২. অত্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৩০. অত্তানুদিট্ঠিযং অস্সুতৱা পুথুজ্জনোতি আগমাধিগমাভাৱা ঞেয্যো অস্সুতৱা ইতি. যস্স হি খন্ধধাতুআযতনসচ্চপচ্চযাকাৰসতিপট্ঠানাদীসু উগ্গহপৰিপুচ্ছাৱিনিচ্ছযৱিৰহিতত্তা অত্তানুদিট্ঠিপটিসেধকৰো নেৱ আগমো, পটিপত্তিযা অধিগন্তব্বস্স অনধিগতত্তা ন চ অধিগমো অত্থি, সো আগমাধিগমানং অভাৱা ঞেয্যো অস্সুতৱা ইতি. সুতন্তি হি বুদ্ধৱচনাগমো চ সুতফলত্তা হেতুৱোহাৰৱসেন অধিগমো চ, তং সুতং অস্স অত্থীতি সুতৱা, ন সুতৱা অস্সুতৱা. স্ৱাযং –

পুথূনং জননাদীহি, কাৰণেহি পুথুজ্জনো;

পুথুজ্জনন্তোগধত্তা, পুথুৱাযং জনো ইতি.

সো হি পুথূনং নানপ্পকাৰানং কিলেসাদীনং জননাদীহি কাৰণেহি পুথুজ্জনো. যথাহ – ‘‘পুথু কিলেসে জনেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু অৱিহতসক্কাযদিট্ঠিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সত্থাৰানং মুখুল্লোকিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সব্বগতীহি অৱুট্ঠিতাতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাভিসঙ্খাৰে অভিসঙ্খৰোন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাওঘেহি ৱুয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাসন্তাপেহি সন্তপ্পেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাপৰিড়াহেহি পৰিদয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চসু কামগুণেসু ৰত্তা গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধাতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চহি নীৱৰণেহি আৱুতা নিৱুতা ওৱুতা পিহিতা পটিচ্ছন্না পটিকুজ্জিতাতি পুথুজ্জনা’’তি (মহানি. ৯৪). পুথূনং ৱা গণনপথমতীতানং অৰিযধম্মপৰম্মুখানং নীচধম্মসমুদাচাৰানং জনানং অন্তোগধত্তাপি পুথুজ্জনা, পুথু ৱা অযং, ৱিসুংযেৱ সঙ্খং গতো ৱিসংসট্ঠো সীলসুতাদিগুণযুত্তেহি অৰিযেহি জনোতিপি পুথুজ্জনো. এৱমেতেহি ‘‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো’’তি দ্ৱীহি পদেহি যে তে –

‘‘দুৱে পুথুজ্জনা ৱুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;

অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনো’’তি. –

দ্ৱে পুথুজ্জনা ৱুত্তা, তেসু অন্ধপুথুজ্জনো ৱুত্তো হোতীতি ৱেদিতব্বো.

অৰিযানং অদস্সাৱীতিআদীসু অৰিযাতি আৰকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইৰিযনতো, অযে চ ইৰিযনতো, সদেৱকেন চ লোকেন অৰণীযতো বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধসাৱকা চ ৱুচ্চন্তি, বুদ্ধা এৱ ৱা ইধ অৰিযা. যথাহ – ‘‘সদেৱকে, ভিক্খৱে, লোকে…পে… তথাগতো অৰিযোতি ৱুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৮).

সপ্পুৰিসাতি এত্থ পন পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৱকা চ ‘‘সপ্পুৰিসা’’তি ৱেদিতব্বা. তে হি লোকুত্তৰগুণযোগেন সোভনা পুৰিসাতি সপ্পুৰিসা. সব্বেযেৱ ৱা এতে দ্ৱেধাপি ৱুত্তা. বুদ্ধাপি হি অৰিযা চ সপ্পুৰিসা চ পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধসাৱকাপি. যথাহ –

‘‘যো ৱে কতঞ্ঞূ কতৱেদি ধীৰো, কল্যাণমিত্তো দড়্হভত্তি চ হোতি;

