা তথেৱ ন হোতি. যস্মা অদ্ধুৱো, তস্মা উপনীযতীতি পুৰিমস্স কাৰণৱচনমেতং. এতেন সকাৰণং জৰাদুক্খং ৱুত্তং. তং জৰাদুক্খং দিস্ৱা জৰাপাৰিজুঞ্ঞৰহিতাপি ৱিঞ্ঞূ পব্বজন্তি. অতাণোতি তাযিতুং ৰক্খিতুং সমত্থেন ৰহিতো, অনাৰক্খোতি ৱুত্তং হোতি. অনভিস্সৰোতি অভিসৰিত্ৱা অভিগন্ত্ৱা ব্যাহৰণেন অস্সাসেতুং সমত্থেন ৰহিতো, অসহাযোতি ৱা অত্থো. যস্মা অনভিস্সৰো, তস্মা অতাণোতি পুৰিমস্স কাৰণৱচনমেতং. এতেন সকাৰণং পিযৱিপ্পযোগদুক্খং ৱুত্তং. তং পিযৱিপ্পযোগদুক্খং দিস্ৱা ঞাতিপাৰিজুঞ্ঞৰহিতাপি ৱিঞ্ঞূ পব্বজন্তি. অস্সকোতি সকভণ্ডৰহিতো. সব্বং পহায গমনীযন্তি সকভণ্ডন্তি সল্লক্খিতং সব্বং পহায লোকেন গন্তব্বং. যস্মা সব্বং পহায গমনীযং, তস্মা অস্সকোতি পুৰিমস্স কাৰণৱচনমেতং. এতেন সকাৰণং মৰণদুক্খং ৱুত্তং. তং দিস্ৱা ভোগপাৰিজুঞ্ঞৰহিতাপি ৱিঞ্ঞূ পব্বজন্তি. অঞ্ঞত্থ ‘‘কম্মস্সকা মাণৱসত্তা’’তি (ম. নি. ৩.২৮৯) ৱুত্তং, ইধ চ ৰট্ঠপালসুত্তে চ ‘‘অস্সকো লোকো’’তি (ম. নি. ২.৩০৫) ৱুত্তং, তং কথং যুজ্জতীতি চে? পহায গমনীযং সন্ধায ‘‘অস্সকো’’তি ৱুত্তং, কম্মং পন ন পহায গমনীযং. তস্মা ‘‘কম্মস্সকা’’তি ৱুত্তং. ৰট্ঠপালসুত্তেযেৱ চ এৱমেতং ৱুত্তং ‘‘ত্ৱং পন যথাকম্মং গমিস্সসী’’তি (ম. নি. ২.৩০৬). ঊনোতি পাৰিপূৰিৰহিতো. অতিত্তোতি ভিয্যো ভিয্যো পত্থনাযপি ন সুহিতো. ইদং ঊনভাৱস্স কাৰণৱচনং. তণ্হাদাসোতি তণ্হায ৱসে ৱত্তনতো তণ্হায দাসভূতো. ইদং অতিত্তভাৱস্স কাৰণৱচনং. এতেন ইচ্ছাৰোগাপদেসেন সকাৰণং ব্যাধিদুক্খং ৱুত্তং. তং ব্যাধিদুক্খং দিস্ৱা ব্যাধিপাৰিজুঞ্ঞৰহিতাপি ৱিঞ্ঞূ পব্বজন্তি. অতাযনোতি পুত্তাদীহিপি তাযনস্স অভাৱতো অতাযনো অনাৰক্খো, অলব্ভনেয্যখেমো ৱা. অলেণোতি অল্লীযিতুং নিস্সিতুং অনৰহো অল্লীনানম্পি চ লেণকিচ্চাকাৰকো. অসৰণোতি নিস্সিতানং ন ভযসাৰকো ন ভযৱিনাসকো. অসৰণীভূতোতি পুৰে উপ্পত্তিযা অত্তনো অভাৱেনেৱ অসৰণো, উপ্পত্তিসমকালমেৱ অসৰণীভূতোতি অত্থো.
উদ্ধতোতি সব্বাকুসলেসু উদ্ধচ্চস্স উপ্পজ্জনতো সত্তসন্তানে চ অকুসলুপ্পত্তিবাহুল্লতো অকুসলসমঙ্গীলোকো তেন উদ্ধচ্চেন উদ্ধতো. অৱূপসন্তোতি অৱূপসমনলক্খণস্স উদ্ধচ্চস্সেৱ যোগেন অৱূপসন্তো ভন্তমিগপটিভাগো. ‘‘উপনীযতি লোকো’’তিআদীসু চতূসু চ ‘‘উদ্ধতো লোকো’’তি চ পঞ্চসু ঠানেসু লোকোতি আগতং, সেসেসু লোকসন্নিৱাসোতি. উভযথাপি লোকোযেৱ. সসল্লোতি পীড়াজনকতায অন্তোতুদনতায দুন্নীহৰণীযতায চ সল্লাতি সঙ্খং গতেহি ৰাগাদীহি সল্লেহি সহৱত্তনকো. ৱিদ্ধোতি মিগাদযো কদাচি পৰেহি ৱিদ্ধা হোন্তি, অযং পন লোকো নিচ্চং অত্তনাৱ ৱিদ্ধো. পুথুসল্লেহীতি ‘‘সত্ত সল্লানি – ৰাগসল্লং, দোসসল্লং, মোহসল্লং, মানসল্লং, দিট্ঠিসল্লং, কিলেসসল্লং, দুচ্চৰিতসল্ল’’ন্তি (মহানি. ১৭৪) ৱুত্তেহি সত্তহি সল্লেহি. তস্সাতি তস্স লোকসন্নিৱাসস্স. সল্লানং উদ্ধতাতি তেসং সল্লানং সত্তসন্তানতো উদ্ধৰিতা পুগ্গলো. অঞ্ঞত্ৰ মযাতি মং ঠপেত্ৱা. যেপি ভগৱতো সাৱকা সল্লানি উদ্ধৰন্তি, তেসং ভগৱতো ৱচনেনেৱ উদ্ধৰণতো ভগৱাৱ উদ্ধৰতি নাম. অৱিজ্জন্ধকাৰাৱৰণোতি অৱিজ্জা এৱ সভাৱদস্সনচ্ছাদনেন অন্ধং ৱিয কৰোতীতি অৱিজ্জন্ধকাৰো, সোৱ সভাৱাৱগমননিৱাৰণেন আৱৰণং এতস্সাতি অৱিজ্জন্ধকাৰাৱৰণো. কিলেসপঞ্জৰপক্খিত্তোতি কিলেসা এৱ কুসলগমনসন্নিৰুজ্ঝনট্ঠেন পঞ্জৰোতি কিলেসপঞ্জৰো, অৱিজ্জাপভৱে কিলেসপঞ্জৰে পক্খিত্তো পাতিতো. আলোকং দস্সেতাতি পঞ্ঞালোকং দস্সনসীলো, পঞ্ঞালোকস্স দস্সেতাতি ৱা অত্থো. অৱিজ্জাগতোতি অৱিজ্জং গতো পৱিট্ঠো. ন কেৱলং অৱিজ্জায আৱৰণমত্তমেৱ, অথ খো গহনগতো ৱিয অৱিজ্জাকোসস্স অন্তো পৱিট্ঠোতি পুৰিমতো ৱিসেসো. অণ্ডভূতোতিআদযো চ ৱিসেসাযেৱ. অণ্ডভূতোতি অণ্ডে ভূতো নিব্বত্তো. যথা হি অণ্ডে নিব্বত্তা একচ্চে সত্তা ‘‘অণ্ডভূতা’’তি ৱুচ্চন্তি, এৱমযং লোকো অৱিজ্জণ্ডকোসে নিব্বত্তত্তা ‘‘অণ্ডভূতো’’তি ৱুচ্চতি. পৰিযোনদ্ধোতি তেন অৱিজ্জণ্ডকোসেন সমন্ততো ওনদ্ধো বদ্ধো ৱেঠিতো.
তন্তাকুলকজাতোতি তন্তং ৱিয আকুলভূতো. যথা নাম দুন্নিক্খিত্তং মূসিকচ্ছিন্নং পেসকাৰানং তন্তং তহিং তহিং আকুলং হোতি, ইদং অগ্গং ইদং মূলন্তি অগ্গেন ৱা অগ্গং, মূলেন ৱা মূলং সমানেতুং দুক্কৰং হোতি, এৱমেৱ সত্তা পচ্চযাকাৰে খলিতা আকুলা ব্যাকুলা হোন্তি, ন সক্কোন্তি পচ্চযাকাৰং উজুং কাতুং. তত্থ তন্তং পচ্চত্তপুৰিসকাৰে ঠত্ৱা সক্কাপি ভৱেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৱা পন দ্ৱে বোধিসত্তে অঞ্ঞো সত্তো অত্তনো ধম্মতায পচ্চযাকাৰং উজুং কাতুং সমত্থো নাম নত্থি. যথা পন আকুলং তন্তং কঞ্জিকং দত্ৱা কোচ্ছেন পহটং তত্থ তত্থ কুলকজাতং হোতি গণ্ঠিবদ্ধং, এৱমযং লোকো পচ্চযেসু পক্খলিত্ৱা পচ্চযে উজুং কাতুং অসক্কোন্তো দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতৱসেন কুলকজাতো হোতি গণ্ঠিবদ্ধো. যে হি কেচি দিট্ঠিযো নিস্সিতা, সব্বে তে পচ্চযং উজুং কাতুং ন সক্কোন্তিযেৱ. কুলাগণ্ঠিকজাতোতি কুলাগণ্ঠিকং ৱিয ভূতো. কুলাগণ্ঠিকং ৱুচ্চতি পেসকাৰকঞ্জিকসুত্তং. ‘‘কুলা নাম সকুণিকা, তস্সা কুলাৱকো’’তিপি একে. যথা তদুভযম্পি আকুলং অগ্গেন ৱা অগ্গং, মূলেন ৱা মূলং সমানেতুং দুক্কৰন্তি পুৰিমনযেনেৱ যোজেতব্বং. মুঞ্জপব্বজভূতোতি মুঞ্জতিণং ৱিয পব্বজতিণং ৱিয চ ভূতো মুঞ্জতিণপব্বজতিণসদিসো জাতো. যথা তানি তিণানি কোট্টেত্ৱা কোট্টেত্ৱা কতৰজ্জু জিণ্ণকালে কত্থচি পতিতং গহেত্ৱা তেসং তিণানং ‘‘ইদং অগ্গং ইদং মূল’’ন্তি অগ্গেন ৱা অগ্গং, মূলেন ৱা মূলং সমানেতুং দুক্কৰং, তম্পি পচ্চত্তপুৰিসকাৰে ঠত্ৱা সক্কা ভৱেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৱা পন দ্ৱে বোধিসত্তে অঞ্ঞো সত্তো অত্তনো ধম্মতায পচ্চযাকাৰং উজুং কাতুং সমত্থো নাম নত্থি. এৱমযং লোকো পচ্চযাকাৰং উজুং কাতুং অসক্কোন্তো দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতৱসেন গণ্ঠিজাতো হুত্ৱা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং সংসাৰং নাতিৱত্ততি.
তত্থ অপাযোতি নিৰযো তিৰচ্ছানযোনি পেত্তিৱিসযো অসুৰকাযো. সব্বেপি হি তে ৱড্ঢিসঙ্খাতস্স আযস্স অভাৱতো ‘‘অপাযো’’তি ৱুচ্চন্তি. তথা দুক্খস্স গতিভাৱতো দুগ্গতি. সুখসমুস্সযতো ৱিনিপতিতত্তা ৱিনিপাতো. ইতৰো পন –
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, সংসাৰোতি পৱুচ্চতি’’.
তং সব্বম্পি নাতিৱত্ততি নাতিক্কমতি. অথ খো চুতিতো পটিসন্ধিং, পটিসন্ধিতো চুতিন্তি এৱং পুনপ্পুনং চুতিপটিসন্ধিযো গণ্হমানো তীসু ভৱেসু চতূসু যোনীসু পঞ্চসু গতীসু সত্তসু ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু নৱসু সত্তাৱাসেসু মহাসমুদ্দে ৱাতুক্খিত্তনাৱা ৱিয যন্তগোণো ৱিয চ পৰিব্ভমতিযেৱ. অৱিজ্জাৱিসদোসসল্লিত্তোতি অৱিজ্জাযেৱ অকুসলুপ্পাদনেন কুসলজীৱিতনাসনতো ৱিসন্তি অৱিজ্জাৱিসং, তদেৱ সন্তানদূসনতো অৱিজ্জাৱিসদোসো, তেন অনুসযপৰিযুট্ঠানদুচ্চৰিতভূতেন ভুসং লিত্তো মক্খিতোতি অৱিজ্জাৱিসদোসসল্লিত্তো. কিলেসকললীভূতোতি অৱিজ্জাদিমূলকা কিলেসা এৱ ওসীদনট্ঠেন কললং কদ্দমোতি কিলেসকললং, তদস্স অত্থীতি কিলেসকললী, এৱংভূতো. ৰাগদোসমোহজটাজটিতোতি লোভপটিঘাৱিজ্জাসঙ্খাতা ৰাগদোসমোহা এৱ ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু হেট্ঠুপৰিযৱসেন পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সংসিব্বনট্ঠেন ৱেড়ুগুম্বাদীনং সাখাজালসঙ্খাতা জটা ৱিযাতি জটা, তায ৰাগদোসমোহজটায জটিতো. যথা নাম ৱেড়ুজটাদীহি ৱেড়ুআদযো, এৱং তায জটায অযং লোকো জটিতো ৱিনদ্ধো সংসিব্বিতোতি অত্থো. জটং ৱিজটেতাতি ইমং এৱং তেধাতুকং লোকং জটেত্ৱা ঠিতং জটং ৱিজটেতা সংছিন্দিতা সম্পদালযিতা.
তণ্হাসঙ্ঘাটপটিমুক্কোতি তণ্হা এৱ অব্বোচ্ছিন্নং পৱত্তিতো সঙ্ঘটিতট্ঠেন সঙ্ঘাটোতি তণ্হাসঙ্ঘাটো, তস্মিং তণ্হাসঙ্ঘাটে পটিমুক্কো অনুপৱিট্ঠো অন্তোগতোতি তণ্হাসঙ্ঘাটপটিমুক্কো. তণ্হাজালেন ওত্থটোতি তণ্হা এৱ পুব্বে ৱুত্তনযেন সংসিব্বনট্ঠেন জালন্তি তণ্হাজালং, তেন তণ্হাজালেন ওত্থটো সমন্ততো ছাদিতো পলিৱেঠিতো. তণ্হাসোতেন ৱুয্হতীতি তণ্হা এৱ সংসাৰে আকড্ঢনট্ঠেন সোতোতি তণ্হাসোতো, তেন তণ্হাসোতেন ৱুয্হতি আকড্ঢীযতি. তণ্হাসঞ্ঞোজনেন সঞ্ঞুত্তোতি তণ্হা এৱ লোকং ৱট্টস্মিং সংযোজনতো বন্ধনতো সংযোজনন্তি তণ্হাসংযোজনং, তেন তণ্হাসংযোজনেন সঞ্ঞুত্তো বদ্ধো. তণ্হানুসযেন অনুসটোতি তণ্হা এৱ অনুসযনট্ঠেন অনুসযোতি তণ্হানুসযো, তেন তণ্হানুসযেন অনুসটো অনুগতো থামগতো. তণ্হাসন্তাপেন সন্তপ্পতীতি তণ্হা এৱ পৱত্তিকালে ফলকালে চ লোকং সন্তাপেতীতি সন্তাপো, তেন তণ্হাসন্তাপেন সন্তপ্পতি সন্তাপীযতি. তণ্হাপৰিড়াহেন পৰিডয্হতীতি তণ্হা এৱ বলৱভূতা পৱত্তিকালে ফলকালে চ সমন্ততো দহনট্ঠেন মহাপৰিড়াহোতি তণ্হাপৰিড়াহো, তেন তণ্হাপৰিড়াহেন পৰিডয্হতি সমন্ততো ডহীযতি. দিট্ঠিসঙ্ঘাটাদযো ইমিনাৱ নযেন যোজেতব্বা.
অনুগতোতি অনুপৱিট্ঠো. অনুসটোতি অনুধাৱিতো. অভিভূতোতি পীড়িতো. অব্ভাহতোতি অভিআহতো অভিমুখং ভুসং পহতো. দুক্খে পতিট্ঠিতোতি দুক্খে খন্ধপঞ্চকে সুখৱিপল্লাসেন পতিট্ঠিতো অভিনিৱিট্ঠো.
