৪. ইন্দ্ৰিযকথা

১. পঠমসুত্তন্তনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৮৪. ইদানি আনাপানস্সতিকথানন্তৰং কথিতায ইন্দ্ৰিযকথায অপুব্বত্থানুৱণ্ণনা অনুপ্পত্তা. অযঞ্হি ইন্দ্ৰিযকথা আনাপানস্সতিভাৱনায উপকাৰকানং ইন্দ্ৰিযানং অভাৱে আনাপানস্সতিভাৱনায অভাৱতো তদুপকাৰকানং ইন্দ্ৰিযানং ৱিসোধনাদিৱিধিদস্সনত্থং আনাপানস্সতিকথানন্তৰং কথিতাতি তঞ্চ কথেতব্বং ইন্দ্ৰিযকথং অত্তনা ভগৱতো সম্মুখা সুতং ৱিঞ্ঞাতাধিপ্পাযসুত্তন্তিকদেসনং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা তদত্থপ্পকাসনৱসেন কথেতুকামো পঠমং তাৱ এৱং মে সুতন্তিআদিমাহ.

তত্থ এৱন্তি নিপাতপদং. মেতিআদীনি নামপদানি. ৱিহৰতীতি এত্থ ৱি-ইতি উপসগ্গপদং, হৰতীতি আখ্যাতপদন্তি ইমিনা তাৱ নযেন পদৱিভাগো ৱেদিতব্বো.

অত্থতো পন উপমূপদেসগৰহপসংসনাকাৰৱচনগ্গহণেসু এৱং-সদ্দো দিস্সতি নিদস্সনত্থে চ অৱধাৰণত্থে চ. ইধ পন এৱংসদ্দো আকাৰত্থে নিদস্সনত্থে চ ৱিঞ্ঞুজনেন পৱুত্তো, তথেৱ অৱধাৰণত্থে চ.

তত্থ আকাৰত্থেন এৱংসদ্দেন এতমত্থং দীপেতি – নানানযনিপুণমনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং ৱিৱিধপাটিহাৰিযং ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধগম্ভীৰং সব্বসত্তানং সকসকভাসানুৰূপতো সোতপথমাগচ্ছন্তং তস্স ভগৱতো ৱচনং সব্বপ্পকাৰেন কো সমত্থো ৱিঞ্ঞাতুং, সব্বথামেন পন সোতুকামতং জনেত্ৱাপি এৱং মে সুতং, মযাপি একেনাকাৰেন সুতন্তি.

নিদস্সনত্থেন ‘‘নাহং সযম্ভূ, ন মযা ইদং সচ্ছিকত’’ন্তি অত্তানং পৰিমোচেন্তো ‘‘এৱং মে সুতং, মযাপি এৱং সুত’’ন্তি ইদানি ৱত্তব্বং সকলং সুত্তং নিদস্সেতি.

অৱধাৰণত্থেন থেৰো সাৰিপুত্তো ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং মহাপঞ্ঞানং যদিদং সাৰিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৮৮-১৮৯), ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একপুগ্গলম্পি সমনুপস্সামি, যো এৱং তথাগতেন অনুত্তৰং ধম্মচক্কং পৱত্তিতং সম্মদেৱ অনুপ্পৱত্তেতি যথযিদং, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো. সাৰিপুত্তো, ভিক্খৱে, তথাগতেন অনুত্তৰং ধম্মচক্কং পৱত্তিতং সম্মদেৱ অনুপ্পৱত্তেতী’’তিএৱমাদিনা (অ. নি. ১.১৮৭) নযেন ভগৱতা পসত্থভাৱানুৰূপং অত্তনো ধাৰণবলং দস্সেন্তো সত্তানং সোতুকামতং জনেতি ‘‘এৱং মে সুতং, তঞ্চ খো অত্থতো ৱা ব্যঞ্জনতো ৱা অনূনমনধিকং, এৱমেৱ, ন অঞ্ঞথা দট্ঠব্ব’’ন্তি.

মেসদ্দো কৰণসম্পদানসামিঅত্থেসু দিস্সতি. ইধ পন ‘‘মযা সুতং, মম সুত’’ন্তি চ অত্থদ্ৱযে যুজ্জতি.

সুতন্তি অযংসদ্দো সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ ৱিস্সুতগমনকিলিন্নউপচিতঅনুযোগসোতৱিঞ্ঞেয্যেসু দিস্সতি ৱিঞ্ঞাতেপি চ সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন. ইধ পনস্স সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰিতন্তি ৱা উপধাৰণন্তি ৱা অত্থো. মে-সদ্দস্স হি মযাতিঅত্থে সতি ‘‘এৱং মযা সুতং সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰিত’’ন্তি যুজ্জতি, মমাতিঅত্থে সতি ‘‘এৱং মম সুতং সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰণ’’ন্তি যুজ্জতি.

অপিচ ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি অত্তনা উপ্পাদিতভাৱং অপ্পটিজানন্তো পুৰিমসৱনং ৱিৱৰন্তো ‘‘সম্মুখা পটিগ্গহিতমিদং মযা তস্স ভগৱতো চতুৱেসাৰজ্জৱিসাৰদস্স দসবলধৰস্স আসভট্ঠানট্ঠাযিনো সীহনাদনাদিনো সব্বসত্তুত্তমস্স ধম্মিস্সৰস্স ধম্মৰাজস্স ধম্মাধিপতিনো ধম্মদীপস্স ধম্মসৰণস্স সদ্ধম্মৱৰচক্কৱত্তিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৱচনং, ন এত্থ অত্থে ৱা ধম্মে ৱা পদে ৱা ব্যঞ্জনে ৱা কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা কাতব্বা’’তি ইমস্মিং ধম্মে অস্সদ্ধিযং ৱিনাসেতি, সদ্ধাসম্পদং উপ্পাদেতীতি. তেনেতং ৱুচ্চতি –

‘‘ৱিনাসযতি অস্সদ্ধং, সদ্ধং ৱড্ঢেতি সাসনে;

এৱং মে সুতমিচ্চেৱং, ৱদং গোতমসাৱকো’’তি.

একন্তি গণনপৰিচ্ছেদনিদ্দেসো. সমযন্তি পৰিচ্ছিন্ননিদ্দেসো. একং সমযন্তি অনিযমিতপৰিদীপনং. তত্থ সমযসদ্দো –

সমৱাযে খণে কালে, সমূহে হেতুদিট্ঠিসু;

পটিলাভে পহানে চ, পটিৱেধে চ দিস্সতি.

ইধ পনস্স কালো অত্থো. তেন সংৱচ্ছৰউতুমাসদ্ধমাসৰত্তিন্দিৱপুব্বণ্হমজ্ঝন্হিকসাযন্হপঠম- মজ্ঝিমপচ্ছিমযামমুহুত্তাদীসু কালপ্পভেদভূতেসু সমযেসু একং সমযন্তি দীপেতি.

তত্থ কিঞ্চাপি এতেসু সংৱচ্ছৰাদীসু সমযেসু যং যং সুত্তং যম্হি যম্হি সংৱচ্ছৰে উতুম্হি মাসে পক্খে ৰত্তিভাগে দিৱসভাগে ৱা ৱুত্তং, সব্বং তং থেৰস্স সুৱিদিতং সুৱৱত্থাপিতং পঞ্ঞায. যস্মা পন ‘‘এৱং মে সুতং অসুকসংৱচ্ছৰে অসুকউতুম্হি অসুকমাসে অসুকপক্খে অসুকৰত্তিভাগে অসুকদিৱসভাগে ৱা’’তি এৱং ৱুত্তে ন সক্কা সুখেন ধাৰেতুং ৱা উদ্দিসিতুং ৱা উদ্দিসাপেতুং ৱা, বহু চ ৱত্তব্বং হোতি, তস্মা একেনেৱ পদেন তমত্থং সমোধানেত্ৱা ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.

যে ৱা ইমে গব্ভোক্কন্তিসমযো জাতিসমযো সংৱেগসমযো অভিনিক্খমনসমযো দুক্কৰকাৰিকসমযো মাৰৱিজযসমযো অভিসম্বোধিসমযো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসমযো দেসনাসমযো পৰিনিব্বানসমযোতিএৱমাদযো ভগৱতো দেৱমনুস্সেসু অতিৱিয পকাসা অনেককালপ্পভেদা এৱ সমযা, তেসু সমযেসু দেসনাসমযসঙ্খাতং একং সমযন্তি দীপেতি. যো চাযং ঞাণকৰুণাকিচ্চসমযেসু কৰুণাকিচ্চসমযো, অত্তহিতপৰহিতপটিপত্তিসমযেসু পৰহিতপটিপত্তিসমযো, সন্নিপতিতানং কৰণীযদ্ৱযসমযেসু ধম্মিকথাসমযো, দেসনাপটিপত্তিসমযেসু দেসনাসমযো, তেসুপি সমযেসু অঞ্ঞতৰং সমযং সন্ধায ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.

যস্মা পন ‘‘একং সময’’ন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থো সম্ভৱতি. যঞ্হি সমযং ভগৱা ইমং অঞ্ঞং ৱা সুত্তন্তং দেসেসি, অচ্চন্তমেৱ তং সমযং কৰুণাৱিহাৰেন ৱিহাসি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং ইধ উপযোগৱচননিদ্দেসো কতোতি.

তেনেতং ৱুচ্চতি –

‘‘তং তং অত্থমপেক্খিত্ৱা, ভুম্মেন কৰণেন চ;

অঞ্ঞত্ৰ সমযো ৱুত্তো, উপযোগেন সো ইধা’’তি.

পোৰাণা পন ৱণ্ণযন্তি – ‘‘তস্মিং সমযে’’তি ৱা ‘‘তেন সমযেনা’’তি ৱা ‘‘তং সময’’ন্তি ৱা অভিলাপমত্তভেদো এস, সব্বত্থ ভুম্মমেৱত্থোতি. তস্মা ‘‘একং সময’’ন্তি ৱুত্তেপি ‘‘একস্মিং সমযে’’তি অত্থো ৱেদিতব্বো.

ভগৱাতি গৰু. গৰুঞ্হি লোকে ‘‘ভগৱা’’তি ৱদন্তি. অযঞ্চ সব্বগুণৱিসিট্ঠতায সব্বসত্তানং গৰু, তস্মা ‘‘ভগৱা’’তি ৱেদিতব্বো. পোৰাণেহিপি ৱুত্তং –

‘‘ভগৱাতি ৱচনং সেট্ঠং, ভগৱাতি ৱচনমুত্তমং;

গৰু গাৰৱযুত্তো সো, ভগৱা তেন ৱুচ্চতী’’তি.

অপিচ –

‘‘ভাগ্যৱা ভগ্গৱা যুত্তো, ভগেহি চ ৱিভত্তৱা;

ভত্তৱা ৱন্তগমনো, ভৱেসু ভগৱা ততো’’তি. –

ইমিস্সাপি গাথায ৱসেন অস্স পদস্স ৱিত্থাৰতো অত্থো ৱেদিতব্বো. সো চ ৱিসুদ্ধিমগ্গে বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৩ আদযো) ৱুত্তোযেৱ.

