১. অস্সাদদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা

১২২. ইদানি ঞাণকথানন্তৰং কথিতায দিট্ঠিকথায অনুপুব্বঅনুৱণ্ণনা অনুপ্পত্তা. অযঞ্হি দিট্ঠিকথা ঞাণকথায কতঞাণপৰিচযস্স সমধিগতসম্মাদিট্ঠিস্স মিচ্ছাদিট্ঠিমলৱিসোধনা সুকৰা হোতি, সম্মাদিট্ঠি চ সুপৰিসুদ্ধা হোতীতি ঞাণকথানন্তৰং কথিতা. তত্থ কা দিট্ঠীতিআদিকা পুচ্ছা. কা দিট্ঠীতি অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠীতিআদিকং পুচ্ছিতপুচ্ছায ৱিস্সজ্জনং. কথং অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠীতিআদিকো ৱিস্সজ্জিতৱিস্সজ্জনস্স ৱিত্থাৰনিদ্দেসো, সব্বাৱ তা দিট্ঠিযো অস্সাদদিট্ঠিযোতিআদিকা দিট্ঠিসুত্তসংসন্দনাতি এৱমিমে চত্তাৰো পৰিচ্ছেদা. তত্থ পুচ্ছাপৰিচ্ছেদে তাৱ কা দিট্ঠীতি ধম্মপুচ্ছা, সভাৱপুচ্ছা. কতি দিট্ঠিট্ঠানানীতি হেতুপুচ্ছা পচ্চযপুচ্ছা, কিত্তকানি দিট্ঠীনং কাৰণানীতি অত্থো. কতি দিট্ঠিপৰিযুট্ঠানানীতি সমুদাচাৰপুচ্ছা ৱিকাৰপুচ্ছা. দিট্ঠিযো এৱ হি সমুদাচাৰৱসেন চিত্তং পৰিযোনন্ধন্তিযো উট্ঠহন্তীতি দিট্ঠিপৰিযুট্ঠানানি নাম হোন্তি. কতি দিট্ঠিযোতি দিট্ঠীনং সঙ্খাপুচ্ছা গণনাপুচ্ছা. কতি দিট্ঠাভিনিৱেসাতি ৱত্থুপ্পভেদৱসেন আৰম্মণনানত্তৱসেন দিট্ঠিপ্পভেদপুচ্ছা. দিট্ঠিযো এৱ হি তং তং ৱত্থুং তং তং আৰম্মণং অভিনিৱিসন্তি পৰামসন্তীতি দিট্ঠিপৰামাসাতি ৱুচ্চন্তি. কতমো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি দিট্ঠীনং পটিপক্খপুচ্ছা পহানূপাযপুচ্ছা. দিট্ঠিকাৰণানি হি খন্ধাদীনি দিট্ঠিসমুগ্ঘাতেন তাসং কাৰণানি ন হোন্তীতি তানি চ কাৰণানি সমুগ্ঘাতিতানি নাম হোন্তি. তস্মা দিট্ঠিট্ঠানানি সম্মা ভুসং হঞ্ঞন্তি এতেনাতি দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি ৱুচ্চতি.

ইদানি এতাসং ছন্নং পুচ্ছানং কা দিট্ঠীতিআদীনি ছ ৱিস্সজ্জনানি. তত্থ কা দিট্ঠীতি ৱিস্সজ্জেতব্বপুচ্ছা. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠীতি ৱিস্সজ্জনং. সা পন অনিচ্চাদিকে ৱত্থুস্মিং নিচ্চাদিৱসেন অভিনিৱিসতি পতিট্ঠহতি দড়্হং গণ্হাতীতি অভিনিৱেসো. অনিচ্চাদিআকাৰং অতিক্কমিত্ৱা নিচ্চন্তিআদিৱসেন ৱত্তমানো পৰতো আমসতি গণ্হাতীতি পৰামাসো. অথ ৱা নিচ্চন্তিআদিকং পৰং উত্তমং সচ্চন্তি আমসতি গণ্হাতীতি পৰামাসো, অভিনিৱেসো চ সো পৰামাসো চাতি অভিনিৱেসপৰামাসো. এৱংপকাৰো দিট্ঠীতি কিচ্চতো দিট্ঠিসভাৱং ৱিস্সজ্জেতি. তীণি সতন্তি তীণি সতানি, ৱচনৱিপল্লাসো কতো. কতমো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি পুচ্ছং অনুদ্ধৰিত্ৱাৱ সোতাপত্তিমগ্গো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি ৱিস্সজ্জনং কতং.