তণ্হায উড্ডিতোতি তণ্হায উল্লঙ্ঘিতো. চক্খু হি তণ্হাৰজ্জুনা আৱুনিত্ৱা ৰূপনাগদন্তে উড্ডিতং, সোতাদীনি তণ্হাৰজ্জুনা আৱুনিত্ৱা সদ্দাদিনাগদন্তেসু উড্ডিতানি. তংসমঙ্গীলোকোপি উড্ডিতোযেৱ নাম. জৰাপাকাৰপৰিক্খিত্তোতি অনতিক্কমনীযট্ঠেন পাকাৰভূতায জৰায পৰিৱাৰিতো. মচ্চুপাসেন পৰিক্খিত্তোতি দুম্মোচনীযট্ঠেন পাসভূতেন মৰণেন বদ্ধো. মহাবন্ধনবদ্ধোতি দড়্হত্তা দুচ্ছেদত্তা চ মহন্তেহি বন্ধনেহি বদ্ধো. ৰাগবন্ধনেনাতি ৰাগো এৱ বন্ধতি সংসাৰতো চলিতুং ন দেতীতি ৰাগবন্ধনং. তেন ৰাগবন্ধনেন. সেসেসুপি এসেৱ নযো. কিলেসবন্ধনেনাতি ৱুত্তাৱসেসেন কিলেসবন্ধনেন. দুচ্চৰিতবন্ধনেনাতি তিৱিধেন. সুচৰিতং পন বন্ধনমোক্খস্স হেতুভূতং বন্ধনমোক্খভূতঞ্চ অত্থি. তস্মা তং ন গহেতব্বং.
বন্ধনং মোচেতাতি তস্স বন্ধনং মোচেতা. বন্ধনা মোচেতাতিপি পাঠো, বন্ধনতো তং মোচেতাতি অত্থো. মহাসম্বাধপ্পটিপন্নোতি কুসলসঞ্চাৰপীড়নেন মহাসম্বাধসঙ্খাতং ৰাগদোসমোহমানদিট্ঠিকিলেসদুচ্চৰিতগহনং পটিপন্নো. ওকাসং দস্সেতাতি লোকিযলোকুত্তৰসমাধিপঞ্ঞাওকাসং দস্সেতা. মহাপলিবোধেন পলিবুদ্ধোতি মহানিৱাৰণেন নিৱুতো. মহালেপেন ৱা লিত্তো. পলিবোধোতি চ ৰাগাদিসত্তৱিধো এৱ. ‘‘তণ্হাদিট্ঠিপলিবোধো’’তি একে. পলিবোধং ছেতাতি তং পলিবোধং ছিন্দিতা. মহাপপাতেতি পঞ্চগতিপপাতে, জাতিজৰামৰণপপাতে ৱা. তং সব্বম্পি দুৰুত্তৰণট্ঠেন পপাতো. পপাতা উদ্ধতাতি তম্হা পপাততো উদ্ধৰিতা. মহাকন্তাৰপ্পটিপন্নোতি জাতিজৰাব্যাধিমৰণসোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসকন্তাৰং পটিপন্নো. সব্বম্পি তং দুৰতিক্কমনট্ঠেন কন্তাৰো, তং কন্তাৰং তাৰেতা. কন্তাৰা তাৰেতাতি ৱা পাঠো. মহাসংসাৰপ্পটিপন্নোতি অব্বোচ্ছিন্নং খন্ধসন্তানং পটিপন্নো. সংসাৰা মোচেতাতি সংসাৰতো মোচেতা. সংসাৰং মোচেতাতি ৱা পাঠো. মহাৱিদুগ্গেতি সংসাৰৱিদুগ্গে. সংসাৰোযেৱ হি দুগ্গমনট্ঠেন ৱিদুগ্গো. সম্পৰিৱত্ততীতি ভুসং নিৱত্তিত্ৱা চৰতি. মহাপলিপেতি মহন্তে কামকদ্দমে. কামো হি ওসীদনট্ঠেন পলিপো. পলিপন্নোতি লগ্গো. মহাপলিপপলিপন্নোতিপি পাঠো.
অব্ভাহতোতি সব্বোপদ্দৱেহি অব্ভাহতো. ৰাগগ্গিনাতি ৰাগাদযোযেৱ অনুদহনট্ঠেন অগ্গি, তেন ৰাগগ্গিনা. সেসেসুপি এসেৱ নযো. উন্নীতকোতি উগ্গহেত্ৱা নীতো, জাতিযা উগ্গহেত্ৱা জৰাদিউপদ্দৱায নীতোতি অত্থো. ক-কাৰো পনেত্থ অনুকম্পায দট্ঠব্বো. হঞ্ঞতি নিচ্চমতাণোতি পৰিত্তাযকেন ৰহিতো সততং পীড়ীযতি. পত্তদণ্ডোতি ৰাজাদীহি লদ্ধআণো. তক্কৰোতি চোৰো. ৱজ্জবন্ধনবদ্ধোতি ৰাগাদিৱজ্জবন্ধনেহি বদ্ধো. আঘাতনপচ্চুপট্ঠিতোতি মৰণধম্মগণ্ঠিকট্ঠানং উপেচ্চ ঠিতো. কোচি বন্ধনা মোচেতা. কোচি বন্ধনং মোচেতাতিপি পাঠো. অনাথোতি নত্থি এতস্স নাথো ইস্সৰো, সযং ৱা ন নাথো ন ইস্সৰোতি অনাথো, অসৰণোতি ৱা অত্থো. পৰমকাপঞ্ঞপ্পত্তোতি জৰাদিপটিবাহনে অপ্পহুতায অতীৱ কপণভাৱং পত্তো. তাযেতাতি ৰক্খিতা. তাযিতাতি ৱা পাঠো সুন্দৰো. দুক্খাভিতুন্নোতি জাতিদুক্খাদীহি অনেকেহি দুক্খেহি অভিতুন্নো অতিব্যাধিতো অতিকম্পিতো চ. চিৰৰত্তং পীড়িতোতি দুক্খেহেৱ দীঘমদ্ধানং পীড়িতো ঘট্টিতো. গধিতোতি গেধেন গিদ্ধো, অভিজ্ঝাকাযগন্থেন ৱা গন্থিতো. নিচ্চং পিপাসিতোতি পাতুং ভুঞ্জিতুং ইচ্ছা পিপাসা, সা তণ্হা এৱ, তণ্হাপিপাসায নিৰন্তৰং পিপাসিতো.
অন্ধোতি দস্সনট্ঠেন চক্খূতি সঙ্খং গতায পঞ্ঞায অভাৱতো কাণো. পঞ্ঞা হি ধম্মসভাৱং পস্সতি. অচক্খুকোতি তং পন অন্ধত্তং ন পচ্ছা সম্ভূতং, পকতিযা এৱ অৱিজ্জমানচক্খুকোতি তমেৱ অন্ধত্তং ৱিসেসেতি. হতনেত্তোতি নযনট্ঠেন নেত্তন্তি সঙ্খং গতায পঞ্ঞায অভাৱতোযেৱ ৱিনট্ঠনেত্তকো. সমৱিসমং দস্সেন্তং অত্তভাৱং নেতীতি নেত্তন্তি হি ৱুত্তং. পঞ্ঞায সুগতিঞ্চ অগতিঞ্চ নযতি. হতনেত্তত্তাযেৱস্স নেতুঅভাৱং দস্সেন্তো অপৰিণাযকোতি আহ, অৱিজ্জমাননেত্তকোতি অত্থো. অঞ্ঞোপিস্স নেতা ন ৱিজ্জতীতি ৱুত্তং হোতি. ৱিপথপক্খন্দোতি ৱিপৰীতো, ৱিসমো ৱা পথো ৱিপথো, তং ৱিপথং পক্খন্দো পৱিট্ঠো পটিপন্নোতি ৱিপথপক্খন্দো, মিচ্ছাপথসঙ্খাতং মিচ্ছাদিট্ঠিং পটিপন্নোতি অত্থো. অঞ্জসাপৰদ্ধোতি অঞ্জসে উজুমগ্গস্মিং মজ্ঝিমপটিপদায অপৰদ্ধো ৱিৰদ্ধো. অৰিযপথং আনেতাতি অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং উপনেতা পটিপাদযিতা. মহোঘপক্খন্দোতি যস্স সংৱিজ্জন্তি, তং ৱট্টস্মিং ওহনন্তি ওসীদাপেন্তীতি ওঘা, পকতিওঘতো মহন্তা ওঘাতি মহোঘা. তে কামোঘো ভৱোঘো দিট্ঠোঘো অৱিজ্জোঘোতি চতুপ্পভেদা. তে মহোঘে পক্খন্দো পৱিট্ঠোতি মহোঘপক্খন্দো, সংসাৰসঙ্খাতং মহোঘং ৱা পক্খন্দোতি.
১১৮. ইদানি একুত্তৰিকনযো. তত্থ দ্ৱীহি দিট্ঠিগতেহীতি সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠীহি. তত্থ দিট্ঠিযেৱ দিট্ঠিগতং ‘‘গূথগতং মুত্তগত’’ন্তিআদীনি (অ. নি. ৯.১১) ৱিয. গন্তব্বাভাৱতো ৱা দিট্ঠিযা গতমত্তমেৱেতন্তি দিট্ঠিগতং, দিট্ঠীসু গতং ইদং দস্সনং দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিঅন্তোগধত্তাতিপি দিট্ঠিগতং. দ্ৱাসট্ঠিতেসট্ঠিদিট্ঠিযোপি হি সস্সতদিট্ঠি উচ্ছেদদিট্ঠীতি দ্ৱেৱ দিট্ঠিযো হোন্তি. তস্মা সঙ্খেপেন সব্বা দিট্ঠিযো অন্তো কৰোন্তো ‘‘দ্ৱীহি দিট্ঠিগতেহী’’তি ৱুত্তং. পৰিযুট্ঠিতোতি পৰিযুট্ঠানং পত্তো সমুদাচাৰং পত্তো, উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানেন কুসলচাৰস্স গহণং পত্তোতি অত্থো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘দ্ৱীহি, ভিক্খৱে, দিট্ঠিগতেহি পৰিযুট্ঠিতা দেৱমনুস্সা ওলীযন্তি একে, অতিধাৱন্তি একে, চক্খুমন্তো চ পস্সন্তী’’তিআদি (ইতিৱু. ৪৯).
তীহি দুচ্চৰিতেহীতি তিৱিধকাযদুচ্চৰিতেন চতুব্বিধৱচীদুচ্চৰিতেন তিৱিধমনোদুচ্চৰিতেন. ৱিপ্পটিপন্নোতি ৱিৰূপং পটিপন্নো, মিচ্ছাপটিপন্নোতি অত্থো. যোগেহি যুত্তোতি ৱট্টস্মিং যোজেন্তীতি যোগা, ঈতিঅত্থেন ৱা যোগা, তেহি যোগেহি যুত্তো সমপ্পিতো. চতুযোগযোজিতোতি কামযোগো, ভৱযোগো, দিট্ঠিযোগো, অৱিজ্জাযোগোতি ইমেহি চতূহি যোগেহি সকটস্মিং যোগো ৱিয ৱট্টস্মিং যোজিতো. পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো কামযোগো. ৰূপাৰূপভৱেসু ছন্দৰাগো, ঝাননিকন্তি চ, সস্সতদিট্ঠিসহজাতো ৰাগো ভৱৱসেন পত্থনা ভৱযোগো. দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিযো দিট্ঠিযোগো. অট্ঠসু ঠানেসু অঞ্ঞাণং অৱিজ্জাযোগো. তে এৱ চত্তাৰো বলৱভূতা ওঘা, দুব্বলভূতা যোগা.
চতূহি গন্থেহীতি যস্স সংৱিজ্জন্তি, তং চুতিপটিসন্ধিৱসেন ৱট্টস্মিং গন্থেন্তি ঘটেন্তীতি গন্থা. তে অভিজ্ঝা কাযগন্থো, ব্যাপাদো কাযগন্থো, সীলব্বতপৰামাসো কাযগন্থো, ইদংসচ্চাভিনিৱেসো কাযগন্থোতি চতুপ্পভেদা. অভিজ্ঝাযন্তি এতায, সযং ৱা অভিজ্ঝাযতি, অভিজ্ঝাযনমত্তমেৱ ৱা এসাতি অভিজ্ঝা, লোভোযেৱ. নামকাযং গন্থেতি চুতিপটিসন্ধিৱসেন ৱট্টস্মিং ঘটেতীতি কাযগন্থো. ব্যাপজ্জতি তেন চিত্তং পূতিভাৱং গচ্ছতি, ব্যাপাদযতি ৱা ৱিনযাচাৰৰূপসম্পত্তিহিতসুখাদীনীতি ব্যাপাদো. ইতো বহিদ্ধা সমণব্ৰাহ্মণানং সীলেন সুদ্ধি ৱতেন সুদ্ধি সীলৱতেন সুদ্ধীতি পৰামসনং সীলব্বতপৰামাসো. সব্বঞ্ঞুভাসিতম্পি পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘সস্সতো লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা আকাৰেন অভিনিৱিসতীতি ইদংসচ্চাভিনিৱেসো. তেহি চতূহি গন্থেহি গন্থিতো, বদ্ধোতি অত্থো.
চতূহি উপাদানেহীতি ভুসং আদিযন্তি দড়্হগ্গাহং গণ্হন্তীতি উপাদানা. তে কামুপাদানং দিট্ঠুপাদানং সীলব্বতুপাদানং অত্তৱাদুপাদানন্তি চতুপ্পভেদা. ৱত্থুসঙ্খাতং কামং উপাদিযতীতি কামুপাদানং, কামো চ সো উপাদানঞ্চাতিপি কামুপাদানং. দিট্ঠি চ সা উপাদানঞ্চাতি দিট্ঠুপাদানং, দিট্ঠিং উপাদিযতীতিপি দিট্ঠুপাদানং. ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১৪৭) হি পুৰিমদিট্ঠিং উত্তৰদিট্ঠি উপাদিযতি. সীলব্বতং উপাদিযতীতি সীলব্বতুপাদানং, সীলব্বতঞ্চ তং উপাদানঞ্চাতিপি সীলব্বতুপাদানং. গোসীলগোৱতাদীনি হি এৱং ৱিসুদ্ধীতি অভিনিৱেসতো সযমেৱ উপাদানানি. ৱদন্তি এতেনাতি ৱাদো, উপাদিযন্তি এতেনাতি উপাদানং. কিং ৱদন্তি, উপাদিযন্তি ৱা? অত্তানং. অত্তনো ৱাদুপাদানং অত্তৱাদুপাদানং, অত্তৱাদমত্তমেৱ ৱা অত্তাতি উপাদিযন্তি এতেনাতি অত্তৱাদুপাদানং. ঠপেত্ৱা ইমা দ্ৱে দিট্ঠিযো সব্বাপি দিট্ঠী দিট্ঠুপাদানং. তেহি চতূহি উপাদানেহি. উপাদীযতীতি ভুসং গণ্হীযতি. উপাদিযতীতি ৱা পাঠো, লোকো উপাদানেহি তং তং আৰম্মণং ভুসং গণ্হাতীতি অত্থো.
পঞ্চগতিসমাৰুড়্হোতি সুকতদুক্কটকাৰণেহি গম্মতি উপসঙ্কমীযতীতি গতি, সহোকাসকা খন্ধা. নিৰযো তিৰচ্ছানযোনি পেত্তিৱিসযো মনুস্সা দেৱাতি ইমা পঞ্চ গতিযো ৱোক্কমনভাৱেন ভুসং আৰুড়্হো. পঞ্চহি কামগুণেহীতি ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বসঙ্খাতেহি পঞ্চহি ৱত্থুকামকোট্ঠাসেহি. ৰজ্জতীতি অযোনিসোমনসিকাৰং পটিচ্চ ৰাগুপ্পাদনেন তেহি ৰঞ্জীযতি, সাৰত্তো কৰীযতীতি অত্থো. পঞ্চহি নীৱৰণেহীতি চিত্তং নীৱৰন্তি পৰিযোনন্ধন্তীতি নীৱৰণা. কামচ্ছন্দব্যাপাদথিনমিদ্ধউদ্ধচ্চকুক্কুচ্চৱিচিকিচ্ছাসঙ্খাতেহি পঞ্চহি নীৱৰণেহি. ওত্থটোতি উপৰিতো পিহিতো.