এত্তাৱতা চেত্থ এৱন্তি ৱচনেন দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি, মে সুতন্তি সাৱকসম্পত্তিং, একং সমযন্তি কালসম্পত্তিং, ভগৱাতি দেসকসম্পত্তিং.

সাৱত্থিযন্তি এত্থ চ সৱত্থস্স ইসিনো নিৱাসট্ঠানভূতা নগৰী সাৱত্থী, যথা কাকন্দী মাকন্দীতি এৱং তাৱ অক্খৰচিন্তকা. অট্ঠকথাচৰিযা পন ভণন্তি – যং কিঞ্চি মনুস্সানং উপভোগপৰিভোগং সব্বমেত্থ অত্থীতি সাৱত্থী, সত্থসমাযোগে চ কিং ভণ্ডমত্থীতি পুচ্ছিতে সব্বমত্থীতিপি ৱচনমুপাদায সাৱত্থী.

‘‘সব্বদা সব্বূপকৰণং, সাৱত্থিযং সমোহিতং;

তস্মা সব্বমুপাদায, সাৱত্থীতি পৱুচ্চতী’’তি. –

তস্সং সাৱত্থিযং. সমীপত্থে ভুম্মৱচনং. ৱিহৰতীতি অৱিসেসেন ইৰিযাপথদিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰেসু অঞ্ঞতৰৱিহাৰসমঙ্গিপৰিদীপনমেতং, ইধ পন ঠানগমনাসনসযনপ্পভেদেসু ইৰিযাপথেসু অঞ্ঞতৰইৰিযাপথসমাযোগপৰিদীপনং. তেন ঠিতোপি গচ্ছন্তোপি নিসিন্নোপি সযানোপি ভগৱা ‘‘ৱিহৰতি’’চ্চেৱ ৱেদিতব্বো. সো হি ভগৱা একং ইৰিযাপথবাধনং অঞ্ঞেন ইৰিযাপথেন ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা অপৰিপতন্তমত্তভাৱং হৰতি পৱত্তেতি, তস্মা ‘‘ৱিহৰতী’’তি ৱুচ্চতি.

জেতৱনেতি এত্থ অত্তনো পচ্চত্থিকজনং জিনাতীতি জেতো, ৰঞ্ঞো ৱা অত্তনো পচ্চত্থিকজনে জিতে জাতোতি জেতো, মঙ্গলকম্যতায ৱা তস্স এৱংনামমেৱ কতন্তি জেতো, ৱনযতীতি ৱনং, অত্তসম্পদায সত্তানং ভত্তিং কাৰেতি, অত্তনি সিনেহং উপ্পাদেতীতি অত্থো. ৱনুতে ইতি ৱা ৱনং, নানাৱিধকুসুমগন্ধসম্মোদমত্তকোকিলাদিৱিহঙ্গাভিৰুতেহি মন্দমাৰুতচলিতৰুক্খসাখাৱিটপপল্লৱপলাসেহি ‘‘এথ মং পৰিভুঞ্জথা’’তি পাণিনো যাচতি ৱিযাতি অত্থো. জেতস্স ৱনং জেতৱনং. তঞ্হি জেতেন ৰাজকুমাৰেন ৰোপিতং সংৱদ্ধিতং পৰিপালিতং, সো চ তস্স সামী অহোসি, তস্মা জেতৱনন্তি ৱুচ্চতি. তস্মিং জেতৱনে. ৱনঞ্চ নাম ৰোপিমং সযংজাতন্তি দুৱিধং. ইদঞ্চ ৱেড়ুৱনাদীনি চ ৰোপিমানি, অন্ধৱনমহাৱনাদীনি সযংজাতানি.

অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামেতি সুদত্তো নাম সো গহপতি মাতাপিতূহি কতনামৱসেন. সব্বকামসমিদ্ধতায পন ৱিগতমচ্ছেৰতায কৰুণাদিগুণসমঙ্গিতায চ নিচ্চকালং অনাথানং পিণ্ডমদাসি, তেন অনাথপিণ্ডিকোতি সঙ্খং গতো. আৰমন্তি এত্থ পাণিনো, ৱিসেসেন ৱা পব্বজিতাতি আৰামো, তস্স পুপ্ফফলাদিসোভায নাতিদূৰনচ্চাসন্নতাদিপঞ্চৱিধসেনাসনঙ্গসম্পত্তিযা চ ততো ততো আগম্ম ৰমন্তি অভিৰমন্তি, অনুক্কণ্ঠিতা হুত্ৱা নিৱসন্তীতি অত্থো. ৱুত্তপ্পকাৰায ৱা সম্পত্তিযা তত্থ তত্থ গতেপি অত্তনো অব্ভন্তৰং আনেত্ৱা ৰমাপেতীতি আৰামো. সো হি অনাথপিণ্ডিকেন গহপতিনা জেতস্স ৰাজকুমাৰস্স হত্থতো অট্ঠাৰসহি হিৰঞ্ঞকোটীহি কোটিসন্থৰেন কীণিত্ৱা অট্ঠাৰসহি হিৰঞ্ঞকোটীহি সেনাসনানি কাৰাপেত্ৱা অট্ঠাৰসহি হিৰঞ্ঞকোটীহি ৱিহাৰমহং নিট্ঠাপেত্ৱা এৱং চতুপঞ্ঞাসহিৰঞ্ঞকোটিপৰিচ্চাগেন বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিয্যাদিতো, তস্মা ‘‘অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামো’’তি ৱুচ্চতি. তস্মিং অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে.

এত্থ চ ‘‘জেতৱনে’’তিৱচনং পুৰিমসামিপৰিকিত্তনং, ‘‘অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে’’তি পচ্ছিমসামিপৰিকিত্তনং. কিমেতেসং পৰিকিত্তনে পযোজনন্তি? পুঞ্ঞকামানং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনং. তত্থ হি দ্ৱাৰকোট্ঠকপাসাদমাপনে ভূমিৱিক্কযলদ্ধা অট্ঠাৰস হিৰঞ্ঞকোটিযো অনেককোটিঅগ্ঘনকা ৰুক্খা চ জেতস্স পৰিচ্চাগো, চতুপঞ্ঞাস হিৰঞ্ঞকোটিযো অনাথপিণ্ডিকস্স. ইতি তেসং পৰিকিত্তনেন এৱং পুঞ্ঞকামা পুঞ্ঞানি কৰোন্তীতি দস্সেন্তো আযস্মা সাৰিপুত্তো অঞ্ঞেপি পুঞ্ঞকামে তেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনে নিযোজেতি.

তত্থ সিযা – যদি তাৱ ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি, ‘‘জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে’’তি ন ৱত্তব্বং. অথ তত্থ ৱিহৰতি, ‘‘সাৱত্থিয’’ন্তি ন ৱত্তব্বং. ন হি সক্কা উভযত্থ একং সমযং ৱিহৰিতুন্তি. ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং, ননু অৱোচুম্হ ‘‘সমীপত্থে ভুম্মৱচন’’ন্তি. তস্মা যথা গঙ্গাযমুনাদীনং সমীপে গোযূথানি চৰন্তানি ‘‘গঙ্গায চৰন্তি, যমুনায চৰন্তী’’তি ৱুচ্চন্তি, এৱমিধাপি যদিদং সাৱত্থিযা সমীপে জেতৱনং অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামো, তত্থ ৱিহৰন্তো ৱুচ্চতি ‘‘সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে’’তি. গোচৰগামনিদস্সনত্থং হিস্স সাৱত্থিৱচনং, পব্বজিতানুৰূপনিৱাসট্ঠাননিদস্সনত্থং সেসৱচনং.

তত্থ সাৱত্থিকিত্তনেন আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱতো গহট্ঠানুগ্গহকৰণং দস্সেতি, জেতৱনাদিকিত্তনেন পব্বজিতানুগ্গহকৰণং. তথা পুৰিমেন পচ্চযগ্গহণতো অত্তকিলমথানুযোগৱিৱজ্জনং, পচ্ছিমেন ৱত্থুকামপ্পহানতো কামসুখল্লিকানুযোগৱিৱজ্জনূপাযং. অথ ৱা পুৰিমেন চ ধম্মদেসনাভিযোগং, পচ্ছিমেন ৱিৱেকাধিমুত্তিং. পুৰিমেন কৰুণায উপগমনং, পচ্ছিমেন পঞ্ঞায অপগমনং. পুৰিমেন সত্তানং হিতসুখনিপ্ফাদনাধিমুত্ততং, পচ্ছিমেন পৰহিতসুখকৰণে নিৰুপলেপতং. পুৰিমেন ধম্মিকসুখাপৰিচ্চাগনিমিত্তং ফাসুৱিহাৰং, পচ্ছিমেন উত্তৰিমনুস্সধম্মানুযোগনিমিত্তং. পুৰিমেন মনুস্সানং উপকাৰবহুলতং, পচ্ছিমেন দেৱানং. পুৰিমেন লোকে জাতস্স লোকে সংৱদ্ধভাৱং, পচ্ছিমেন লোকেন অনুপলিত্ততং. পুৰিমেন ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৱে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং. কতমো একপুগ্গলো? তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৭০) ৱচনতো যদত্থং ভগৱা উপ্পন্নো, তদত্থপৰিদীপনং, পচ্ছিমেন যত্থ উপ্পন্নো, তদনুৰূপৱিহাৰপৰিদীপনং. ভগৱা হি পঠমং লুম্বিনিৱনে, দুতিযং বোধিমণ্ডেতি লোকিযলোকুত্তৰস্স উপ্পত্তিযা ৱনেযেৱ উপ্পন্নো, তেনস্স ৱনেযেৱ ৱিহাৰং দস্সেতীতি এৱমাদিনা নযেনেত্থ অত্থযোজনা ৱেদিতব্বা.

তত্ৰাতি দেসকালপৰিদীপনং. তঞ্হি যং সমযং ৱিহৰতি, তত্ৰ সমযে, যস্মিঞ্চ জেতৱনে ৱিহৰতি, তত্ৰ জেতৱনেতি দীপেতি. ভাসিতব্বযুত্তে ৱা দেসকালে দীপেতি. ন হি ভগৱা অযুত্তে দেসে কালে ৱা ধম্মং দেসেতি. ‘‘অকালো খো তাৱ বাহিযা’’তিআদি (উদা. ১০) চেত্থ সাধকং. খোতি পদপূৰণমত্তে অৱধাৰণত্থে আদিকালত্থে ৱা নিপাতো. ভগৱাতি লোকগৰুদীপনং. ভিক্খূতি কথাসৱনযুত্তপুগ্গলৱচনং. অপিচেত্থ ‘‘ভিক্খকোতি ভিক্খু, ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খূ’’তিআদিনা (ৱিভ. ৫১০; পাৰা. ৪৫) নযেন ৱচনত্থো ৱেদিতব্বো. আমন্তেসীতি আলপি অভাসি সম্বোধেসি, অযমেত্থ অত্থো. অঞ্ঞত্ৰ পন ঞাপনেপি পক্কোসনেপি. ভিক্খৱোতি আমন্তনাকাৰদীপনং. তেন তেসং ভিক্খূনং ভিক্খনসীলতাভিক্খনধম্মতাভিক্খনেসাধুকাৰিতাদিগুণযোগসিদ্ধেন ৱচনেন হীনাধিকজনসেৱিতং ৱুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতদীনভাৱনিগ্গহং কৰোতি. ‘‘ভিক্খৱো’’তি ইমিনা চ কৰুণাৱিপ্ফাৰসোম্মহদযনযননিপাতপুব্বঙ্গমেন ৱচনেন তে অত্তনো মুখাভিমুখে কৰোন্তো তেনেৱ কথেতুকম্যতাদীপকেন ৱচনেন নেসং সোতুকম্যতং জনেতি. তেনেৱ চ সম্বোধনত্থেন ৱচনেন সাধুকসৱনমনসিকাৰেপি তে নিযোজেতি. সাধুকসৱনমনসিকাৰাযত্তা হি সাসনসম্পত্তি.