দুখিতস্স সক্কচ্চ কৰোতি কিচ্চং, তথাৱিধং সপ্পুৰিসং ৱদন্তী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);

এত্থ হি ‘‘কতঞ্ঞূ কতৱেদি ধীৰো’’তি পচ্চেকসম্বুদ্ধো ৱুত্তো, ‘‘কল্যাণমিত্তো দড়্হভত্তি চা’’তি বুদ্ধসাৱকো, ‘‘দুখিতস্স সক্কচ্চ কৰোতি কিচ্চ’’ন্তি সম্মাসম্বুদ্ধোতি. ইদানি যো তেসং অৰিযানং অদস্সনসীলো, ন চ দস্সনে সাধুকাৰী, সো ‘‘অৰিযানং অদস্সাৱী’’তি ৱেদিতব্বো. সো চ চক্খুনা অদস্সাৱী ঞাণেন অদস্সাৱীতি দুৱিধো. তেসু ঞাণেন অদস্সাৱী ইধাধিপ্পেতো. মংসচক্খুনা হি দিব্বচক্খুনা ৱা অৰিযা দিট্ঠাপি অদিট্ঠাৱ হোন্তি তেসং চক্খূনং ৱণ্ণমত্তগহণতো ন অৰিযভাৱগোচৰতো. সোণসিঙ্গালাদযোপি হি চক্খুনা অৰিযে পস্সন্তি, ন চ তে অৰিযানং দস্সাৱিনো, তস্মা চক্খুনা দস্সনং ন দস্সনং, ঞাণেন দস্সনমেৱ দস্সনং. যথাহ – ‘‘কিং তে, ৱক্কলি, ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন, যো খো, ৱক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭). তস্মা চক্খুনা পস্সন্তোপি ঞাণেন অৰিযেহি দিট্ঠং অনিচ্চাদিলক্খণং অপস্সন্তো অৰিযাধিগতঞ্চ ধম্মং অনধিগচ্ছন্তো অৰিযকৰধম্মানং অৰিযভাৱস্স চ অদিট্ঠত্তা ‘‘অৰিযানং অদস্সাৱী’’তি ৱেদিতব্বো.

অৰিযধম্মস্স অকোৱিদোতি সতিপট্ঠানাদিভেদে অৰিযধম্মে অকুসলো. অৰিযধম্মে অৱিনীতোতি এত্থ পন –

দুৱিধো ৱিনযো নাম, একমেকেত্থ পঞ্চধা;

অভাৱতো তস্স অযং, ‘‘অৱিনীতো’’তি ৱুচ্চতি.

অযঞ্হি সংৱৰৱিনযো পহানৱিনযোতি দুৱিধো ৱিনযো. এত্থ চ দুৱিধেপি ৱিনযে একমেকো ৱিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতি. সংৱৰৱিনযোপি হি সীলসংৱৰো, সতিসংৱৰো, ঞাণসংৱৰো, খন্তিসংৱৰো, ৱীৰিযসংৱৰোতি পঞ্চৱিধো. পহানৱিনযোপি তদঙ্গপ্পহানং, ৱিক্খম্ভনপ্পহানং, সমুচ্ছেদপ্পহানং, পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং, নিস্সৰণপ্পহানন্তি পঞ্চৱিধো.

তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তি (ৱিভ. ৫১১) অযং সীলসংৱৰো. ‘‘ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) অযং সতিসংৱৰো.

‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৱা)

সতি তেসং নিৱাৰণং;

সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি. (সু. নি. ১০৪১; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৪) –

অযং ঞাণসংৱৰো. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তি (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং খন্তিসংৱৰো. ‘‘উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতী’’তি (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং ৱীৰিযসংৱৰো. সব্বোপি চাযং সংৱৰো যথাসকং সংৱৰিতব্বানং ৱিনেতব্বানঞ্চ কাযদুচ্চৰিতাদীনং সংৱৰণতো ‘‘সংৱৰো’’, ৱিনযনতো ‘‘ৱিনযো’’তি ৱুচ্চতি. এৱং তাৱ সংৱৰৱিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৱেদিতব্বো.