ছহি ৱিৱাদমূলেহীতি ছহি ৱিৱাদস্স মূলেহি. যথাহ –
‘‘ছযিমানি, ভিক্খৱে, ৱিৱাদমূলানি. কতমানি ছ? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কোধনো হোতি উপনাহী. যো সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু কোধনো হোতি উপনাহী. সো সত্থৰিপি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, ধম্মেপি, সঙ্ঘেপি, সিক্খাযপি ন পৰিপূৰকাৰী. যো সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সত্থৰি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, ধম্মেপি, সঙ্ঘেপি, সিক্খাযপি ন পৰিপূৰকাৰী, সো সঙ্ঘে ৱিৱাদং জনেতি. যো হোতি ৱিৱাদো বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৱমনুস্সানং. এৱৰূপং চে তুম্হে, ভিক্খৱে, ৱিৱাদমূলং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা সমনুপস্সেয্যাথ, তত্ৰ তুম্হে, ভিক্খৱে, তস্সেৱ পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স পহানায ৱাযমেয্যাথ. এৱৰূপং চে তুম্হে, ভিক্খৱে, ৱিৱাদমূলং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ন সমনুপস্সেয্যাথ. তত্ৰ তুম্হে, ভিক্খৱে, তস্সেৱ পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স আযতিং অনৱস্সৱায পটিপজ্জেয্যাথ. এৱমেতস্স পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স পহানং হোতি. এৱমেতস্স পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স আযতিং অনৱস্সৱো হোতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খু মক্খী হোতি পড়াসী. ইস্সুকী হোতি মচ্ছৰী. সঠো হোতি মাযাৱী. পাপিচ্ছো হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি. সন্দিট্ঠিপৰামাসী হোতি আধানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গী. যো সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সন্দিট্ঠিপৰামাসী হোতি আধানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গী, সো সত্থৰিপি…পে… আযতিং অনৱস্সৱো হোতী’’তি (পৰি. ২৭২; অ. নি. ৬.৩৬).
তত্থ কোধনোতি কুজ্ঝনলক্খণেন কোধেন সমন্নাগতো. উপনাহীতি ৱেৰঅপ্পটিনিস্সজ্জনলক্খণেন উপনাহেন সমন্নাগতো. অহিতায দুক্খায দেৱমনুস্সানন্তি দ্ৱিন্নং ভিক্খূনং ৱিৱাদো কথং দেৱমনুস্সানং অহিতায দুক্খায সংৱত্ততীতি? কোসম্বকক্খন্ধকে (মহাৱ. ৪৫১ আদযো) ৱিয দ্ৱীসু ভিক্খূসু ৱিৱাদং আপন্নেসু তস্মিং ৱিহাৰে তেসং অন্তেৱাসিকা ৱিৱদন্তি, তেসং ওৱাদং গণ্হন্তো ভিক্খুনিসঙ্ঘো ৱিৱদতি, ততো তেসং উপট্ঠাকাপি ৱিৱদন্তি. অথ মনুস্সানং আৰক্খদেৱতা দ্ৱে কোট্ঠাসা হোন্তি. ধম্মৱাদীনং আৰক্খদেৱতা ধম্মৱাদিনিযো হোন্তি অধম্মৱাদীনং অধম্মৱাদিনিযো. ততো আৰক্খদেৱতানং মিত্তা ভুম্মট্ঠদেৱতা ভিজ্জন্তি. এৱং পৰম্পৰায যাৱ ব্ৰহ্মলোকা ঠপেত্ৱা অৰিযসাৱকে সব্বে দেৱমনুস্সা দ্ৱে কোট্ঠাসা হোন্তি. ধম্মৱাদীহি পন অধম্মৱাদিনোৱ বহুতৰা হোন্তি. ততো যং বহুকেহি গহিতং, সব্বং তং সচ্চন্তি ধম্মং ৱিস্সজ্জেত্ৱা বহুতৰাৱ অধম্মং গণ্হন্তি. তে অধম্মং পুৰক্খত্ৱা ৱিহৰন্তা অপাযেসু নিব্বত্তন্তি. এৱং দ্ৱিন্নং ভিক্খূনং ৱিৱাদো দেৱমনুস্সানং অহিতায দুক্খায হোতি. অজ্ঝত্তং ৱাতি তুম্হাকং অব্ভন্তৰপৰিসায ৱা. বহিদ্ধা ৱাতি পৰেসং পৰিসায ৱা. মক্খীতি পৰেসং গুণমক্খণলক্খণেন মক্খেন সমন্নাগতো. পড়াসীতি যুগগ্গাহলক্খণেন পড়াসেন সমন্নাগতো. ইস্সুকীতি পৰেসং সক্কাৰাদিইস্সাযনলক্খণায ইস্সায সমন্নাগতো. মচ্ছৰীতি আৱাসমচ্ছৰিযাদীহি পঞ্চহি মচ্ছৰিযেহি সমন্নাগতো. সঠোতি কেৰাটিকো. মাযাৱীতি কতপাপপটিচ্ছাদকো. পাপিচ্ছোতি অসন্তসম্ভাৱনিচ্ছকো দুস্সীলো. মিচ্ছাদিট্ঠীতি নত্থিকৱাদী অহেতুকৱাদী অকিৰিযৱাদী. সন্দিট্ঠিপৰামাসীতি সযং দিট্ঠিমেৱ পৰামসতি. আধানগ্গাহীতি দড়্হগ্গাহী. দুপ্পটিনিস্সগ্গীতি ন সক্কা হোতি গহিতং ৱিস্সজ্জাপেতুং. খুদ্দকৱত্থুৱিভঙ্গে পন ‘‘তত্থ কতমানি ছ ৱিৱাদমূলানি? কোধো মক্খো ইস্সা সাঠেয্যং পাপিচ্ছতা সন্দিট্ঠিপৰামাসিতা, ইমানি ছ ৱিৱাদমূলানী’’তি (ৱিভ. ৯৪৪) পধানৱসেন একেকোযেৱ ধম্মো ৱুত্তো.
ছহি তণ্হাকাযেহীতি ‘‘ৰূপতণ্হা, সদ্দতণ্হা, গন্ধতণ্হা, ৰসতণ্হা, ফোট্ঠব্বতণ্হা, ধম্মতণ্হা’’তি (ৱিভ. ৯৪৪) ৱুত্তাহি ছহি তণ্হাহি. তত্থ যস্মা একেকাযেৱ তণ্হা অনেকৱিসযত্তা একেকস্মিম্পি ৱিসযে পুনপ্পুনং উপ্পত্তিতো অনেকা হোন্তি, তস্মা সমূহট্ঠেন কাযসদ্দেন যোজেত্ৱা তণ্হাকাযাতি ৱুত্তং. তণ্হাকাযাতি ৱুত্তেপি তণ্হা এৱ. ৰজ্জতীতি সযং আৰম্মণে ৰজ্জতি, সাৰত্তো হোতি.
ছহি দিট্ঠিগতেহীতি সব্বাসৱসুত্তে ৱুত্তেহি. ৱুত্তঞ্হি তত্থ –
‘‘তস্স এৱং অযোনিসো মনসিকৰোতো ছন্নং দিট্ঠীনং অঞ্ঞতৰা দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. ‘অত্থি মে অত্তা’তি ৱা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘নত্থি মে অত্তা’তি ৱা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘অত্তনাৱ অত্তানং সঞ্জানামী’তি ৱা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘অত্তনাৱ অনত্তানং সঞ্জানামী’তি ৱা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘অনত্তনাৱ অত্তানং সঞ্জানামী’তি ৱা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. অথ ৱা পনস্স এৱং দিট্ঠি হোতি ‘যো মে অযং অত্তা ৱদো ৱেদেয্যো তত্ৰ তত্ৰ কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৱিপাকং পটিসংৱেদেতি, সো চ খো পন মে অযং অত্তা নিচ্চো ধুৱো সস্সতো অৱিপৰিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতী’’’তি (ম. নি. ১.১৯).
তত্থ অত্থি মে অত্তাতি সস্সতদিট্ঠি সব্বকালেসু অত্তনো অত্থিতং গণ্হাতি. সচ্চতো থেততোতি ভূততো চ থিৰতো চ, ‘‘ইদং সচ্চ’’ন্তি সুট্ঠু দড়্হভাৱেনাতি ৱুত্তং হোতি. নত্থি মে অত্তাতি উচ্ছেদদিট্ঠি সতো সত্তস্স তত্থ তত্থ ৱিভৱগ্গহণতো. অথ ৱা পুৰিমাপি তীসু কালেসু অত্থীতি গহণতো সস্সতদিট্ঠি, পচ্চুপ্পন্নমেৱ অত্থীতি গণ্হন্তী উচ্ছেদদিট্ঠি, পচ্ছিমাপি অতীতানাগতেসু নত্থীতি গহণতো ‘‘ভস্সন্তা আহুতিযো’’তি গহিতদিট্ঠিগতিকানং ৱিয উচ্ছেদদিট্ঠি. অতীতে এৱ নত্থীতি গণ্হন্তী অধিচ্চসমুপ্পন্নকস্স ৱিয সস্সতদিট্ঠি. অত্তনাৱ অত্তানং সঞ্জানামীতি সঞ্ঞাক্খন্ধসীসেন খন্ধে অত্তাতি গহেত্ৱা সঞ্ঞায অৱসেসক্খন্ধে সঞ্জানতো ইমিনা অত্তনা ইমং অত্তানং সঞ্জানামীতি হোতি. অত্তনাৱ অনত্তানন্তি সঞ্ঞাক্খন্ধংযেৱ অত্তাতি গহেত্ৱা, ইতৰে চত্তাৰোপি অনত্তাতি গহেত্ৱা সঞ্ঞায তে সঞ্জানতো এৱং হোতি. অনত্তনাৱ অত্তানন্তি সঞ্ঞাক্খন্ধং অনত্তাতি গহেত্ৱা, ইতৰে চত্তাৰোপি অত্তাতি গহেত্ৱা সঞ্ঞায তে সঞ্জানতো এৱং হোতি. সব্বাপি সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠিযোৱ. ৱদো ৱেদেয্যোতিআদযো পন সস্সতদিট্ঠিযা এৱ অভিনিৱেসাকাৰা. তত্থ ৱদতীতি ৱদো, ৱচীকম্মস্স কাৰকোতি ৱুত্তং হোতি. ৱেদযতীতি ৱেদেয্যো, জানাতি অনুভৱতি চাতি ৱুত্তং হোতি. কিং ৱেদেতীতি? তত্ৰ তত্ৰ কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৱিপাকং পটিসংৱেদেতি. তত্ৰ তত্ৰাতি তেসু তেসু যোনিগতিঠিতিনিৱাসনিকাযেসু আৰম্মণেসু ৱা. নিচ্চোতি উপ্পাদৱযৰহিতো. ধুৱোতি থিৰো সাৰভূতো. সস্সতোতি সব্বকালিকো. অৱিপৰিণামধম্মোতি অত্তনো পকতিভাৱং অৱিজহনধম্মো, ককণ্টকো ৱিয নানপ্পকাৰতং নাপজ্জতি. সস্সতিসমন্তি চন্দসূৰিযসমুদ্দমহাপথৱীপব্বতা লোকৱোহাৰেন সস্সতিযোতি ৱুচ্চন্তি. সস্সতীহি সমং সস্সতিসমং. যাৱ সস্সতিযো তিট্ঠন্তি, তাৱ তথেৱ ঠস্সতীতি গণ্হতো এৱং দিট্ঠি হোতি.
খুদ্দকৱত্থুৱিভঙ্গে পন ‘‘তত্ৰ তত্ৰ দীঘৰত্তং কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৱিপাকং পচ্চনুভোতি, ন সো জাতো নাহোসি, ন সো জাতো ন ভৱিস্সতি, নিচ্চো ধুৱো সস্সতো অৱিপৰিণামধম্মোতি ৱা পনস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (ৱিভ. ৯৪৮) ছ দিট্ঠী এৱং ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তা.
তত্থ ন সো জাতো নাহোসীতি সো অত্তা অজাতিধম্মতো ন জাতো নাম, সদা ৱিজ্জমানোযেৱাতি অত্থো. তেনেৱ অতীতে নাহোসি, অনাগতে ন ভৱিস্সতি. যো হি জাতো, সো অহোসি. যো চ জাযিস্সতি, সো ভৱিস্সতীতি ৱুচ্চতি. অথ ৱা ন সো জাতো নাহোসীতি সো সদা ৱিজ্জমানত্তা অতীতেপি ন জাতু ন অহোসি, অনাগতেপি ন জাতু ন ভৱিস্সতি. অনুসযা ৱুত্তত্থা.
সত্তহি সঞ্ঞোজনেহীতি সত্তকনিপাতে ৱুত্তেহি. ৱুত্তঞ্হি তত্থ –
‘‘সত্তিমানি, ভিক্খৱে, সংযোজনানি. কতমানি সত্ত? অনুনযসংযোজনং, পটিঘসংযোজনং, দিট্ঠিসংযোজনং, ৱিচিকিচ্ছাসংযোজনং, মানসংযোজনং, ভৱৰাগসংযোজনং, অৱিজ্জাসংযোজনং. ইমানি খো, ভিক্খৱে, সত্ত সংযোজনানী’’তি (অ. নি. ৭.৮).
তত্থ অনুনযসংযোজনন্তি কামৰাগসংযোজনং. সব্বানেৱেতানি বন্ধনট্ঠেন সংযোজনানি.
সত্তহি মানেহীতি খুদ্দকৱত্থুৱিভঙ্গে ৱুত্তেহি. ৱুত্তঞ্হি তত্থ –
‘‘মানো, অতিমানো, মানাতিমানো, ওমানো, অধিমানো, অস্মিমানো, মিচ্ছামানো’’তি (ৱিভ. ৯৫০).
তত্থ মানোতি সেয্যাদিৱসেন পুগ্গলং অনামসিত্ৱা জাতিআদীসু ৱত্থুৱসেনেৱ উন্নতি. অতিমানোতি জাতিআদীহি ‘‘মযা সদিসো নত্থী’’তি অতিক্কমিত্ৱা উন্নতি. মানাতিমানোতি ‘‘অযং পুব্বে মযা সদিসো, ইদানি অহং সেট্ঠো, অযং হীনতৰো’’তি উপ্পন্নমানো. ওমানোতি জাতিআদীহি অত্তানং হেট্ঠা কত্ৱা পৱত্তমানো, হীনোহমস্মীতি মানোযেৱ. অধিমানোতি অনধিগতেযেৱ চতুসচ্চধম্মে অধিগতোতি মানো. অযং পন অধিমানো পৰিসুদ্ধসীলস্স কম্মট্ঠানে অপ্পমত্তস্স নামৰূপং ৱৱত্থপেত্ৱা পচ্চযপৰিগ্গহেন ৱিতিণ্ণকঙ্খস্স তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সঙ্খাৰে সম্মসন্তস্স আৰদ্ধৱিপস্সকস্স পুথুজ্জনস্স উপ্পজ্জতি, ন অঞ্ঞেসং. অস্মিমানোতি ৰূপাদীসু খন্ধেসু অস্মীতি মানো, ‘‘অহং ৰূপ’’ন্তিআদিৱসেন উপ্পন্নমানোতি ৱুত্তং হোতি. মিচ্ছামানোতি পাপকেন কম্মাযতনাদিনা উপ্পন্নমানো.
লোকধম্মা ৱুত্তত্থা. সম্পৰিৱত্ততীতি লোকধম্মেহি হেতুভূতেহি লাভাদীসু চতূসু অনুৰোধৱসেন, অলাভাদীসু চতূসু পটিৱিৰোধৱসেন ভুসং নিৱত্ততি, পকতিভাৱং জহাতীতি অত্থো. মিচ্ছত্তাপি ৱুত্তত্থা. নিয্যাতোতি গতো পক্খন্দো, অভিভূতোতি অত্থো.
অট্ঠহি পুৰিসদোসেহীতি অট্ঠকনিপাতে উপমাহি সহ, খুদ্দকৱত্থুৱিভঙ্গে উপমং ৱিনা ৱুত্তেহি. ৱুত্তঞ্হি তত্থ –
‘‘কতমে অট্ঠ পুৰিসদোসা? ইধ ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো ‘ন সৰামি ন সৰামী’তি অস্সতিযাৱ নিব্বেঠেতি. অযং পঠমো পুৰিসদোসো.
‘‘পুন চপৰং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো চোদকংযেৱ পটিপ্ফৰতি ‘কিং নু খো তুয্হং বালস্স অব্যত্তস্স ভণিতেন, ত্ৱম্পি নাম মং ভণিতব্বং মঞ্ঞসী’তি? অযং দুতিযো পুৰিসদোসো.
‘‘পুন চপৰং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো চোদকংযেৱ পচ্চাৰোপেতি ‘ত্ৱম্পি খোসি ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নো, ত্ৱং তাৱ পঠমং পটিকৰোহী’তি. অযং ততিযো পুৰিসদোসো.