১২৩. ইদানি কথং অভিনিৱেসপৰামাসোতিআদি ৱিত্থাৰনিদ্দেসো. তত্থ ৰূপন্তি উপযোগৱচনং. ৰূপং অভিনিৱেসপৰামাসোতি সম্বন্ধো. ৰূপন্তি চেত্থ ৰূপুপাদানক্খন্ধো কসিণৰূপঞ্চ. ‘‘এতং মমা’’তি অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি, ‘‘এসোহমস্মী’’তি অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি, ‘‘এসো মে অত্তা’’তি অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠীতি পচ্চেকং যোজেতব্বং. এতন্তি সামঞ্ঞৱচনং. তেনেৱ ‘‘ৱেদনং এতং মম, সঙ্খাৰে এতং মমা’’তি নপুংসকৱচনং একৱচনঞ্চ কতং. এসোতি পন ৱত্তব্বমপেক্খিত্ৱা পুল্লিঙ্গেকৱচনং কতং. এতং মমাতি তণ্হামঞ্ঞনামূলিকা দিট্ঠি. এসোহমস্মীতি মানমঞ্ঞনামূলিকা দিট্ঠি. এসো মে অত্তাতি দিট্ঠিমঞ্ঞনা এৱ. কেচি পন ‘‘এতং মমাতি মমংকাৰকপ্পনা, এসোহমস্মীতি অহংকাৰকপ্পনা, এসো মে অত্তাতি অহংকাৰমমংকাৰকপ্পিতো অত্তাভিনিৱেসোতি চ, তথা যথাক্কমেনেৱ তণ্হামূলনিৱেসো মানপগ্গাহো, তণ্হামূলনিৱিট্ঠো মানপগ্গহিতো, অত্তাভিনিৱেসোতি চ, সঙ্খাৰানং দুক্খলক্খণাদস্সনং, সঙ্খাৰানং অনিচ্চলক্খণাদস্সনং, সঙ্খাৰানং তিলক্খণাদস্সনহেতুকো অত্তাভিনিৱেসোতি চ, দুক্খে অসুভে চ সুখং সুভন্তি ৱিপল্লাসগতস্স, অনিচ্চে নিচ্চন্তি ৱিপল্লাসগতস্স, চতুব্বিধৱিপল্লাসগতস্স চ অত্তাভিনিৱেসোতি চ, পুব্বেনিৱাসঞাণস্স আকাৰকপ্পনা, দিব্বচক্খুঞাণস্স অনাগতপটিলাভকপ্পনা, পুব্বন্তাপৰন্তইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কপ্পনিস্সিতস্স অত্তাভিনিৱেসোতি চ, নন্দিযা অতীতমন্ৱাগমেতি, নন্দিযা অনাগতং পটিকঙ্খতি, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীৰতি অত্তাভিনিৱেসোতি চ, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণহেতুকা দিট্ঠি, অপৰন্তে অঞ্ঞাণহেতুকা দিট্ঠি, পুব্বন্তাপৰন্তে ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণহেতুকো অত্তাভিনিৱেসো’’তি চ এতেসং তিণ্ণং ৱচনানং অত্থং ৱণ্ণযন্তি.

দিট্ঠিযো পনেত্থ পঠমং পঞ্চক্খন্ধৱত্থুকা. ততো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিৰাযতনৱিঞ্ঞাণ- কাযসম্ফস্সকাযৱেদনাকাযসঞ্ঞাকাযচেতনাকাযতণ্হাকাযৱিতক্কৱিচাৰধাতুদসকসিণ- দ্ৱত্তিংসাকাৰৱত্থুকা দিট্ঠিযো ৱুত্তা. দ্ৱত্তিংসাকাৰেসু চ যত্থ ৱিসুং অভিনিৱেসো ন যুজ্জতি, তত্থ সকলসৰীৰাভিনিৱেসৱসেনেৱ ৱিসুং অভিনিৱেসো ৱিয কতোতি ৱেদিতব্বং. ততো দ্ৱাদসাযতনঅট্ঠাৰসধাতুএকূনৱীসতিইন্দ্ৰিযৱসেন যোজনা কতা. তীণি একন্তলোকুত্তৰিন্দ্ৰিযানি ন যোজিতানি. ন হি লোকুত্তৰৱত্থুকা দিট্ঠিযো হোন্তি. সব্বত্থাপি চ লোকিযলোকুত্তৰমিস্সেসু ধম্মেসু লোকুত্তৰে ঠপেত্ৱা লোকিযা এৱ গহেতব্বা. অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপঞ্চ ন গহেতব্বমেৱ. ততো তেধাতুকৱসেন নৱৱিধভৱৱসেন ঝানব্ৰহ্মৱিহাৰসমাপত্তিৱসেন পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গৱসেন চ যোজনা কতা. জাতিজৰামৰণানং ৱিসুং গহণে পৰিহাৰো ৱুত্তনযো এৱ. সব্বানি চেতানি ৰূপাদিকানি জৰামৰণন্তানি অট্ঠনৱুতিসতং পদানি ভৱন্তি.

