২. দিট্ঠিকথা
১. অস্সাদদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা
১২২. ইদানি ঞাণকথানন্তৰং কথিতায দিট্ঠিকথায অনুপুব্বঅনুৱণ্ণনা অনুপ্পত্তা. অযঞ্হি দিট্ঠিকথা ঞাণকথায কতঞাণপৰিচযস্স সমধিগতসম্মাদিট্ঠিস্স মিচ্ছাদিট্ঠিমলৱিসোধনা সুকৰা হোতি, সম্মাদিট্ঠি চ সুপৰিসুদ্ধা হোতীতি ঞাণকথানন্তৰং কথিতা. তত্থ কা দিট্ঠীতিআদিকা পুচ্ছা. কা দিট্ঠীতি অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠীতিআদিকং পুচ্ছিতপুচ্ছায ৱিস্সজ্জনং. কথং অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠীতিআদিকো ৱিস্সজ্জিতৱিস্সজ্জনস্স ৱিত্থাৰনিদ্দেসো, সব্বাৱ তা দিট্ঠিযো অস্সাদদিট্ঠিযোতিআদিকা দিট্ঠিসুত্তসংসন্দনাতি এৱমিমে চত্তাৰো পৰিচ্ছেদা. তত্থ পুচ্ছাপৰিচ্ছেদে তাৱ কা দিট্ঠীতি ধম্মপুচ্ছা, সভাৱপুচ্ছা. কতি দিট্ঠিট্ঠানানীতি হেতুপুচ্ছা পচ্চযপুচ্ছা, কিত্তকানি দিট্ঠীনং কাৰণানীতি অত্থো. কতি দিট্ঠিপৰিযুট্ঠানানীতি সমুদাচাৰপুচ্ছা ৱিকাৰপুচ্ছা. দিট্ঠিযো এৱ হি সমুদাচাৰৱসেন চিত্তং পৰিযোনন্ধন্তিযো উট্ঠহন্তীতি দিট্ঠিপৰিযুট্ঠানানি নাম হোন্তি. কতি দিট্ঠিযোতি দিট্ঠীনং সঙ্খাপুচ্ছা গণনাপুচ্ছা. কতি দিট্ঠাভিনিৱেসাতি ৱত্থুপ্পভেদৱসেন আৰম্মণনানত্তৱসেন দিট্ঠিপ্পভেদপুচ্ছা. দিট্ঠিযো এৱ হি তং তং ৱত্থুং তং তং আৰম্মণং অভিনিৱিসন্তি পৰামসন্তীতি দিট্ঠিপৰামাসাতি ৱুচ্চন্তি. কতমো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি দিট্ঠীনং পটিপক্খপুচ্ছা পহানূপাযপুচ্ছা. দিট্ঠিকাৰণানি হি খন্ধাদীনি দিট্ঠিসমুগ্ঘাতেন তাসং কাৰণানি ন হোন্তীতি তানি চ কাৰণানি সমুগ্ঘাতিতানি নাম হোন্তি. তস্মা দিট্ঠিট্ঠানানি সম্মা ভুসং হঞ্ঞন্তি এতেনাতি দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি ৱুচ্চতি.
ইদানি এতাসং ছন্নং পুচ্ছানং কা দিট্ঠীতিআদীনি ছ ৱিস্সজ্জনানি. তত্থ কা দিট্ঠীতি ৱিস্সজ্জেতব্বপুচ্ছা. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠীতি ৱিস্সজ্জনং. সা পন অনিচ্চাদিকে ৱত্থুস্মিং নিচ্চাদিৱসেন অভিনিৱিসতি পতিট্ঠহতি দড়্হং গণ্হাতীতি অভিনিৱেসো. অনিচ্চাদিআকাৰং অতিক্কমিত্ৱা নিচ্চন্তিআদিৱসেন ৱত্তমানো পৰতো আমসতি গণ্হাতীতি পৰামাসো. অথ ৱা নিচ্চন্তিআদিকং পৰং উত্তমং সচ্চন্তি আমসতি গণ্হাতীতি পৰামাসো, অভিনিৱেসো চ সো পৰামাসো চাতি অভিনিৱেসপৰামাসো. এৱংপকাৰো দিট্ঠীতি কিচ্চতো দিট্ঠিসভাৱং ৱিস্সজ্জেতি. তীণি সতন্তি তীণি সতানি, ৱচনৱিপল্লাসো কতো. কতমো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি পুচ্ছং অনুদ্ধৰিত্ৱাৱ সোতাপত্তিমগ্গো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি ৱিস্সজ্জনং কতং.
১২৩. ইদানি কথং অভিনিৱেসপৰামাসোতিআদি ৱিত্থাৰনিদ্দেসো. তত্থ ৰূপন্তি উপযোগৱচনং. ৰূপং অভিনিৱেসপৰামাসোতি সম্বন্ধো. ৰূপন্তি চেত্থ ৰূপুপাদানক্খন্ধো কসিণৰূপঞ্চ. ‘‘এতং মমা’’তি অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি, ‘‘এসোহমস্মী’’তি অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি, ‘‘এসো মে অত্তা’’তি অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠীতি পচ্চেকং যোজেতব্বং. এতন্তি সামঞ্ঞৱচনং. তেনেৱ ‘‘ৱেদনং এতং মম, সঙ্খাৰে এতং মমা’’তি নপুংসকৱচনং একৱচনঞ্চ কতং. এসোতি পন ৱত্তব্বমপেক্খিত্ৱা পুল্লিঙ্গেকৱচনং কতং. এতং মমাতি তণ্হামঞ্ঞনামূলিকা দিট্ঠি. এসোহমস্মীতি মানমঞ্ঞনামূলিকা দিট্ঠি. এসো মে অত্তাতি দিট্ঠিমঞ্ঞনা এৱ. কেচি পন ‘‘এতং মমাতি মমংকাৰকপ্পনা, এসোহমস্মীতি অহংকাৰকপ্পনা, এসো মে অত্তাতি অহংকাৰমমংকাৰকপ্পিতো অত্তাভিনিৱেসোতি চ, তথা যথাক্কমেনেৱ তণ্হামূলনিৱেসো মানপগ্গাহো, তণ্হামূলনিৱিট্ঠো মানপগ্গহিতো, অত্তাভিনিৱেসোতি চ, সঙ্খাৰানং দুক্খলক্খণাদস্সনং, সঙ্খাৰানং অনিচ্চলক্খণাদস্সনং, সঙ্খাৰানং তিলক্খণাদস্সনহেতুকো অত্তাভিনিৱেসোতি চ, দুক্খে অসুভে চ সুখং সুভন্তি ৱিপল্লাসগতস্স, অনিচ্চে নিচ্চন্তি ৱিপল্লাসগতস্স, চতুব্বিধৱিপল্লাসগতস্স চ অত্তাভিনিৱেসোতি চ, পুব্বেনিৱাসঞাণস্স আকাৰকপ্পনা, দিব্বচক্খুঞাণস্স অনাগতপটিলাভকপ্পনা, পুব্বন্তাপৰন্তইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কপ্পনিস্সিতস্স অত্তাভিনিৱেসোতি চ, নন্দিযা অতীতমন্ৱাগমেতি, নন্দিযা অনাগতং পটিকঙ্খতি, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীৰতি অত্তাভিনিৱেসোতি চ, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণহেতুকা দিট্ঠি, অপৰন্তে অঞ্ঞাণহেতুকা দিট্ঠি, পুব্বন্তাপৰন্তে ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণহেতুকো অত্তাভিনিৱেসো’’তি চ এতেসং তিণ্ণং ৱচনানং অত্থং ৱণ্ণযন্তি.
দিট্ঠিযো পনেত্থ পঠমং পঞ্চক্খন্ধৱত্থুকা. ততো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিৰাযতনৱিঞ্ঞাণ- কাযসম্ফস্সকাযৱেদনাকাযসঞ্ঞাকাযচেতনাকাযতণ্হাকাযৱিতক্কৱিচাৰধাতুদসকসিণ- দ্ৱত্তিংসাকাৰৱত্থুকা দিট্ঠিযো ৱুত্তা. দ্ৱত্তিংসাকাৰেসু চ যত্থ ৱিসুং অভিনিৱেসো ন যুজ্জতি, তত্থ সকলসৰীৰাভিনিৱেসৱসেনেৱ ৱিসুং অভিনিৱেসো ৱিয কতোতি ৱেদিতব্বং. ততো দ্ৱাদসাযতনঅট্ঠাৰসধাতুএকূনৱীসতিইন্দ্ৰিযৱসেন যোজনা কতা. তীণি একন্তলোকুত্তৰিন্দ্ৰিযানি ন যোজিতানি. ন হি লোকুত্তৰৱত্থুকা দিট্ঠিযো হোন্তি. সব্বত্থাপি চ লোকিযলোকুত্তৰমিস্সেসু ধম্মেসু লোকুত্তৰে ঠপেত্ৱা লোকিযা এৱ গহেতব্বা. অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপঞ্চ ন গহেতব্বমেৱ. ততো তেধাতুকৱসেন নৱৱিধভৱৱসেন ঝানব্ৰহ্মৱিহাৰসমাপত্তিৱসেন পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গৱসেন চ যোজনা কতা. জাতিজৰামৰণানং ৱিসুং গহণে পৰিহাৰো ৱুত্তনযো এৱ. সব্বানি চেতানি ৰূপাদিকানি জৰামৰণন্তানি অট্ঠনৱুতিসতং পদানি ভৱন্তি.