‘‘পুন চপৰং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচৰতি, বহিদ্ধা কথং অপনামেতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতি. অযং চতুত্থো পুৰিসদোসো.
‘‘পুন চপৰং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো সঙ্ঘমজ্ঝে বাহাৱিক্খেপকং ভণতি. অযং পঞ্চমো পুৰিসদোসো.
‘‘পুন চপৰং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো অনাদিযিত্ৱা সঙ্ঘং অনাদিযিত্ৱা চোদকং সাপত্তিকোৱ যেন কামং পক্কমতি. অযং ছট্ঠো পুৰিসদোসো.
‘‘পুন চপৰং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো ‘নেৱাহং আপন্নোম্হি, ন পনাহং অনাপন্নোম্হী’তি সো তুণ্হীভূতো সঙ্ঘং ৱিহেসেতি. অযং সত্তমো পুৰিসদোসো.
‘‘পুন চপৰং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো এৱমাহ – ‘কিং নু খো তুম্হে আযস্মন্তো অতিবাড়্হং মযি ব্যাৱটা? ইদানাহং সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্তিস্সামী’তি. সো সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্তিত্ৱা এৱমাহ ‘ইদানি খো তুম্হে আযস্মন্তো অত্তমনা হোথা’তি. অযং অট্ঠমো পুৰিসদোসো. ইমে অট্ঠ পুৰিসদোসা’’তি (ৱিভ. ৯৫৭; অ. নি. ৮.১৪).
তত্থ পুৰিসদোসাতি পুৰিসানং দোসা, তে পন পুৰিসসন্তানং দূসেন্তীতি দোসা. ন সৰামি ন সৰামীতি ‘‘মযা এতস্স কম্মস্স কতট্ঠানং নস্সৰামি ন সল্লক্খেমী’’তি এৱং অস্সতিভাৱেন নিব্বেঠেতি মোচেতি. চোদকংযেৱ পটিপ্ফৰতীতি পটিৱিৰুদ্ধো হুত্ৱা ফৰতি, পটিআণিভাৱেন তিট্ঠতি. কিং নু খো তুয্হন্তি তুয্হং বালস্স অব্যত্তস্স ভণিতেন নাম কিং, যো ত্ৱং নেৱ ৱত্থুং, ন আপত্তিং, ন চোদনং জানাসীতি দীপেতি. ত্ৱম্পি নাম এৱং কিঞ্চি অজানন্তো ভণিতব্বং মঞ্ঞসীতি অজ্ঝোত্থৰতি. পচ্চাৰোপেতীতি ‘‘ত্ৱম্পি খোসী’’তিআদীনি ৱদন্তো পতিআৰোপেতি. পটিকৰোহীতি দেসনাগামিনিং দেসেহি, ৱুট্ঠানগামিনিতো ৱুট্ঠাহি, ততো সুদ্ধন্তে পতিট্ঠিতো অঞ্ঞং চোদেস্সসীতি দীপেতি. অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচৰতীতি অঞ্ঞেন কাৰণেন, ৱচনেন ৱা অঞ্ঞং কাৰণং, ৱচনং ৱা পটিচ্ছাদেতি. ‘‘আপত্তিং আপন্নোসী’’তি ৱুত্তো ‘‘কো আপন্নো, কিং আপন্নো, কিস্মিং আপন্নো, কথং আপন্নো, কং ভণথ, কিং ভণথা’’তি ভণতি. ‘‘এৱৰূপং কিঞ্চি তযা দিট্ঠ’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘ন সুণামী’’তি সোতং উপনেতি. বহিদ্ধা কথং অপনামেতীতি ‘‘ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘পাটলিপুত্তং গতোম্হী’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘ন তৱ পাটলিপুত্তগমনং পুচ্ছামা’’তি ৱুত্তে ততো ৰাজগহং গতোম্হীতি. ‘‘ৰাজগহং ৱা যাহি ব্ৰাহ্মণগেহং ৱা, আপত্তিং আপন্নোসী’’তি. ‘‘তত্থ মে সূকৰমংসং লদ্ধ’’ন্তিআদীনি ৱদন্তো কথং বহিদ্ধা ৱিক্খিপতি. কোপন্তি কুপিতভাৱং, দোসন্তি দুট্ঠভাৱং. উভযম্পেতং কোধস্সেৱ নামং. অপ্পচ্চযন্তি অসন্তুট্ঠাকাৰং, দোমনস্সস্সেতং নামং. পাতুকৰোতীতি দস্সেতি পকাসেতি. বাহাৱিক্খেপকং ভণতীতি বাহং ৱিক্খিপিত্ৱা ৱিক্খিপিত্ৱা অলজ্জিৱচনং ৱদতি. অনাদিযিত্ৱাতি চিত্তীকাৰেন অগ্গহেত্ৱা অৱজানিত্ৱা, অনাদৰো হুত্ৱাতি অত্থো. ৱিহেসেতীতি ৱিহেঠেতি বাধতি. অতিবাড়্হন্তি অতিদড়্হং অতিপ্পমাণং. মযি ব্যাৱটাতি মযি ব্যাপাৰং আপন্না. হীনাযাৱত্তিত্ৱাতি হীনস্স গিহিভাৱস্স অত্থায আৱত্তিত্ৱা, গিহী হুত্ৱাতি অত্থো. অত্তমনা হোথাতি তুট্ঠচিত্তা হোথ, ‘‘মযা লভিতব্বং লভথ, মযা ৱসিতব্বট্ঠানে ৱসথ, ফাসুৱিহাৰো ৱো মযা কতো’’তি অধিপ্পাযেন ৱদতি. দুস্সতীতি দুট্ঠো হোতি.
নৱহি আঘাতৱত্থূহীতি সত্তেসু উপ্পত্তিৱসেনেৱ কথিতানি. যথাহ –
‘‘নৱযিমানি, ভিক্খৱে, আঘাতৱত্থূনি. কতমানি নৱ? ‘অনত্থং মে অচৰী’তি আঘাতং বন্ধতি, ‘অনত্থং মে চৰতী’তি আঘাতং বন্ধতি, ‘অনত্থং মে চৰিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি, ‘পিযস্স মে মনাপস্স অনত্থং অচৰি, অনত্থং চৰতি, অনত্থং চৰিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি, ‘অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অত্থং অচৰি, অত্থং চৰতি, অত্থং চৰিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি. ইমানি খো, ভিক্খৱে, নৱ আঘাতৱত্থূনী’’তি (অ. নি. ৯.২৯).
তত্থ আঘাতৱত্থূনীতি আঘাতকাৰণানি. আঘাতন্তি চেত্থ কোপো, সোযেৱ উপৰূপৰি কোপস্স ৱত্থুত্তা আঘাতৱত্থু. আঘাতং বন্ধতীতি কোপং বন্ধতি কৰোতি উপ্পাদেতি. ‘‘অত্থং মে নাচৰি, ন চৰতি, ন চৰিস্সতি. পিযস্স মে মনাপস্স অত্থং নাচৰি, ন চৰতি, ন চৰিস্সতি. অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অনত্থং নাচৰি, ন চৰতি, ন চৰিস্সতী’’তি (মহানি. ৮৫; ৱিভ. ৯৬০; ধ. স. ১০৬৬) নিদ্দেসে ৱুত্তানি অপৰানিপি নৱ আঘাতৱত্থূনি ইমেহেৱ নৱহি সঙ্গহিতানি. আঘাতিতোতি ঘট্টিতো.
নৱৱিধমানেহীতি কতমে নৱৱিধমানা? সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো, সেয্যস্স সদিসোহমস্মীতি মানো, সেয্যস্স হীনোহমস্মীতি মানো. সদিসস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো, সদিসস্স সদিসোহমস্মীতি মানো, সদিসস্স হীনোহমস্মীতি মানো. হীনস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো, হীনস্স সদিসোহমস্মীতি মানো, হীনস্স হীনোহমস্মীতি মানো. ইমে নৱৱিধমানা (ৱিভ. ৯৬২).
এত্থ পন সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো ৰাজূনঞ্চেৱ পব্বজিতানঞ্চ উপ্পজ্জতি. ৰাজা হি ‘‘ৰট্ঠেন ৱা ধনেন ৱা ৱাহনেহি ৱা কো মযা সদিসো অত্থী’’তি এতং মানং কৰোতি, পব্বজিতোপি ‘‘সীলধুতঙ্গাদীহি কো মযা সদিসো অত্থী’’তি এতং মানং কৰোতি.
সেয্যস্স সদিসোহমস্মীতি মানোপি এতেসংযেৱ উপ্পজ্জতি. ৰাজা হি ‘‘ৰট্ঠেন ৱা ধনেন ৱা ৱাহনেহি ৱা অঞ্ঞৰাজূহি সদ্ধিং ময্হং কিং নানাকৰণ’’ন্তি এতং মানং কৰোতি, পব্বজিতোপি ‘‘সীলধুতঙ্গাদীহি অঞ্ঞেন ভিক্খুনা ময্হং কিং নানাকৰণ’’ন্তি এতং মানং কৰোতি.
সেয্যস্স হীনোহমস্মীতি মানোপি এতেসংযেৱ উপ্পজ্জতি. যস্স হি ৰঞ্ঞো ৰট্ঠং ৱা ধনং ৱা ৱাহনাদীনি ৱা নাতিসম্পন্নানি হোন্তি, সো ‘‘ময্হং ৰাজাতি ৱোহাৰসুখমত্তকমেৱ, কিং ৰাজা নাম অহ’’ন্তি এতং মানং কৰোতি, পব্বজিতোপি অপ্পলাভসক্কাৰো ‘‘অহং ধম্মকথিকো বহুস্সুতো মহাথেৰোতি কথামত্তমেৱ, কিং ধম্মকথিকো নামাহং, কিং বহুস্সুতো নামাহং, কিং মহাথেৰো নামাহং, যস্স মে লাভসক্কাৰো নত্থী’’তি এতং মানং কৰোতি.
সদিসস্স সেয্যোহমস্মীতি মানাদযো অমচ্চাদীনং উপ্পজ্জন্তি. অমচ্চো ৱা হি ৰট্ঠিযো ৱা ‘‘ভোগযানৱাহনাদীহি কো মযা সদিসো অঞ্ঞো ৰাজপুৰিসো অত্থী’’তি ৱা, ‘‘ময্হং অঞ্ঞেহি সদ্ধিং কিং নানাকৰণ’’ন্তি ৱা, ‘‘অমচ্চোতি নামমেৱ ময্হং, ঘাসচ্ছাদনমত্তম্পি মে নত্থি, কিং অমচ্চো নামাহ’’ন্তি ৱা এতং মানং কৰোতি.
হীনস্স সেয্যোহমস্মীতি মানাদযো দাসাদীনং উপ্পজ্জন্তি. দাসো হি ‘‘মাতিতো ৱা পিতিতো ৱা কো মযা সদিসো অঞ্ঞো দাসো নাম অত্থি, অঞ্ঞে জীৱিতুং অসক্কোন্তা কুচ্ছিহেতু দাসা নাম জাতা, অহং পন পৱেণিআগতত্তা সেয্যো’’তি ৱা, ‘‘পৱেণিআগতভাৱেন উভতোসুদ্ধিকদাসত্তেন অসুকদাসেন নাম সদ্ধিং ময্হং কিং নানাকৰণ’’ন্তি ৱা, ‘‘কুচ্ছিৱসেনাহং দাসব্যং উপগতো, মাতাপিতুকোটিযা পন মে দাসট্ঠানং নত্থি, কিং দাসো নাম অহ’’ন্তি ৱা এতং মানং কৰোতি. যথা চ দাসো, এৱং পুক্কুসচণ্ডালাদযোপি এতং মানং কৰোন্তিযেৱ. এত্থ চ সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি উপ্পন্নমানোৱ যাথাৱমানো, ইতৰে দ্ৱে অযাথাৱমানা. তথা সদিসস্স সদিসোহমস্মীতি হীনস্স হীনোহমস্মীতি উপ্পন্নমানোৱ যাথাৱমানো, ইতৰে দ্ৱে অযাথাৱমানা. তত্থ যাথাৱমানা অৰহত্তমগ্গৱজ্ঝা, অযাথাৱমানা সোতাপত্তিমগ্গৱজ্ঝাতি.
তণ্হামূলকা ৱুত্তাযেৱ. ৰজ্জতীতি ন কেৱলং ৰাগেনেৱ ৰজ্জতি, অথ খো তণ্হামূলকানং পৰিযেসনাদীনম্পি সম্ভৱতো তণ্হামূলকেহি সব্বেহি অকুসলধম্মেহি ৰজ্জতি, যুজ্জতি বজ্ঝতীতি অধিপ্পাযো.
দসহি কিলেসৱত্থূহীতি কতমানি দস কিলেসৱত্থূনি? লোভো, দোসো, মোহো, মানো, দিট্ঠি, ৱিচিকিচ্ছা, থিনং, উদ্ধচ্চং, অহিৰিকং, অনোত্তপ্পন্তি ইমানি দস কিলেসৱত্থূনি (ৱিভ. ৯৬৬).
তত্থ কিলেসা এৱ কিলেসৱত্থূনি, ৱসন্তি ৱা এত্থ অখীণাসৱা সত্তা লোভাদীসু পতিট্ঠিতত্তাতি ৱত্থূনি, কিলেসা চ তে তপ্পতিট্ঠানং সত্তানং ৱত্থূনি চাতি কিলেসৱত্থূনি. যস্মা চেত্থ অনন্তৰপচ্চযাদিভাৱেন উপ্পজ্জমানাপি কিলেসা ৱসন্তি এৱ নাম, তস্মা কিলেসানং ৱত্থূনীতিপি কিলেসৱত্থূনি. লুব্ভন্তি তেন, সযং ৱা লুব্ভতি, লুব্ভনমত্তমেৱ ৱা তন্তি লোভো. দুস্সন্তি তেন, সযং ৱা দুস্সতি, দুস্সনমত্তমেৱ ৱা তন্তি দোসো. মুয্হন্তি তেন, সযং ৱা মুয্হতি, মুয্হনমত্তমেৱ ৱা তন্তি মোহো. মঞ্ঞতীতি মানো. দিট্ঠিআদযো ৱুত্তত্থাৱ. ন হিৰীযতীতি অহিৰিকো, তস্স ভাৱো অহিৰিকং. ন ওত্তপ্পতীতি অনোত্তপ্পী, তস্স ভাৱো অনোত্তপ্পং. তেসু অহিৰিকং কাযদুচ্চৰিতাদীহি অজিগুচ্ছনলক্খণং, অনোত্তপ্পং তেহেৱ অসাৰজ্জনলক্খণং, কিলিস্সতীতি উপতাপীযতি ৱিবাধীযতি.
দসহি আঘাতৱত্থূহীতি পুব্বে ৱুত্তেহি নৱহি চ ‘‘অট্ঠানে ৱা পনাঘাতো জাযতী’’তি (ধ. স. ১০৬৬) ৱুত্তেন চাতি দসহি. অনত্থং মে অচৰীতিআদীনিপি হি অৱিকপ্পেত্ৱা খাণুকণ্টকাদিম্হিপি অট্ঠানে আঘাতো উপ্পজ্জতি.
দসহি অকুসলকম্মপথেহীতি কতমে দস অকুসলকম্মপথা (দী. নি. ৩.৩৬০)? পাণাতিপাতো, অদিন্নাদানং, কামেসুমিচ্ছাচাৰো, মুসাৱাদো, পিসুণা ৱাচা, ফৰুসা ৱাচা, সম্ফপ্পলাপো, অভিজ্ঝা, ব্যাপাদো, মিচ্ছাদিট্ঠি. ইমে দস অকুসলকম্মপথা. তত্থ অকুসলকম্মানি চ তানি পথা চ দুগ্গতিযাতি অকুসলকম্মপথা. সমন্নাগতোতি সমঙ্গীভূতো.
দসহি সঞ্ঞোজনেহীতি কতমানি দস সংযোজনানি (ধ. স. ১১১৮)? কামৰাগসংযোজনং, পটিঘসংযোজনং, মানসংযোজনং, দিট্ঠিসংযোজনং, ৱিচিকিচ্ছাসংযোজনং, সীলব্বতপৰামাসসংযোজনং, ভৱৰাগসংযোজনং, ইস্সাসংযোজনং, মচ্ছৰিযসংযোজনং, অৱিজ্জাসংযোজনং, ইমানি দস সংযোজনানি. মিচ্ছত্তা ৱুত্তাযেৱ.