তথা যং নামৰূপপৰিচ্ছেদাদীসু ৱিপস্সনাঞাণেসু পটিপক্খভাৱতো দীপালোকেন ৱিয তমস্স তেন তেন ৱিপস্সনাঞাণেন তস্স তস্স অনত্থস্স পহানং, সেয্যথিদং – নামৰূপৱৱত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপৰিগ্গহেন অহেতুৱিসমহেতুদিট্ঠীনং, কঙ্খাৱিতৰণেন কথংকথীভাৱস্স, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৱৱত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৱযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযে অভযসঞ্ঞায, আদীনৱদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনেন অভিৰতিসঞ্ঞায, মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুঞ্চিতুকম্যতায, উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমঞাণেন ধম্মট্ঠিতিযং নিব্বানে চ পটিলোমভাৱস্স, গোত্ৰভুনা সঙ্খাৰনিমিত্তগাহস্স পহানং, এতং তদঙ্গপ্পহানং নাম.

যং পন উপচাৰপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৱত্তিভাৱনিৱাৰণতো ঘটপ্পহাৰেন ৱিয উদকপিট্ঠে সেৱালস্স তেসং তেসং নীৱৰণাদিধম্মানং পহানং, ইদং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. যং চতুন্নং অৰিযমগ্গানং ভাৱিতত্তা তংতংমগ্গৱতো অত্তনো সন্তানে ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭; ৱিভ. ৬২৮) নযেন ৱুত্তস্স সমুদযপক্খিকস্স কিলেসগ্গণস্স অচ্চন্তঅপ্পৱত্তিভাৱেন পহানং, ইদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং, ইদং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নাম. যং সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, ইদং নিস্সৰণপ্পহানং নাম. সব্বম্পি চেতং পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৱিনযনট্ঠেন ৱিনযো, তস্মা ‘‘পহানৱিনযো’’তি ৱুচ্চতি, তংতংপহানৱতো ৱা তস্স তস্স ৱিনযস্স সম্ভৱতোপেতং ‘‘পহানৱিনযো’’তি ৱুচ্চতি. এৱং পহানৱিনযোপি পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৱেদিতব্বো.

এৱমযং সঙ্খেপতো দুৱিধো, পভেদতো চ দসৱিধো ৱিনযো ভিন্নসংৱৰত্তা পহাতব্বস্স চ অপ্পহীনত্তা যস্মা এতস্স অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স নত্থি, তস্মা অভাৱতো তস্স অযং ‘‘অৱিনীতো’’তি ৱুচ্চতীতি. এস নযো সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতোতি এত্থাপি. নিন্নানাকাৰণঞ্হি এতং অত্থতো. যথাহ – ‘‘যেৱ তে অৰিযা, তেৱ তে সপ্পুৰিসা. যেৱ তে সপ্পুৰিসা, তেৱ তে অৰিযা. যোৱ সো অৰিযানং ধম্মো, সোৱ সো সপ্পুৰিসানং ধম্মো. যোৱ সো সপ্পুৰিসানং ধম্মো, সোৱ সো অৰিযানং ধম্মো. যেৱ তে অৰিযৱিনযা, তেৱ তে সপ্পুৰিসৱিনযা. যেৱ তে সপ্পুৰিসৱিনযা, তেৱ তে অৰিযৱিনযা. অৰিযেতি ৱা সপ্পুৰিসেতি ৱা, অৰিযধম্মেতি ৱা সপ্পুৰিসধম্মেতি ৱা, অৰিযৱিনযেতি ৱা সপ্পুৰিসৱিনযেতি ৱা এসেসে একে একট্ঠে সমে সমভাগে তজ্জাতে তঞ্ঞেৱা’’তি.