১২৪. দিট্ঠিট্ঠানেসু খন্ধাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি ৱীসতিৱত্থুকাযপি সক্কাযদিট্ঠিযা পঞ্চন্নং খন্ধানংযেৱ ৱত্থুত্তা ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা অত্তানং সমনুপস্সমানা সমনুপস্সন্তি, সব্বে তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসুযেৱ সমনুপস্সন্তি, এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰ’’ন্তি (সং. নি. ৩.৪৭) ৱুত্তত্তা চ পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দিট্ঠীনং কাৰণং. অৱিজ্জাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি অৱিজ্জায অন্ধীকতানং দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘যাযং, ভন্তে, দিট্ঠি ‘অসম্মাসম্বুদ্ধেসু সম্মাসম্বুদ্ধা’তি, অযং নু খো, ভন্তে, দিট্ঠি কিং পটিচ্চ পঞ্ঞাযতীতি? মহতী খো এসা, কচ্চান, ধাতু, যদিদং অৱিজ্জাধাতু. হীনং, কচ্চান, ধাতুং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি হীনা সঞ্ঞা হীনা দিট্ঠী’’তি (সং. নি. ২.৯৭) ৱচনতো চ অৱিজ্জা দিট্ঠীনং কাৰণং. ফস্সোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি তেন ফস্সেন ফুট্ঠস্স দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘যে তে, ভিক্খৱে, সমণব্ৰাহ্মণা পুব্বন্তকপ্পিকা পুব্বন্তানুদিট্ঠিনো পুব্বন্তং আৰব্ভ অনেকৱিহিতানি অধিৱুত্তিপদানি অভিৱদন্তি, তদপি ফস্সপচ্চযা’’তি (দী. নি. ১.১২৩) ৱচনতো চ ফস্সো দিট্ঠীনং কাৰণং. সঞ্ঞাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি আকাৰমত্তগ্গহণেন অযাথাৱসভাৱগাহহেতুত্তা সঞ্ঞায –
‘‘যানি চ তীণি যানি চ সট্ঠি, সমণপ্পৱাদসিতানি ভূৰিপঞ্ঞ;
সঞ্ঞক্খৰসঞ্ঞনিস্সিতানি, ওসৰণানি ৱিনেয্য ওঘতমগা’’তি. (সু. নি. ৫৪৩) –
ৱচনতো ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তি (সু. নি. ৮৮০; মহানি. ১০৯) ৱচনতো চ সঞ্ঞা দিট্ঠীনং কাৰণং. ৱিতক্কোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি আকাৰপৰিৱিতক্কেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো –
‘‘নহেৱ সচ্চানি বহূনি নানা, অঞ্ঞত্ৰ সঞ্ঞায নিচ্চানি লোকে;
তক্কঞ্চ দিট্ঠীসু পকপ্পযিত্ৱা, সচ্চং মুসাতি দ্ৱযধম্মমাহূ’’তি. (সু. নি. ৮৯২) –
ৱচনতো চ ৱিতক্কো দিট্ঠীনং কাৰণং. অযোনিসোমনসিকাৰোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি অযোনিসো মনসিকাৰস্স অকুসলানং অসাধাৰণহেতুত্তা ‘‘তস্সেৱং অযোনিসো মনসিকৰোতো ছন্নং দিট্ঠীনং অঞ্ঞতৰা দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.১৯) ৱচনতো চ অযোনিসো মনসিকাৰো দিট্ঠীনং কাৰণং. পাপমিত্তোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি পাপমিত্তস্স দিট্ঠানুগতিআপজ্জনেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘বাহিৰং, ভিক্খৱে, অঙ্গন্তি কৰিত্ৱা ন অঞ্ঞং একঙ্গম্পি সমনুপস্সামি, যং এৱং মহতো অনত্থায সংৱত্ততি. যথযিদং, ভিক্খৱে, পাপমিত্ততা’’তি (অ. নি. ১.১১০) ৱচনতো চ পাপমিত্তো দিট্ঠীনং কাৰণং. পৰতোপি ঘোসো দিট্ঠিট্ঠানন্তি দুৰক্খাতধম্মস্সৱনেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, হেতূ দ্ৱে পচ্চযা মিচ্ছাদিট্ঠিযা উপ্পাদায পৰতো চ ঘোসো অযোনিসো চ মনসিকাৰো’’তি (অ. নি. ২.১২৬) ৱচনতো চ পৰতো ঘোসো মিচ্ছাদিট্ঠিকতো মিচ্ছাদিট্ঠিপটিসঞ্ঞুত্তকথা দিট্ঠীনং কাৰণং.
ইদানি দিট্ঠিট্ঠানন্তি পদস্স অত্থং ৱিৱৰন্তো খন্ধা হেতু খন্ধা পচ্চযোতিআদিমাহ. খন্ধা এৱ দিট্ঠীনং উপাদায, জনকহেতু চেৱ উপত্থম্ভকপচ্চযো চাতি অত্থো. সমুট্ঠানট্ঠেনাতি সমুট্ঠহন্তি উপ্পজ্জন্তি এতেনাতি সমুট্ঠানং, কাৰণন্তি অত্থো. তেন সমুট্ঠানট্ঠেন, দিট্ঠিকাৰণভাৱেনাতি অত্থো.
১২৫. ইদানি কিচ্চভেদেন দিট্ঠিভেদং দস্সেন্তো কতমানি অট্ঠাৰস দিট্ঠিপৰিযুট্ঠানানীতিআদিমাহ. তত্থ যা দিট্ঠীতি ইদানি ৱুচ্চমানানং অট্ঠাৰসন্নং পদানং সাধাৰণং মূলপদং. যা দিট্ঠি, তদেৱ দিট্ঠিগতং, যা দিট্ঠি, তদেৱ দিট্ঠিগহনন্তি সব্বেহি সম্বন্ধো কাতব্বো. অযাথাৱদস্সনট্ঠেন দিট্ঠি, তদেৱ দিট্ঠীসু গতং দস্সনং দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিঅন্তোগধত্তাতি দিট্ঠিগতং. হেট্ঠাপিস্স অত্থো ৱুত্তোযেৱ. দ্ৱিন্নং অন্তানং একন্তগতত্তাপি দিট্ঠিগতং. সা এৱ দিট্ঠি দুৰতিক্কমনট্ঠেন দিট্ঠিগহনং তিণগহনৱনগহনপব্বতগহনানি ৱিয. সাসঙ্কসপ্পটিভযট্ঠেন দিট্ঠিকন্তাৰং চোৰকন্তাৰৱাড়কন্তাৰনিৰুদককন্তাৰদুব্ভিক্খকন্তাৰা ৱিয. ধম্মসঙ্গণিযং ‘‘দিট্ঠিকন্তাৰো’’তি সকলিঙ্গেনেৱ আগতং. সম্মাদিট্ঠিযা ৱিনিৱিজ্ঝনট্ঠেন পটিলোমট্ঠেন চ দিট্ঠিৱিসূকং. মিচ্ছাদস্সনঞ্হি উপ্পজ্জমানং সম্মাদস্সনং ৱিনিৱিজ্ঝতি চেৱ ৱিলোমেতি চ. ধম্মসঙ্গণিযং (ধ. স. ৩৯২, ১১০৫) ‘‘দিট্ঠিৱিসূকাযিক’’ন্তি আগতং. কদাচি সস্সতস্স, কদাচি উচ্ছেদস্স গহণতো দিট্ঠিযা ৱিৰূপং ফন্দিতন্তি দিট্ঠিৱিপ্ফন্দিতং. দিট্ঠিগতিকো হি একস্মিং পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি, কদাচি সস্সতং অনুস্সৰতি, কদাচি উচ্ছেদং. দিট্ঠিযেৱ অনত্থে সংযোজেতীতি দিট্ঠিসঞ্ঞোজনং. দিট্ঠিযেৱ অন্তোতুদনট্ঠেন দুন্নীহৰণীযট্ঠেন চ সল্লন্তি দিট্ঠিসল্লং. দিট্ঠিযেৱ পীড়াকৰণট্ঠেন সম্বাধোতি দিট্ঠিসম্বাধো. দিট্ঠিযেৱ মোক্খাৱৰণট্ঠেন পলিবোধোতি দিট্ঠিপলিবোধো. দিট্ঠিযেৱ দুম্মোচনীযট্ঠেন বন্ধনন্তি দিট্ঠিবন্ধনং. দিট্ঠিযেৱ দুৰুত্তৰট্ঠেন পপাতোতি দিট্ঠিপপাতো. দিট্ঠিযেৱ থামগতট্ঠেন অনুসযোতি দিট্ঠানুসযো. দিট্ঠিযেৱ অত্তানং সন্তাপেতীতি দিট্ঠিসন্তাপো. দিট্ঠিযেৱ অত্তানং অনুদহতীতি দিট্ঠিপৰিড়াহো. দিট্ঠিযেৱ কিলেসকাযং গন্থেতীতি দিট্ঠিগন্থো. দিট্ঠিযেৱ ভুসং আদিযতীতি দিট্ঠুপাদানং. দিট্ঠিযেৱ ‘‘সচ্চ’’ন্তিআদিৱসেন অভিনিৱিসতীতি দিট্ঠাভিনিৱেসো. দিট্ঠিযেৱ ইদং পৰন্তি আমসতি, পৰতো ৱা আমসতীতি দিট্ঠিপৰামাসো.
১২৬. ইদানি ৰাসিৱসেন সোড়স দিট্ঠিযো উদ্দিসন্তো কতমা সোড়স দিট্ঠিযোতিআদিমাহ. তত্থ সুখসোমনস্সসঙ্খাতে অস্সাদে দিট্ঠি অস্সাদদিট্ঠি. অত্তানং অনুগতা দিট্ঠি অত্তানুদিট্ঠি. নত্থীতি পৱত্তত্তা ৱিপৰীতা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি. সতি কাযে দিট্ঠি, সন্তী ৱা কাযে দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি. কাযোতি চেত্থ খন্ধপঞ্চকং, খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতো সক্কাযো ৱত্থু পতিট্ঠা এতিস্সাতি সক্কাযৱত্থুকা. সস্সতন্তি পৱত্তা দিট্ঠি সস্সতদিট্ঠি. উচ্ছেদোতি পৱত্তা দিট্ঠি উচ্ছেদদিট্ঠি. সস্সতাদিঅন্তং গণ্হাতীতি অন্তগ্গাহিকা, অন্তগ্গাহো ৱা অস্সা অত্থীতি অন্তগ্গাহিকা. অতীতসঙ্খাতং পুব্বন্তং অনুগতা দিট্ঠি পুব্বন্তানুদিট্ঠি. অনাগতসঙ্খাতং অপৰন্তং অনুগতা দিট্ঠি অপৰন্তানুদিট্ঠি. অনত্থে সংযোজেতীতি সঞ্ঞোজনিকা. অহঙ্কাৰৱসেন অহন্তি উপ্পন্নেন মানেন দিট্ঠিযা মূলভূতেন ৱিনিবন্ধা ঘটিতা উপ্পাদিতা দিট্ঠি অহন্তি মানৱিনিবন্ধা দিট্ঠি. তথা মমঙ্কাৰৱসেন মমন্তি উপ্পন্নেন মানেন ৱিনিবন্ধা দিট্ঠি মমন্তি মানৱিনিবন্ধা দিট্ঠি. অত্তনো ৱদনং কথনং অত্তৱাদো, তেন পটিসঞ্ঞুত্তা বদ্ধা দিট্ঠি অত্তৱাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি. অত্তানং লোকোতি ৱদনং কথনং লোকৱাদো, তেন পটিসঞ্ঞুত্তা দিট্ঠি লোকৱাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি. ভৱো ৱুচ্চতি সস্সতং, সস্সতৱসেন উপ্পজ্জনদিট্ঠি ভৱদিট্ঠি. ৱিভৱো ৱুচ্চতি উচ্ছেদো, উচ্ছেদৱসেন উপ্পজ্জনদিট্ঠি ৱিভৱদিট্ঠি.