১২৪. দিট্ঠিট্ঠানেসু খন্ধাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি ৱীসতিৱত্থুকাযপি সক্কাযদিট্ঠিযা পঞ্চন্নং খন্ধানংযেৱ ৱত্থুত্তা ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা অত্তানং সমনুপস্সমানা সমনুপস্সন্তি, সব্বে তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসুযেৱ সমনুপস্সন্তি, এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰ’’ন্তি (সং. নি. ৩.৪৭) ৱুত্তত্তা চ পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দিট্ঠীনং কাৰণং. অৱিজ্জাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি অৱিজ্জায অন্ধীকতানং দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘যাযং, ভন্তে, দিট্ঠি ‘অসম্মাসম্বুদ্ধেসু সম্মাসম্বুদ্ধা’তি, অযং নু খো, ভন্তে, দিট্ঠি কিং পটিচ্চ পঞ্ঞাযতীতি? মহতী খো এসা, কচ্চান, ধাতু, যদিদং অৱিজ্জাধাতু. হীনং, কচ্চান, ধাতুং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি হীনা সঞ্ঞা হীনা দিট্ঠী’’তি (সং. নি. ২.৯৭) ৱচনতো চ অৱিজ্জা দিট্ঠীনং কাৰণং. ফস্সোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি তেন ফস্সেন ফুট্ঠস্স দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘যে তে, ভিক্খৱে, সমণব্ৰাহ্মণা পুব্বন্তকপ্পিকা পুব্বন্তানুদিট্ঠিনো পুব্বন্তং আৰব্ভ অনেকৱিহিতানি অধিৱুত্তিপদানি অভিৱদন্তি, তদপি ফস্সপচ্চযা’’তি (দী. নি. ১.১২৩) ৱচনতো চ ফস্সো দিট্ঠীনং কাৰণং. সঞ্ঞাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি আকাৰমত্তগ্গহণেন অযাথাৱসভাৱগাহহেতুত্তা সঞ্ঞায –

‘‘যানি চ তীণি যানি চ সট্ঠি, সমণপ্পৱাদসিতানি ভূৰিপঞ্ঞ;

সঞ্ঞক্খৰসঞ্ঞনিস্সিতানি, ওসৰণানি ৱিনেয্য ওঘতমগা’’তি. (সু. নি. ৫৪৩) –

ৱচনতো ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তি (সু. নি. ৮৮০; মহানি. ১০৯) ৱচনতো চ সঞ্ঞা দিট্ঠীনং কাৰণং. ৱিতক্কোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি আকাৰপৰিৱিতক্কেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো –

‘‘নহেৱ সচ্চানি বহূনি নানা, অঞ্ঞত্ৰ সঞ্ঞায নিচ্চানি লোকে;