কস্মা পন থেৰো অত্তানুদিট্ঠিযা কতমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতীতি পুচ্ছিত্ৱা তং অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ ‘‘ইধ অস্সুতৱা পুথুজ্জনো’’তি এৱং পুথুজ্জনং নিদ্দিসীতি? পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায তং অত্থং আৱিকাতুং পঠমং পুথুজ্জনং নিদ্দিসীতি ৱেদিতব্বং.

১৩১. এৱং পুথুজ্জনং নিদ্দিসিত্ৱা ইদানি অভিনিৱেসুদ্দেসং দস্সেন্তো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতিআদিমাহ. তত্থ ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ৰূপক্খন্ধং কসিণৰূপঞ্চ ‘‘অত্তা’’তি দিট্ঠিপস্সনায সমনুপস্সতি. নিদ্দেসে পনস্স ৰূপক্খন্ধে অভিনিৱেসো পঞ্চক্খন্ধাধিকাৰত্তা পাকটোতি তং অৱত্ৱা কসিণৰূপমেৱ ‘‘ৰূপ’’ন্তি সামঞ্ঞৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানন্তি অৰূপং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা তং অত্তানং ৰূপৱন্তং সমনুপস্সতি. অত্তনি ৱা ৰূপন্তি অৰূপমেৱ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা তস্মিং অত্তনি ৰূপং সমনুপস্সতি. ৰূপস্মিং ৱা অত্তানন্তি অৰূপমেৱ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা তং অত্তানং ৰূপস্মিং সমনুপস্সতি.

তত্থ ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি সুদ্ধৰূপমেৱ ‘‘অত্তা’’তি কথিতং. ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং, ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, সঞ্ঞং, সঙ্খাৰে, ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইমেসু সত্তসু ঠানেসু অৰূপং ‘‘অত্তা’’তি কথিতং. ৱেদনাৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা ৱেদনং, ৱেদনায ৱা অত্তানন্তি এৱং চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং ৱসেন দ্ৱাদসসু ঠানেসু ৰূপাৰূপমিস্সকো অত্তা কথিতো. তা পন ৱীসতিপি দিট্ঠিযো মগ্গাৱৰণা, ন সগ্গাৱৰণা, সোতাপত্তিমগ্গৱজ্ঝা.

ইদানি তং নিদ্দিসন্তো কথং ৰূপন্তিআদিমাহ. তত্থ পথৱীকসিণন্তি পথৱীমণ্ডলং নিস্সায উপ্পাদিতং পটিভাগনিমিত্তসঙ্খাতং সকলফৰণৱসেন পথৱীকসিণং. অহন্তি অত্তানমেৱ সন্ধায গণ্হাতি. অত্তন্তি অত্তানং. অদ্ৱযন্তি একমেৱ. তেলপ্পদীপস্সাতি তেলযুত্তস্স পদীপস্স. ঝাযতোতি জলতো. যা অচ্চি, সো ৱণ্ণোতিআদি অচ্চিং মুঞ্চিত্ৱা ৱণ্ণস্স অভাৱতো ৱুত্তং. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থূতি তদুভযং একতো কত্ৱা ৰূপৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি ৱুচ্চতীতি অত্থো.

আপোকসিণাদীনি আপাদীনি নিস্সায উপ্পাদিতকসিণনিমিত্তানেৱ. পৰিচ্ছিন্নাকাসকসিণং পন ৰূপজ্ঝানস্স আৰম্মণং হোন্তম্পি আকাসকসিণন্তি ৱুচ্চমানে অৰূপজ্ঝানাৰম্মণেন কসিণুগ্ঘাটিমাকাসেন সংকিণ্ণং হোতীতি ন গহিতন্তি ৱেদিতব্বং. ৰূপাধিকাৰত্তা ৱিঞ্ঞাণকসিণং ন গহেতব্বমেৱাতি. ইধেকচ্চো ৱেদনং সঞ্ঞং সঙ্খাৰে ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি চত্তাৰো খন্ধে অভিন্দিত্ৱা একতো গহণৱসেন ৱুত্তং. সো হি চিত্তচেতসিকানং ৱিসুং ৱিসুং কৰণে অসমত্থত্তা সব্বে একতো কত্ৱা ‘‘অত্তা’’তি গণ্হাতি. ইমিনা ৰূপেন ৰূপৱাতি এত্থ সৰীৰৰূপম্পি কসিণৰূপম্পি লব্ভতি. ছাযাসম্পন্নোতি ছাযায সম্পন্নো অৱিৰড়ো. তমেনাতি এত্থ এন-সদ্দো নিপাতমত্তং, তমেতন্তি ৱা অত্থো. ছাযাৱাতি ৱিজ্জমানচ্ছাযো. ৰূপং অত্তাতি অগ্গহিতেপি ৰূপং অমুঞ্চিত্ৱা দিট্ঠিযা উপ্পন্নত্তা ৰূপৱত্থুকাতি ৱুত্তং.