১২৭-১২৮. ইদানি তীণি সতং দিট্ঠাভিনিৱেসে নিদ্দিসিতুকামো কতমে তীণি সতং দিট্ঠাভিনিৱেসাতি পুচ্ছিত্ৱা তে অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ ৱিসুং ৱিসুং অভিনিৱেসৱিস্সজ্জনেনেৱ তে ৱিস্সজ্জেতুকামো অস্সাদদিট্ঠিযা, কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতীতিআদিনা নযেন সোড়সন্নং দিট্ঠীনং অভিনিৱেসাকাৰগণনং পুচ্ছিত্ৱা পুন অস্সাদদিট্ঠিযা পঞ্চতিংসায আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতীতি তাসং সোড়সন্নং দিট্ঠীনং অভিনিৱেসাকাৰগণনং ৱিস্সজ্জেত্ৱা পুন তানি গণনানি ৱিস্সজ্জেন্তো অস্সাদদিট্ঠিযা কতমেহি পঞ্চতিংসায আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতীতিআদিমাহ. তত্থ ৰূপং পটিচ্চাতি ৰূপক্খন্ধং পটিচ্চ. উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সন্তি ‘‘অযং মে কাযো ঈদিসো’’তি ৰূপসম্পদং নিস্সায গেহসিতং ৰাগসম্পযুত্তং সুখং সোমনস্সং উপ্পজ্জতি. হেট্ঠা ৱুত্তেনট্ঠেন সুখঞ্চ সোমনস্সঞ্চ. তংযেৱ ৰূপস্স অস্সাদোতি ৰূপনিস্সযো অস্সাদো. তঞ্হি সুখং তণ্হাৱসেন অস্সাদীযতি উপভুঞ্জীযতীতি অস্সাদো. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠীতি সো অস্সাদো সস্সতোতি ৱা উচ্ছিজ্জিস্সতীতি ৱা সস্সতং ৱা উচ্ছিজ্জমানং ৱা অত্তানং সুখিতং কৰোতীতি ৱা অভিনিৱেসপৰামাসো হোতি. তস্মা যা চ দিট্ঠি যো চ অস্সাদোতি অস্সাদস্স দিট্ঠিভাৱাভাৱেপি অস্সাদং ৱিনা সা দিট্ঠি ন হোতীতি কত্ৱা উভযম্পি সমুচ্চিতং. অস্সাদদিট্ঠীতি অস্সাদে পৱত্তা দিট্ঠীতি ৱুত্তং হোতি.
ইদানি নানাসুত্তেহি সংসন্দেত্ৱা মিচ্ছাদিট্ঠিং মিচ্ছাদিট্ঠিকঞ্চ গৰহিতুকামো অস্সাদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠীতিআদিমাহ. তত্থ দিট্ঠিৱিপত্তীতি সম্মাদিট্ঠিৱিনাসকমিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্খাতদিট্ঠিযা ৱিপত্তি. দিট্ঠিৱিপন্নোতি ৱিপন্না ৱিনট্ঠা সম্মাদিট্ঠি অস্সাতি দিট্ঠিৱিপন্নো, ৱিপন্নদিট্ঠীতি ৱুত্তং হোতি. মিচ্ছাদিট্ঠিযা ৱা ৱিপন্নো ৱিনট্ঠোতি দিট্ঠিৱিপন্নো. ন সেৱিতব্বো উপসঙ্কমনেন. ন ভজিতব্বো চিত্তেন. ন পযিৰুপাসিতব্বো উপসঙ্কমিত্ৱা নিসীদনেন. তং কিস্স হেতূতি ‘‘তং সেৱনাদিকং কেন কাৰণেন ন কাতব্ব’’ন্তি তস্স কাৰণপুচ্ছা. দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি কাৰণৱিস্সজ্জনং. যস্মা অস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা, তস্মা তং সেৱনাদিকং ন কাতব্বন্তি অত্থো. দিট্ঠিযা ৰাগোতি ‘‘সুন্দৰা মে দিট্ঠী’’তি দিট্ঠিং আৰব্ভ দিট্ঠিযা উপ্পজ্জনৰাগো. দিট্ঠিৰাগৰত্তোতি তেন দিট্ঠিৰাগেন ৰঙ্গেন ৰত্তং ৱত্থং ৱিয ৰত্তো. ন মহপ্ফলন্তি ৱিপাকফলেন. ন মহানিসংসন্তি নিস্সন্দফলেন.
পুৰিসপুগ্গলস্সাতি পুৰিসসঙ্খাতস্স পুগ্গলস্স. লোকিযৱোহাৰেন হি পুৰি ৱুচ্চতি সৰীৰং, তস্মিং পুৰিস্মিং সেতি পৱত্ততীতি পুৰিসো, পুং ৱুচ্চতি নিৰযো, তং পুং গলতি গচ্ছতীতি পুগ্গলো. যেভুয্যেন হি সত্তা সুগতিতো চুতা দুগ্গতিযংযেৱ নিব্বত্তন্তি. তং কিস্স হেতূতি তং ন মহপ্ফলত্তং কেন কাৰণেন হোতি. দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি যস্মা অস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা, তস্মা ন মহপ্ফলং হোতীতি অত্থো. দ্ৱেৱ গতিযোতি পঞ্চসু গতীসু দ্ৱেৱ গতিযো. ৱিপজ্জমানায দিট্ঠিযা নিৰযো. সম্পজ্জমানায তিৰচ্ছানযোনি. যঞ্চেৱ কাযকম্মন্তি সকলিঙ্গধাৰণপটিপদানুযোগঅভিৱাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলিকম্মাদি কাযকম্মং. যঞ্চ ৱচীকম্মন্তি সকসমযপৰিযাপুণনসজ্ঝাযনদেসনাসমাদপনাদি ৱচীকম্মং. যঞ্চ মনোকম্মন্তি ইধলোকচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ পৰলোকচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ কতাকতচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ মনোকম্মং. তিণকট্ঠধঞ্ঞবীজেসু সত্তদিট্ঠিস্স দানানুপ্পদানপটিগ্গহণপৰিভোগেসু চ কাযৱচীমনোকম্মানি. যথাদিট্ঠীতি যা অযং দিট্ঠি, তস্সানুৰূপং. সমত্তন্তি পৰিপুণ্ণং. সমাদিন্নন্তি গহিতং.
অট্ঠকথাযং পন ৱুত্তং – তদেতং যথাদিট্ঠিযং ঠিতকাযকম্মং, দিট্ঠিসহজাতকাযকম্মং, দিট্ঠানুলোমিককাযকম্মন্তি তিৱিধং হোতি. তত্থ ‘‘পাণং হনতো অদিন্নং আদিযতো মিচ্ছাচৰতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমো’’তি যং এৱং দিট্ঠিকস্স সতো পাণাতিপাতঅদিন্নাদানমিচ্ছাচাৰসঙ্খাতং কাযকম্মং, ইদং যথাদিট্ঠিযং ঠিতকাযকম্মং নাম. ‘‘পাণং হনতো অদিন্নং আদিযতো মিচ্ছাচৰতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমো’’তি যং ইমায দিট্ঠিযা ইমিনা দস্সনেন সহজাতং কাযকম্মং, ইদং দিট্ঠিসহজাতকাযকম্মং নাম. তদেৱ পন সমত্তং সমাদিন্নং গহিতং পৰামট্ঠং দিট্ঠানুলোমিককাযকম্মং নাম. ৱচীকম্মমনোকম্মেসুপি এসেৱ নযো. এত্থ পন মুসা ভণতো পিসুণং ভণতো ফৰুসং ভণতো সম্ফং পলপতো অভিজ্ঝালুনো ব্যাপন্নচিত্তস্স মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স সতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমোতি যোজনা কাতব্বা. লিঙ্গধাৰণাদিপৰিযাপুণনাদিলোকচিন্তাদিৱসেন ৱুত্তনযো চেত্থ সুন্দৰো.
চেতনাদীসু দিট্ঠিসহজাতা চেতনা চেতনা নাম. দিট্ঠিসহজাতা পত্থনা পত্থনা নাম. চেতনাপত্থনানং ৱসেন চিত্তট্ঠপনা পণিধি নাম. তেহি পন চেতনাদীহি সম্পযুত্তা ফস্সাদযো সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্না ধম্মা সঙ্খাৰা নাম. অনিট্ঠাযাতিআদীহি দুক্খমেৱ ৱুত্তং. দুক্খঞ্হি সুখকামেহি সত্তেহি ন এসিতত্তা অনিট্ঠং. অপ্পিযত্তা অকন্তং. মনস্স অৱড্ঢনতো, মনসি অৱিসপ্পনতো চ অমনাপং. আযতিং অভদ্দতায অহিতং. পীড়নতো দুক্খন্তি. তং কিস্স হেতূতি তং এৱং সংৱত্তনং কেন কাৰণেন হোতীতি অত্থো. ইদানিস্স কাৰণং দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি. যস্মা তস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা লামকা, তস্মা এৱং সংৱত্ততীতি অত্থো. অল্লায পথৱিযা নিক্খিত্তন্তি উদকেন তিন্তায ভূমিযা ৰোপিতং. পথৱীৰসং আপোৰসন্তি তস্মিং তস্মিং ঠানে পথৱিযা চ সম্পদং আপস্স চ সম্পদং. বীজনিক্খিত্তট্ঠানে হি ন সব্বা পথৱী ন সব্বো আপো চ বীজং ফলং গণ্হাপেতি. যো পন তেসং পদেসো বীজং ফুসতি, সোযেৱ বীজং ফলং গণ্হাপেতি. তস্মা বীজপোসনায পচ্চযভূতোযেৱ সো পদেসো পথৱীৰসো আপোৰসোতি ৱেদিতব্বো. ৰসসদ্দস্স হি সম্পত্তি চ অত্থো. যথাহ ‘‘কিচ্চসম্পত্তিঅত্থেন ৰসো নাম পৱুচ্চতী’’তি. লোকে চ ‘‘সুৰসো গন্ধব্বো’’তি ৱুত্তে সুসম্পন্নো গন্ধব্বোতি অত্থো ঞাযতি. উপাদিযতীতি গণ্হাতি. যো হি পদেসো পচ্চযো হোতি, তং পচ্চযং লভমানং বীজং তং গণ্হাতি নাম. সব্বং তন্তি সব্বং তং ৰসজাতং. তিত্তকত্তাযাতি সো পথৱীৰসো আপোৰসো চ অতিত্তকো সমানোপি তিত্তকং বীজং নিস্সায নিম্বৰুক্খাদীনং তেসং ফলানঞ্চ তিত্তকভাৱায সংৱত্ততি. কটুকত্তাযাতি ইদং পুৰিমস্সেৱ ৱেৱচনং.