তক্কঞ্চ দিট্ঠীসু পকপ্পযিত্ৱা, সচ্চং মুসাতি দ্ৱযধম্মমাহূ’’তি. (সু. নি. ৮৯২) –

ৱচনতো চ ৱিতক্কো দিট্ঠীনং কাৰণং. অযোনিসোমনসিকাৰোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি অযোনিসো মনসিকাৰস্স অকুসলানং অসাধাৰণহেতুত্তা ‘‘তস্সেৱং অযোনিসো মনসিকৰোতো ছন্নং দিট্ঠীনং অঞ্ঞতৰা দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.১৯) ৱচনতো চ অযোনিসো মনসিকাৰো দিট্ঠীনং কাৰণং. পাপমিত্তোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি পাপমিত্তস্স দিট্ঠানুগতিআপজ্জনেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘বাহিৰং, ভিক্খৱে, অঙ্গন্তি কৰিত্ৱা ন অঞ্ঞং একঙ্গম্পি সমনুপস্সামি, যং এৱং মহতো অনত্থায সংৱত্ততি. যথযিদং, ভিক্খৱে, পাপমিত্ততা’’তি (অ. নি. ১.১১০) ৱচনতো চ পাপমিত্তো দিট্ঠীনং কাৰণং. পৰতোপি ঘোসো দিট্ঠিট্ঠানন্তি দুৰক্খাতধম্মস্সৱনেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, হেতূ দ্ৱে পচ্চযা মিচ্ছাদিট্ঠিযা উপ্পাদায পৰতো চ ঘোসো অযোনিসো চ মনসিকাৰো’’তি (অ. নি. ২.১২৬) ৱচনতো চ পৰতো ঘোসো মিচ্ছাদিট্ঠিকতো মিচ্ছাদিট্ঠিপটিসঞ্ঞুত্তকথা দিট্ঠীনং কাৰণং.

ইদানি দিট্ঠিট্ঠানন্তি পদস্স অত্থং ৱিৱৰন্তো খন্ধা হেতু খন্ধা পচ্চযোতিআদিমাহ. খন্ধা এৱ দিট্ঠীনং উপাদায, জনকহেতু চেৱ উপত্থম্ভকপচ্চযো চাতি অত্থো. সমুট্ঠানট্ঠেনাতি সমুট্ঠহন্তি উপ্পজ্জন্তি এতেনাতি সমুট্ঠানং, কাৰণন্তি অত্থো. তেন সমুট্ঠানট্ঠেন, দিট্ঠিকাৰণভাৱেনাতি অত্থো.

১২৫. ইদানি কিচ্চভেদেন দিট্ঠিভেদং দস্সেন্তো কতমানি অট্ঠাৰস দিট্ঠিপৰিযুট্ঠানানীতিআদিমাহ. তত্থ যা দিট্ঠীতি ইদানি ৱুচ্চমানানং অট্ঠাৰসন্নং পদানং সাধাৰণং মূলপদং. যা দিট্ঠি, তদেৱ দিট্ঠিগতং, যা দিট্ঠি, তদেৱ দিট্ঠিগহনন্তি সব্বেহি সম্বন্ধো কাতব্বো. অযাথাৱদস্সনট্ঠেন দিট্ঠি, তদেৱ দিট্ঠীসু গতং দস্সনং দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিঅন্তোগধত্তাতি দিট্ঠিগতং. হেট্ঠাপিস্স অত্থো ৱুত্তোযেৱ. দ্ৱিন্নং অন্তানং একন্তগতত্তাপি দিট্ঠিগতং. সা এৱ দিট্ঠি দুৰতিক্কমনট্ঠেন দিট্ঠিগহনং তিণগহনৱনগহনপব্বতগহনানি ৱিয. সাসঙ্কসপ্পটিভযট্ঠেন দিট্ঠিকন্তাৰং চোৰকন্তাৰৱাড়কন্তাৰনিৰুদককন্তাৰদুব্ভিক্খকন্তাৰা ৱিয. ধম্মসঙ্গণিযং ‘‘দিট্ঠিকন্তাৰো’’তি সকলিঙ্গেনেৱ আগতং. সম্মাদিট্ঠিযা ৱিনিৱিজ্ঝনট্ঠেন পটিলোমট্ঠেন চ দিট্ঠিৱিসূকং. মিচ্ছাদস্সনঞ্হি উপ্পজ্জমানং সম্মাদস্সনং ৱিনিৱিজ্ঝতি চেৱ ৱিলোমেতি চ. ধম্মসঙ্গণিযং (ধ. স. ৩৯২, ১১০৫) ‘‘দিট্ঠিৱিসূকাযিক’’ন্তি আগতং. কদাচি সস্সতস্স, কদাচি উচ্ছেদস্স গহণতো দিট্ঠিযা ৱিৰূপং ফন্দিতন্তি দিট্ঠিৱিপ্ফন্দিতং. দিট্ঠিগতিকো হি একস্মিং পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি, কদাচি সস্সতং অনুস্সৰতি, কদাচি উচ্ছেদং. দিট্ঠিযেৱ অনত্থে সংযোজেতীতি দিট্ঠিসঞ্ঞোজনং. দিট্ঠিযেৱ অন্তোতুদনট্ঠেন দুন্নীহৰণীযট্ঠেন চ সল্লন্তি দিট্ঠিসল্লং. দিট্ঠিযেৱ পীড়াকৰণট্ঠেন সম্বাধোতি দিট্ঠিসম্বাধো. দিট্ঠিযেৱ মোক্খাৱৰণট্ঠেন পলিবোধোতি দিট্ঠিপলিবোধো. দিট্ঠিযেৱ দুম্মোচনীযট্ঠেন বন্ধনন্তি দিট্ঠিবন্ধনং. দিট্ঠিযেৱ দুৰুত্তৰট্ঠেন পপাতোতি দিট্ঠিপপাতো. দিট্ঠিযেৱ থামগতট্ঠেন অনুসযোতি দিট্ঠানুসযো. দিট্ঠিযেৱ অত্তানং সন্তাপেতীতি দিট্ঠিসন্তাপো. দিট্ঠিযেৱ অত্তানং অনুদহতীতি দিট্ঠিপৰিড়াহো. দিট্ঠিযেৱ কিলেসকাযং গন্থেতীতি দিট্ঠিগন্থো. দিট্ঠিযেৱ ভুসং আদিযতীতি দিট্ঠুপাদানং. দিট্ঠিযেৱ ‘‘সচ্চ’’ন্তিআদিৱসেন অভিনিৱিসতীতি দিট্ঠাভিনিৱেসো. দিট্ঠিযেৱ ইদং পৰন্তি আমসতি, পৰতো ৱা আমসতীতি দিট্ঠিপৰামাসো.