দসৱত্থুকায মিচ্ছাদিট্ঠিযাতি কতমা দসৱত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি (ৱিভ. ৯৭১)? নত্থি দিন্নং, নত্থি যিট্ঠং, নত্থি হুতং, নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকো, নত্থি অযং লোকো, নত্থি পৰো লোকো, নত্থি মাতা, নত্থি পিতা, নত্থি সত্তা ওপপাতিকা, নত্থি লোকে সমণব্ৰাহ্মণা সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্না যে ইমঞ্চ লোকং পৰঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেন্তি. অযং দসৱত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি.
তত্থ দসৱত্থুকাতি দস ৱত্থূনি এতিস্সাতি দসৱত্থুকা. নত্থি দিন্নন্তি দিন্নং নাম অত্থি, সক্কা কস্সচি কিঞ্চি দাতুন্তি জানাতি. দিন্নস্স পন ফলং ৱিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি যিট্ঠন্তি যিট্ঠং ৱুচ্চতি মহাযাগো, তং যজিতুং সক্কাতি জানাতি. যিট্ঠস্স পন ফলং ৱিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. হুতন্তি আহুনপাহুনমঙ্গলকিৰিযা, তং কাতুং সক্কাতি জানাতি. তস্স পন ফলং ৱিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. সুকতদুক্কটানন্তি এত্থ দস কুসলকম্মপথা সুকতকম্মানি নাম, দস অকুসলকম্মপথা দুক্কটকম্মানি নাম. তেসং অত্থিভাৱং জানাতি. ফলং ৱিপাকো পন নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি অযং লোকোতি পৰলোকে ঠিতো ইমং লোকং নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি পৰো লোকোতি ইধলোকে ঠিতো পৰলোকং নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি মাতা নত্থি পিতাতি মাতাপিতূনং অত্থিভাৱং জানাতি. তেসু কতপ্পচ্চযেন কোচি ফলং ৱিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি সত্তা ওপপাতিকাতি চৱনকউপপজ্জনকসত্তা নত্থীতি গণ্হাতি. সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্নাতি অনুলোমপটিপদং পটিপন্না ধম্মিকসমণব্ৰাহ্মণা লোকস্মিং নত্থীতি গণ্হাতি. যে ইমঞ্চ লোকং…পে… পৱেদেন্তীতি ইমঞ্চ পৰঞ্চ লোকং অত্তনাৱ অভিৱিসিট্ঠেন ঞাণেন ঞত্ৱা পৱেদনসমত্থো সব্বঞ্ঞূ বুদ্ধো নত্থীতি গণ্হাতি.
অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযাতি ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদিকং একেকং অন্তং ভাগং গণ্হাতীতি অন্তগ্গাহিকা. অথ ৱা অন্তস্স গাহো অন্তগ্গাহো, অন্তগ্গাহো অস্সা অত্থীতি অন্তগ্গাহিকা. তায অন্তগ্গাহিকায. সা পন ৱুত্তাযেৱ.
অট্ঠসততণ্হাপপঞ্চসতেহীতি অট্ঠুত্তৰং সতং অট্ঠসতং. সংসাৰে পপঞ্চেতি চিৰং ৱসাপেতীতি পপঞ্চো, তণ্হা এৱ পপঞ্চো তণ্হাপপঞ্চো, আৰম্মণভেদেন পুনপ্পুনং উপ্পত্তিৱসেন চ তণ্হানং বহুকত্তা বহুৱচনং কত্ৱা তণ্হাপপঞ্চানং সতং তণ্হাপপঞ্চসতং. তেন ‘‘তণ্হাপপঞ্চসতেনা’’তি ৱত্তব্বে ৱচনৱিপল্লাসৱসেন ‘‘তণ্হাপপঞ্চসতেহী’’তি বহুৱচননিদ্দেসো কতো. অট্ঠসতন্তি সঙ্খাতেন তণ্হাপপঞ্চসতেনাতি অত্থো দট্ঠব্বো. অট্ঠ অব্বোহাৰিকানি কত্ৱা সতমেৱ গহিতন্তি ৱেদিতব্বং. খুদ্দকৱত্থুৱিভঙ্গে পন তণ্হাৱিচৰিতানীতি আগতং. যথাহ –
‘‘অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানি অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায, অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানি বাহিৰস্স উপাদায, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞুহিত্ৱা অভিসঙ্খিপিত্ৱা ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি হোন্তি. ইতি অতীতানি ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি, অনাগতানি ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি, পচ্চুপ্পন্নানি ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞুহিত্ৱা অভিসঙ্খিপিত্ৱা অট্ঠতণ্হাৱিচৰিতসতং হোতী’’তি (ৱিভ. ৮৪২).
তণ্হাপপঞ্চাযেৱ পনেত্থ তণ্হাৱিচৰিতানীতি ৱুত্তা. তণ্হাসমুদাচাৰা তণ্হাপৱত্তিযোতি অত্থো. অজ্ঝত্তিকস্স উপাদাযাতি অজ্ঝত্তিকং খন্ধপঞ্চকং উপাদায. ইদঞ্হি উপযোগত্থে সামিৱচনং. ৱিত্থাৰো পনস্স তস্স নিদ্দেসে (ৱিভ. ৯৭৩) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. অযং পন অপৰো নযো – ৰূপাৰম্মণাযেৱ কামতণ্হা, ভৱতণ্হা, ৱিভৱতণ্হাতি তিস্সো তণ্হা হোন্তি, তথা সদ্দাদিআৰম্মণাতি ছসু আৰম্মণেসু অট্ঠাৰস তণ্হা হোন্তি, অজ্ঝত্তাৰম্মণা অট্ঠাৰস, বহিদ্ধাৰম্মণা অট্ঠাৰসাতি ছত্তিংস হোন্তি. তা এৱ অতীতাৰম্মণা ছত্তিংস, অনাগতাৰম্মণা ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা ছত্তিংসাতি অট্ঠতণ্হাৱিচৰিতসতং হোতি. পপঞ্চিতোতি আৰম্মণে, সংসাৰে ৱা পপঞ্চিতো চিৰৱাসিতো.
দ্ৱাসট্ঠিযা দিট্ঠিগতেহীতি ‘‘কতমানি দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি ব্ৰহ্মজালে ৱেয্যাকৰণে ৱুত্তানি ভগৱতা? চত্তাৰো সস্সতৱাদা, চত্তাৰো একচ্চসস্সতৱাদা, চত্তাৰো অন্তানন্তিকা, চত্তাৰো অমৰাৱিক্খেপিকা, দ্ৱে অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা, সোড়স সঞ্ঞীৱাদা, অট্ঠ অসঞ্ঞীৱাদা, অট্ঠ নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৱাদা, সত্ত উচ্ছেদৱাদা, পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদাতি ইমানি দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি ব্ৰহ্মজালে ৱেয্যাকৰণে ৱুত্তানি ভগৱতা’’তি (ৱিভ. ৯৭৭). ৱিত্থাৰো পনেত্থ ব্ৰহ্মজালসুত্তে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
অহঞ্চম্হি তিণ্ণোতি অহঞ্চ চতুৰোঘং, সংসাৰসমুদ্দং ৱা তিণ্ণো অম্হি ভৱামি. মুত্তোতি ৰাগাদিবন্ধনেহি মুত্তো. দন্তোতি নিব্বিসেৱনো নিপ্পৰিপ্ফন্দো. সন্তোতি সীতীভূতো. অস্সত্থোতি নিব্বানদস্সনে লদ্ধস্সাসো. পৰিনিব্বুতোতি কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বুতো. পহোমীতি সমত্থোম্হি. খোইতি একংসত্থে নিপাতো. পৰে চ পৰিনিব্বাপেতুন্তি এত্থ পৰে চ-সদ্দো ‘‘পৰে চ তাৰেতু’’ন্তিআদীহিপি যোজেতব্বোতি.
মহাকৰুণাঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭২-৭৩. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা
১১৯. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণনিদ্দেসে কতমং তথাগতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণন্তি পুচ্ছিত্ৱা তেন সমগতিকত্তা তেনেৱ সহ অনাৱৰণঞাণং নিদ্দিট্ঠং. ন হি অনাৱৰণঞাণং ধম্মতো ৱিসুং অত্থি, একমেৱ হেতং ঞাণং আকাৰভেদতো দ্ৱেধা ৱুচ্চতি সদ্ধিন্দ্ৰিযসদ্ধাবলাদীনি ৱিয. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৱ হি নত্থি এতস্স আৱৰণন্তি, কেনচি ধম্মেন, পুগ্গলেন ৱা আৱৰণং কাতুং অসক্কুণেয্যতায অনাৱৰণন্তি ৱুচ্চতি আৱজ্জনপটিবদ্ধত্তা সব্বধম্মানং. অঞ্ঞে পন আৱজ্জিত্ৱাপি ন জানন্তি. কেচি পনাহু ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণং ৱিয সব্বাৰম্মণিকত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. তংযেৱ ঞাণং ইন্দৱজিৰং ৱিয ৱিসযেসু অপ্পটিহতত্তা অনাৱৰণঞাণং. অনুপুব্বসব্বঞ্ঞুতাপটিক্খেপো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, সকিংসব্বঞ্ঞুতাপটিক্খেপো অনাৱৰণঞাণং, ভগৱা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপটিলাভেনপি সব্বঞ্ঞূতি ৱুচ্চতি, ন চ অনুপুব্বসব্বঞ্ঞূ. অনাৱৰণঞাণপটিলাভেনপি সব্বঞ্ঞূতি ৱুচ্চতি, ন চ সকিংসব্বঞ্ঞূ’’তি.
সব্বং সঙ্খতমসঙ্খতং অনৱসেসং জানাতীতি এত্থ সব্বন্তি জাতিৱসেন সব্বধম্মানং নিস্সেসপৰিযাদানং. অনৱসেসন্তি একেকস্সেৱ ধম্মস্স সব্বাকাৰৱসেন নিস্সেসপৰিযাদানং. সঙ্খতমসঙ্খতন্তি দ্ৱিধা পভেদদস্সনং. সঙ্খতঞ্হি একো পভেদো, অসঙ্খতং একো পভেদো. পচ্চযেহি সঙ্গম্ম কতন্তি সঙ্খতং. খন্ধপঞ্চকং. তথা ন সঙ্খতন্তি অসঙ্খতং. নিব্বানং. সঙ্খতং অনিচ্চদুক্খানত্তাদীহি আকাৰেহি অনৱসেসং জানাতি, অসঙ্খতং সুঞ্ঞতানিমিত্তঅপ্পণিহিতাদীহি আকাৰেহি অনৱসেসং জানাতি. নত্থি এতস্স সঙ্খতস্স অসঙ্খতস্স চ অৱসেসোতি অনৱসেসং. সঙ্খতং অসঙ্খতঞ্চ. অনেকভেদাপি পঞ্ঞত্তি পচ্চযেহি অকতত্তা অসঙ্খতপক্খং ভজতি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্হি সব্বাপি পঞ্ঞত্তিযো অনেকভেদতো জানাতি. অথ ৱা সব্বন্তি সব্বধম্মগ্গহণং. অনৱসেসন্তি নিপ্পদেসগ্গহণং. তত্থ আৱৰণং নত্থীতি তত্থ তস্মিং অনৱসেসে সঙ্খতাসঙ্খতে নিস্সঙ্গত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স আৱৰণং নত্থীতি তদেৱ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অনাৱৰণঞাণং নামাতি অত্থো.
১২০. ইদানি অনেকৱিসযভেদতো দস্সেতুং অতীতন্তিআদিমাহ. তত্থ অতীতং অনাগতং পচ্চুপ্পন্নন্তি কালভেদতো দস্সিতং, চক্খু চেৱ ৰূপা চাতিআদি ৱত্থাৰম্মণভেদতো. এৱং তং সব্বন্তি তেসং চক্খুৰূপানং অনৱসেসপৰিযাদানং. এৱং সেসেসু. যাৱতাতি অনৱসেসপৰিযাদানং. অনিচ্চট্ঠন্তিআদি সামঞ্ঞলক্খণভেদতো দস্সিতং. অনিচ্চট্ঠন্তি চ অনিচ্চাকাৰং. পচ্চত্তত্থে ৱা উপযোগৱচনং. এস নযো এদিসেসু. ৰূপস্সাতিআদি খন্ধভেদতো দস্সিতং. চক্খুস্স…পে… জৰামৰণস্সাতি হেট্ঠা ৱুত্তপেয্যালনযেন যোজেতব্বং. অভিঞ্ঞাযাতিআদীসু হেট্ঠা ৱুত্তঞাণানেৱ. অভিঞ্ঞট্ঠন্তি অভিজাননসভাৱং. এস নযো এদিসেসু. খন্ধানং খন্ধট্ঠন্তিআদি হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. কুসলে ধম্মেতিআদি কুসলত্তিকৱসেন ভেদো. কামাৱচৰে ধম্মেতিআদি চতুভূমকৱসেন. উভযত্থাপি ‘‘সব্বে জানাতী’’তি বহুৱচনপাঠো সুন্দৰো. একৱচনসোতে পতিতত্তা পন পোত্থকেসু একৱচনেন লিখিতং. দুক্খস্সাতিআদি চুদ্দসন্নং বুদ্ধঞাণানং ৱিসযভেদো. ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তে ঞাণন্তিআদীনি চত্তাৰি ঞাণানি ৱত্ৱা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং কস্মা ন ৱুত্তন্তি চে? ৱুচ্চমানস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণত্তা. ৱিসযভেদতো হি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে ৱুচ্চমানে তং ঞাণং ন ৱত্তব্বং হোতি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৱিসযো হোতিযেৱ.
পুন কাড়কাৰামসুত্তন্তাদীসু (অ. নি. ৪.২৪) ৱুত্তনযেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণভূমিং দস্সেন্তো যাৱতা সদেৱকস্স লোকস্সাতিআদিমাহ. তত্থ সহ দেৱেহি সদেৱকস্স. সহ মাৰেন সমাৰকস্স. সহ ব্ৰহ্মুনা সব্ৰহ্মকস্স লোকস্স. সহ সমণব্ৰাহ্মণেহি সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা. সহ দেৱমনুস্সেহি সদেৱমনুস্সায পজায. পজাতত্তা পজাতি সত্তলোকস্স পৰিযাযৱচনমেতং. তত্থ সদেৱকৱচনেন পঞ্চকামাৱচৰদেৱগ্গহণং, সমাৰকৱচনেন ছট্ঠকামাৱচৰদেৱগ্গহণং, সব্ৰহ্মকৱচনেন ব্ৰহ্মকাযিকাদিব্ৰহ্মগ্গহণং, সস্সমণব্ৰাহ্মণিৱচনেন সাসনস্স পচ্চত্থিকপচ্চামিত্তসমণব্ৰাহ্মণগ্গহণং সমিতপাপবাহিতপাপসমণব্ৰাহ্মণগ্গহণঞ্চ, পজাৱচনেন সত্তলোকগ্গহণং, সদেৱমনুস্সৱচনেন সম্মুতিদেৱসেসমনুস্সগ্গহণং ৱেদিতব্বং. এৱমেত্থ তীহি পদেহি ওকাসলোকো, দ্ৱীহি পজাৱসেন সত্তলোকো গহিতোতি ৱেদিতব্বো.
অপৰো নযো – সদেৱকগ্গহণেন অৰূপাৱচৰলোকো গহিতো, সমাৰকগ্গহণেন ছকামাৱচৰদেৱলোকো, সব্ৰহ্মকগ্গহণেন ৰূপাৱচৰব্ৰহ্মলোকো, সস্সমণব্ৰাহ্মণাদিগ্গহণেন চতুপৰিসৱসেন, সম্মুতিদেৱেহি ৱা সহ মনুস্সলোকো, অৱসেসসত্তলোকো ৱা.