‘‘ৱণ্ণগন্ধৰসূপেতো, অম্বোযং অহুৱা পুৰে;
তমেৱ পূজং লভমানো, কেনম্বো কটুকপ্ফলো’’তি. (জা. ১.২.৭১) –
আগতট্ঠানে ৱিয হি ইধাপি তিত্তকমেৱ অপ্পিযট্ঠেন কটুকন্তি ৱেদিতব্বং. অসাতত্তাযাতি অমধুৰভাৱায. অসাদুত্তাযাতিপি পাঠো, অসাদুভাৱাযাতি অত্থো. সাদূতি হি মধুৰং. বীজং হিস্সাতি অস্স নিম্বাদিকস্স বীজং. এৱমেৱন্তি এৱং এৱং. যস্মা সুখা ৱেদনা পৰমো অস্সাদো, তস্মা মিচ্ছাদিট্ঠিযা দুক্খৱেদনাৱসেন আদীনৱো দস্সিতোতি. পুন অট্ঠাৰসভেদেন দিট্ঠিযা আদীনৱং দস্সেতুং অস্সাদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠীতিআদিমাহ. তং ৱুত্তত্থমেৱ. ইমেহি অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি পৰিযুট্ঠিতচিত্তস্স সঞ্ঞোগোতি দিট্ঠিযা এৱ সংসাৰে বন্ধনং দস্সেতি.
১২৯. যস্মা পন দিট্ঠিভূতানিপি সঞ্ঞোজনানি অত্থি অদিট্ঠিভূতানিপি, তস্মা তং পভেদং দস্সেন্তো অত্থি সঞ্ঞোজনানি চেৱাতিআদিমাহ. তত্থ যস্মা কামৰাগসঞ্ঞোজনস্সেৱ অনুনযসঞ্ঞোজনন্তি আগতট্ঠানম্পি অত্থি, তস্মা অনুনযসঞ্ঞোজনন্তি ৱুত্তং. কামৰাগভাৱং অপ্পত্ৱা পৱত্তং লোভং সন্ধায এতং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. সেসখন্ধাযতনাদিমূলকেসুপি ৱাৰেসু ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ৱেদনাপৰমত্তা চ অস্সাদস্স ৱেদনাপৰিযোসানা এৱ দেসনা কতা. সঞ্ঞাদযো ন গহিতা. ইমেহি পঞ্চতিংসায আকাৰেহীতি পঞ্চক্খন্ধা অজ্ঝত্তিকাযতনাদীনি পঞ্চ ছক্কানি চাতি ইমানি পঞ্চতিংস ৱত্থূনি নিস্সায উপ্পন্নঅস্সাদাৰম্মণৱসেন পঞ্চতিংসায আকাৰেহি.
অস্সাদদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অত্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৩০. অত্তানুদিট্ঠিযং অস্সুতৱা পুথুজ্জনোতি আগমাধিগমাভাৱা ঞেয্যো অস্সুতৱা ইতি. যস্স হি খন্ধধাতুআযতনসচ্চপচ্চযাকাৰসতিপট্ঠানাদীসু উগ্গহপৰিপুচ্ছাৱিনিচ্ছযৱিৰহিতত্তা অত্তানুদিট্ঠিপটিসেধকৰো নেৱ আগমো, পটিপত্তিযা অধিগন্তব্বস্স অনধিগতত্তা ন চ অধিগমো অত্থি, সো আগমাধিগমানং অভাৱা ঞেয্যো অস্সুতৱা ইতি. সুতন্তি হি বুদ্ধৱচনাগমো চ সুতফলত্তা হেতুৱোহাৰৱসেন অধিগমো চ, তং সুতং অস্স অত্থীতি সুতৱা, ন সুতৱা অস্সুতৱা. স্ৱাযং –
পুথূনং জননাদীহি, কাৰণেহি পুথুজ্জনো;
পুথুজ্জনন্তোগধত্তা, পুথুৱাযং জনো ইতি.
সো হি পুথূনং নানপ্পকাৰানং কিলেসাদীনং জননাদীহি কাৰণেহি পুথুজ্জনো. যথাহ – ‘‘পুথু কিলেসে জনেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু অৱিহতসক্কাযদিট্ঠিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সত্থাৰানং মুখুল্লোকিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সব্বগতীহি অৱুট্ঠিতাতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাভিসঙ্খাৰে অভিসঙ্খৰোন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাওঘেহি ৱুয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাসন্তাপেহি সন্তপ্পেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাপৰিড়াহেহি পৰিদয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চসু কামগুণেসু ৰত্তা গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধাতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চহি নীৱৰণেহি আৱুতা নিৱুতা ওৱুতা পিহিতা পটিচ্ছন্না পটিকুজ্জিতাতি পুথুজ্জনা’’তি (মহানি. ৯৪). পুথূনং ৱা গণনপথমতীতানং অৰিযধম্মপৰম্মুখানং নীচধম্মসমুদাচাৰানং জনানং অন্তোগধত্তাপি পুথুজ্জনা, পুথু ৱা অযং, ৱিসুংযেৱ সঙ্খং গতো ৱিসংসট্ঠো সীলসুতাদিগুণযুত্তেহি অৰিযেহি জনোতিপি পুথুজ্জনো. এৱমেতেহি ‘‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো’’তি দ্ৱীহি পদেহি যে তে –
‘‘দুৱে পুথুজ্জনা ৱুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;
অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনো’’তি. –
দ্ৱে পুথুজ্জনা ৱুত্তা, তেসু অন্ধপুথুজ্জনো ৱুত্তো হোতীতি ৱেদিতব্বো.
অৰিযানং অদস্সাৱীতিআদীসু অৰিযাতি আৰকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইৰিযনতো, অযে চ ইৰিযনতো, সদেৱকেন চ লোকেন অৰণীযতো বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধসাৱকা চ ৱুচ্চন্তি, বুদ্ধা এৱ ৱা ইধ অৰিযা. যথাহ – ‘‘সদেৱকে, ভিক্খৱে, লোকে…পে… তথাগতো অৰিযোতি ৱুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৮).
সপ্পুৰিসাতি এত্থ পন পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৱকা চ ‘‘সপ্পুৰিসা’’তি ৱেদিতব্বা. তে হি লোকুত্তৰগুণযোগেন সোভনা পুৰিসাতি সপ্পুৰিসা. সব্বেযেৱ ৱা এতে দ্ৱেধাপি ৱুত্তা. বুদ্ধাপি হি অৰিযা চ সপ্পুৰিসা চ পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধসাৱকাপি. যথাহ –
‘‘যো ৱে কতঞ্ঞূ কতৱেদি ধীৰো, কল্যাণমিত্তো দড়্হভত্তি চ হোতি;
দুখিতস্স সক্কচ্চ কৰোতি কিচ্চং, তথাৱিধং সপ্পুৰিসং ৱদন্তী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);
এত্থ হি ‘‘কতঞ্ঞূ কতৱেদি ধীৰো’’তি পচ্চেকসম্বুদ্ধো ৱুত্তো, ‘‘কল্যাণমিত্তো দড়্হভত্তি চা’’তি বুদ্ধসাৱকো, ‘‘দুখিতস্স সক্কচ্চ কৰোতি কিচ্চ’’ন্তি সম্মাসম্বুদ্ধোতি. ইদানি যো তেসং অৰিযানং অদস্সনসীলো, ন চ দস্সনে সাধুকাৰী, সো ‘‘অৰিযানং অদস্সাৱী’’তি ৱেদিতব্বো. সো চ চক্খুনা অদস্সাৱী ঞাণেন অদস্সাৱীতি দুৱিধো. তেসু ঞাণেন অদস্সাৱী ইধাধিপ্পেতো. মংসচক্খুনা হি দিব্বচক্খুনা ৱা অৰিযা দিট্ঠাপি অদিট্ঠাৱ হোন্তি তেসং চক্খূনং ৱণ্ণমত্তগহণতো ন অৰিযভাৱগোচৰতো. সোণসিঙ্গালাদযোপি হি চক্খুনা অৰিযে পস্সন্তি, ন চ তে অৰিযানং দস্সাৱিনো, তস্মা চক্খুনা দস্সনং ন দস্সনং, ঞাণেন দস্সনমেৱ দস্সনং. যথাহ – ‘‘কিং তে, ৱক্কলি, ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন, যো খো, ৱক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭). তস্মা চক্খুনা পস্সন্তোপি ঞাণেন অৰিযেহি দিট্ঠং অনিচ্চাদিলক্খণং অপস্সন্তো অৰিযাধিগতঞ্চ ধম্মং অনধিগচ্ছন্তো অৰিযকৰধম্মানং অৰিযভাৱস্স চ অদিট্ঠত্তা ‘‘অৰিযানং অদস্সাৱী’’তি ৱেদিতব্বো.
অৰিযধম্মস্স অকোৱিদোতি সতিপট্ঠানাদিভেদে অৰিযধম্মে অকুসলো. অৰিযধম্মে অৱিনীতোতি এত্থ পন –
দুৱিধো ৱিনযো নাম, একমেকেত্থ পঞ্চধা;
অভাৱতো তস্স অযং, ‘‘অৱিনীতো’’তি ৱুচ্চতি.
অযঞ্হি সংৱৰৱিনযো পহানৱিনযোতি দুৱিধো ৱিনযো. এত্থ চ দুৱিধেপি ৱিনযে একমেকো ৱিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতি. সংৱৰৱিনযোপি হি সীলসংৱৰো, সতিসংৱৰো, ঞাণসংৱৰো, খন্তিসংৱৰো, ৱীৰিযসংৱৰোতি পঞ্চৱিধো. পহানৱিনযোপি তদঙ্গপ্পহানং, ৱিক্খম্ভনপ্পহানং, সমুচ্ছেদপ্পহানং, পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং, নিস্সৰণপ্পহানন্তি পঞ্চৱিধো.
তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তি (ৱিভ. ৫১১) অযং সীলসংৱৰো. ‘‘ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) অযং সতিসংৱৰো.
‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৱা)
সতি তেসং নিৱাৰণং;
সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি. (সু. নি. ১০৪১; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৪) –
অযং ঞাণসংৱৰো. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তি (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং খন্তিসংৱৰো. ‘‘উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতী’’তি (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং ৱীৰিযসংৱৰো. সব্বোপি চাযং সংৱৰো যথাসকং সংৱৰিতব্বানং ৱিনেতব্বানঞ্চ কাযদুচ্চৰিতাদীনং সংৱৰণতো ‘‘সংৱৰো’’, ৱিনযনতো ‘‘ৱিনযো’’তি ৱুচ্চতি. এৱং তাৱ সংৱৰৱিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৱেদিতব্বো.