অপৰেসু দেৱমনুস্সেসু ৱিজ্জমানেসু কস্মা ভিক্খূযেৱ আমন্তেসীতি চে? জেট্ঠসেট্ঠাসন্নসদাসন্নিহিতভাজনভাৱতো. সব্বপৰিসসাধাৰণা হি ভগৱতো ধম্মদেসনা. পৰিসায চ জেট্ঠা ভিক্খূ পঠমুপ্পন্নত্তা, সেট্ঠা অনগাৰিযভাৱং আদিং কত্ৱা সত্থু চৰিযানুৱিধাযকত্তা সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা চ, আসন্না তত্থ নিসিন্নেসু সত্থুসন্নিকত্তা, সদাসন্নিহিতা সত্থুসন্তিকাৱচৰত্তা, ধম্মদেসনায চ তে এৱ ভাজনং যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিসব্ভাৱতো.

তত্থ সিযা – কিমত্থং পন ভগৱা ধম্মং দেসেন্তো পঠমং ভিক্খূ আমন্তেসি, ন ধম্মমেৱ দেসেসীতি? সতিজননত্থং. পৰিসায হি ভিক্খূ অঞ্ঞং চিন্তেন্তাপি ৱিক্খিত্তচিত্তাপি ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তাপি কম্মট্ঠানং মনসিকৰোন্তাপি নিসিন্না হোন্তি, তে অনামন্তেত্ৱা ধম্মে দেসিযমানে ‘‘অযং দেসনা কিংনিদানা কিংপচ্চযা কতমায অত্থুপ্পত্তিযা দেসিতা’’তি সল্লক্খেতুং অসক্কোন্তা ৱিক্খেপং আপজ্জেয্যুং, দুগ্গহিতং ৱা গণ্হেয্যুং. তেন তেসং সতিজননত্থং ভগৱা পঠমং আমন্তেত্ৱা পচ্ছা ধম্মং দেসেতি.

ভদন্তেতি গাৰৱৱচনমেতং, সত্থুনো পটিৱচনদানং ৱা. অপিচেত্থ ‘‘ভিক্খৱো’’তি ৱদমানো ভগৱা তে ভিক্খূ আলপতি, ‘‘ভদন্তে’’তি ৱদমানা তে ভগৱন্তং পচ্চালপন্তি. তথা ‘‘ভিক্খৱো’’তি ভগৱা আভাসতি, ‘‘ভদন্তে’’তি তে পচ্চাভাসন্তি. ‘‘ভিক্খৱো’’তি পটিৱচনং দাপেতি, ভদন্তেতি পটিৱচনং দেন্তি. তে ভিক্খূতি যে ভগৱা আমন্তেসি. ভগৱতো পচ্চস্সোসুন্তি ভগৱতো আমন্তনং পটিঅস্সোসুং, অভিমুখা হুত্ৱা সুণিংসু সম্পটিচ্ছিংসু পটিগ্গহেসুন্তি অত্থো. ভগৱা এতদৱোচাতি ভগৱা এতং ইদানি ৱত্তব্বং সকলসুত্তং অৱোচ.

এত্তাৱতা চ যং আযস্মতা সাৰিপুত্তেন কমলকুৱলযুজ্জলৱিমলসাদুৰসসলিলায পোক্খৰণিযা সুখাৱতৰণত্থং নিম্মলসিলাতলৰচনৱিলাসসোপানং ৱিপ্পকিণ্ণমুত্তাজালসদিসৱালিকাকিণ্ণপণ্ডৰভূমিভাগং তিত্থং ৱিয, সুৱিভত্তভিত্তিৱিচিত্ৰৱেদিকাপৰিক্খিত্তস্স নক্খত্তপথং ফুসিতুকামতায ৱিয, ৱিজম্ভিতসমুস্সযস্স পাসাদৱৰস্স সুখাৰোহণত্থং দন্তমযসণ্হমুদুফলককঞ্চনলতাৱিনদ্ধমণিগণপ্পভাসমুদযুজ্জলসোভং সোপানং ৱিয, সুৱণ্ণৱলযনূপুৰাদিসঙ্ঘট্টনসদ্দসম্মিস্সিতকথিতহসিতমধুৰস্সৰগেহজনৱিচৰিতস্স উড়াৰিস্সৰিযৱিভৱসোভিতস্স মহাঘৰস্স সুখপ্পৱেসনত্থং সুৱণ্ণৰজতমণিমুত্তাপৱাড়াদিজুতিৱিসদৱিজ্জোতিতসুপ্পতিট্ঠিতৱিসালদ্ৱাৰকৱাটং মহাদ্ৱাৰং ৱিয অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স বুদ্ধানং দেসনাঞাণগম্ভীৰভাৱসংসূচকস্স ইমস্স সুত্তস্স সুখাৱগাহণত্থং কালদেসদেসকপৰিসাপদেসপটিমণ্ডিতং নিদানং ভাসিতং, তস্স অত্থৱণ্ণনা সমত্তা.

সুত্তন্তে পঞ্চাতি গণনপৰিচ্ছেদো. ইমানি ইন্দ্ৰিযানীতি পৰিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. ইন্দ্ৰিযট্ঠো হেট্ঠা ৱুত্তো.

১৮৫. ইদানি ইমং সুত্তন্তং দস্সেত্ৱা ইমস্মিং সুত্তন্তে ৱুত্তানং ইন্দ্ৰিযানং ৱিসুদ্ধিভাৱনাৱিধানং ভাৱিতত্তং পটিপ্পস্সদ্ধিঞ্চ দস্সেতুকামো ইমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানীতিআদিমাহ. তত্থ ৱিসুজ্ঝন্তীতি ৱিসুদ্ধিং পাপুণন্তি. অস্সদ্ধেতি তীসু ৰতনেসু সদ্ধাৱিৰহিতে. সদ্ধেতি তীসু ৰতনেসু সদ্ধাসম্পন্নে. সেৱতোতি চিত্তেন সেৱন্তস্স. ভজতোতি উপসঙ্কমন্তস্স. পযিৰুপাসতোতি সক্কচ্চং উপনিসীদন্তস্স. পসাদনীযে সুত্তন্তেতি পসাদজনকে ৰতনত্তযগুণপটিসংযুত্তে সুত্তন্তে. কুসীতেতি কুচ্ছিতেন আকাৰেন সীদন্তীতি কুসীদা, কুসীদা এৱ কুসীতা. তে কুসীতে. সম্মপ্পধানেতি চতুকিচ্চসাধকৱীৰিযপটিসংযুত্তসুত্তন্তে. মুট্ঠস্সতীতি নট্ঠস্সতিকে. সতিপট্ঠানেতি সতিপট্ঠানাধিকাৰকে সুত্তন্তে. ঝানৱিমোক্খেতি চতুত্থজ্ঝানঅট্ঠৱিমোক্খতিৱিধৱিমোক্খাধিকাৰকে সুত্তন্তে. দুপ্পঞ্ঞেতি নিপ্পঞ্ঞে, পঞ্ঞাভাৱতো ৱা দুট্ঠা পঞ্ঞা এতেসন্তি দুপ্পঞ্ঞা. তে দুপ্পঞ্ঞে. গম্ভীৰঞাণচৰিযন্তি চতুসচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিপটিসংযুত্তে সুত্তন্তে, ঞাণকথাসদিসে ৱা. সুত্তন্তক্খন্ধেতি সুত্তন্তকোট্ঠাসে. অস্সদ্ধিযন্তিআদীসু অস্সদ্ধিযন্তি অস্সদ্ধভাৱং. অস্সদ্ধিযে আদীনৱদস্সাৱী অস্সদ্ধিযং পজহন্তো সদ্ধিন্দ্ৰিযং ভাৱেতি, সদ্ধিন্দ্ৰিযে আনিসংসদস্সাৱী সদ্ধিন্দ্ৰিযং ভাৱেন্তো অস্সদ্ধিযং পজহতি. এস নযো সেসেসু. কোসজ্জন্তি কুসীতভাৱং. পমাদন্তি সতিৱিপ্পৱাসং. উদ্ধচ্চন্তি উদ্ধতভাৱং, ৱিক্খেপন্তি অত্থো. পহীনত্তাতি অপ্পনাৱসেন ঝানপাৰিপূৰিযা পহীনত্তা. সুপ্পহীনত্তাতি ৱুট্ঠানগামিনিৱসেন ৱিপস্সনাপাৰিপূৰিযা সুট্ঠু পহীনত্তা. ভাৱিতং হোতি সুভাৱিতন্তি ৱুত্তক্কমেনেৱ যোজেতব্বং. ৱিপস্সনায হি ৱিপক্খৱসেন পহীনত্তা ‘‘সুপ্পহীনত্তা’’তি ৱত্তুং যুজ্জতি. তস্মাযেৱ চ ‘‘সুভাৱিত’’ন্তি, ন তথা ঝানেন. যস্মা পন পহাতব্বানং পহানেন ভাৱনাসিদ্ধি, ভাৱনাসিদ্ধিযা চ পহাতব্বানং পহানসিদ্ধি হোতি, তস্মা যমকং কত্ৱা নিদ্দিট্ঠং.

১৮৬. পটিপ্পস্সদ্ধিৱাৰে ভাৱিতানি চেৱ হোন্তি সুভাৱিতানি চাতি ভাৱিতানংযেৱ সুভাৱিততা. পটিপ্পস্সদ্ধানি চ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধানি চাতি পটিপ্পস্সদ্ধানংযেৱ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধতা ৱুত্তা. ফলক্খণে মগ্গকিচ্চনিব্বত্তিৱসেন ভাৱিততা পটিপ্পস্সদ্ধতা চ ৱেদিতব্বা. সমুচ্ছেদৱিসুদ্ধিযোতি মগ্গৱিসুদ্ধিযোযেৱ. পটিপ্পস্সদ্ধিৱিসুদ্ধিযোতি ফলৱিসুদ্ধিযো এৱ.