অপিচেত্থ সদেৱকৱচনেন উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদতো সব্বস্সপি লোকস্স দিট্ঠাদিজাননভাৱং সাধেতি. ততো যেসং সিযা ‘‘মাৰো মহানুভাৱো ছকামাৱচৰিস্সৰো ৱসৱত্তী, কিং তস্সাপি দিট্ঠাদিং জানাতী’’তি, তেসং ৱিমতিং ৱিধমন্তো ‘‘সমাৰকস্সা’’তি আহ. যেসং পন সিযা ‘‘ব্ৰহ্মা মহানুভাৱো একঙ্গুলিযা একস্মিং চক্কৱাড়সহস্সে আলোকং ফৰতি, দ্ৱীহি…পে… দসহি অঙ্গুলীহি দসসু চক্কৱাড়সহস্সেসু আলোকং ফৰতি, অনুত্তৰঞ্চ ঝানসমাপত্তিসুখং পটিসংৱেদেতি, কিং তস্সাপি দিট্ঠাদিং জানাতী’’তি, তেসং ৱিমতিং ৱিধমন্তো ‘‘সব্ৰহ্মকস্সা’’তি আহ. ততো যেসং সিযা ‘‘পুথূ সমণব্ৰাহ্মণা সাসনস্স পচ্চত্থিকা, কিং তেসম্পি দিট্ঠাদিং জানাতী’’তি, তেসং ৱিমতিং ৱিধমন্তো ‘‘সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজাযা’’তি আহ. এৱং উক্কট্ঠানং দিট্ঠাদিজাননভাৱং পকাসেত্ৱা অথ সম্মুতিদেৱে অৱসেসমনুস্সে চ উপাদায উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেন সেসসত্তলোকস্স দিট্ঠাদিজাননভাৱং পকাসেতি. অযমেত্থ অনুসন্ধিক্কমো. পোৰাণা পনাহু – সদেৱকস্সাতি দেৱতাহি সদ্ধিং অৱসেসলোকস্স. সমাৰকস্সাতি মাৰেন সদ্ধিং অৱসেসলোকস্স. সব্ৰহ্মকস্সাতি ব্ৰহ্মেহি সদ্ধিং অৱসেসলোকস্স. এৱং সব্বেপি তিভৱূপগে সত্তে তীহাকাৰেহি তীসু পদেসু পক্খিপিত্ৱা পুন দ্ৱীহাকাৰেহি পৰিযাদাতুং সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সাযাতি ৱুত্তং. এৱং পঞ্চহি পদেহি তেন তেন আকাৰেন তেধাতুকমেৱ পৰিযাদিন্নং হোতীতি.
দিট্ঠন্তি ৰূপাযতনং. সুতন্তি সদ্দাযতনং. মুতন্তি পত্ৱা গহেতব্বতো গন্ধাযতনং, ৰসাযতনং, ফোট্ঠব্বাযতনং. ৱিঞ্ঞাতন্তি সুখদুক্খাদিধম্মাৰম্মণং. পত্তন্তি পৰিযেসিত্ৱা ৱা অপৰিযেসিত্ৱা ৱা পত্তং. পৰিযেসিতন্তি পত্তং ৱা অপ্পত্তং ৱা পৰিযেসিতং. অনুৱিচৰিতং মনসাতি চিত্তেন অনুসঞ্চৰিতং. সব্বং জানাতীতি ইমিনা এতং দস্সেতি – যং অপৰিমানাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৱকস্স লোকস্স ‘‘নীলং পীত’’ন্তিআদি (ধ. স. ৬১৯) ৰূপাৰম্মণং চক্খুদ্ৱাৰে আপাথং আগচ্ছতি, অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম ৰূপাৰম্মণং দিস্ৱা সুমনো ৱা দুম্মনো ৱা মজ্ঝত্তো ৱা জাতোতি তং সব্বং তথাগতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং জানাতি. তথা যং অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৱকস্স লোকস্স ‘‘ভেৰিসদ্দো, মুদিঙ্গসদ্দো’’তিআদি সদ্দাৰম্মণং সোতদ্ৱাৰে আপাথং আগচ্ছতি, ‘‘মূলগন্ধো তচগন্ধো’’তিআদি (ধ. স. ৬২৪-৬২৭) গন্ধাৰম্মণং ঘানদ্ৱাৰে আপাথং আগচ্ছতি, ‘‘মূলৰসো, খন্ধৰসো’’তিআদি (ধ. স. ৬২৮-৬৩১) ৰসাৰম্মণং জিৱ্হাদ্ৱাৰে আপাথং আগচ্ছতি, ‘‘কক্খড়ং, মুদুক’’ন্তিআদি (ধ. স. ৬৪৭-৬৫০) পথৱীধাতুতেজোধাতুৱাযোধাতুভেদং ফোট্ঠব্বাৰম্মণং কাযদ্ৱাৰে আপাথং আগচ্ছতি, অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম ফোট্ঠব্বাৰম্মণং ফুসিত্ৱা সুমনো ৱা দুম্মনো ৱা মজ্ঝত্তো ৱা জাতোতি তং সব্বং তথাগতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং জানাতি. তথা যং অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৱকস্স লোকস্স সুখদুক্খাদিভেদং ধম্মাৰম্মণং মনোদ্ৱাৰে আপাথং আগচ্ছতি, অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম ধম্মাৰম্মণং ৱিজানিত্ৱা সুমনো ৱা দুম্মনো ৱা মজ্ঝত্তো ৱা জাতোতি তং সব্বং তথাগতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং জানাতি. ইমস্স পন মহাজনস্স পৰিযেসিত্ৱা অপ্পত্তম্পি অত্থি, পৰিযেসিত্ৱা পত্তম্পি অত্থি. অপৰিযেসিত্ৱা অপ্পত্তম্পি অত্থি, অপৰিযেসিত্ৱা পত্তম্পি অত্থি. সব্বং তথাগতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন অপ্পত্তং নাম নত্থীতি.
১২১. পুন অপৰেন পৰিযাযেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণভাৱসাধনত্থং ন তস্সাতি গাথমাহ. তত্থ ন তস্স অদ্দিট্ঠমিধত্থি কিঞ্চীতি তস্স তথাগতস্স ইধ ইমস্মিং তেধাতুকে লোকে, ইমস্মিং পচ্চুপ্পন্নকালে ৱা পঞ্ঞাচক্খুনা অদ্দিট্ঠং নাম কিঞ্চি অপ্পমত্তকম্পি ন অত্থি ন সংৱিজ্জতি. অত্থীতি ইদং ৱত্তমানকালিকং আখ্যাতপদং. ইমিনা পচ্চুপ্পন্নকালিকস্স সব্বধম্মস্স ঞাতভাৱং দস্সেতি. গাথাবন্ধসুখত্থং পনেত্থ দ-কাৰো সংযুত্তো. অথো অৱিঞ্ঞাতন্তি এত্থ অথোইতি ৱচনোপাদানে নিপাতো. অৱিঞ্ঞাতন্তি অতীতকালিকং অৱিঞ্ঞাতং নাম কিঞ্চি ধম্মজাতং. নাহোসীতি পাঠসেসো. অব্যযভূতস্স অত্থিসদ্দস্স গহণে পাঠসেসং ৱিনাপি যুজ্জতিযেৱ. ইমিনা অতীতকালিকস্স সব্বধম্মস্স ঞাতভাৱং দস্সেতি. অজানিতব্বন্তি অনাগতকালিকং অজানিতব্বং নাম ধম্মজাতং ন ভৱিস্সতি, নত্থি ৱা. ইমিনা অনাগতকালিকস্স সব্বধম্মস্স ঞাতভাৱং দস্সেতি. জাননকিৰিযাৱিসেসনমত্তমেৱ ৱা এত্থ অ-কাৰো. সব্বং অভিঞ্ঞাসি যদত্থি নেয্যন্তি এত্থ যং তেকালিকং ৱা কালৱিমুত্তং ৱা নেয্যং জানিতব্বং কিঞ্চি ধম্মজাতং অত্থি, তং সব্বং তথাগতো অভিঞ্ঞাসি অধিকেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন জানি পটিৱিজ্ঝি. এত্থ অত্থিসদ্দেন তেকালিকস্স কালৱিমুত্তস্স চ গহণা অত্থি-সদ্দো অব্যযভূতোযেৱ দট্ঠব্বো. তথাগতো তেন সমন্তচক্খূতি কালৱসেন ওকাসৱসেন চ নিপ্পদেসত্তা সমন্তা সব্বতো পৱত্তং ঞাণচক্খু অস্সাতি সমন্তচক্খু. তেন যথাৱুত্তেন কাৰণেন তথাগতো সমন্তচক্খু, সব্বঞ্ঞূতি ৱুত্তং হোতি. ইমিস্সা গাথায পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সাধিতং.
পুন বুদ্ধঞাণানং ৱিসযৱসেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং দস্সেতুকামো সমন্তচক্খূতি কেনট্ঠেন সমন্তচক্খূতিআদিমাহ. তত্থ গাথায সমন্তচক্খূতি ৱুত্তপদে যং তং সমন্তচক্খু, তং কেনট্ঠেন সমন্তচক্খূতি অত্থো. অত্থো পনস্স যাৱতা দুক্খস্স দুক্খট্ঠোতিআদীহি ৱুত্তোযেৱ হোতি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্হি সমন্তচক্খু. যথাহ – ‘‘সমন্তচক্খু ৱুচ্চতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ’’ন্তি (চূড়নি. ধোতকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৩২). তস্মিং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণট্ঠে ৱুত্তে সমন্তচক্খুট্ঠো ৱুত্তোযেৱ হোতীতি. বুদ্ধস্সেৱ ঞাণানীতি বুদ্ধঞাণানি. দুক্খে ঞাণাদীনিপি হি সব্বাকাৰেন বুদ্ধস্সেৱ ভগৱতো পৱত্তন্তি, ইতৰেসং পন একদেসমত্তেনেৱ পৱত্তন্তি. সাৱকসাধাৰণানীতি পন একদেসেনাপি অত্থিতং সন্ধায ৱুত্তং. সব্বো ঞাতোতি সব্বো ঞাণেন ঞাতো. অঞ্ঞাতো দুক্খট্ঠো নত্থীতি ৱুত্তমেৱ অত্থং পটিসেধেন ৱিভাৱেতি. সব্বো দিট্ঠোতি ন কেৱলং ঞাতমত্তোযেৱ, অথ খো চক্খুনা দিট্ঠো ৱিয কতো. সব্বো ৱিদিতোতি ন কেৱলং দিট্ঠমত্তোযেৱ, অথ খো পাকটো. সব্বো সচ্ছিকতোতি ন কেৱলং ৱিদিতোযেৱ, অথ খো তত্থ ঞাণপটিলাভৱসেন পচ্চক্খীকতো. সব্বো ফস্সিতোতি ন কেৱলং সচ্ছিকতোযেৱ, অথ খো পুনপ্পুনং যথাৰুচি সমুদাচাৰৱসেন ফুট্ঠোতি. অথ ৱা ঞাতো সভাৱলক্খণৱসেন. দিট্ঠো সামঞ্ঞলক্খণৱসেন. ৱিদিতো ৰসৱসেন. সচ্ছিকতো পচ্চুপট্ঠানৱসেন. ফস্সিতো পদট্ঠানৱসেন. অথ ৱা ঞাতো ঞাণুপ্পাদৱসেন. দিট্ঠো চক্খুপ্পাদৱসেন. ৱিদিতো পঞ্ঞুপ্পাদৱসেন. সচ্ছিকতো ৱিজ্জুপ্পাদৱসেন. ফস্সিতো আলোকুপ্পাদৱসেন. ‘‘যাৱতা দুক্খস্স দুক্খট্ঠো, সব্বো দিট্ঠো, অদিট্ঠো দুক্খট্ঠো নত্থী’’তিআদিনা নযেন চ ‘‘যাৱতা সদেৱকস্স লোকস্স…পে… অনুৱিচৰিতং মনসা, সব্বং ঞাতং, অঞ্ঞাতং নত্থী’’তিআদিনা নযেন চ ৱিত্থাৰো ৱেদিতব্বো. পঠমং ৱুত্তগাথা নিগমনৱসেন পুন ৱুত্তা. তংনিগমনেযেৱ হি কতে ঞাণনিগমনম্পি কতমেৱ হোতীতি.
সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গ-অট্ঠকথায
ঞাণকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দিট্ঠিকথা
১. অস্সাদদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা
১২২. ইদানি ঞাণকথানন্তৰং কথিতায দিট্ঠিকথায অনুপুব্বঅনুৱণ্ণনা অনুপ্পত্তা. অযঞ্হি দিট্ঠিকথা ঞাণকথায কতঞাণপৰিচযস্স সমধিগতসম্মাদিট্ঠিস্স মিচ্ছাদিট্ঠিমলৱিসোধনা সুকৰা হোতি, সম্মাদিট্ঠি চ সুপৰিসুদ্ধা হোতীতি ঞাণকথানন্তৰং কথিতা. তত্থ কা দিট্ঠীতিআদিকা পুচ্ছা. কা দিট্ঠীতি অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠীতিআদিকং পুচ্ছিতপুচ্ছায ৱিস্সজ্জনং. কথং অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠীতিআদিকো ৱিস্সজ্জিতৱিস্সজ্জনস্স ৱিত্থাৰনিদ্দেসো, সব্বাৱ তা দিট্ঠিযো অস্সাদদিট্ঠিযোতিআদিকা দিট্ঠিসুত্তসংসন্দনাতি এৱমিমে চত্তাৰো পৰিচ্ছেদা. তত্থ পুচ্ছাপৰিচ্ছেদে তাৱ কা দিট্ঠীতি ধম্মপুচ্ছা, সভাৱপুচ্ছা. কতি দিট্ঠিট্ঠানানীতি হেতুপুচ্ছা পচ্চযপুচ্ছা, কিত্তকানি দিট্ঠীনং কাৰণানীতি অত্থো. কতি দিট্ঠিপৰিযুট্ঠানানীতি সমুদাচাৰপুচ্ছা ৱিকাৰপুচ্ছা. দিট্ঠিযো এৱ হি সমুদাচাৰৱসেন চিত্তং পৰিযোনন্ধন্তিযো উট্ঠহন্তীতি দিট্ঠিপৰিযুট্ঠানানি নাম হোন্তি. কতি দিট্ঠিযোতি দিট্ঠীনং সঙ্খাপুচ্ছা গণনাপুচ্ছা. কতি দিট্ঠাভিনিৱেসাতি ৱত্থুপ্পভেদৱসেন আৰম্মণনানত্তৱসেন দিট্ঠিপ্পভেদপুচ্ছা. দিট্ঠিযো এৱ হি তং তং ৱত্থুং তং তং আৰম্মণং অভিনিৱিসন্তি পৰামসন্তীতি দিট্ঠিপৰামাসাতি ৱুচ্চন্তি. কতমো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি দিট্ঠীনং পটিপক্খপুচ্ছা পহানূপাযপুচ্ছা. দিট্ঠিকাৰণানি হি খন্ধাদীনি দিট্ঠিসমুগ্ঘাতেন তাসং কাৰণানি ন হোন্তীতি তানি চ কাৰণানি সমুগ্ঘাতিতানি নাম হোন্তি. তস্মা দিট্ঠিট্ঠানানি সম্মা ভুসং হঞ্ঞন্তি এতেনাতি দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি ৱুচ্চতি.
ইদানি এতাসং ছন্নং পুচ্ছানং কা দিট্ঠীতিআদীনি ছ ৱিস্সজ্জনানি. তত্থ কা দিট্ঠীতি ৱিস্সজ্জেতব্বপুচ্ছা. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠীতি ৱিস্সজ্জনং. সা পন অনিচ্চাদিকে ৱত্থুস্মিং নিচ্চাদিৱসেন অভিনিৱিসতি পতিট্ঠহতি দড়্হং গণ্হাতীতি অভিনিৱেসো. অনিচ্চাদিআকাৰং অতিক্কমিত্ৱা নিচ্চন্তিআদিৱসেন ৱত্তমানো পৰতো আমসতি গণ্হাতীতি পৰামাসো. অথ ৱা নিচ্চন্তিআদিকং পৰং উত্তমং সচ্চন্তি আমসতি গণ্হাতীতি পৰামাসো, অভিনিৱেসো চ সো পৰামাসো চাতি অভিনিৱেসপৰামাসো. এৱংপকাৰো দিট্ঠীতি কিচ্চতো দিট্ঠিসভাৱং ৱিস্সজ্জেতি. তীণি সতন্তি তীণি সতানি, ৱচনৱিপল্লাসো কতো. কতমো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি পুচ্ছং অনুদ্ধৰিত্ৱাৱ সোতাপত্তিমগ্গো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি ৱিস্সজ্জনং কতং.