তথা যং নামৰূপপৰিচ্ছেদাদীসু ৱিপস্সনাঞাণেসু পটিপক্খভাৱতো দীপালোকেন ৱিয তমস্স তেন তেন ৱিপস্সনাঞাণেন তস্স তস্স অনত্থস্স পহানং, সেয্যথিদং – নামৰূপৱৱত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপৰিগ্গহেন অহেতুৱিসমহেতুদিট্ঠীনং, কঙ্খাৱিতৰণেন কথংকথীভাৱস্স, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৱৱত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৱযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযে অভযসঞ্ঞায, আদীনৱদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনেন অভিৰতিসঞ্ঞায, মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুঞ্চিতুকম্যতায, উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমঞাণেন ধম্মট্ঠিতিযং নিব্বানে চ পটিলোমভাৱস্স, গোত্ৰভুনা সঙ্খাৰনিমিত্তগাহস্স পহানং, এতং তদঙ্গপ্পহানং নাম.
যং পন উপচাৰপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৱত্তিভাৱনিৱাৰণতো ঘটপ্পহাৰেন ৱিয উদকপিট্ঠে সেৱালস্স তেসং তেসং নীৱৰণাদিধম্মানং পহানং, ইদং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. যং চতুন্নং অৰিযমগ্গানং ভাৱিতত্তা তংতংমগ্গৱতো অত্তনো সন্তানে ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭; ৱিভ. ৬২৮) নযেন ৱুত্তস্স সমুদযপক্খিকস্স কিলেসগ্গণস্স অচ্চন্তঅপ্পৱত্তিভাৱেন পহানং, ইদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং, ইদং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নাম. যং সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, ইদং নিস্সৰণপ্পহানং নাম. সব্বম্পি চেতং পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৱিনযনট্ঠেন ৱিনযো, তস্মা ‘‘পহানৱিনযো’’তি ৱুচ্চতি, তংতংপহানৱতো ৱা তস্স তস্স ৱিনযস্স সম্ভৱতোপেতং ‘‘পহানৱিনযো’’তি ৱুচ্চতি. এৱং পহানৱিনযোপি পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৱেদিতব্বো.
এৱমযং সঙ্খেপতো দুৱিধো, পভেদতো চ দসৱিধো ৱিনযো ভিন্নসংৱৰত্তা পহাতব্বস্স চ অপ্পহীনত্তা যস্মা এতস্স অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স নত্থি, তস্মা অভাৱতো তস্স অযং ‘‘অৱিনীতো’’তি ৱুচ্চতীতি. এস নযো সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতোতি এত্থাপি. নিন্নানাকাৰণঞ্হি এতং অত্থতো. যথাহ – ‘‘যেৱ তে অৰিযা, তেৱ তে সপ্পুৰিসা. যেৱ তে সপ্পুৰিসা, তেৱ তে অৰিযা. যোৱ সো অৰিযানং ধম্মো, সোৱ সো সপ্পুৰিসানং ধম্মো. যোৱ সো সপ্পুৰিসানং ধম্মো, সোৱ সো অৰিযানং ধম্মো. যেৱ তে অৰিযৱিনযা, তেৱ তে সপ্পুৰিসৱিনযা. যেৱ তে সপ্পুৰিসৱিনযা, তেৱ তে অৰিযৱিনযা. অৰিযেতি ৱা সপ্পুৰিসেতি ৱা, অৰিযধম্মেতি ৱা সপ্পুৰিসধম্মেতি ৱা, অৰিযৱিনযেতি ৱা সপ্পুৰিসৱিনযেতি ৱা এসেসে একে একট্ঠে সমে সমভাগে তজ্জাতে তঞ্ঞেৱা’’তি.
কস্মা পন থেৰো অত্তানুদিট্ঠিযা কতমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতীতি পুচ্ছিত্ৱা তং অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ ‘‘ইধ অস্সুতৱা পুথুজ্জনো’’তি এৱং পুথুজ্জনং নিদ্দিসীতি? পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায তং অত্থং আৱিকাতুং পঠমং পুথুজ্জনং নিদ্দিসীতি ৱেদিতব্বং.
১৩১. এৱং পুথুজ্জনং নিদ্দিসিত্ৱা ইদানি অভিনিৱেসুদ্দেসং দস্সেন্তো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতিআদিমাহ. তত্থ ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ৰূপক্খন্ধং কসিণৰূপঞ্চ ‘‘অত্তা’’তি দিট্ঠিপস্সনায সমনুপস্সতি. নিদ্দেসে পনস্স ৰূপক্খন্ধে অভিনিৱেসো পঞ্চক্খন্ধাধিকাৰত্তা পাকটোতি তং অৱত্ৱা কসিণৰূপমেৱ ‘‘ৰূপ’’ন্তি সামঞ্ঞৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানন্তি অৰূপং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা তং অত্তানং ৰূপৱন্তং সমনুপস্সতি. অত্তনি ৱা ৰূপন্তি অৰূপমেৱ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা তস্মিং অত্তনি ৰূপং সমনুপস্সতি. ৰূপস্মিং ৱা অত্তানন্তি অৰূপমেৱ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা তং অত্তানং ৰূপস্মিং সমনুপস্সতি.
তত্থ ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি সুদ্ধৰূপমেৱ ‘‘অত্তা’’তি কথিতং. ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং, ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, সঞ্ঞং, সঙ্খাৰে, ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইমেসু সত্তসু ঠানেসু অৰূপং ‘‘অত্তা’’তি কথিতং. ৱেদনাৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা ৱেদনং, ৱেদনায ৱা অত্তানন্তি এৱং চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং ৱসেন দ্ৱাদসসু ঠানেসু ৰূপাৰূপমিস্সকো অত্তা কথিতো. তা পন ৱীসতিপি দিট্ঠিযো মগ্গাৱৰণা, ন সগ্গাৱৰণা, সোতাপত্তিমগ্গৱজ্ঝা.
ইদানি তং নিদ্দিসন্তো কথং ৰূপন্তিআদিমাহ. তত্থ পথৱীকসিণন্তি পথৱীমণ্ডলং নিস্সায উপ্পাদিতং পটিভাগনিমিত্তসঙ্খাতং সকলফৰণৱসেন পথৱীকসিণং. অহন্তি অত্তানমেৱ সন্ধায গণ্হাতি. অত্তন্তি অত্তানং. অদ্ৱযন্তি একমেৱ. তেলপ্পদীপস্সাতি তেলযুত্তস্স পদীপস্স. ঝাযতোতি জলতো. যা অচ্চি, সো ৱণ্ণোতিআদি অচ্চিং মুঞ্চিত্ৱা ৱণ্ণস্স অভাৱতো ৱুত্তং. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থূতি তদুভযং একতো কত্ৱা ৰূপৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি ৱুচ্চতীতি অত্থো.
আপোকসিণাদীনি আপাদীনি নিস্সায উপ্পাদিতকসিণনিমিত্তানেৱ. পৰিচ্ছিন্নাকাসকসিণং পন ৰূপজ্ঝানস্স আৰম্মণং হোন্তম্পি আকাসকসিণন্তি ৱুচ্চমানে অৰূপজ্ঝানাৰম্মণেন কসিণুগ্ঘাটিমাকাসেন সংকিণ্ণং হোতীতি ন গহিতন্তি ৱেদিতব্বং. ৰূপাধিকাৰত্তা ৱিঞ্ঞাণকসিণং ন গহেতব্বমেৱাতি. ইধেকচ্চো ৱেদনং সঞ্ঞং সঙ্খাৰে ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি চত্তাৰো খন্ধে অভিন্দিত্ৱা একতো গহণৱসেন ৱুত্তং. সো হি চিত্তচেতসিকানং ৱিসুং ৱিসুং কৰণে অসমত্থত্তা সব্বে একতো কত্ৱা ‘‘অত্তা’’তি গণ্হাতি. ইমিনা ৰূপেন ৰূপৱাতি এত্থ সৰীৰৰূপম্পি কসিণৰূপম্পি লব্ভতি. ছাযাসম্পন্নোতি ছাযায সম্পন্নো অৱিৰড়ো. তমেনাতি এত্থ এন-সদ্দো নিপাতমত্তং, তমেতন্তি ৱা অত্থো. ছাযাৱাতি ৱিজ্জমানচ্ছাযো. ৰূপং অত্তাতি অগ্গহিতেপি ৰূপং অমুঞ্চিত্ৱা দিট্ঠিযা উপ্পন্নত্তা ৰূপৱত্থুকাতি ৱুত্তং.
অত্তনি ৰূপং সমনুপস্সতীতি সৰীৰৰূপস্স কসিণৰূপস্স চ চিত্তনিস্সিতত্তা তস্মিং অৰূপসমুদাযে অত্তনি তং ৰূপং সমনুপস্সতি. অযং গন্ধোতি ঘাযিতগন্ধং আহ. ইমস্মিং পুপ্ফেতি পুপ্ফনিস্সিতত্তা গন্ধস্স এৱমাহ.
ৰূপস্মিং অত্তানং সমনুপস্সতীতি যত্থ ৰূপং গচ্ছতি, তত্থ চিত্তং গচ্ছতি. তস্মা ৰূপনিস্সিতং চিত্তং গহেত্ৱা তং অৰূপসমুদাযং অত্তানং তস্মিং ৰূপে সমনুপস্সতি. ওড়াৰিকত্তা ৰূপস্স ওড়াৰিকাধাৰং কৰণ্ডকমাহ.
১৩২. ইধেকচ্চো চক্খুসম্ফস্সজং ৱেদনন্তিআদীসু ৱিসুং ৱিসুং ৱেদনায দিট্ঠিগহণে অসতিপি ৱেদনাতি একগ্গহণেন গহিতে সব্বাসং ৱেদনানং অন্তোগধত্তা ৱিসুং ৱিসুং গহিতা এৱ হোন্তীতি ৱিসুং ৱিসুং যোজনা কতাতি ৱেদিতব্বা. সো হি অনুভৱনৱসেন ৱেদনায ওড়াৰিকত্তা ৱেদনংযেৱ ‘‘অত্তা’’তি গণ্হাতি. সঞ্ঞং সঙ্খাৰে ৱিঞ্ঞাণং ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি সঞ্ঞাদযো অৰূপধম্মে ৰূপঞ্চ একতো কত্ৱা ‘‘অত্তা’’তি সমনুপস্সতি. উম্মত্তকো ৱিয হি পুথুজ্জনো যথা যথা উপট্ঠাতি, তথা তথা গণ্হাতি.
১৩৩. চক্খুসম্ফস্সজং সঞ্ঞন্তিআদীসু সঞ্জাননৱসেন সঞ্ঞায পাকটত্তা সঞ্ঞং ‘‘অত্তা’তি গণ্হাতি. সেসং ৱেদনায ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং.
১৩৪. চক্খুসম্ফস্সজং চেতনন্তিআদীসু সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নেসু ধম্মেসু চেতনায পধানত্তা পাকটত্তা চ চেতনা এৱ নিদ্দিট্ঠা. তায ইতৰেপি নিদ্দিট্ঠাৱ হোন্তি. সো পন চেতসিকভাৱৱসেন পাকটত্তা চেতনং ‘‘অত্তা’’তি গণ্হাতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
১৩৫. চক্খুৱিঞ্ঞাণন্তিআদীসু ৱিজাননৱসেন চিত্তস্স পাকটত্তা চিত্তং ‘‘অত্তা’’তি গণ্হাতি. সেসমেত্থাপি ৱুত্তনযমেৱ.