ইদানি তথা ৱুত্তৱিধানানি ইন্দ্ৰিযানি কাৰকপুগ্গলৱসেন যোজেত্ৱা দস্সেতুং কতিনং পুগ্গলানন্তিআদিমাহ. তত্থ সৱনেন বুদ্ধোতি সম্মাসম্বুদ্ধতো ধম্মকথাসৱনেন চতুসচ্চং বুদ্ধৱা, ঞাতৱাতি অত্থো. ইদং ভাৱিতিন্দ্ৰিযভাৱস্স কাৰণৱচনং. ভাৱনাভিসমযৱসেন হি মগ্গস্স বুদ্ধত্তা ফলক্খণে ভাৱিতিন্দ্ৰিযো হোতি. অট্ঠন্নম্পি অৰিযানং তথাগতস্স সাৱকত্তা ৱিসেসেত্ৱা অৰহত্তফলট্ঠমেৱ দস্সেন্তো খীণাসৱোতি আহ. সোযেৱ হি সব্বকিচ্চনিপ্ফত্তিযা ভাৱিতিন্দ্ৰিযোতি ৱুত্তো. ইতৰেপি পন তংতংমগ্গকিচ্চনিপ্ফত্তিযা পৰিযাযেন ভাৱিতিন্দ্ৰিযা এৱ. তস্মা এৱ চ চতূসু ফলক্খণেসু ‘‘পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি চেৱ হোন্তি সুভাৱিতানি চা’’তি ৱুত্তং. যস্মা পন তেসং উপৰিমগ্গত্থায ইন্দ্ৰিযভাৱনা অত্থিযেৱ, তস্মা তে ন নিপ্পৰিযাযেন ভাৱিতিন্দ্ৰিযা. সযং ভূতট্ঠেনাতি অনাচৰিযো হুত্ৱা সযমেৱ অৰিযায জাতিযা ভূতট্ঠেন জাতট্ঠেন ভগৱা. সোপি হি ভাৱনাসিদ্ধিৱসেন ফলক্খণে সযম্ভূ নাম হোতি. এৱং সযং ভূতট্ঠেন ভাৱিতিন্দ্ৰিযো. অপ্পমেয্যট্ঠেনাতি অনন্তগুণযোগতো পমাণেতুং অসক্কুণেয্যট্ঠেন. ভগৱা ফলক্খণে ভাৱনাসিদ্ধিতো অপ্পমেয্যোতি. তস্মাযেৱ ভাৱিতিন্দ্ৰিযো.

পঠমসুত্তন্তনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দুতিযসুত্তন্তনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৮৭. পুন অঞ্ঞং সুত্তন্তং নিক্খিপিত্ৱা ইন্দ্ৰিযৱিধানং নিদ্দিসিতুকামো পঞ্চিমানি, ভিক্খৱেতিআদিকং সুত্তন্তং দস্সেতি. তত্থ যে হি কেচীতি অনৱসেসপৰিযাদানং, হি-কাৰো পদপূৰণমত্তে নিপাতো. সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱাতি লোকৱোহাৰৱসেন ৱুত্তং. সমুদযন্তি পচ্চযং. অত্থঙ্গমন্তি উপ্পন্নানং অভাৱগমনং, অনুপ্পন্নানং অনুপ্পাদং ৱা. অস্সাদন্তি আনিসংসং. আদীনৱন্তি দোসং. নিস্সৰণন্তি নিগ্গমনং. যথাভূতন্তি যথাসভাৱং. সমণেসূতি সমিতপাপেসু. সমণসম্মতাতি ন মযা সমণাতি সম্মতা. ‘‘সম্মতা’’তি ৱত্তমানকালৱসেন ৱুচ্চমানে সদ্দলক্খণৱসেন ‘‘মে’’তি এত্থ সামিৱচনমেৱ হোতি. ব্ৰাহ্মণেসূতি বাহিতপাপেসু. সামঞ্ঞত্থন্তি সমণভাৱস্স অত্থং. ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থন্তি ব্ৰাহ্মণভাৱস্স অত্থং. দ্ৱযেনাপি অৰহত্তফলমেৱ ৱুত্তং. অথ ৱা সামঞ্ঞত্থন্তি হেট্ঠা তীণি ফলানি. ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থন্তি অৰহত্তফলং. সামঞ্ঞব্ৰহ্মঞ্ঞন্তি হি অৰিযমগ্গোযেৱ. দিট্ঠেৱ ধম্মেতি পচ্চক্খেযেৱ অত্তভাৱে. সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱাতি অত্তনাযেৱ অধিকেন ঞাণেন পচ্চক্খং কত্ৱা. উপসম্পজ্জাতি পাপুণিত্ৱা, নিপ্ফাদেত্ৱা ৱা.

১৮৮. সুত্তন্তনিদ্দেসে পঠমং ইন্দ্ৰিযসমুদযাদীনং পভেদগণনং পুচ্ছিত্ৱা পুন পভেদগণনা ৱিস্সজ্জিতা. তত্থ অসীতিসতন্তি অসীতিউত্তৰং সতং. পণ্ডিতেহি ‘‘অসীতিসত’’ন্তি ৱুত্তেহি আকাৰেহীতি যোজনা.

পুন পভেদগণনাপুচ্ছাপুব্বঙ্গমে গণনানিদ্দেসে অধিমোক্খত্থাযাতি অধিমুচ্চনত্থায সদ্দহনত্থায. আৱজ্জনায সমুদযোতি মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনচিত্তস্স সমুদযো. সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স সমুদযোতি সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স পচ্চযো, সদ্ধং উপ্পাদেস্সামীতি পুব্বভাগাৱজ্জনং সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স উপনিস্সযপচ্চযো, সদ্ধিন্দ্ৰিযজৱনস্স আৱজ্জনং পঠমস্স জৱনস্স অনন্তৰপচ্চযো, দুতিযজৱনাদীনং উপনিস্সযপচ্চযো. অধিমোক্খৱসেনাতি ছন্দসম্পযুত্তঅধিমোক্খৱসেন. ছন্দস্স সমুদযোতি পুব্বভাগাৱজ্জনপচ্চযা উপ্পন্নস্স অধিমোক্খসম্পযুত্তস্স যেৱাপনকভূতস্স ধম্মচ্ছন্দস্স সমুদযো. সো পন সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতৱসেন পচ্চযো হোতি, ছন্দাধিপতিকালে অধিপতিপচ্চযো চ হোতি, সোযেৱ দুতিযস্স অনন্তৰসমনন্তৰঅনন্তৰূপনিস্সযাসেৱননত্থিৱিগতৱসেন পচ্চযো হোতি. ইমিনাৱ নযেন মনসিকাৰস্সপি যোজনা কাতব্বা. কেৱলঞ্হেত্থ মনসিকাৰোতি সাৰণলক্খণো যেৱাপনকমনসিকাৰো. অধিপতিপচ্চযতা পনস্স ন হোতি. সম্পযুত্তেসু ইমেসং দ্ৱিন্নংযেৱ গহণং বলৱপচ্চযত্তাতি ৱেদিতব্বং. সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেনাতি ভাৱনাভিৱুদ্ধিযা ইন্দ্ৰিযভাৱং পত্তস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন. একত্তুপট্ঠানন্তি একাৰম্মণে অচলভাৱেন ভুসং ঠানং উপৰূপৰি সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স পচ্চযো হোতি. সদ্ধিন্দ্ৰিযে ৱুত্তনযেনেৱ সেসিন্দ্ৰিযানিপি ৱেদিতব্বানি. এৱমেকেকস্স ইন্দ্ৰিযস্স চত্তাৰো চত্তাৰো সমুদযাতি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং ৱীসতি সমুদযা হোন্তি. পুন চতুন্নং সমুদযানং একেকস্মিং সমুদযে পঞ্চ পঞ্চ ইন্দ্ৰিযানি যোজেত্ৱা ৱীসতি সমুদযা ৱুত্তা. পঠমৱীসতি নানামগ্গৱসেন দট্ঠব্বা, দুতিযৱীসতি একমগ্গৱসেন দট্ঠব্বাতি ৱদন্তি. এৱং চত্তালীস আকাৰা হোন্তি. অত্থঙ্গমৱাৰোপি ইমিনাৱ নযেন ৱেদিতব্বো. সো পন অত্থঙ্গমো ইন্দ্ৰিযভাৱনং অননুযুত্তস্স অপ্পটিলদ্ধা পটিলাভত্থঙ্গমো, ইন্দ্ৰিযভাৱনায পৰিহীনস্স পটিলদ্ধপৰিহানি অত্থঙ্গমো, ফলপ্পত্তস্স পটিপ্পস্সদ্ধিঅত্থঙ্গমো. একত্তঅনুপট্ঠানন্তি একত্তে অনুপট্ঠানং.

ক. অস্সাদনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৮৯. অস্সাদনিদ্দেসে অস্সদ্ধিযস্স অনুপট্ঠানন্তি অস্সদ্ধে পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো সদ্ধে পুগ্গলে সেৱতো পসাদনীযসুত্তন্তে পচ্চৱেক্খতো তত্থ যোনিসোমনসিকাৰং বহুলীকৰোতো চ অস্সদ্ধিযস্স অনুপট্ঠানং হোতি. অস্সদ্ধিযপৰিড়াহস্স অনুপট্ঠানন্তি এত্থ অস্সদ্ধস্স সদ্ধাকথায পৱত্তমানায দুক্খং দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. অযং অস্সদ্ধিযপৰিড়াহো. অধিমোক্খচৰিযায ৱেসাৰজ্জন্তি সদ্ধাৱত্থুৱসেন ৱা ভাৱনায ৱা ৱসিপ্পত্তস্স সদ্ধাপৱত্তিযা ৱিসাৰদভাৱো হোতি. সন্তো চ ৱিহাৰাধিগমোতি সমথস্স ৱা ৱিপস্সনায ৱা পটিলাভো. সুখং সোমনস্সন্তি এত্থ চেতসিকসুখভাৱদস্সনত্থং সোমনস্সৱচনং. সদ্ধিন্দ্ৰিযসমুট্ঠিতপণীতৰূপফুট্ঠকাযস্স কাযিকসুখম্পি লব্ভতিযেৱ. সুখসোমনস্সস্স পধানস্সাদত্তা ‘‘অযং সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো’’তি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং. ইমিনাৱ নযেন সেসিন্দ্ৰিযস্সাদাপি যোজেত্ৱা ৱেদিতব্বা.

খ. আদীনৱনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৯০. আদীনৱনিদ্দেসে অনিচ্চট্ঠেনাতি সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অনিচ্চট্ঠেন. সো অনিচ্চট্ঠো সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱোতি ৱুত্তং হোতি. ইতৰদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ইমে সমুদযত্থঙ্গমস্সাদাদীনৱা লোকিযইন্দ্ৰিযানমেৱাতি ৱেদিতব্বা.

গ. নিস্সৰণনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৯১. নিস্সৰণনিদ্দেসে অধিমোক্খট্ঠেনাতিআদীসু একেকস্মিং ইন্দ্ৰিযে পঞ্চ পঞ্চ কত্ৱা পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং পঞ্চৱীসতি নিস্সৰণানি মগ্গফলৱসেন নিদ্দিট্ঠানি. তত্থ ততো পণীততৰসদ্ধিন্দ্ৰিযস্স পটিলাভাতি ততো ৱিপস্সনাক্খণে পৱত্তসদ্ধিন্দ্ৰিযতো মগ্গক্খণে পণীততৰস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স পটিলাভৱসেন. পুৰিমতৰসদ্ধিন্দ্ৰিযা নিস্সটং হোতীতি তস্মিং মগ্গক্খণে সদ্ধিন্দ্ৰিযং পুৰিমতৰতো ৱিপস্সনাক্খণে পৱত্তসদ্ধিন্দ্ৰিযতো নিক্খন্তং হোতি. ইমিনাৱ নযেন ফলক্খণে সদ্ধিন্দ্ৰিযম্পি উভযত্থ সেসিন্দ্ৰিযানিপি যোজেতব্বানি.