১২৩. ইদানি কথং অভিনিৱেসপৰামাসোতিআদি ৱিত্থাৰনিদ্দেসো. তত্থ ৰূপন্তি উপযোগৱচনং. ৰূপং অভিনিৱেসপৰামাসোতি সম্বন্ধো. ৰূপন্তি চেত্থ ৰূপুপাদানক্খন্ধো কসিণৰূপঞ্চ. ‘‘এতং মমা’’তি অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি, ‘‘এসোহমস্মী’’তি অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি, ‘‘এসো মে অত্তা’’তি অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠীতি পচ্চেকং যোজেতব্বং. এতন্তি সামঞ্ঞৱচনং. তেনেৱ ‘‘ৱেদনং এতং মম, সঙ্খাৰে এতং মমা’’তি নপুংসকৱচনং একৱচনঞ্চ কতং. এসোতি পন ৱত্তব্বমপেক্খিত্ৱা পুল্লিঙ্গেকৱচনং কতং. এতং মমাতি তণ্হামঞ্ঞনামূলিকা দিট্ঠি. এসোহমস্মীতি মানমঞ্ঞনামূলিকা দিট্ঠি. এসো মে অত্তাতি দিট্ঠিমঞ্ঞনা এৱ. কেচি পন ‘‘এতং মমাতি মমংকাৰকপ্পনা, এসোহমস্মীতি অহংকাৰকপ্পনা, এসো মে অত্তাতি অহংকাৰমমংকাৰকপ্পিতো অত্তাভিনিৱেসোতি চ, তথা যথাক্কমেনেৱ তণ্হামূলনিৱেসো মানপগ্গাহো, তণ্হামূলনিৱিট্ঠো মানপগ্গহিতো, অত্তাভিনিৱেসোতি চ, সঙ্খাৰানং দুক্খলক্খণাদস্সনং, সঙ্খাৰানং অনিচ্চলক্খণাদস্সনং, সঙ্খাৰানং তিলক্খণাদস্সনহেতুকো অত্তাভিনিৱেসোতি চ, দুক্খে অসুভে চ সুখং সুভন্তি ৱিপল্লাসগতস্স, অনিচ্চে নিচ্চন্তি ৱিপল্লাসগতস্স, চতুব্বিধৱিপল্লাসগতস্স চ অত্তাভিনিৱেসোতি চ, পুব্বেনিৱাসঞাণস্স আকাৰকপ্পনা, দিব্বচক্খুঞাণস্স অনাগতপটিলাভকপ্পনা, পুব্বন্তাপৰন্তইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কপ্পনিস্সিতস্স অত্তাভিনিৱেসোতি চ, নন্দিযা অতীতমন্ৱাগমেতি, নন্দিযা অনাগতং পটিকঙ্খতি, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীৰতি অত্তাভিনিৱেসোতি চ, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণহেতুকা দিট্ঠি, অপৰন্তে অঞ্ঞাণহেতুকা দিট্ঠি, পুব্বন্তাপৰন্তে ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণহেতুকো অত্তাভিনিৱেসো’’তি চ এতেসং তিণ্ণং ৱচনানং অত্থং ৱণ্ণযন্তি.
দিট্ঠিযো পনেত্থ পঠমং পঞ্চক্খন্ধৱত্থুকা. ততো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিৰাযতনৱিঞ্ঞাণ- কাযসম্ফস্সকাযৱেদনাকাযসঞ্ঞাকাযচেতনাকাযতণ্হাকাযৱিতক্কৱিচাৰধাতুদসকসিণ- দ্ৱত্তিংসাকাৰৱত্থুকা দিট্ঠিযো ৱুত্তা. দ্ৱত্তিংসাকাৰেসু চ যত্থ ৱিসুং অভিনিৱেসো ন যুজ্জতি, তত্থ সকলসৰীৰাভিনিৱেসৱসেনেৱ ৱিসুং অভিনিৱেসো ৱিয কতোতি ৱেদিতব্বং. ততো দ্ৱাদসাযতনঅট্ঠাৰসধাতুএকূনৱীসতিইন্দ্ৰিযৱসেন যোজনা কতা. তীণি একন্তলোকুত্তৰিন্দ্ৰিযানি ন যোজিতানি. ন হি লোকুত্তৰৱত্থুকা দিট্ঠিযো হোন্তি. সব্বত্থাপি চ লোকিযলোকুত্তৰমিস্সেসু ধম্মেসু লোকুত্তৰে ঠপেত্ৱা লোকিযা এৱ গহেতব্বা. অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপঞ্চ ন গহেতব্বমেৱ. ততো তেধাতুকৱসেন নৱৱিধভৱৱসেন ঝানব্ৰহ্মৱিহাৰসমাপত্তিৱসেন পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গৱসেন চ যোজনা কতা. জাতিজৰামৰণানং ৱিসুং গহণে পৰিহাৰো ৱুত্তনযো এৱ. সব্বানি চেতানি ৰূপাদিকানি জৰামৰণন্তানি অট্ঠনৱুতিসতং পদানি ভৱন্তি.
১২৪. দিট্ঠিট্ঠানেসু খন্ধাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি ৱীসতিৱত্থুকাযপি সক্কাযদিট্ঠিযা পঞ্চন্নং খন্ধানংযেৱ ৱত্থুত্তা ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা অত্তানং সমনুপস্সমানা সমনুপস্সন্তি, সব্বে তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসুযেৱ সমনুপস্সন্তি, এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰ’’ন্তি (সং. নি. ৩.৪৭) ৱুত্তত্তা চ পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দিট্ঠীনং কাৰণং. অৱিজ্জাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি অৱিজ্জায অন্ধীকতানং দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘যাযং, ভন্তে, দিট্ঠি ‘অসম্মাসম্বুদ্ধেসু সম্মাসম্বুদ্ধা’তি, অযং নু খো, ভন্তে, দিট্ঠি কিং পটিচ্চ পঞ্ঞাযতীতি? মহতী খো এসা, কচ্চান, ধাতু, যদিদং অৱিজ্জাধাতু. হীনং, কচ্চান, ধাতুং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি হীনা সঞ্ঞা হীনা দিট্ঠী’’তি (সং. নি. ২.৯৭) ৱচনতো চ অৱিজ্জা দিট্ঠীনং কাৰণং. ফস্সোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি তেন ফস্সেন ফুট্ঠস্স দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘যে তে, ভিক্খৱে, সমণব্ৰাহ্মণা পুব্বন্তকপ্পিকা পুব্বন্তানুদিট্ঠিনো পুব্বন্তং আৰব্ভ অনেকৱিহিতানি অধিৱুত্তিপদানি অভিৱদন্তি, তদপি ফস্সপচ্চযা’’তি (দী. নি. ১.১২৩) ৱচনতো চ ফস্সো দিট্ঠীনং কাৰণং. সঞ্ঞাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি আকাৰমত্তগ্গহণেন অযাথাৱসভাৱগাহহেতুত্তা সঞ্ঞায –
‘‘যানি চ তীণি যানি চ সট্ঠি, সমণপ্পৱাদসিতানি ভূৰিপঞ্ঞ;
সঞ্ঞক্খৰসঞ্ঞনিস্সিতানি, ওসৰণানি ৱিনেয্য ওঘতমগা’’তি. (সু. নি. ৫৪৩) –
ৱচনতো ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তি (সু. নি. ৮৮০; মহানি. ১০৯) ৱচনতো চ সঞ্ঞা দিট্ঠীনং কাৰণং. ৱিতক্কোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি আকাৰপৰিৱিতক্কেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো –
‘‘নহেৱ সচ্চানি বহূনি নানা, অঞ্ঞত্ৰ সঞ্ঞায নিচ্চানি লোকে;
তক্কঞ্চ দিট্ঠীসু পকপ্পযিত্ৱা, সচ্চং মুসাতি দ্ৱযধম্মমাহূ’’তি. (সু. নি. ৮৯২) –
ৱচনতো চ ৱিতক্কো দিট্ঠীনং কাৰণং. অযোনিসোমনসিকাৰোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি অযোনিসো মনসিকাৰস্স অকুসলানং অসাধাৰণহেতুত্তা ‘‘তস্সেৱং অযোনিসো মনসিকৰোতো ছন্নং দিট্ঠীনং অঞ্ঞতৰা দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.১৯) ৱচনতো চ অযোনিসো মনসিকাৰো দিট্ঠীনং কাৰণং. পাপমিত্তোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি পাপমিত্তস্স দিট্ঠানুগতিআপজ্জনেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘বাহিৰং, ভিক্খৱে, অঙ্গন্তি কৰিত্ৱা ন অঞ্ঞং একঙ্গম্পি সমনুপস্সামি, যং এৱং মহতো অনত্থায সংৱত্ততি. যথযিদং, ভিক্খৱে, পাপমিত্ততা’’তি (অ. নি. ১.১১০) ৱচনতো চ পাপমিত্তো দিট্ঠীনং কাৰণং. পৰতোপি ঘোসো দিট্ঠিট্ঠানন্তি দুৰক্খাতধম্মস্সৱনেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, হেতূ দ্ৱে পচ্চযা মিচ্ছাদিট্ঠিযা উপ্পাদায পৰতো চ ঘোসো অযোনিসো চ মনসিকাৰো’’তি (অ. নি. ২.১২৬) ৱচনতো চ পৰতো ঘোসো মিচ্ছাদিট্ঠিকতো মিচ্ছাদিট্ঠিপটিসঞ্ঞুত্তকথা দিট্ঠীনং কাৰণং.
ইদানি দিট্ঠিট্ঠানন্তি পদস্স অত্থং ৱিৱৰন্তো খন্ধা হেতু খন্ধা পচ্চযোতিআদিমাহ. খন্ধা এৱ দিট্ঠীনং উপাদায, জনকহেতু চেৱ উপত্থম্ভকপচ্চযো চাতি অত্থো. সমুট্ঠানট্ঠেনাতি সমুট্ঠহন্তি উপ্পজ্জন্তি এতেনাতি সমুট্ঠানং, কাৰণন্তি অত্থো. তেন সমুট্ঠানট্ঠেন, দিট্ঠিকাৰণভাৱেনাতি অত্থো.
১২৫. ইদানি কিচ্চভেদেন দিট্ঠিভেদং দস্সেন্তো কতমানি অট্ঠাৰস দিট্ঠিপৰিযুট্ঠানানীতিআদিমাহ. তত্থ যা দিট্ঠীতি ইদানি ৱুচ্চমানানং অট্ঠাৰসন্নং পদানং সাধাৰণং মূলপদং. যা দিট্ঠি, তদেৱ দিট্ঠিগতং, যা দিট্ঠি, তদেৱ দিট্ঠিগহনন্তি সব্বেহি সম্বন্ধো কাতব্বো. অযাথাৱদস্সনট্ঠেন দিট্ঠি, তদেৱ দিট্ঠীসু গতং দস্সনং দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিঅন্তোগধত্তাতি দিট্ঠিগতং. হেট্ঠাপিস্স অত্থো ৱুত্তোযেৱ. দ্ৱিন্নং অন্তানং একন্তগতত্তাপি দিট্ঠিগতং. সা এৱ দিট্ঠি দুৰতিক্কমনট্ঠেন দিট্ঠিগহনং তিণগহনৱনগহনপব্বতগহনানি ৱিয. সাসঙ্কসপ্পটিভযট্ঠেন দিট্ঠিকন্তাৰং চোৰকন্তাৰৱাড়কন্তাৰনিৰুদককন্তাৰদুব্ভিক্খকন্তাৰা ৱিয. ধম্মসঙ্গণিযং ‘‘দিট্ঠিকন্তাৰো’’তি সকলিঙ্গেনেৱ আগতং. সম্মাদিট্ঠিযা ৱিনিৱিজ্ঝনট্ঠেন পটিলোমট্ঠেন চ দিট্ঠিৱিসূকং. মিচ্ছাদস্সনঞ্হি উপ্পজ্জমানং সম্মাদস্সনং ৱিনিৱিজ্ঝতি চেৱ ৱিলোমেতি চ. ধম্মসঙ্গণিযং (ধ. স. ৩৯২, ১১০৫) ‘‘দিট্ঠিৱিসূকাযিক’’ন্তি আগতং. কদাচি সস্সতস্স, কদাচি উচ্ছেদস্স গহণতো দিট্ঠিযা ৱিৰূপং ফন্দিতন্তি দিট্ঠিৱিপ্ফন্দিতং. দিট্ঠিগতিকো হি একস্মিং পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি, কদাচি সস্সতং অনুস্সৰতি, কদাচি উচ্ছেদং. দিট্ঠিযেৱ অনত্থে সংযোজেতীতি দিট্ঠিসঞ্ঞোজনং. দিট্ঠিযেৱ অন্তোতুদনট্ঠেন দুন্নীহৰণীযট্ঠেন চ সল্লন্তি দিট্ঠিসল্লং. দিট্ঠিযেৱ পীড়াকৰণট্ঠেন সম্বাধোতি দিট্ঠিসম্বাধো. দিট্ঠিযেৱ মোক্খাৱৰণট্ঠেন পলিবোধোতি দিট্ঠিপলিবোধো. দিট্ঠিযেৱ দুম্মোচনীযট্ঠেন বন্ধনন্তি দিট্ঠিবন্ধনং. দিট্ঠিযেৱ দুৰুত্তৰট্ঠেন পপাতোতি দিট্ঠিপপাতো. দিট্ঠিযেৱ থামগতট্ঠেন অনুসযোতি দিট্ঠানুসযো. দিট্ঠিযেৱ অত্তানং সন্তাপেতীতি দিট্ঠিসন্তাপো. দিট্ঠিযেৱ অত্তানং অনুদহতীতি দিট্ঠিপৰিড়াহো. দিট্ঠিযেৱ কিলেসকাযং গন্থেতীতি দিট্ঠিগন্থো. দিট্ঠিযেৱ ভুসং আদিযতীতি দিট্ঠুপাদানং. দিট্ঠিযেৱ ‘‘সচ্চ’’ন্তিআদিৱসেন অভিনিৱিসতীতি দিট্ঠাভিনিৱেসো. দিট্ঠিযেৱ ইদং পৰন্তি আমসতি, পৰতো ৱা আমসতীতি দিট্ঠিপৰামাসো.
১২৬. ইদানি ৰাসিৱসেন সোড়স দিট্ঠিযো উদ্দিসন্তো কতমা সোড়স দিট্ঠিযোতিআদিমাহ. তত্থ সুখসোমনস্সসঙ্খাতে অস্সাদে দিট্ঠি অস্সাদদিট্ঠি. অত্তানং অনুগতা দিট্ঠি অত্তানুদিট্ঠি. নত্থীতি পৱত্তত্তা ৱিপৰীতা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি. সতি কাযে দিট্ঠি, সন্তী ৱা কাযে দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি. কাযোতি চেত্থ খন্ধপঞ্চকং, খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতো সক্কাযো ৱত্থু পতিট্ঠা এতিস্সাতি সক্কাযৱত্থুকা. সস্সতন্তি পৱত্তা দিট্ঠি সস্সতদিট্ঠি. উচ্ছেদোতি পৱত্তা দিট্ঠি উচ্ছেদদিট্ঠি. সস্সতাদিঅন্তং গণ্হাতীতি অন্তগ্গাহিকা, অন্তগ্গাহো ৱা অস্সা অত্থীতি অন্তগ্গাহিকা. অতীতসঙ্খাতং পুব্বন্তং অনুগতা দিট্ঠি পুব্বন্তানুদিট্ঠি. অনাগতসঙ্খাতং অপৰন্তং অনুগতা দিট্ঠি অপৰন্তানুদিট্ঠি. অনত্থে সংযোজেতীতি সঞ্ঞোজনিকা. অহঙ্কাৰৱসেন অহন্তি উপ্পন্নেন মানেন দিট্ঠিযা মূলভূতেন ৱিনিবন্ধা ঘটিতা উপ্পাদিতা দিট্ঠি অহন্তি মানৱিনিবন্ধা দিট্ঠি. তথা মমঙ্কাৰৱসেন মমন্তি উপ্পন্নেন মানেন ৱিনিবন্ধা দিট্ঠি মমন্তি মানৱিনিবন্ধা দিট্ঠি. অত্তনো ৱদনং কথনং অত্তৱাদো, তেন পটিসঞ্ঞুত্তা বদ্ধা দিট্ঠি অত্তৱাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি. অত্তানং লোকোতি ৱদনং কথনং লোকৱাদো, তেন পটিসঞ্ঞুত্তা দিট্ঠি লোকৱাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি. ভৱো ৱুচ্চতি সস্সতং, সস্সতৱসেন উপ্পজ্জনদিট্ঠি ভৱদিট্ঠি. ৱিভৱো ৱুচ্চতি উচ্ছেদো, উচ্ছেদৱসেন উপ্পজ্জনদিট্ঠি ৱিভৱদিট্ঠি.