অত্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. মিচ্ছাদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৩৬. মিচ্ছাদিট্ঠি হেট্ঠা ৱুত্তত্থাযেৱ. অযং পন অপৰো নযো – নত্থি দিন্নন্তি উচ্ছেদদিট্ঠিকত্তা দানফলং পটিক্খিপতি. নত্থি যিট্ঠন্তি এত্থ যিট্ঠন্তি খুদ্দকযঞ্ঞো. হুতন্তি মহাযঞ্ঞো. দ্ৱিন্নম্পি ফলং পটিক্খিপতি. নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকোতি দানফলস্স পটিক্খিত্তত্তা সীলাদীনং পুঞ্ঞকম্মানং, পাণাতিপাতাদীনং পাপকম্মানং ফলং পটিক্খিপতি. নত্থি অযং লোকোতি পুৰে কতেন কম্মুনা. নত্থি পৰো লোকোতি ইধ কতেন কম্মুনা. নত্থি মাতা, নত্থি পিতাতি তেসু কতকম্মানং ফলং পটিক্খিপতি. নত্থি সত্তা ওপপাতিকাতি কম্মহেতুকং উপপত্তিং পটিক্খিপতি. নত্থি লোকে সমণব্ৰাহ্মণা…পে… পৱেদেন্তীতি ইধলোকপৰলোকে পস্সিতুং অভিঞ্ঞাপটিলাভায পটিপদং পটিক্খিপতি. ইধ পাড়িযং পন নত্থি দিন্নন্তি ৱত্থূতি নত্থি দিন্নন্তি ৱুচ্চমানং দানং, তস্সা দিট্ঠিযা ৱত্থূতি অত্থো. এৱংৱাদো মিচ্ছাতি এৱং নত্থি দিন্নন্তি ৱাদো ৱচনং মিচ্ছা ৱিপৰীতোতি অত্থো.
মিচ্ছাদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সক্কাযদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৩৭. সক্কাযদিট্ঠি পন অত্তানুদিট্ঠিযেৱ, অঞ্ঞত্থ আগতপৰিযাযৱচনদস্সনত্থং ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা.
সক্কাযদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সস্সতদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৩৮. সক্কাযৱত্থুকায সস্সতদিট্ঠিযাতি কম্মধাৰযসমাসো. ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানন্তিআদীনং পন্নৰসন্নং ৱচনানং অন্তে সমনুপস্সতীতি সম্বন্ধো কাতব্বো, পাঠো ৱা. অঞ্ঞথা হি ন ঘটীযতীতি. এৱং ‘‘ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং সমনুপস্সতী’’তি একমেৱ দস্সেত্ৱা সেসা চুদ্দস সংখিত্তা.
সস্সতদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. উচ্ছেদদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৩৯. সক্কাযৱত্থুকায উচ্ছেদদিট্ঠিযা এৱং ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি একমেৱ দস্সেত্ৱা সেসা চতস্সো সংখিত্তা.
উচ্ছেদদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. অন্তগ্গাহিকাদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৪০. অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা পঠমৱাৰে আকাৰপুচ্ছা. দুতিযে আকাৰগহণং. ততিযে আকাৰৱিস্সজ্জনং. তত্থ লোকোতি অত্তা. সো অন্তোতি অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খেসু সস্সতুচ্ছেদন্তেসু সস্সতগ্গাহে সস্সতন্তো, অসস্সতগ্গাহে উচ্ছেদন্তো. পৰিত্তং ওকাসন্তি সুপ্পমত্তং ৱা সৰাৱমত্তং ৱা খুদ্দকং ঠানং. নীলকতো ফৰতীতি নীলন্তি আৰম্মণং কৰোতি. অযং লোকোতি অত্তানং সন্ধায ৱুত্তং. পৰিৱটুমোতি সমন্ততো পৰিচ্ছেদৱা. অন্তসঞ্ঞীতি অন্তৱাতিসঞ্ঞী. অন্তো অস্স অত্থীতি অন্তোতি গহেতব্বং. যং ফৰতীতি যং কসিণৰূপং ফৰতি. তং ৱত্থু চেৱ লোকো চাতি তং কসিণৰূপং আৰম্মণঞ্চেৱ আলোকিযট্ঠেন লোকো চ. যেন ফৰতীতি যেন চিত্তেন ফৰতি. সো অত্তা চেৱ লোকো চাতি অত্তানমপেক্খিত্ৱা পুল্লিঙ্গং কতং, তং চিত্তং অত্তা চেৱ আলোকনট্ঠেন লোকো চাতি ৱুত্তং হোতি. অন্তৱাতি অন্তো. ওকাসকতো ফৰতীতি আলোককসিণৱসেন তেজোকসিণৱসেন ওদাতকসিণৱসেন ৱা ওভাসোতি ফৰতি. নীলাদীনং পঞ্চন্নং পভস্সৰকসিণানংযেৱ গহিতত্তা পথৱীআপোৱাযোকসিণৱসেন অত্তাভিনিৱেসো ন হোতীতি গহেতব্বং.
ৱিপুলং ওকাসন্তি খলমণ্ডলমত্তাদিৱসেন মহন্তং ঠানং. অনন্তৱাতি ৱুদ্ধঅনন্তৱা. অপৰিযন্তোতি ৱুদ্ধঅপৰিযন্তো. অনন্তসঞ্ঞীতি অনন্তোতিসঞ্ঞী. তং জীৱন্তি সো জীৱো. লিঙ্গৱিপল্লাসো কতো. জীৱোতি চ অত্তা এৱ. ৰূপাদীনি পঞ্চপি পৰিৱটুমট্ঠেন সৰীৰং. জীৱং ন সৰীৰন্তি অত্তসঙ্খাতো জীৱো ৰূপসঙ্খাতং সৰীৰং ন হোতি. এস নযো ৱেদনাদীসু. তথাগতোতি সত্তো. অৰহন্তি একে. পৰং মৰণাতি মৰণতো উদ্ধং, পৰলোকেতি অত্থো. ৰূপং ইধেৱ মৰণধম্মন্তি অত্তনো পাকটক্খন্ধসীসেন পঞ্চক্খন্ধগ্গহণং, তং ইমস্মিংযেৱ লোকে নস্সনপকতিকন্তি অত্থো. সেসক্খন্ধেসুপি এসেৱ নযো. কাযস্স ভেদাতি খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতস্স কাযস্স ভেদতো পৰং. ইমিনা ৱচনেন ‘‘পৰং মৰণা’’তি এতস্স উদ্দেসস্স অত্থো ৱুত্তো. হোতিপীতিআদীসু হোতীতি মূলপদং. চতূসুপি অপি-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. তিট্ঠতীতি সস্সতত্তা তিট্ঠতি, ন চৱতীতি অত্থো. ‘‘হোতী’’তি পদস্স ৱা অত্থৱিসেসনত্থং ‘‘তিট্ঠতী’’তি পদং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. উপ্পজ্জতীতি অণ্ডজজলাবুজযোনিপৱেসৱসেন উপ্পজ্জতি নাম, নিব্বত্ততীতি সংসেদজওপপাতিকযোনিপৱেসৱসেন নিব্বত্ততি নামাতি অত্থযোজনা ৱেদিতব্বা. উচ্ছিজ্জতীতি পবন্ধাভাৱৱসেন. ৱিনস্সতীতি ভঙ্গৱসেন. ন হোতি পৰং মৰণাতি পুৰিমপদানং অত্থৱিৱৰণং, চুতিতো উদ্ধং ন ৱিজ্জতীতি অত্থো. হোতি চ ন চ হোতীতি একচ্চসস্সতিকানং দিট্ঠি, একেন পৰিযাযেন হোতি, একেন পৰিযাযেন ন হোতীতি অত্থো. জীৱভাৱেন হোতি, পুব্বজীৱস্স অভাৱেন ন হোতীতি ৱুত্তং হোতি. নেৱ হোতি ন ন হোতীতি অমৰাৱিক্খেপিকানং দিট্ঠি, হোতীতি চ নেৱ হোতি, ন হোতীতি চ ন হোতীতি অত্থো. অনুৱাদভযা মুসাৱাদভযা চ মন্দত্তা মোমূহত্তা চ পুব্বৱুত্তনযস্স পটিক্খেপমত্তং কৰোতি. ইমেহি পঞ্ঞাসায আকাৰেহীতি যথাৱুত্তানং দসন্নং পঞ্চকানং ৱসেন পঞ্ঞাসায আকাৰেহীতি.
অন্তগ্গাহিকাদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. পুব্বন্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৪১. পুব্বন্তাপৰন্তানুদিট্ঠীসু সস্সতং ৱদন্তীতি সস্সতৱাদা. অথ ৱা ৱদন্তি এতেনাতি ৱাদো, দিট্ঠিগতস্সেতং অধিৱচনং. সস্সতন্তি ৱাদোপি সস্সতযোগেন সস্সতো, সস্সতো ৱাদো এতেসন্তি সস্সতৱাদা. তথা একচ্চং সস্সতন্তি ৱাদো একচ্চসস্সতো, সো এতেসং অত্থীতি একচ্চসস্সতিকা. তথা অন্তৱা, অনন্তৱা, অন্তৱা চ অনন্তৱা চ, নেৱন্তৱা নানন্তৱাতি পৱত্তো ৱাদো অন্তানন্তো, সো এতেসং অত্থীতি অন্তানন্তিকা. ন মৰতীতি অমৰা. কা সা? ‘‘এৱম্পি মে নো’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৬২-৬৩) নযেন পৰিযন্তৰহিতস্স দিট্ঠিগতিকস্স দিট্ঠি চেৱ ৱাচা চ. ৱিৱিধো খেপো ৱিক্খেপো, অমৰায দিট্ঠিযা, ৱাচায ৱা ৱিক্খেপো অমৰাৱিক্খেপো, সো এতেসং অত্থীতি অমৰাৱিক্খেপিকা. অপৰো নযো – অমৰা নাম মচ্ছজাতি, সা উম্মুজ্জননিমুজ্জনাদিৱসেন উদকে সন্ধাৱমানা গহেতুং ন সক্কা হোতি, এৱমেৱং অযম্পি ৱাদো ইতো চিতো চ সন্ধাৱতি, গাহং ন উপগচ্ছতীতি অমৰাৱিক্খেপোতি ৱুচ্চতি, সো এতেসং অত্থীতি অমৰাৱিক্খেপিকা. অধিচ্চসমুপ্পন্নোতি অকাৰণসমুপ্পন্নো অত্তা চ লোকো চাতি দস্সনং অধিচ্চসমুপ্পন্নং, তং এতেসং অত্থীতি অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা.