১৯২. পুব্বভাগে পঞ্চহি ইন্দ্ৰিযেহীতি পঠমজ্ঝানূপচাৰে পঞ্চহি ইন্দ্ৰিযেহি পঠমজ্ঝানাদিঅট্ঠসমাপত্তিৱসেন অট্ঠ নিস্সৰণানি, অনিচ্চানুপস্সনাদিঅট্ঠাৰসমহাৱিপস্সনাৱসেন অট্ঠাৰস নিস্সৰণানি, সোতাপত্তিমগ্গাদিৱসেন অট্ঠ লোকুত্তৰনিস্সৰণানি. এৱং ঝানসমাপত্তিমহাৱিপস্সনামগ্গফলৱসেন চতুত্তিংস নিস্সৰণানি পুৰিমপুৰিমসমতিক্কমতো নিদ্দিট্ঠানি. নেক্খম্মে পঞ্চিন্দ্ৰিযানীতিআদীনি পন সত্ততিংস নিস্সৰণানি পটিপক্খপহানৱসেন পটিপক্খতো নিদ্দিট্ঠানি. তত্থ নেক্খম্মাদীসু সত্তসু সত্ত নিস্সৰণানি উপচাৰভূমিৱসেন ৱুত্তানি, ফলানি পন পটিপক্খপহানাভাৱতো ন ৱুত্তানি.

১৯৩. দিট্ঠেকট্ঠেহীতি যাৱ সোতাপত্তিমগ্গা দিট্ঠিযা সহ একস্মিং পুগ্গলে ঠিতাতি দিট্ঠেকট্ঠা. তেহি দিট্ঠেকট্ঠেহি. ওড়াৰিকেহীতি থূলেহি কামৰাগব্যাপাদেহি. অণুসহগতেহীতি সুখুমভূতেহি কামৰাগব্যাপাদেহিযেৱ. সব্বকিলেসেহীতি ৰূপৰাগাদীহি. তেসু হি পহীনেসু সব্বকিলেসা পহীনা হোন্তি, তস্মা ‘‘সব্বকিলেসেহী’’তি ৱুত্তং. অৱুত্তত্থানি পনেত্থ পদানি হেট্ঠা ৱুত্তত্থানেৱাতি. সব্বেসঞ্ঞেৱ খীণাসৱানং তত্থ তত্থ পঞ্চিন্দ্ৰিযানীতি ‘‘অধিমোক্খট্ঠেনা’’তিআদীসু পুব্বে ৱুত্তেসু ঠানেসু তস্মিং তস্মিং ঠানে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকানং খীণাসৱানং যথাযোগং ততো ততো নিস্সটানি হোন্তি. ইমস্মিং ৱাৰে পঠমং ৱুত্তনযা এৱ যথাযোগং খীণাসৱৱসেন ৱুত্তা.

কথং পনেতানি নিস্সৰণানি অসীতিসতং হোন্তীতি? ৱুচ্চতে – মগ্গফলৱসেন ৱুত্তানি পঞ্চৱীসতি, সমতিক্কমৱসেন ৱুত্তানি চতুত্তিংস, পটিপক্খৱসেন ৱুত্তানি সত্ততিংসাতি পঠমৱাৰে সব্বানি ছন্নৱুতি নিস্সৰণানি হোন্তি, এতানিযেৱ দুতিযৱাৰে খীণাসৱানং ৱসেন দ্ৱাদসসু অপনীতেসু চতুৰাসীতি হোন্তি. ইতি পুৰিমানি ছন্নৱুতি, ইমানি চ চতুৰাসীতীতি অসীতিসতং হোন্তি. কতমানি পন দ্ৱাদস খীণাসৱানং অপনেতব্বানি? সমতিক্কমতো ৱুত্তেসু মগ্গফলৱসেন ৱুত্তানি অট্ঠ নিস্সৰণানি, পটিপক্খতো ৱুত্তেসু মগ্গৱসেন ৱুত্তানি চত্তাৰীতি ইমানি দ্ৱাদস অপনেতব্বানি. অৰহত্তফলৱসেন ৱুত্তানি কস্মা অপনেতব্বানীতি চে? সব্বপঠমং ৱুত্তানং পঞ্চৱীসতিযা নিস্সৰণানং মগ্গফলৱসেনেৱ লব্ভনতো. অৰহত্তফলৱসেন নিস্সৰণানি ৱুত্তানেৱ হোন্তি. হেট্ঠিমং হেট্ঠিমং পন ফলসমাপত্তিং উপৰিমা উপৰিমা ন সমাপজ্জন্তিযেৱাতি হেট্ঠা তীণিপি ফলানি ন লব্ভন্তিযেৱ. ঝানসমাপত্তিৱিপস্সনানেক্খম্মাদীনি চ কিৰিযাৱসেন লব্ভন্তি. পঞ্চপি চেতানি ইন্দ্ৰিযানি পুব্বমেৱ পটিপক্খানং পটিপ্পস্সদ্ধত্তা পটিপক্খতো নিস্সটানেৱ হোন্তীতি.

দুতিযসুত্তন্তনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. ততিযসুত্তন্তনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৯৪. পুন অঞ্ঞং সুত্তন্তং নিক্খিপিত্ৱা ইন্দ্ৰিযৱিধানং নিদ্দিসিতুকামো পঞ্চিমানি, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তত্থ সোতাপত্তিযঙ্গেসূতি এত্থ সোতো অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সোতস্স আপত্তি ভুসং পাপুণনং সোতাপত্তি, সোতাপত্তিযা অঙ্গানি সম্ভাৰানি সোতাপত্তিঅঙ্গানি. সোতাপন্নতায পুব্বভাগপটিলাভঅঙ্গানি. সপ্পুৰিসসংসেৱো সোতাপত্তিঅঙ্গং, সদ্ধম্মস্সৱনং সোতাপত্তিঅঙ্গং, যোনিসোমনসিকাৰো সোতাপত্তিঅঙ্গং, ধম্মানুধম্মপটিপত্তি সোতাপত্তিঅঙ্গং, ইমানি চত্তাৰি সোতাপত্তিঅঙ্গানি. সেসা হেট্ঠা ৱুত্তা এৱ. ইদঞ্চ ইমেসং ইন্দ্ৰিযানং সকৱিসযে জেট্ঠকভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং. যথা হি চত্তাৰো সেট্ঠিপুত্তা ৰাজাতিৰাজপঞ্চমেসু সহাযেসু ‘‘নক্খত্তং কীড়িস্সামা’’তি ৱীথিং ওতিণ্ণেসু একস্স সেট্ঠিপুত্তস্স গেহং গতকালে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, ইমেসং গন্ধমালালঙ্কাৰাদীনি দেথা’’তি গেহে ৱিচাৰেতি, দুতিযস্স ততিযস্স চতুত্থস্স গেহং গতকালে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, ইমেসং গন্ধমালালঙ্কাৰাদীনি দেথা’’তি গেহে ৱিচাৰেতি, অথ সব্বপচ্ছা ৰঞ্ঞো গেহং গতকালে কিঞ্চাপি ৰাজা সব্বত্থ ইস্সৰোৱ, ইমস্মিং পন কালে অত্তনো গেহেযেৱ ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, ইমেসং গন্ধমালালঙ্কাৰাদীনি দেথা’’তি ৱিচাৰেতি, এৱমেৱ সদ্ধাপঞ্চমকেসু ইন্দ্ৰিযেসু তেসু সহাযেসু একতো ৱীথিং ওতৰন্তেসু ৱিয একাৰম্মণে উপ্পজ্জমানেসুপি যথা পঠমস্স গেহে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ ৱিচাৰেতি, এৱং সোতাপত্তিঅঙ্গানি পত্ৱা অধিমোক্খলক্খণং সদ্ধিন্দ্ৰিযমেৱ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৱযানি হোন্তি. যথা দুতিযস্স গেহে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ ৱিচাৰেতি, এৱং সম্মপ্পধানানি পত্ৱা পগ্গহণলক্খণং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযমেৱ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৱযানি হোন্তি. যথা ততিযস্স গেহে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ ৱিচাৰেতি, এৱং সতিপট্ঠানানি পত্ৱা উপট্ঠানলক্খণং সতিন্দ্ৰিযমেৱ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৱযানি হোন্তি. যথা চতুত্থস্স গেহে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ ৱিচাৰেতি, এৱং ঝানানি পত্ৱা অৱিক্খেপলক্খণং সমাধিন্দ্ৰিযমেৱ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৱযানি হোন্তি. সব্বপচ্ছা ৰঞ্ঞো গেহং গতকালে পন যথা ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, ৰাজাৱ ৱিচাৰেতি, এৱং অৰিযসচ্চানি পত্ৱা পজাননলক্খণং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযমেৱ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৱযানি হোন্তীতি.

ক. পভেদগণননিদ্দেসৱণ্ণনা

১৯৫. সুত্তন্তস্স পভেদগণনাপুচ্ছাপুব্বঙ্গমেৱ পভেদগণননিদ্দেসে সপ্পুৰিসসংসেৱেতি সোভনানং পুৰিসানং সম্মা সেৱনে. অধিমোক্খাধিপতেয্যট্ঠেনাতি অধিমোক্খসঙ্খাতেন সেসিন্দ্ৰিযেসু অধিপতিভাৱট্ঠেন, সেসিন্দ্ৰিযানং পুব্বঙ্গমট্ঠেনাতি অত্থো. সদ্ধম্মসৱনেতি সতং ধম্মো, সোভনো ৱা ধম্মোতি সদ্ধম্মো. তস্স সদ্ধম্মস্স সৱনে. যোনিসোমনসিকাৰেতি উপাযেন মনসিকাৰে. ধম্মানুধম্মপটিপত্তিযাতি এত্থ নৱ লোকুত্তৰধম্মে অনুগতো ধম্মো ধম্মানুধম্মো, সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতস্স ধম্মানুধম্মস্স পটিপত্তি পটিপজ্জনং ধম্মানুধম্মপটিপত্তি. সম্মপ্পধানাদীসুপি এসেৱ নযো.

খ. চৰিযাৱাৰৱণ্ণনা

১৯৬. চৰিযাৱাৰেপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. কেৱলং পঠমৱাৰো ইন্দ্ৰিযানং উপ্পাদনকালৱসেন ৱুত্তো, চৰিযাৱাৰো উপ্পন্নানং আসেৱনকালৱসেন চ পাৰিপূৰিকালৱসেন চ ৱুত্তো. চৰিযা পকতি উস্সন্নতাতি হি অত্থতো একং.

চাৰৱিহাৰনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৯৭. ইদানি চৰিযাসম্বন্ধেনেৱ চাৰৱিহাৰনিদ্দেসৱসেন অপৰেন পৰিযাযেন ইন্দ্ৰিযৱিধানং নিদ্দিসিতুকামো চাৰো চ ৱিহাৰো চাতিআদিকং উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা তস্স নিদ্দেসমাহ. তত্থ উদ্দেসে তাৱ যথা চৰন্তং ৱিহৰন্তং ৱিঞ্ঞূ সব্ৰহ্মচাৰী গম্ভীৰেসু ঠানেসু ওকপ্পেয্যুং – অদ্ধা অযমাযস্মা পত্তো ৱা পাপুণিস্সতি ৱাতি, তথা ইন্দ্ৰিযসম্পন্নস্স চাৰো চ ৱিহাৰো চ ৱিঞ্ঞূহি সব্ৰহ্মচাৰীহি অনুবুদ্ধো হোতি পটিৱিদ্ধোতি উদ্দেসস্স সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. উদ্দেসনিদ্দেসে চৰিযা চাৰোযেৱ. চাৰো চৰিযাতি হি অত্থতো একং. তস্মা ‘‘চাৰো’’তিপদস্স নিদ্দেসে ‘‘চৰিযা’’তি ৱুত্তং. ইৰিযাপথচৰিযাতি ইৰিযাপথানং চৰিযা, পৱত্তনন্তি অত্থো. সেসেসুপি এসেৱ নযো. আযতনচৰিযা পন আযতনেসু সতিসম্পজঞ্ঞানং চৰিযা. পত্তীতি ফলানি. তানি হি পাপুণিযন্তীতি ‘‘পত্তী’’তি ৱুত্তা. সত্তলোকস্স দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকা অত্থা লোকত্থাতি অযং ৱিসেসো.

ইদানি তাসং চৰিযানং ভূমিং দস্সেন্তো চতূসু ইৰিযাপথেসূতিআদিমাহ. সতিপট্ঠানেসূতি আৰম্মণসতিপট্ঠানেসু. সতিপট্ঠানেসুপি ৱুচ্চমানেসু সতিতো অনঞ্ঞানি ৱোহাৰৱসেন অঞ্ঞানি ৱিয কত্ৱা ৱুত্তং. অৰিযসচ্চেসূতি পুব্বভাগলোকিযসচ্চঞাণেন ৱিসুং ৱিসুং সচ্চপৰিগ্গহৱসেন ৱুত্তং. অৰিযমগ্গেসু সামঞ্ঞফলেসূতি চ ৱোহাৰৱসেনেৱ ৱুত্তং. পদেসেতি লোকত্থচৰিযায একদেসে. নিপ্পদেসতো হি লোকত্থচৰিযং বুদ্ধা এৱ কৰোন্তি. পুন তা এৱ চৰিযাযো কাৰকপুগ্গলৱসেন দস্সেন্তো পণিধিসম্পন্নানন্তিআদিমাহ. তত্থ পণিধিসম্পন্না নাম ইৰিযাপথানং সন্তত্তা ইৰিযাপথগুত্তিযা সম্পন্না অকম্পিতইৰিযাপথা ভিক্খুভাৱানুৰূপেন সন্তেন ইৰিযাপথেন সম্পন্না. ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰানন্তি চক্খাদীসু ছসু ইন্দ্ৰিযেসু অত্তনো অত্তনো ৱিসযে পৱত্তএকেকদ্ৱাৰৱসেন গুত্তং দ্ৱাৰং এতেসন্তি গুত্তদ্ৱাৰা. তেসং গুত্তদ্ৱাৰানং. দ্ৱাৰন্তি চেত্থ উপ্পত্তিদ্ৱাৰৱসেন চক্খাদযো এৱ. অপ্পমাদৱিহাৰীনন্তি সীলাদীসু অপ্পমাদৱিহাৰৱতং. অধিচিত্তমনুযুত্তানন্তি ৱিপস্সনায পাদকভাৱেন অধিচিত্তসঙ্খাতং সমাধিমনুযুত্তানং. বুদ্ধিসম্পন্নানন্তি নামৰূপৱৱত্থানং আদিং কত্ৱা যাৱ গোত্ৰভু, তাৱ পৱত্তেন ঞাণেন সম্পন্নানং. সম্মাপটিপন্নানন্তি চতুমগ্গক্খণে. অধিগতফলানন্তি চতুফলক্খণে.

অধিমুচ্চন্তোতি অধিমোক্খং কৰোন্তো. সদ্ধায চৰতীতি সদ্ধাৱসেন পৱত্ততি. পগ্গণ্হন্তোতি চতুসম্মপ্পধানৱীৰিযেন পদহন্তো. উপট্ঠাপেন্তোতি সতিযা আৰম্মণং উপট্ঠাপেন্তো. অৱিক্খেপং কৰোন্তোতি সমাধিৱসেন ৱিক্খেপং অকৰোন্তো. পজানন্তোতি চতুসচ্চপজাননপঞ্ঞায পকাৰেন জানন্তো. ৱিজানন্তোতি ইন্দ্ৰিযসম্পযুত্তজৱনপুব্বঙ্গমেন আৱজ্জনৱিঞ্ঞাণেন আৰম্মণং ৱিজানন্তো. ৱিঞ্ঞাণচৰিযাযাতি আৱজ্জনৱিঞ্ঞাণচৰিযৱসেন. এৱং পটিপন্নস্সাতি সহজৱনায ইন্দ্ৰিযচৰিযায পটিপন্নস্স. কুসলা ধম্মা আযাপেন্তীতি সমথৱিপস্সনাৱসেন পৱত্তা কুসলা ধম্মা ভুসং যাপেন্তি, পৱত্তন্তীতি অত্থো. আযতনচৰিযাযাতি কুসলানং ধম্মানং ভুসং যতনচৰিযায, ঘটনচৰিযায পৱত্তনচৰিযাযাতি ৱুত্তং হোতি. ৱিসেসমধিগচ্ছতীতি ৱিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিৱসেন ৱিসেসং অধিগচ্ছতি. দস্সনচৰিযাদযো ৱুত্তত্থাযেৱ.

সদ্ধায ৱিহৰতীতিআদীসু সদ্ধাদিসমঙ্গিস্স ইৰিযাপথৱিহাৰো দট্ঠব্বো. অনুবুদ্ধোতি অনুমানবুদ্ধিযা. পটিৱিদ্ধোতি পচ্চক্খবুদ্ধিযা. যস্মা অধিমোক্খট্ঠাদীসু অনুবুদ্ধেসু পটিৱিদ্ধেসু চ চাৰো চ ৱিহাৰো চ অনুবুদ্ধো হোতি পটিৱিদ্ধো, তস্মা অনুবোধপটিৱেধেসু অধিমোক্খট্ঠাদযো চ নিদ্দিট্ঠা.

এৱং সদ্ধায চৰন্তন্তিআদীসু এৱন্তি ৱুত্তপ্পকাৰং নিদ্দিসন্তো যথাসদ্দস্স অত্থং নিদ্দিসতি. ৱিঞ্ঞূতিআদীসুপি যথাসভাৱং জানন্তীতি ৱিঞ্ঞূ. ৱিঞ্ঞাতং সভাৱং ৱিভাৱেন্তি পাকটং কৰোন্তীতি ৱিভাৱী. অসনি ৱিয সিলুচ্চযে কিলেসে মেধতি হিংসতীতি মেধা, খিপ্পং গহণধাৰণট্ঠেন ৱা মেধা, মেধা এতেসং অত্থীতি মেধাৱী. ঞাণগতিযা পণ্ডন্তি গচ্ছন্তি পৱত্তন্তীতি পণ্ডিতা. বুদ্ধিসম্পদায সমন্নাগতত্তা বুদ্ধিসম্পন্না. সহ ব্ৰহ্মং চৰিযং উত্তমং পটিপদং চৰন্তীতি সব্ৰহ্মচাৰিনো. অপলোকনকম্মাদিচতুব্বিধং কম্মং একতো কৰণৱসেন একং কম্মং. তথা পঞ্চৱিধো পাতিমোক্খুদ্দেসো একুদ্দেসো. সমা সিক্খা এতেসন্তি সমসিক্খা, সমসিক্খানং ভাৱো সমসিক্খতা. সমসিক্খাতাতিপি পঠন্তি. যেসং একং কম্মং একো উদ্দেসো সমসিক্খতা, তে সব্ৰহ্মচাৰীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ঝানানী’’তি ৱত্তব্বে ঝানাতি লিঙ্গৱিপল্লাসো কতো. ৱিমোক্খাতি তযো ৱা অট্ঠ ৱা ৱিমোক্খা. সমাধীতি সৱিতক্কসৱিচাৰঅৱিতক্কৱিচাৰমত্তঅৱিতক্কাৱিচাৰা তযো সমাধী. সমাপত্তিযোতি সুঞ্ঞতানিমিত্তাপ্পণিহিতা. অভিঞ্ঞাযোতি ছ অভিঞ্ঞা.

একো অংসো ভাগো, ন দুতিযোতি একংসো, একংসস্স অত্থস্স ৱচনং একংসৱচনং. এৱং সেসেসুপি যোজনা কাতব্বা. ৱিসেসতো পন সমং, সমন্তা ৱা সেতি পৱত্ততীতি সংসযো, নত্থেত্থ সংসযোতি নিস্সংসযো. একস্মিংযেৱ অনিচ্ছযতা হুত্ৱা ইতৰম্পি কঙ্খতীতি কঙ্খা, নত্থেত্থ কঙ্খাতি নিক্কঙ্খো. দ্ৱিধা ভাৱো দ্ৱেজ্ঝং, নত্থেত্থ দ্ৱেজ্ঝন্তি অদ্ৱেজ্ঝো. দ্ৱিধা এলযতি কম্পেতীতি দ্ৱেড়্হকং, নত্থেত্থ দ্ৱেড়্হকন্তি অদ্ৱেড়্হকো. নিযোগেন নিযমেন ৱচনং নিযোগৱচনং. নিয্যোগৱচনন্তিপি পঠন্তি. অপণ্ণকস্স অৱিৰদ্ধস্স নিয্যানিকস্স অত্থস্স ৱচনং অপণ্ণকৱচনং. অৱত্থাপনৱচনন্তি নিচ্ছযৱচনং. সব্বম্পি হেতং ৱিচিকিচ্ছাভাৱস্স ৱেৱচনং. পিযস্স অত্থস্স সব্ভাৱতো ৱচনং, পিযমেৱাতি পিযৱচনং. তথা গৰুৱচনং. সহ গাৰৱেন গৰুভাৱেন সগাৰৱং. পতিস্সযনং পতিস্সযো পৰং গৰুং কত্ৱা নিস্সযনং অপস্সযনন্তি অত্থো. পতিস্সৱনং ৱা পতিস্সৱো, নিৱাতৱুত্তিতায পৰৱচনসৱনন্তি অত্থো. উভযথাপি পৰজেট্ঠকভাৱস্সেতং নামং. সহ গাৰৱেন ৱত্ততীতি সগাৰৱং. সহ পতিস্সযেন, পতিস্সৱেন ৱা ৱত্ততীতি সপ্পতিস্সযং. ‘‘সপ্পতিস্সৱ’’ন্তি ৱা ৱত্তব্বে য-কাৰং, ৱ-কাৰং ৱা লোপং কত্ৱা ‘‘সপ্পতিস্স’’ন্তি ৱুত্তং. অধিকং ৱিসিট্ঠং ৱচনং অধিৱচনং, সগাৰৱঞ্চ তং সপ্পতিস্সঞ্চাতি সগাৰৱসপ্পতিস্সং, সগাৰৱসপ্পতিস্সং অধিৱচনং সগাৰৱসপ্পতিস্সাধিৱচনং. উভযত্থাপি ৱেৱচনৱিকপ্পনানত্তৱসেন পুনপ্পুনং এতন্তি ৱুত্তং. পত্তো ৱা পাপুণিস্সতি ৱাতি ঝানাদীনিযেৱাতি.