১২৬. ইদানি ৰাসিৱসেন সোড়স দিট্ঠিযো উদ্দিসন্তো কতমা সোড়স দিট্ঠিযোতিআদিমাহ. তত্থ সুখসোমনস্সসঙ্খাতে অস্সাদে দিট্ঠি অস্সাদদিট্ঠি. অত্তানং অনুগতা দিট্ঠি অত্তানুদিট্ঠি. নত্থীতি পৱত্তত্তা ৱিপৰীতা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি. সতি কাযে দিট্ঠি, সন্তী ৱা কাযে দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি. কাযোতি চেত্থ খন্ধপঞ্চকং, খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতো সক্কাযো ৱত্থু পতিট্ঠা এতিস্সাতি সক্কাযৱত্থুকা. সস্সতন্তি পৱত্তা দিট্ঠি সস্সতদিট্ঠি. উচ্ছেদোতি পৱত্তা দিট্ঠি উচ্ছেদদিট্ঠি. সস্সতাদিঅন্তং গণ্হাতীতি অন্তগ্গাহিকা, অন্তগ্গাহো ৱা অস্সা অত্থীতি অন্তগ্গাহিকা. অতীতসঙ্খাতং পুব্বন্তং অনুগতা দিট্ঠি পুব্বন্তানুদিট্ঠি. অনাগতসঙ্খাতং অপৰন্তং অনুগতা দিট্ঠি অপৰন্তানুদিট্ঠি. অনত্থে সংযোজেতীতি সঞ্ঞোজনিকা. অহঙ্কাৰৱসেন অহন্তি উপ্পন্নেন মানেন দিট্ঠিযা মূলভূতেন ৱিনিবন্ধা ঘটিতা উপ্পাদিতা দিট্ঠি অহন্তি মানৱিনিবন্ধা দিট্ঠি. তথা মমঙ্কাৰৱসেন মমন্তি উপ্পন্নেন মানেন ৱিনিবন্ধা দিট্ঠি মমন্তি মানৱিনিবন্ধা দিট্ঠি. অত্তনো ৱদনং কথনং অত্তৱাদো, তেন পটিসঞ্ঞুত্তা বদ্ধা দিট্ঠি অত্তৱাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি. অত্তানং লোকোতি ৱদনং কথনং লোকৱাদো, তেন পটিসঞ্ঞুত্তা দিট্ঠি লোকৱাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি. ভৱো ৱুচ্চতি সস্সতং, সস্সতৱসেন উপ্পজ্জনদিট্ঠি ভৱদিট্ঠি. ৱিভৱো ৱুচ্চতি উচ্ছেদো, উচ্ছেদৱসেন উপ্পজ্জনদিট্ঠি ৱিভৱদিট্ঠি.