পুব্বন্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. অপৰন্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৪২. সঞ্ঞিং ৱদন্তীতি সঞ্ঞীৱাদা. অসঞ্ঞিং ৱদন্তীতি অসঞ্ঞীৱাদা. নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং ৱদন্তীতি নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৱাদা. অথ ৱা সঞ্ঞীতি পৱত্তো ৱাদো সঞ্ঞীৱাদো, সো যেসং অত্থীতি তে সঞ্ঞীৱাদা, তথা অসঞ্ঞীৱাদা, নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৱাদা চ. উচ্ছেদং ৱদন্তীতি উচ্ছেদৱাদা. দিট্ঠধম্মোতি পচ্চক্খধম্মো, তত্থ তত্থ পটিলদ্ধঅত্তভাৱস্সেতং অধিৱচনং. দিট্ঠধম্মে নিব্বানং দিট্ঠধম্মনিব্বানং, ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে দুক্খৱূপসমোতি অত্থো, তং ৱদন্তীতি দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদা. ইমস্মিং পনত্থে ৱিত্থাৰিযমানে সাট্ঠকথং সকলং ব্ৰহ্মজালসুত্তং ৱত্তব্বং হোতি. এৱঞ্চ সতি অতিপপঞ্চো হোতীতি ন ৱিত্থাৰিতো. তদত্থিকেহি তং অপেক্খিত্ৱা গহেতব্বো.
অপৰন্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০-১২. সঞ্ঞোজনিকাদিদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৪৩. যস্মা সঞ্ঞোজনিকা দিট্ঠি সব্বদিট্ঠিসাধাৰণা, তস্মা তস্সা সব্বদিট্ঠিসঞ্ঞোজনত্তা সব্বদিট্ঠিসাধাৰণো অত্থো নিদ্দিট্ঠো. সো হেট্ঠা ৱুত্তদিট্ঠিপৰিযুট্ঠানানেৱ.
১৪৪. মানৱিনিবন্ধদিট্ঠীসু চক্খু অহন্তি অভিনিৱেসপৰামাসোতি মানপুব্বকো অভিনিৱেসপৰামাসো. ন হি দিট্ঠি মানসম্পযুত্তা হোতি. তেনেৱ চ মানৱিনিবন্ধাতি ৱুত্তং, মানপটিবন্ধা মানমূলকাতি অত্থো.
১৪৫. চক্খু মমন্তি অভিনিৱেসপৰামাসোতি এত্থাপি এসেৱ নযো. এত্থ পন ‘‘মমা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘মম’’ন্তি অনুনাসিকাগমো ৱেদিতব্বো. ‘‘অহ’’ন্তি মানৱিনিবন্ধায ৰূপাদীনিপি অজ্ঝত্তিকানেৱ. ন হি কসিণৰূপং ৱিনা বাহিৰানি ‘‘অহ’’ন্তি গণ্হাতি. ‘‘মম’’ন্তি মানৱিনিবন্ধায পন বাহিৰানিপি লব্ভন্তি. বাহিৰানিপি হি ‘‘মম’’ন্তি গণ্হাতি. যস্মা পন দুক্খা ৱেদনা অনিট্ঠত্তা মানৱত্থু ন হোতি, তস্মা ছ ৱেদনা তাসং মূলপচ্চযা ছ ফস্সা চ ন গহিতা. সঞ্ঞাদযো পন ইধ পচ্ছিন্নত্তা ন গহিতাতি ৱেদিতব্বা.
সংযোজনিকাদিদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৩. অত্তৱাদপটিসংযুত্তদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৪৬. অত্তৱাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি অত্তানুদিট্ঠিযেৱ. অত্তাতি ৱাদেন পটিসংযুত্তত্তা পুন এৱং ৱুত্তা.
অত্তৱাদপটিসংযুত্তদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৪. লোকৱাদপটিসংযুত্তদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৪৭. অত্তা চ লোকো চাতি সো এৱ অত্তা চ আলোকনট্ঠেন লোকো চাতি অত্থো. সস্সতোতি সস্সতৱাদানং দিট্ঠি. অসস্সতোতি উচ্ছেদৱাদানং. সস্সতো চ অসস্সতো চাতি একচ্চসস্সতিকানং. নেৱ সস্সতো নাসস্সতোতি অমৰাৱিক্খেপিকানং. অন্তৱাতি পৰিত্তকসিণলাভীনং তক্কিকানঞ্চ নিগণ্ঠাজীৱিকানঞ্চ. অথ ৱা উচ্ছেদৱাদিনো ‘‘সত্তো জাতিযা পুব্বন্তৱা, মৰণেন অপৰন্তৱা’’তি ৱদন্তি. অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা ‘‘সত্তো জাতিযা পুব্বন্তৱা’’তি ৱদন্তি. অনন্তৱাতি অপ্পমাণকসিণলাভীনং. সস্সতৱাদিনো পন ‘‘পুব্বন্তাপৰন্তা নত্থি, তেন অনন্তৱা’’তি ৱদন্তি. অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা ‘‘অপৰন্তেন অনন্তৱা’’তি ৱদন্তি.
অন্তৱা চ অনন্তৱা চাতি উদ্ধমধো অৱড্ঢিত্ৱা তিৰিযং ৱড্ঢিতকসিণানং. নেৱ অন্তৱা ন অনন্তৱাতি অমৰাৱিক্খেপিকানং.
লোকৱাদপটিসংযুত্তদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৫-১৬. ভৱৱিভৱদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৪৮. ভৱৱিভৱদিট্ঠীনং যথাৱুত্তদিট্ঠিতো ৱিসুং অভিনিৱেসাভাৱতো ৱিসুং নিদ্দেসং অকত্ৱা যথাৱুত্তদিট্ঠীনংযেৱ ৱসেন ‘‘ওলীযনং অতিধাৱন’’ন্তি একেকং আকাৰং নিদ্দিসিতুং পুচ্ছং অকত্ৱা চ ওলীযনাভিনিৱেসো ভৱদিট্ঠি, অতিধাৱনাভিনিৱেসো ৱিভৱদিট্ঠীতি আহ. তত্থ ‘‘ভৱনিৰোধায ধম্মে দেসিযমানে চিত্তং ন পক্খন্দতী’’তি (ইতিৱু. ৪৯) ৱুত্তওলীযনাভিনিৱেসো, সস্সতসঞ্ঞায নিব্বানতো সঙ্কোচনাভিনিৱেসোতি অত্থো. ‘‘ভৱেনেৱ খো পনেকে অট্টীযমানা হৰাযমানা জিগুচ্ছমানা ৱিভৱং অভিনন্দন্তী’’তি ৱুত্তঅতিধাৱনাভিনিৱেসো, উচ্ছেদসঞ্ঞায নিৰোধগামিনিপটিপদাতিক্কমনাভিনিৱেসোতি অত্থো.
ইদানি তাৱ ভৱৱিভৱদিট্ঠিযো সব্বদিট্ঠীসু যোজেত্ৱা দস্সেতুং অস্সাদদিট্ঠিযাতিআদিমাহ. তত্থ যস্মা অস্সাদদিট্ঠিকা সস্সতং ৱা উচ্ছেদং ৱা নিস্সায ‘‘নত্থি কামেসু দোসো’’তি গণ্হন্তি, তস্মা পঞ্চতিংসাকাৰাপি অস্সাদদিট্ঠিযো সিযা ভৱদিট্ঠিযো, সিযা ৱিভৱদিট্ঠিযোতি ৱুত্তা. তত্থ যস্মা একেকাপি দিট্ঠিযো সস্সতগ্গাহৱসেন ভৱদিট্ঠিযো ভৱেয্যুং, উচ্ছেদগ্গাহৱসেন ৱিভৱদিট্ঠিযো ভৱেয্যুন্তি অত্থো. অত্তানুদিট্ঠিযা ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি পঞ্চসু ৰূপাদিতো অত্তনো অনঞ্ঞত্তা তেসু উচ্ছিন্নেসু অত্তা উচ্ছিন্নোতি গহণতো পঞ্চ ৱিভৱদিট্ঠিযোতি ৱুত্তং. সেসেসু পঞ্চদসসু ঠানেসু ৰূপাদিতো অত্তনো অঞ্ঞত্তা তেসু উচ্ছিন্নেসুপি ‘‘অত্তা সস্সতোতি গহণতো পন্নৰস ভৱদিট্ঠিযোতি ৱুত্তং.
মিচ্ছাদিট্ঠিযা ‘‘সব্বাৱ তা ৱিভৱদিট্ঠিযো’’তি উচ্ছেদৱসেন পৱত্তত্তা অন্তৱানন্তৱাদিট্ঠীসু পৰিত্তাৰম্মণঅপ্পমাণাৰম্মণঝানলাভিনো দিব্বচক্খুনা ৰূপধাতুযা চৱিত্ৱা সত্তে অঞ্ঞত্থ উপপন্নে পস্সিত্ৱা ভৱদিট্ঠিং অপস্সিত্ৱা ৱিভৱদিট্ঠিং গণ্হন্তি. তস্মা তত্থ সিযা ভৱদিট্ঠিযো, সিযাৱিভৱদিট্ঠিযোতি ৱুত্তং. হোতি চ ন চ হোতীতি এত্থ হোতি চাতি ভৱদিট্ঠি, ন চ হোতীতি ৱিভৱদিট্ঠি. নেৱ হোতি ন ন হোতীতি এত্থ নেৱ হোতীতি ৱিভৱদিট্ঠি, ন ন হোতীতি ভৱদিট্ঠি. তস্মা তত্থ ‘‘সিযা’’তি ৱুত্তং.