অত্তনি ৰূপং সমনুপস্সতীতি সৰীৰৰূপস্স কসিণৰূপস্স চ চিত্তনিস্সিতত্তা তস্মিং অৰূপসমুদাযে অত্তনি তং ৰূপং সমনুপস্সতি. অযং গন্ধোতি ঘাযিতগন্ধং আহ. ইমস্মিং পুপ্ফেতি পুপ্ফনিস্সিতত্তা গন্ধস্স এৱমাহ.

ৰূপস্মিং অত্তানং সমনুপস্সতীতি যত্থ ৰূপং গচ্ছতি, তত্থ চিত্তং গচ্ছতি. তস্মা ৰূপনিস্সিতং চিত্তং গহেত্ৱা তং অৰূপসমুদাযং অত্তানং তস্মিং ৰূপে সমনুপস্সতি. ওড়াৰিকত্তা ৰূপস্স ওড়াৰিকাধাৰং কৰণ্ডকমাহ.

১৩২. ইধেকচ্চো চক্খুসম্ফস্সজং ৱেদনন্তিআদীসু ৱিসুং ৱিসুং ৱেদনায দিট্ঠিগহণে অসতিপি ৱেদনাতি একগ্গহণেন গহিতে সব্বাসং ৱেদনানং অন্তোগধত্তা ৱিসুং ৱিসুং গহিতা এৱ হোন্তীতি ৱিসুং ৱিসুং যোজনা কতাতি ৱেদিতব্বা. সো হি অনুভৱনৱসেন ৱেদনায ওড়াৰিকত্তা ৱেদনংযেৱ ‘‘অত্তা’’তি গণ্হাতি. সঞ্ঞং সঙ্খাৰে ৱিঞ্ঞাণং ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি সঞ্ঞাদযো অৰূপধম্মে ৰূপঞ্চ একতো কত্ৱা ‘‘অত্তা’’তি সমনুপস্সতি. উম্মত্তকো ৱিয হি পুথুজ্জনো যথা যথা উপট্ঠাতি, তথা তথা গণ্হাতি.

১৩৩. চক্খুসম্ফস্সজং সঞ্ঞন্তিআদীসু সঞ্জাননৱসেন সঞ্ঞায পাকটত্তা সঞ্ঞং ‘‘অত্তা’তি গণ্হাতি. সেসং ৱেদনায ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং.

১৩৪. চক্খুসম্ফস্সজং চেতনন্তিআদীসু সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নেসু ধম্মেসু চেতনায পধানত্তা পাকটত্তা চ চেতনা এৱ নিদ্দিট্ঠা. তায ইতৰেপি নিদ্দিট্ঠাৱ হোন্তি. সো পন চেতসিকভাৱৱসেন পাকটত্তা চেতনং ‘‘অত্তা’’তি গণ্হাতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

১৩৫. চক্খুৱিঞ্ঞাণন্তিআদীসু ৱিজাননৱসেন চিত্তস্স পাকটত্তা চিত্তং ‘‘অত্তা’’তি গণ্হাতি. সেসমেত্থাপি ৱুত্তনযমেৱ.

অত্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.