১২৭-১২৮. ইদানি তীণি সতং দিট্ঠাভিনিৱেসে নিদ্দিসিতুকামো কতমে তীণি সতং দিট্ঠাভিনিৱেসাতি পুচ্ছিত্ৱা তে অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ ৱিসুং ৱিসুং অভিনিৱেসৱিস্সজ্জনেনেৱ তে ৱিস্সজ্জেতুকামো অস্সাদদিট্ঠিযা, কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতীতিআদিনা নযেন সোড়সন্নং দিট্ঠীনং অভিনিৱেসাকাৰগণনং পুচ্ছিত্ৱা পুন অস্সাদদিট্ঠিযা পঞ্চতিংসায আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতীতি তাসং সোড়সন্নং দিট্ঠীনং অভিনিৱেসাকাৰগণনং ৱিস্সজ্জেত্ৱা পুন তানি গণনানি ৱিস্সজ্জেন্তো অস্সাদদিট্ঠিযা কতমেহি পঞ্চতিংসায আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতীতিআদিমাহ. তত্থ ৰূপং পটিচ্চাতি ৰূপক্খন্ধং পটিচ্চ. উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সন্তি ‘‘অযং মে কাযো ঈদিসো’’তি ৰূপসম্পদং নিস্সায গেহসিতং ৰাগসম্পযুত্তং সুখং সোমনস্সং উপ্পজ্জতি. হেট্ঠা ৱুত্তেনট্ঠেন সুখঞ্চ সোমনস্সঞ্চ. তংযেৱ ৰূপস্স অস্সাদোতি ৰূপনিস্সযো অস্সাদো. তঞ্হি সুখং তণ্হাৱসেন অস্সাদীযতি উপভুঞ্জীযতীতি অস্সাদো. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠীতি সো অস্সাদো সস্সতোতি ৱা উচ্ছিজ্জিস্সতীতি ৱা সস্সতং ৱা উচ্ছিজ্জমানং ৱা অত্তানং সুখিতং কৰোতীতি ৱা অভিনিৱেসপৰামাসো হোতি. তস্মা যা চ দিট্ঠি যো চ অস্সাদোতি অস্সাদস্স দিট্ঠিভাৱাভাৱেপি অস্সাদং ৱিনা সা দিট্ঠি ন হোতীতি কত্ৱা উভযম্পি সমুচ্চিতং. অস্সাদদিট্ঠীতি অস্সাদে পৱত্তা দিট্ঠীতি ৱুত্তং হোতি.

ইদানি নানাসুত্তেহি সংসন্দেত্ৱা মিচ্ছাদিট্ঠিং মিচ্ছাদিট্ঠিকঞ্চ গৰহিতুকামো অস্সাদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠীতিআদিমাহ. তত্থ দিট্ঠিৱিপত্তীতি সম্মাদিট্ঠিৱিনাসকমিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্খাতদিট্ঠিযা ৱিপত্তি. দিট্ঠিৱিপন্নোতি ৱিপন্না ৱিনট্ঠা সম্মাদিট্ঠি অস্সাতি দিট্ঠিৱিপন্নো, ৱিপন্নদিট্ঠীতি ৱুত্তং হোতি. মিচ্ছাদিট্ঠিযা ৱা ৱিপন্নো ৱিনট্ঠোতি দিট্ঠিৱিপন্নো. ন সেৱিতব্বো উপসঙ্কমনেন. ন ভজিতব্বো চিত্তেন. ন পযিৰুপাসিতব্বো উপসঙ্কমিত্ৱা নিসীদনেন. তং কিস্স হেতূতি ‘‘তং সেৱনাদিকং কেন কাৰণেন ন কাতব্ব’’ন্তি তস্স কাৰণপুচ্ছা. দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি কাৰণৱিস্সজ্জনং. যস্মা অস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা, তস্মা তং সেৱনাদিকং ন কাতব্বন্তি অত্থো. দিট্ঠিযা ৰাগোতি ‘‘সুন্দৰা মে দিট্ঠী’’তি দিট্ঠিং আৰব্ভ দিট্ঠিযা উপ্পজ্জনৰাগো. দিট্ঠিৰাগৰত্তোতি তেন দিট্ঠিৰাগেন ৰঙ্গেন ৰত্তং ৱত্থং ৱিয ৰত্তো. ন মহপ্ফলন্তি ৱিপাকফলেন. ন মহানিসংসন্তি নিস্সন্দফলেন.