ততিযসুত্তন্তনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. চতুত্থসুত্তন্তনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৯৮. পুন পঠমসুত্তমেৱ নিক্খিপিত্ৱা অপৰেন আকাৰেন ইন্দ্ৰিযানি নিদ্দিসতি. তত্থ কতিহাকাৰেহি কেনট্ঠেন দট্ঠব্বানীতি কতিহি আকাৰেহি দট্ঠব্বানি. কেনট্ঠেন দট্ঠব্বানীতি দট্ঠব্বাকাৰে চ দট্ঠব্বট্ঠঞ্চ পুচ্ছতি. ছহাকাৰেহি তেনট্ঠেন দট্ঠব্বানীতি ছহি আকাৰেহি দট্ঠব্বানি, তেনেৱ ছআকাৰসঙ্খাতেনট্ঠেন দট্ঠব্বানি. আধিপতেয্যট্ঠেনাতি অধিপতিভাৱট্ঠেন. আদিৱিসোধনট্ঠেনাতি কুসলানং ধম্মানং আদিভূতস্স সীলস্স ৱিসোধনট্ঠেন. অধিমত্তট্ঠেনাতি বলৱট্ঠেন. বলৱঞ্হি অধিকা মত্তা পমাণং অস্সাতি অধিমত্তন্তি ৱুচ্চতি. অধিট্ঠানট্ঠেনাতি পতিট্ঠানট্ঠেন. পৰিযাদানট্ঠেনাতি খেপনট্ঠেন. পতিট্ঠাপকট্ঠেনাতি পতিট্ঠাপনট্ঠেন.

ক. আধিপতেয্যট্ঠনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৯৯. আধিপতেয্যট্ঠনিদ্দেসে অস্সদ্ধিযং পজহতোতিআদি একেকস্সেৱ ইন্দ্ৰিযস্স পটিপক্খপজহনৱচনং একক্খণেপি অত্তনো অত্তনো পটিপক্খপহানকিচ্চসাধনে অধিপতিভাৱসাধনত্থং ৱুত্তং. সেসানি চত্তাৰি ইন্দ্ৰিযানি তংসম্পযুত্তানেৱ ৱুত্তানি. নানাক্খণেসু ৱা একেকং ইন্দ্ৰিযং ধুৰং কত্ৱা তস্স তস্স পটিপক্খস্স তং তং ইন্দ্ৰিযং জেট্ঠকং কত্ৱা সেসানি তদন্ৱযানি কত্ৱা ৱুত্তন্তিপি ৱেদিতব্বং. কামচ্ছন্দং পজহতোতিআদি পন একক্খণৱসেনেৱ ৱুত্তং.

খ. আদিৱিসোধনট্ঠনিদ্দেসৱণ্ণনা

২০০. আদিৱিসোধনট্ঠনিদ্দেসে অস্সদ্ধিযসংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধীতি অস্সদ্ধিযস্স নিৱাৰণট্ঠেন ৱিৰতিঅত্থেন সীলমলৱিসোধনতো সীলৱিসুদ্ধি নাম. সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স আদিৱিসোধনাতি সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স উপনিস্সযৱসেন আদিভূতস্স সীলস্স ৱিসোধনা. ইমিনাৱ নযেন সেসানিপি কামচ্ছন্দাদিসংৱৰণমূলকানি চ ইন্দ্ৰিযানি ৱেদিতব্বানি.

গ. অধিমত্তট্ঠনিদ্দেসৱণ্ণনা

২০১. অধিমত্তট্ঠনিদ্দেসে সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ভাৱনায ছন্দো উপ্পজ্জতীতি সদ্ধস্স পুগ্গলস্স সদ্ধাপটিসংযুত্তং ধম্মং সুত্ৱা ৱা সদ্ধিন্দ্ৰিযভাৱনায অস্সাদং দিস্ৱা ৱা সদ্ধিন্দ্ৰিযে কুসলো ধম্মচ্ছন্দো জাযতি. পামোজ্জং উপ্পজ্জতীতি ছন্দজাতত্তা দুব্বলপীতি উপ্পজ্জতি. পীতি উপ্পজ্জতীতি পমুদিতত্তা বলৱপীতি উপ্পজ্জতি. পস্সদ্ধি উপ্পজ্জতীতি পীতিযা পীণিতত্তা কাযচিত্তপস্সদ্ধি উপ্পজ্জতি. সুখং উপ্পজ্জতীতি পস্সদ্ধকাযচিত্তত্তা চেতসিকং সুখং উপ্পজ্জতি. ওভাসো উপ্পজ্জতীতি সুখেন অভিসন্নত্তা ঞাণোভাসো উপ্পজ্জতি. সংৱেগো উপ্পজ্জতীতি ঞাণোভাসেন ৱিদিতসঙ্খাৰাদীনৱত্তা সঙ্খাৰপৱত্তিযং সংৱেগো উপ্পজ্জতি. সংৱেজেত্ৱা চিত্তং সমাদহতীতি সংৱেগং উপ্পাদেত্ৱা তেনেৱ সংৱেগেন চিত্তং সমাহিতং কৰোতি. সাধুকং পগ্গণ্হাতীতি লীনুদ্ধতভাৱং মোচেত্ৱা সুট্ঠু পগ্গণ্হাতি. সাধুকং অজ্ঝুপেক্খতীতি ৱীৰিযস্স সমং হুত্ৱা পৱত্তত্তা পুন ৱীৰিযসমতানিযোজনে ব্যাপাৰং অকৰোন্তো তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খাৱসেন সাধুকং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. উপেক্খাৱসেনাতি সমৱাহিতলক্খণায তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায ৱসেন. নানত্তকিলেসেহীতি ৱিপস্সনায পটিপক্খভূতেহি নানাসভাৱেহি কিলেসেহি. ৱিমোক্খৱসেনাতি ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায নানত্তকিলেসেহি ৱিমুচ্চনৱসেন. ৱিমুত্তত্তাতি নানত্তকিলেসেহি ৱিমুত্তত্তা.

তে ধম্মাতি ছন্দাদযো ধম্মা. একৰসা হোন্তীতি ৱিমুত্তিৰসেন একৰসা হোন্তি. ভাৱনাৱসেনাতি একৰসভাৱনাৱসেন. ততো পণীততৰে ৱিৱট্টন্তীতি তেন কাৰণেন ৱিপস্সনাৰম্মণতো পণীততৰে নিব্বানাৰম্মণে ৱিৱট্টনানুপস্সনাসঙ্খাতেন গোত্ৰভুঞাণেন ছন্দাদযো ধম্মা নিৱত্তন্তি, সঙ্খাৰাৰম্মণতো অপগন্ত্ৱা নিব্বানাৰম্মণে পৱত্তন্তীতি অত্থো. ৱিৱট্টনাৱসেনাতি এৱং গোত্ৰভুখণে সঙ্খাৰাৰম্মণতো ৱিৱট্টনৱসেন. ৱিৱট্টিতত্তা ততো ৱোসজ্জতীতি মগ্গসমঙ্গিপুগ্গলো মগ্গস্স উপ্পাদক্খণেযেৱ দুভতোৱুট্ঠানৱসেন ৱিৱট্টিতত্তা তেনেৱ কাৰণেন কিলেসে চ খন্ধে চ ৱোসজ্জতি. ৱোসজ্জিতত্তা ততো নিৰুজ্ঝন্তীতি মগ্গস্স উপ্পাদক্খণেযেৱ কিলেসে চ খন্ধে চ ৱোসজ্জিতত্তা তেনেৱ কাৰণেন কিলেসা চ খন্ধা চ অনুপ্পত্তিনিৰোধৱসেন নিৰুজ্ঝন্তি. ৱোসজ্জিতত্তাতি চ আসংসাযং ভূতৱচনং কতং. কিলেসনিৰোধে সতি খন্ধনিৰোধসব্ভাৱতো চ খন্ধনিৰোধো ৱুত্তো. নিৰোধৱসেনাতি যথাৱুত্তনিৰোধৱসেন. তস্সেৱ মগ্গস্স উপ্পাদক্খণে দ্ৱে ৱোসগ্গে দস্সেতুকামো নিৰোধৱসেন দ্ৱে ৱোসগ্গাতিআদিমাহ. দ্ৱেপি হেট্ঠা ৱুত্তত্থা এৱ. অস্সদ্ধিযস্স পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতীতিআদীসুপি ইমিনাৱ নযেন ৱিত্থাৰতো অত্থো ৱেদিতব্বো. ৱীৰিযিন্দ্ৰিযাদিমূলকেসুপি ৱাৰেসু এসেৱ নযো. ইমিনাৱ নযেন অধিট্ঠানট্ঠনিদ্দেসোপি ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বো. কেৱলঞ্হেত্থ অধিট্ঠাতীতি ৱিসেসো, পতিট্ঠাতীতি অত্থো.

ঘ-ঙ. পৰিযাদানট্ঠপতিট্ঠাপকট্ঠনিদ্দেসৱণ্ণনা

২০২-২০৩. পৰিযাদানট্ঠনিদ্দেসে পৰিযাদিযতীতি খেপেতি. পতিট্ঠাপকট্ঠনিদ্দেসে সদ্ধো সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমোক্খে পতিট্ঠাপেতীতি সদ্ধাসম্পন্নো ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা’’তি অধিমুচ্চন্তো সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমোক্খে পতিট্ঠাপেতি. ইমিনা পুগ্গলৱিসেসেন ইন্দ্ৰিযভাৱনাৱিসেসো নিদ্দিট্ঠো. সদ্ধস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমোক্খে পতিট্ঠাপেতীতি সদ্ধাসম্পন্নস্স পুগ্গলস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযং তংযেৱ সদ্ধং পতিট্ঠাপেতি. তথা অধিমুচ্চন্তং অধিমোক্খে পতিট্ঠাপেতীতি. ইমিনা ইন্দ্ৰিযভাৱনাৱিসেসেন পুগ্গলৱিসেসো নিদ্দিট্ঠো. এৱং চিত্তং পগ্গণ্হন্তো পগ্গহে পতিট্ঠাপেতি, সতিং উপট্ঠাপেন্তো উপট্ঠানে পতিট্ঠাপেতি, চিত্তং সমাদহন্তো অৱিক্খেপে পতিট্ঠাপেতি, অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি পস্সন্তো দস্সনে পতিট্ঠাপেতীতি সেসেসুপি যোজনা ৱেদিতব্বা. যোগাৱচৰোতি সমথযোগে, ৱিপস্সনাযোগে ৱা অৱচৰতীতি যোগাৱচৰো. অৱচৰতীতি পৱিসিত্ৱা চৰতীতি.