১২৭-১২৮. ইদানি তীণি সতং দিট্ঠাভিনিৱেসে নিদ্দিসিতুকামো কতমে তীণি সতং দিট্ঠাভিনিৱেসাতি পুচ্ছিত্ৱা তে অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ ৱিসুং ৱিসুং অভিনিৱেসৱিস্সজ্জনেনেৱ তে ৱিস্সজ্জেতুকামো অস্সাদদিট্ঠিযা, কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতীতিআদিনা নযেন সোড়সন্নং দিট্ঠীনং অভিনিৱেসাকাৰগণনং পুচ্ছিত্ৱা পুন অস্সাদদিট্ঠিযা পঞ্চতিংসায আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতীতি তাসং সোড়সন্নং দিট্ঠীনং অভিনিৱেসাকাৰগণনং ৱিস্সজ্জেত্ৱা পুন তানি গণনানি ৱিস্সজ্জেন্তো অস্সাদদিট্ঠিযা কতমেহি পঞ্চতিংসায আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতীতিআদিমাহ. তত্থ ৰূপং পটিচ্চাতি ৰূপক্খন্ধং পটিচ্চ. উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সন্তি ‘‘অযং মে কাযো ঈদিসো’’তি ৰূপসম্পদং নিস্সায গেহসিতং ৰাগসম্পযুত্তং সুখং সোমনস্সং উপ্পজ্জতি. হেট্ঠা ৱুত্তেনট্ঠেন সুখঞ্চ সোমনস্সঞ্চ. তংযেৱ ৰূপস্স অস্সাদোতি ৰূপনিস্সযো অস্সাদো. তঞ্হি সুখং তণ্হাৱসেন অস্সাদীযতি উপভুঞ্জীযতীতি অস্সাদো. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠীতি সো অস্সাদো সস্সতোতি ৱা উচ্ছিজ্জিস্সতীতি ৱা সস্সতং ৱা উচ্ছিজ্জমানং ৱা অত্তানং সুখিতং কৰোতীতি ৱা অভিনিৱেসপৰামাসো হোতি. তস্মা যা চ দিট্ঠি যো চ অস্সাদোতি অস্সাদস্স দিট্ঠিভাৱাভাৱেপি অস্সাদং ৱিনা সা দিট্ঠি ন হোতীতি কত্ৱা উভযম্পি সমুচ্চিতং. অস্সাদদিট্ঠীতি অস্সাদে পৱত্তা দিট্ঠীতি ৱুত্তং হোতি.
ইদানি নানাসুত্তেহি সংসন্দেত্ৱা মিচ্ছাদিট্ঠিং মিচ্ছাদিট্ঠিকঞ্চ গৰহিতুকামো অস্সাদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠীতিআদিমাহ. তত্থ দিট্ঠিৱিপত্তীতি সম্মাদিট্ঠিৱিনাসকমিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্খাতদিট্ঠিযা ৱিপত্তি. দিট্ঠিৱিপন্নোতি ৱিপন্না ৱিনট্ঠা সম্মাদিট্ঠি অস্সাতি দিট্ঠিৱিপন্নো, ৱিপন্নদিট্ঠীতি ৱুত্তং হোতি. মিচ্ছাদিট্ঠিযা ৱা ৱিপন্নো ৱিনট্ঠোতি দিট্ঠিৱিপন্নো. ন সেৱিতব্বো উপসঙ্কমনেন. ন ভজিতব্বো চিত্তেন. ন পযিৰুপাসিতব্বো উপসঙ্কমিত্ৱা নিসীদনেন. তং কিস্স হেতূতি ‘‘তং সেৱনাদিকং কেন কাৰণেন ন কাতব্ব’’ন্তি তস্স কাৰণপুচ্ছা. দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি কাৰণৱিস্সজ্জনং. যস্মা অস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা, তস্মা তং সেৱনাদিকং ন কাতব্বন্তি অত্থো. দিট্ঠিযা ৰাগোতি ‘‘সুন্দৰা মে দিট্ঠী’’তি দিট্ঠিং আৰব্ভ দিট্ঠিযা উপ্পজ্জনৰাগো. দিট্ঠিৰাগৰত্তোতি তেন দিট্ঠিৰাগেন ৰঙ্গেন ৰত্তং ৱত্থং ৱিয ৰত্তো. ন মহপ্ফলন্তি ৱিপাকফলেন. ন মহানিসংসন্তি নিস্সন্দফলেন.
পুৰিসপুগ্গলস্সাতি পুৰিসসঙ্খাতস্স পুগ্গলস্স. লোকিযৱোহাৰেন হি পুৰি ৱুচ্চতি সৰীৰং, তস্মিং পুৰিস্মিং সেতি পৱত্ততীতি পুৰিসো, পুং ৱুচ্চতি নিৰযো, তং পুং গলতি গচ্ছতীতি পুগ্গলো. যেভুয্যেন হি সত্তা সুগতিতো চুতা দুগ্গতিযংযেৱ নিব্বত্তন্তি. তং কিস্স হেতূতি তং ন মহপ্ফলত্তং কেন কাৰণেন হোতি. দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি যস্মা অস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা, তস্মা ন মহপ্ফলং হোতীতি অত্থো. দ্ৱেৱ গতিযোতি পঞ্চসু গতীসু দ্ৱেৱ গতিযো. ৱিপজ্জমানায দিট্ঠিযা নিৰযো. সম্পজ্জমানায তিৰচ্ছানযোনি. যঞ্চেৱ কাযকম্মন্তি সকলিঙ্গধাৰণপটিপদানুযোগঅভিৱাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলিকম্মাদি কাযকম্মং. যঞ্চ ৱচীকম্মন্তি সকসমযপৰিযাপুণনসজ্ঝাযনদেসনাসমাদপনাদি ৱচীকম্মং. যঞ্চ মনোকম্মন্তি ইধলোকচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ পৰলোকচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ কতাকতচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ মনোকম্মং. তিণকট্ঠধঞ্ঞবীজেসু সত্তদিট্ঠিস্স দানানুপ্পদানপটিগ্গহণপৰিভোগেসু চ কাযৱচীমনোকম্মানি. যথাদিট্ঠীতি যা অযং দিট্ঠি, তস্সানুৰূপং. সমত্তন্তি পৰিপুণ্ণং. সমাদিন্নন্তি গহিতং.
অট্ঠকথাযং পন ৱুত্তং – তদেতং যথাদিট্ঠিযং ঠিতকাযকম্মং, দিট্ঠিসহজাতকাযকম্মং, দিট্ঠানুলোমিককাযকম্মন্তি তিৱিধং হোতি. তত্থ ‘‘পাণং হনতো অদিন্নং আদিযতো মিচ্ছাচৰতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমো’’তি যং এৱং দিট্ঠিকস্স সতো পাণাতিপাতঅদিন্নাদানমিচ্ছাচাৰসঙ্খাতং কাযকম্মং, ইদং যথাদিট্ঠিযং ঠিতকাযকম্মং নাম. ‘‘পাণং হনতো অদিন্নং আদিযতো মিচ্ছাচৰতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমো’’তি যং ইমায দিট্ঠিযা ইমিনা দস্সনেন সহজাতং কাযকম্মং, ইদং দিট্ঠিসহজাতকাযকম্মং নাম. তদেৱ পন সমত্তং সমাদিন্নং গহিতং পৰামট্ঠং দিট্ঠানুলোমিককাযকম্মং নাম. ৱচীকম্মমনোকম্মেসুপি এসেৱ নযো. এত্থ পন মুসা ভণতো পিসুণং ভণতো ফৰুসং ভণতো সম্ফং পলপতো অভিজ্ঝালুনো ব্যাপন্নচিত্তস্স মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স সতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমোতি যোজনা কাতব্বা. লিঙ্গধাৰণাদিপৰিযাপুণনাদিলোকচিন্তাদিৱসেন ৱুত্তনযো চেত্থ সুন্দৰো.
চেতনাদীসু দিট্ঠিসহজাতা চেতনা চেতনা নাম. দিট্ঠিসহজাতা পত্থনা পত্থনা নাম. চেতনাপত্থনানং ৱসেন চিত্তট্ঠপনা পণিধি নাম. তেহি পন চেতনাদীহি সম্পযুত্তা ফস্সাদযো সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্না ধম্মা সঙ্খাৰা নাম. অনিট্ঠাযাতিআদীহি দুক্খমেৱ ৱুত্তং. দুক্খঞ্হি সুখকামেহি সত্তেহি ন এসিতত্তা অনিট্ঠং. অপ্পিযত্তা অকন্তং. মনস্স অৱড্ঢনতো, মনসি অৱিসপ্পনতো চ অমনাপং. আযতিং অভদ্দতায অহিতং. পীড়নতো দুক্খন্তি. তং কিস্স হেতূতি তং এৱং সংৱত্তনং কেন কাৰণেন হোতীতি অত্থো. ইদানিস্স কাৰণং দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি. যস্মা তস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা লামকা, তস্মা এৱং সংৱত্ততীতি অত্থো. অল্লায পথৱিযা নিক্খিত্তন্তি উদকেন তিন্তায ভূমিযা ৰোপিতং. পথৱীৰসং আপোৰসন্তি তস্মিং তস্মিং ঠানে পথৱিযা চ সম্পদং আপস্স চ সম্পদং. বীজনিক্খিত্তট্ঠানে হি ন সব্বা পথৱী ন সব্বো আপো চ বীজং ফলং গণ্হাপেতি. যো পন তেসং পদেসো বীজং ফুসতি, সোযেৱ বীজং ফলং গণ্হাপেতি. তস্মা বীজপোসনায পচ্চযভূতোযেৱ সো পদেসো পথৱীৰসো আপোৰসোতি ৱেদিতব্বো. ৰসসদ্দস্স হি সম্পত্তি চ অত্থো. যথাহ ‘‘কিচ্চসম্পত্তিঅত্থেন ৰসো নাম পৱুচ্চতী’’তি. লোকে চ ‘‘সুৰসো গন্ধব্বো’’তি ৱুত্তে সুসম্পন্নো গন্ধব্বোতি অত্থো ঞাযতি. উপাদিযতীতি গণ্হাতি. যো হি পদেসো পচ্চযো হোতি, তং পচ্চযং লভমানং বীজং তং গণ্হাতি নাম. সব্বং তন্তি সব্বং তং ৰসজাতং. তিত্তকত্তাযাতি সো পথৱীৰসো আপোৰসো চ অতিত্তকো সমানোপি তিত্তকং বীজং নিস্সায নিম্বৰুক্খাদীনং তেসং ফলানঞ্চ তিত্তকভাৱায সংৱত্ততি. কটুকত্তাযাতি ইদং পুৰিমস্সেৱ ৱেৱচনং.
‘‘ৱণ্ণগন্ধৰসূপেতো, অম্বোযং অহুৱা পুৰে;
তমেৱ পূজং লভমানো, কেনম্বো কটুকপ্ফলো’’তি. (জা. ১.২.৭১) –
আগতট্ঠানে ৱিয হি ইধাপি তিত্তকমেৱ অপ্পিযট্ঠেন কটুকন্তি ৱেদিতব্বং. অসাতত্তাযাতি অমধুৰভাৱায. অসাদুত্তাযাতিপি পাঠো, অসাদুভাৱাযাতি অত্থো. সাদূতি হি মধুৰং. বীজং হিস্সাতি অস্স নিম্বাদিকস্স বীজং. এৱমেৱন্তি এৱং এৱং. যস্মা সুখা ৱেদনা পৰমো অস্সাদো, তস্মা মিচ্ছাদিট্ঠিযা দুক্খৱেদনাৱসেন আদীনৱো দস্সিতোতি. পুন অট্ঠাৰসভেদেন দিট্ঠিযা আদীনৱং দস্সেতুং অস্সাদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠীতিআদিমাহ. তং ৱুত্তত্থমেৱ. ইমেহি অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি পৰিযুট্ঠিতচিত্তস্স সঞ্ঞোগোতি দিট্ঠিযা এৱ সংসাৰে বন্ধনং দস্সেতি.
১২৯. যস্মা পন দিট্ঠিভূতানিপি সঞ্ঞোজনানি অত্থি অদিট্ঠিভূতানিপি, তস্মা তং পভেদং দস্সেন্তো অত্থি সঞ্ঞোজনানি চেৱাতিআদিমাহ. তত্থ যস্মা কামৰাগসঞ্ঞোজনস্সেৱ অনুনযসঞ্ঞোজনন্তি আগতট্ঠানম্পি অত্থি, তস্মা অনুনযসঞ্ঞোজনন্তি ৱুত্তং. কামৰাগভাৱং অপ্পত্ৱা পৱত্তং লোভং সন্ধায এতং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. সেসখন্ধাযতনাদিমূলকেসুপি ৱাৰেসু ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ৱেদনাপৰমত্তা চ অস্সাদস্স ৱেদনাপৰিযোসানা এৱ দেসনা কতা. সঞ্ঞাদযো ন গহিতা. ইমেহি পঞ্চতিংসায আকাৰেহীতি পঞ্চক্খন্ধা অজ্ঝত্তিকাযতনাদীনি পঞ্চ ছক্কানি চাতি ইমানি পঞ্চতিংস ৱত্থূনি নিস্সায উপ্পন্নঅস্সাদাৰম্মণৱসেন পঞ্চতিংসায আকাৰেহি.
অস্সাদদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অত্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৩০. অত্তানুদিট্ঠিযং অস্সুতৱা পুথুজ্জনোতি আগমাধিগমাভাৱা ঞেয্যো অস্সুতৱা ইতি. যস্স হি খন্ধধাতুআযতনসচ্চপচ্চযাকাৰসতিপট্ঠানাদীসু উগ্গহপৰিপুচ্ছাৱিনিচ্ছযৱিৰহিতত্তা অত্তানুদিট্ঠিপটিসেধকৰো নেৱ আগমো, পটিপত্তিযা অধিগন্তব্বস্স অনধিগতত্তা ন চ অধিগমো অত্থি, সো আগমাধিগমানং অভাৱা ঞেয্যো অস্সুতৱা ইতি. সুতন্তি হি বুদ্ধৱচনাগমো চ সুতফলত্তা হেতুৱোহাৰৱসেন অধিগমো চ, তং সুতং অস্স অত্থীতি সুতৱা, ন সুতৱা অস্সুতৱা. স্ৱাযং –
পুথূনং জননাদীহি, কাৰণেহি পুথুজ্জনো;
পুথুজ্জনন্তোগধত্তা, পুথুৱাযং জনো ইতি.
সো হি পুথূনং নানপ্পকাৰানং কিলেসাদীনং জননাদীহি কাৰণেহি পুথুজ্জনো. যথাহ – ‘‘পুথু কিলেসে জনেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু অৱিহতসক্কাযদিট্ঠিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সত্থাৰানং মুখুল্লোকিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সব্বগতীহি অৱুট্ঠিতাতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাভিসঙ্খাৰে অভিসঙ্খৰোন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাওঘেহি ৱুয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাসন্তাপেহি সন্তপ্পেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাপৰিড়াহেহি পৰিদয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চসু কামগুণেসু ৰত্তা গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধাতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চহি নীৱৰণেহি আৱুতা নিৱুতা ওৱুতা পিহিতা পটিচ্ছন্না পটিকুজ্জিতাতি পুথুজ্জনা’’তি (মহানি. ৯৪). পুথূনং ৱা গণনপথমতীতানং অৰিযধম্মপৰম্মুখানং নীচধম্মসমুদাচাৰানং জনানং অন্তোগধত্তাপি পুথুজ্জনা, পুথু ৱা অযং, ৱিসুংযেৱ সঙ্খং গতো ৱিসংসট্ঠো সীলসুতাদিগুণযুত্তেহি অৰিযেহি জনোতিপি পুথুজ্জনো. এৱমেতেহি ‘‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো’’তি দ্ৱীহি পদেহি যে তে –
‘‘দুৱে পুথুজ্জনা ৱুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;
অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনো’’তি. –
দ্ৱে পুথুজ্জনা ৱুত্তা, তেসু অন্ধপুথুজ্জনো ৱুত্তো হোতীতি ৱেদিতব্বো.
অৰিযানং অদস্সাৱীতিআদীসু অৰিযাতি আৰকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইৰিযনতো, অযে চ ইৰিযনতো, সদেৱকেন চ লোকেন অৰণীযতো বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধসাৱকা চ ৱুচ্চন্তি, বুদ্ধা এৱ ৱা ইধ অৰিযা. যথাহ – ‘‘সদেৱকে, ভিক্খৱে, লোকে…পে… তথাগতো অৰিযোতি ৱুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৮).
সপ্পুৰিসাতি এত্থ পন পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৱকা চ ‘‘সপ্পুৰিসা’’তি ৱেদিতব্বা. তে হি লোকুত্তৰগুণযোগেন সোভনা পুৰিসাতি সপ্পুৰিসা. সব্বেযেৱ ৱা এতে দ্ৱেধাপি ৱুত্তা. বুদ্ধাপি হি অৰিযা চ সপ্পুৰিসা চ পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধসাৱকাপি. যথাহ –
‘‘যো ৱে কতঞ্ঞূ কতৱেদি ধীৰো, কল্যাণমিত্তো দড়্হভত্তি চ হোতি;