পুৰিসপুগ্গলস্সাতি পুৰিসসঙ্খাতস্স পুগ্গলস্স. লোকিযৱোহাৰেন হি পুৰি ৱুচ্চতি সৰীৰং, তস্মিং পুৰিস্মিং সেতি পৱত্ততীতি পুৰিসো, পুং ৱুচ্চতি নিৰযো, তং পুং গলতি গচ্ছতীতি পুগ্গলো. যেভুয্যেন হি সত্তা সুগতিতো চুতা দুগ্গতিযংযেৱ নিব্বত্তন্তি. তং কিস্স হেতূতি তং ন মহপ্ফলত্তং কেন কাৰণেন হোতি. দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি যস্মা অস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা, তস্মা ন মহপ্ফলং হোতীতি অত্থো. দ্ৱেৱ গতিযোতি পঞ্চসু গতীসু দ্ৱেৱ গতিযো. ৱিপজ্জমানায দিট্ঠিযা নিৰযো. সম্পজ্জমানায তিৰচ্ছানযোনি. যঞ্চেৱ কাযকম্মন্তি সকলিঙ্গধাৰণপটিপদানুযোগঅভিৱাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলিকম্মাদি কাযকম্মং. যঞ্চ ৱচীকম্মন্তি সকসমযপৰিযাপুণনসজ্ঝাযনদেসনাসমাদপনাদি ৱচীকম্মং. যঞ্চ মনোকম্মন্তি ইধলোকচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ পৰলোকচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ কতাকতচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ মনোকম্মং. তিণকট্ঠধঞ্ঞবীজেসু সত্তদিট্ঠিস্স দানানুপ্পদানপটিগ্গহণপৰিভোগেসু চ কাযৱচীমনোকম্মানি. যথাদিট্ঠীতি যা অযং দিট্ঠি, তস্সানুৰূপং. সমত্তন্তি পৰিপুণ্ণং. সমাদিন্নন্তি গহিতং.

অট্ঠকথাযং পন ৱুত্তং – তদেতং যথাদিট্ঠিযং ঠিতকাযকম্মং, দিট্ঠিসহজাতকাযকম্মং, দিট্ঠানুলোমিককাযকম্মন্তি তিৱিধং হোতি. তত্থ ‘‘পাণং হনতো অদিন্নং আদিযতো মিচ্ছাচৰতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমো’’তি যং এৱং দিট্ঠিকস্স সতো পাণাতিপাতঅদিন্নাদানমিচ্ছাচাৰসঙ্খাতং কাযকম্মং, ইদং যথাদিট্ঠিযং ঠিতকাযকম্মং নাম. ‘‘পাণং হনতো অদিন্নং আদিযতো মিচ্ছাচৰতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমো’’তি যং ইমায দিট্ঠিযা ইমিনা দস্সনেন সহজাতং কাযকম্মং, ইদং দিট্ঠিসহজাতকাযকম্মং নাম. তদেৱ পন সমত্তং সমাদিন্নং গহিতং পৰামট্ঠং দিট্ঠানুলোমিককাযকম্মং নাম. ৱচীকম্মমনোকম্মেসুপি এসেৱ নযো. এত্থ পন মুসা ভণতো পিসুণং ভণতো ফৰুসং ভণতো সম্ফং পলপতো অভিজ্ঝালুনো ব্যাপন্নচিত্তস্স মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স সতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমোতি যোজনা কাতব্বা. লিঙ্গধাৰণাদিপৰিযাপুণনাদিলোকচিন্তাদিৱসেন ৱুত্তনযো চেত্থ সুন্দৰো.