চতুত্থসুত্তন্তনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. ইন্দ্ৰিযসমোধানৱণ্ণনা

২০৪. ইদানি সমাধিং ভাৱযতো ৱিপস্সনং ভাৱযতো চ ইন্দ্ৰিযসমোধানং দস্সেতুকামো পঠমং তাৱ উপট্ঠানকোসল্লপ্পভেদং নিদ্দিসিতুং পুথুজ্জনো সমাধিং ভাৱেন্তোতিআদিমাহ. তত্থ পুথুজ্জনো সমাধিং ভাৱেন্তোতি নিব্বেধভাগিযং সমাধিং ভাৱেন্তো. সেক্খস্স ৱীতৰাগস্স চ পন লোকুত্তৰোপি সমাধি লব্ভতি. আৱজ্জিতত্তাতি কসিণাদিনিমিত্তস্স আৱজ্জিতত্তা, কসিণাদিপৰিকম্মং কত্ৱা তত্থ উপ্পাদিতনিমিত্তত্তাতি ৱুত্তং হোতি. আৰম্মণূপট্ঠানকুসলোতি তস্স উপ্পাদিতস্স নিমিত্তস্সেৱ উপট্ঠানে কুসলো. সমথনিমিত্তূপট্ঠানকুসলোতি অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযতাদীহি উদ্ধতে চিত্তে পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গভাৱনাৱসেন চিত্তোপসমনিমিত্তস্স উপট্ঠানে কুসলো. পগ্গহনিমিত্তূপট্ঠানকুসলোতি অতিসিথিলৱীৰিযতাদীহি লীনে চিত্তে ধম্মৱিচযৱীৰিযপীতিসম্বোজ্ঝঙ্গভাৱনাৱসেন চিত্তপগ্গহনিমিত্তস্স উপট্ঠানে কুসলো. অৱিক্খেপূপট্ঠানকুসলোতি অনুদ্ধতালীনচিত্তস্স সম্পযুত্তস্স সমাধিস্স উপট্ঠানে কুসলো. ওভাসূপট্ঠানকুসলোতি পঞ্ঞাপযোগমন্দতায নিৰস্সাদে চিত্তে অট্ঠসংৱেগৱত্থুপচ্চৱেক্খণেন চিত্তং সংৱেজেত্ৱা ঞাণোভাসস্স উপট্ঠানে কুসলো. অট্ঠ সংৱেগৱত্থূনি নাম জাতিজৰাব্যাধিমৰণানি চত্তাৰি, অপাযদুক্খং পঞ্চমং, অতীতে ৱট্টমূলকং দুক্খং, অনাগতে ৱট্টমূলকং দুক্খং, পচ্চুপ্পন্নে আহাৰপৰিযেট্ঠিমূলকং দুক্খন্তি. সম্পহংসনূপট্ঠানকুসলোতি উপসমসুখানধিগমেন নিৰস্সাদে চিত্তে বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণানুস্সৰণেন চিত্তং পসাদেন্তো সম্পহংসনস্স উপট্ঠানে কুসলো. উপেক্খূপট্ঠানকুসলোতি উদ্ধতাদিদোসৱিৰহিতে চিত্তে নিগ্গহপগ্গহাদীসু ব্যাপাৰাভাৱকৰণেন উপেক্খায উপট্ঠানে কুসলো. সেক্খোতি তিস্সো সিক্খা সিক্খতীতি সেক্খো. একত্তূপট্ঠানকুসলোতি সক্কাযদিট্ঠাদীনং পহীনত্তা নেক্খম্মাদিনো একত্তস্স উপট্ঠানে কুসলো.

ৱীতৰাগোতি সব্বসো পহীনৰাগত্তা ৱীতৰাগো খীণাসৱো. ঞাণূপট্ঠানকুসলোতি অৰহা ধম্মেসু ৱিগতসম্মোহত্তা তত্থ তত্থ অসম্মোহঞাণস্স উপট্ঠানে কুসলো. ৱিমুত্তূপট্ঠানকুসলোতি অৰহত্তফলৱিমুত্তিযা উপট্ঠানে কুসলো. ৱিমুত্তীতি হি সব্বকিলেসেহি ৱিমুত্তত্তা অৰহত্তফলৱিমুত্তি অধিপ্পেতা.

২০৫. ৱিপস্সনাভাৱনায উপট্ঠানানুপট্ঠানেসু অনিচ্চতোতিআদীনি নিচ্চতোতিআদীনি চ সীলকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি. পাঠতো পন ‘‘আযূহনানুপট্ঠানকুসলো ৱিপৰিণামূপট্ঠানকুসলো অনিমিত্তূপট্ঠানকুসলো নিমিত্তানুপট্ঠানকুসলো অপ্পণিহিতূপট্ঠানকুসলো পণিধিঅনুপট্ঠানকুসলো অভিনিৱেসানুপট্ঠানকুসলো’’তি এতেসু সামিৱচনেন সমাসপদচ্ছেদো কাতব্বো. সেসেসু পন নিস্সক্কৱচনেন পাঠো.

২০৬. সুঞ্ঞতূপট্ঠানকুসলোতি পনেত্থ সুঞ্ঞতো উপট্ঠানকুসলোতি ৱা সুঞ্ঞতায উপট্ঠানকুসলোতি ৱা পদচ্ছেদো কাতব্বো. যস্মা পন নিব্বিদাৱিৰাগনিৰোধপটিনিস্সগ্গানুপস্সনা অধিপঞ্ঞাধম্মৱিপস্সনা যথাভূতঞাণদস্সনং পটিসঙ্খানুপস্সনা ৱিৱট্টনানুপস্সনাতি ইমা অট্ঠ মহাৱিপস্সনা অত্তনো সভাৱৱিসেসেন ৱিসেসিতা, ন আৰম্মণৱিসেসেন, তস্মা ইমাসং অট্ঠন্নং ‘‘অনিচ্চতো উপট্ঠানকুসলো হোতী’’তিআদীনি ৱচনানি ৱিয ‘‘নিব্বিদাতো উপট্ঠানকুসলো হোতী’’তিআদীনি ৱচনানি ন যুজ্জন্তি. তস্মা এৱ ইমা অট্ঠ ন যোজিতা. আদীনৱানুপস্সনা পন ‘‘সুঞ্ঞতূপট্ঠানকুসলো হোতি, অভিনিৱেসানুপট্ঠানকুসলো হোতী’’তি ইমিনা যুগলকৱচনেনেৱ অত্থতো ‘‘আদীনৱতো উপট্ঠানকুসলো হোতি, আলযাভিনিৱেসানুপট্ঠানকুসলো হোতী’’তি যোজিতাৱ হোতীতি সৰূপেন ন যোজিতা. ইতি পুৰিমা চ অট্ঠ, অযঞ্চ আদীনৱানুপস্সনাতি অট্ঠাৰসসু মহাৱিপস্সনাসু ইমা নৱ অযোজেত্ৱা ইতৰা এৱ নৱ যোজিতাতি ৱেদিতব্বা. ঞাণূপট্ঠানকুসলোতি সেক্খো ৱিপস্সনূপক্কিলেসানং অভাৱতো ৱিপস্সনাভাৱনায ঞাণস্স উপট্ঠানে কুসলো. সমাধিভাৱনায পন নিকন্তিসব্ভাৱতো ঞাণূপট্ঠানে কুসলোতি ন ৱুত্তো.

ৱিসঞ্ঞোগূপট্ঠানকুসলোতি ‘‘কামযোগৱিসঞ্ঞোগো ভৱযোগৱিসঞ্ঞোগো দিট্ঠিযোগৱিসঞ্ঞোগো অৱিজ্জাযোগৱিসঞ্ঞোগো’’তি (দী. নি. ৩.৩১২) চতুধা ৱুত্তস্স ৱিসঞ্ঞোগস্স উপট্ঠানে কুসলো. সঞ্ঞোগানুপট্ঠানকুসলোতি কামযোগভৱযোগদিট্ঠিযোগাৱিজ্জাযোগৱসেন চতুধা ৱুত্তস্স সঞ্ঞোগস্স অনুপট্ঠানে কুসলো. নিৰোধূপট্ঠানকুসলোতি ‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, খীণাসৱস্স ভিক্খুনো নিব্বাননিন্নং চিত্তং হোতি নিব্বানপোণং নিব্বানপব্ভাৰং ৱিৱেকট্ঠং নেক্খম্মাভিৰতং ব্যন্তীভূতং সব্বসো আসৱট্ঠানিযেহি ধম্মেহী’’তি (অ. নি. ১০.৯০; পটি. ম. ২.৪৪ অত্থতো সমানং) ৱুত্তখীণাসৱবলৱসেন নিব্বাননিন্নচিত্তত্তা খীণাসৱোৱ নিৰোধসঙ্খাতস্স নিব্বানস্স উপট্ঠানে কুসলো.

আৰম্মণূপট্ঠানকুসলৱসেনাতিআদীসু কুসলন্তি ঞাণং. ঞাণম্পি হি কুসলপুগ্গলযোগতো কুসলং যথা পণ্ডিতপুগ্গলযোগতো ‘‘পণ্ডিতা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১০৩). তস্মা কোসল্লৱসেনাতি অত্থো.

২০৭. ইদানি চতুসট্ঠিযা আকাৰেহীতিআদি ঞাণকথাযং (পটি. ম. ১.১০৭) ৱুত্তম্পি ইন্দ্ৰিযকথাসম্বন্ধেন ইধানেত্ৱা ৱুত্তং. তং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

২০৮. পুন সমন্তচক্খুসম্বন্ধেন ইন্দ্ৰিযৱিধানং ৱত্তুকামো ন তস্স অদ্দিট্ঠমিধত্থি কিঞ্চীতিআদিমাহ. তত্থ সমন্তচক্খূতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেনাতিআদিনা পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অৱিযোগিতং দস্সেতি. সদ্দহন্তো পগ্গণ্হাতীতিআদীহি একেকিন্দ্ৰিযমূলকেহি পঞ্চহি চতুক্কেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং নিন্নপযোগকালে ৱা মগ্গক্খণে ৱা একৰসভাৱং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভাৱঞ্চ দস্সেতি. সদ্দহিতত্তা পগ্গহিতন্তিআদীহি একেকিন্দ্ৰিযমূলকেহি পঞ্চহি চতুক্কেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং নিব্বত্তিকালে ৱা ফলকালে ৱা একৰসভাৱং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভাৱঞ্চ দস্সেতি. পুন বুদ্ধচক্খুসম্বন্ধেন ইন্দ্ৰিযৱিধানং ৱত্তুকামো যং বুদ্ধচক্খূতিআদিমাহ. তত্থ বুদ্ধচক্খূতি ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণং আসযানুসযঞাণঞ্চ. বুদ্ধঞাণন্তি চ ইদং তদেৱ দ্ৱযং, সেসং হেট্ঠা ৱুত্তত্থমেৱাতি.

ইন্দ্ৰিযসমোধানৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গ-অট্ঠকথায

ইন্দ্ৰিযকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.