চেতনাদীসু দিট্ঠিসহজাতা চেতনা চেতনা নাম. দিট্ঠিসহজাতা পত্থনা পত্থনা নাম. চেতনাপত্থনানং ৱসেন চিত্তট্ঠপনা পণিধি নাম. তেহি পন চেতনাদীহি সম্পযুত্তা ফস্সাদযো সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্না ধম্মা সঙ্খাৰা নাম. অনিট্ঠাযাতিআদীহি দুক্খমেৱ ৱুত্তং. দুক্খঞ্হি সুখকামেহি সত্তেহি ন এসিতত্তা অনিট্ঠং. অপ্পিযত্তা অকন্তং. মনস্স অৱড্ঢনতো, মনসি অৱিসপ্পনতো চ অমনাপং. আযতিং অভদ্দতায অহিতং. পীড়নতো দুক্খন্তি. তং কিস্স হেতূতি তং এৱং সংৱত্তনং কেন কাৰণেন হোতীতি অত্থো. ইদানিস্স কাৰণং দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি. যস্মা তস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা লামকা, তস্মা এৱং সংৱত্ততীতি অত্থো. অল্লায পথৱিযা নিক্খিত্তন্তি উদকেন তিন্তায ভূমিযা ৰোপিতং. পথৱীৰসং আপোৰসন্তি তস্মিং তস্মিং ঠানে পথৱিযা চ সম্পদং আপস্স চ সম্পদং. বীজনিক্খিত্তট্ঠানে হি ন সব্বা পথৱী ন সব্বো আপো চ বীজং ফলং গণ্হাপেতি. যো পন তেসং পদেসো বীজং ফুসতি, সোযেৱ বীজং ফলং গণ্হাপেতি. তস্মা বীজপোসনায পচ্চযভূতোযেৱ সো পদেসো পথৱীৰসো আপোৰসোতি ৱেদিতব্বো. ৰসসদ্দস্স হি সম্পত্তি চ অত্থো. যথাহ ‘‘কিচ্চসম্পত্তিঅত্থেন ৰসো নাম পৱুচ্চতী’’তি. লোকে চ ‘‘সুৰসো গন্ধব্বো’’তি ৱুত্তে সুসম্পন্নো গন্ধব্বোতি অত্থো ঞাযতি. উপাদিযতীতি গণ্হাতি. যো হি পদেসো পচ্চযো হোতি, তং পচ্চযং লভমানং বীজং তং গণ্হাতি নাম. সব্বং তন্তি সব্বং তং ৰসজাতং. তিত্তকত্তাযাতি সো পথৱীৰসো আপোৰসো চ অতিত্তকো সমানোপি তিত্তকং বীজং নিস্সায নিম্বৰুক্খাদীনং তেসং ফলানঞ্চ তিত্তকভাৱায সংৱত্ততি. কটুকত্তাযাতি ইদং পুৰিমস্সেৱ ৱেৱচনং.

‘‘ৱণ্ণগন্ধৰসূপেতো, অম্বোযং অহুৱা পুৰে;

তমেৱ পূজং লভমানো, কেনম্বো কটুকপ্ফলো’’তি. (জা. ১.২.৭১) –

আগতট্ঠানে ৱিয হি ইধাপি তিত্তকমেৱ অপ্পিযট্ঠেন কটুকন্তি ৱেদিতব্বং. অসাতত্তাযাতি অমধুৰভাৱায. অসাদুত্তাযাতিপি পাঠো, অসাদুভাৱাযাতি অত্থো. সাদূতি হি মধুৰং. বীজং হিস্সাতি অস্স নিম্বাদিকস্স বীজং. এৱমেৱন্তি এৱং এৱং. যস্মা সুখা ৱেদনা পৰমো অস্সাদো, তস্মা মিচ্ছাদিট্ঠিযা দুক্খৱেদনাৱসেন আদীনৱো দস্সিতোতি. পুন অট্ঠাৰসভেদেন দিট্ঠিযা আদীনৱং দস্সেতুং অস্সাদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠীতিআদিমাহ. তং ৱুত্তত্থমেৱ. ইমেহি অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি পৰিযুট্ঠিতচিত্তস্স সঞ্ঞোগোতি দিট্ঠিযা এৱ সংসাৰে বন্ধনং দস্সেতি.

১২৯. যস্মা পন দিট্ঠিভূতানিপি সঞ্ঞোজনানি অত্থি অদিট্ঠিভূতানিপি, তস্মা তং পভেদং দস্সেন্তো অত্থি সঞ্ঞোজনানি চেৱাতিআদিমাহ. তত্থ যস্মা কামৰাগসঞ্ঞোজনস্সেৱ অনুনযসঞ্ঞোজনন্তি আগতট্ঠানম্পি অত্থি, তস্মা অনুনযসঞ্ঞোজনন্তি ৱুত্তং. কামৰাগভাৱং অপ্পত্ৱা পৱত্তং লোভং সন্ধায এতং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. সেসখন্ধাযতনাদিমূলকেসুপি ৱাৰেসু ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ৱেদনাপৰমত্তা চ অস্সাদস্স ৱেদনাপৰিযোসানা এৱ দেসনা কতা. সঞ্ঞাদযো ন গহিতা. ইমেহি পঞ্চতিংসায আকাৰেহীতি পঞ্চক্খন্ধা অজ্ঝত্তিকাযতনাদীনি পঞ্চ ছক্কানি চাতি ইমানি পঞ্চতিংস ৱত্থূনি নিস্সায উপ্পন্নঅস্সাদাৰম্মণৱসেন পঞ্চতিংসায আকাৰেহি.

অস্সাদদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.