পুব্বন্তানুদিট্ঠিযা একচ্চসস্সতিকা সস্সতঞ্চ পঞ্ঞপেন্তি, অসস্সতঞ্চ পঞ্ঞপেন্তি. তস্মা সা ভৱদিট্ঠি চ ৱিভৱদিট্ঠি চ হোতি. চত্তাৰো অন্তানন্তিকা অন্তানন্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি. তস্মা সা অত্তানুদিট্ঠিসদিসা ভৱদিট্ঠি চ ৱিভৱদিট্ঠি চ. চত্তাৰো অমৰাৱিক্খেপিকা ভৱদিট্ঠিং ৱা ৱিভৱদিট্ঠিং ৱা নিস্সায ৱাচাৱিক্খেপং আপজ্জন্তি, অৱসেসা পন ভৱদিট্ঠিযোৱ. তস্মা তে তে সন্ধায ‘‘সিযা’’তি ৱুত্তং. অপৰন্তানুদিট্ঠিযা সত্ত উচ্ছেদৱাদা ৱিভৱদিট্ঠিযো, অৱসেসা ভৱদিট্ঠিযো. তস্মা তে তে সন্ধায ‘‘সিযা’’তি ৱুত্তং. সঞ্ঞোজনিকদিট্ঠিযা সব্বদিট্ঠীনং ৱসেন ‘‘সিযা’’তি ৱুত্তং. অহন্তি মানৱিনিবন্ধায দিট্ঠিযা চক্খাদীনং অহন্তি গহিতত্তা তেসং ৱিনাসে অত্তা ৱিনট্ঠো হোতীতি সব্বাৱ তা ৱিভৱদিট্ঠিযোতি ৱুত্তং. অত্তানুদিট্ঠিযো ৱিয মমন্তি মানৱিনিবন্ধায দিট্ঠিযা চক্খাদিতো অত্তনো অঞ্ঞত্তা তেসং ৱিনাসেপি অত্তা ন ৱিনস্সতীতি সব্বাৱ তা ভৱদিট্ঠিযোতি ৱুত্তং. লোকৱাদপটিসংযুত্তায দিট্ঠিযা ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.১৪৭) নযেন ৱুত্তত্তা ভৱৱিভৱদিট্ঠি পাকটাযেৱ. এত্তাৱতা অস্সাদদিট্ঠাদিকা ৱিভৱদিট্ঠিপৰিযোসানা সোড়স দিট্ঠিযো তীণিসতঞ্চ দিট্ঠাভিনিৱেসা নিদ্দিট্ঠা হোন্তি. অত্তানুদিট্ঠি চ সক্কাযদিট্ঠি চ অত্তৱাদপটিসঞ্ঞুত্তা দিট্ঠি চ অত্থতো একা পৰিযাযেন তিৱিধা ৱুত্তা. সঞ্ঞোজনিকা পন দিট্ঠি অৱত্থাভেদেন সব্বাপি দিট্ঠিযো হোন্তি.
ইদানি সব্বাৱ তা দিট্ঠিযো অস্সাদদিট্ঠিযোতিআদি অঞ্ঞেন পৰিযাযেন যথাযোগং দিট্ঠিসংসন্দনা. তত্থ সব্বাৱ তা দিট্ঠিযোতি যথাৱুত্তা অনৱসেসা দিট্ঠিযো. দিট্ঠিৰাগৰত্তত্তা তণ্হাস্সাদনিস্সিতত্তা চ অস্সাদদিট্ঠিযো, অত্তসিনেহানুগতত্তা অত্তানুদিট্ঠিযো, ৱিপৰীতদস্সনত্তা মিচ্ছাদিট্ঠিযো, খন্ধৱত্থুকত্তা সক্কাযদিট্ঠিযো, একেকস্স অন্তস্স গহিতত্তা অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠিযো, অনত্থসংযোজনিকত্তা সঞ্ঞোজনিকা দিট্ঠিযো, অত্তৱাদেন যুত্তত্তা অত্তৱাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠিযোতি ইমা সত্ত দিট্ঠিযো সব্বদিট্ঠিসঙ্গাহিকা, সেসা পন নৱ দিট্ঠিযো ন সব্বদিট্ঠিসঙ্গাহিকা.
ইদানি ৱিত্থাৰতো ৱুত্তা সব্বাৱ তা দিট্ঠিযো দ্ৱীসুযেৱ দিট্ঠীসু সঙ্খিপিত্ৱা সত্তানং দিট্ঠিদ্ৱযনিস্সযং দস্সেন্তো ভৱঞ্চ দিট্ঠিন্তিগাথমাহ. সব্বাপি হি তা দিট্ঠিযো ভৱদিট্ঠী ৱা হোন্তি ৱিভৱদিট্ঠী ৱা. ভৱঞ্চ দিট্ঠিং ৱিভৱঞ্চ দিট্ঠিন্তি এত্থ পন চ-সদ্দো দিট্ঠিমেৱ সমুচ্চিনোতি, ন নিস্সযং. ন হি একো ভৱৱিভৱদিট্ঠিদ্ৱযং নিস্সযতি. যথাহ – ‘‘ইতি ভৱদিট্ঠিসন্নিস্সিতা ৱা সত্তা হোন্তি ৱিভৱদিট্ঠিসন্নিস্সিতা ৱা’’তি (পটি. ম. ১.১১৩). তক্কিকাতি তক্কেন ৱদন্তীতি তক্কিকা. তে হি দিট্ঠিগতিকা সভাৱপটিৱেধপঞ্ঞায অভাৱা কেৱলং তক্কেন ৱত্তন্তি. যেপি চ ঝানলাভিনো অভিঞ্ঞালাভিনো ৱা দিট্ঠিং গণ্হন্তি, তেপি তক্কেত্ৱা গহণতো তক্কিকা এৱ. নিস্সিতাসেতি নিস্সিতাতি অত্থো. একমেৱ পদং, ‘‘সে’’তি নিপাতমত্তং ৱা. তেসং নিৰোধম্হি ন হত্থি ঞাণন্তি দিট্ঠিনিস্সযস্স কাৰণৱচনমেতং. সক্কাযদিট্ঠিনিৰোধে নিব্বানে যস্মা তেসং ঞাণং নত্থি, তস্মা এতং দিট্ঠিদ্ৱযং নিস্সিতাতি অত্থো. ‘‘ন হি অত্থি ঞাণ’’ন্তি এত্থ হি-কাৰো কাৰণোপদেসে নিপাতো. যত্থাযং লোকো ৱিপৰীতসঞ্ঞীতি যত্থ সুখে নিৰোধম্হি অযং সদেৱকো লোকো ‘‘দুক্খ’’মিতি ৱিপৰীতসঞ্ঞী হোতি, তস্মিং নিৰোধম্হি ন হত্থি ঞাণন্তি সম্বন্ধো. দুক্খমিতি ৱিপৰীতসঞ্ঞিতায ইদং সুত্তং –
‘‘ৰূপা সদ্দা ৰসা গন্ধা, ফস্সা ধম্মা চ কেৱলা;
ইট্ঠা কন্তা মনাপা চ, যাৱতত্থীতি ৱুচ্চতি.
‘‘সদেৱকস্স লোকস্স, এতে ৱো সুখসম্মতা;
যত্থ চেতে নিৰুজ্ঝন্তি, তং নেসং দুক্খসম্মতং.
‘‘সুখন্তি দিট্ঠমৰিযেহি, সক্কাযস্সুপৰোধনং;
পচ্চনীকমিদং হোতি, সব্বলোকেন পস্সতং.
‘‘যং পৰে সুখতো আহু, তদৰিযা আহু দুক্খতো;
যং পৰে দুক্খতো আহু, তদৰিযা সুখতো ৱিদূ.
‘‘পস্স ধম্মং দুৰাজানং, সম্পমূড়্হেত্থৱিদ্দসু;
নিৱুতানং তমো হোতি, অন্ধকাৰো অপস্সতং.
‘‘সতঞ্চ ৱিৱটং হোতি, আলোকো পস্সতামিৱ;
সন্তিকে ন ৱিজানন্তি, মগা ধম্মস্সকোৱিদা.
‘‘ভৱৰাগপৰেতেহি, ভৱসোতানুসাৰিভি;
মাৰধেয্যানুপন্নেহি, নাযং ধম্মো সুসম্বুধো.
‘‘কো নু অঞ্ঞত্ৰ অৰিযেভি, পদং সম্বুদ্ধুমৰহতি;
যং পদং সম্মদঞ্ঞায, পৰিনিব্বন্তি অনাসৱা’’তি. (সু. নি. ৭৬৪-৭৭১);
১৪৯. ইদানি সব্বাসং দিট্ঠীনং দিট্ঠিদ্ৱযভাৱং দিট্ঠিসমুগ্ঘাতকঞ্চ সম্মাদিট্ঠিং সুত্ততো দস্সেতুকামো, দ্ৱীহি ভিক্খৱেতি সুত্তং আহৰি. তত্থ দেৱাতি ব্ৰহ্মানোপি ৱুচ্চন্তি. ওলীযন্তীতি সঙ্কুচন্তি. অতিধাৱন্তীতি অতিক্কমিত্ৱা গচ্ছন্তি. চক্খুমন্তোতি পঞ্ঞৱন্তো. চ-সদ্দো অতিৰেকত্থো. ভৱাৰামাতি ভৱো আৰামো অভিৰমট্ঠানং এতেসন্তি ভৱাৰামা. ভৱৰতাতি ভৱে অভিৰতা. ভৱসম্মুদিতাতি ভৱেন সন্তুট্ঠা. দেসিযমানেতি তথাগতেন ৱা তথাগতসাৱকেন ৱা দেসিযমানে. ন পক্খন্দতীতি ধম্মদেসনং ৱা ভৱনিৰোধং ৱা ন পৱিসতি. ন পসীদতীতি তত্থ পসাদং ন পাপুণাতি. ন সন্তিট্ঠতীতি তত্থ ন পতিট্ঠাতি. নাধিমুচ্চতীতি তত্থ ঘনভাৱং ন পাপুণাতি. এত্তাৱতা সস্সতদিট্ঠি ৱুত্তা.
অট্টীযমানাতি দুক্খং পাপুণমানা. হৰাযমানাতি লজ্জং পাপুণমানা. জিগুচ্ছমানাতি জিগুচ্ছং পাপুণমানা. ৱিভৱং অভিনন্দন্তীতি উচ্ছেদং পটিচ্চ তুস্সন্তি, উচ্ছেদং পত্থযন্তীতি ৱা অত্থো. কিৰাতি অনুস্সৱনত্থে নিপাতো. ভোতি আলপনমেতং. সন্তন্তি নিব্বুতং. পণীতন্তি দুক্খাভাৱতো পণীতং, পধানভাৱং নীতন্তি ৱা পণীতং. যাথাৱন্তি যথাসভাৱং. এত্তাৱতা উচ্ছেদদিট্ঠি ৱুত্তা.
ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. ভূতন্তি হেতুতো সঞ্জাতং খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতং দুক্খং. ভূততো পস্সতীতি ইদং ভূতং দুক্খন্তি পস্সতি. নিব্বিদাযাতি ৱিপস্সনত্থায. ৱিৰাগাযাতি অৰিযমগ্গত্থায. নিৰোধাযাতি নিব্বানত্থায. পটিপন্নো হোতীতি তদনুৰূপং পটিপদং পটিপন্নো হোতি. এৱং পস্সন্তীতি ইমিনা পকাৰেন পুব্বভাগে লোকিযঞাণেন, পটিৱেধকালে লোকুত্তৰঞাণেন পস্সন্তি. এত্তাৱতা সম্মাদিট্ঠি ৱুত্তা.
ইদানি দ্ৱীহি গাথাহি তস্সা সম্মাদিট্ঠিযা আনিসংসং দস্সেতি. তত্থ যো ভূতং ভূততো দিস্ৱাতি দুক্খং পৰিঞ্ঞাভিসমযেন অভিসমেত্ৱাতি অত্থো. ভূতস্স চ অতিক্কমন্তি নিৰোধং সচ্ছিকিৰিযাভিসমযেন অভিসমেত্ৱাতি অত্থো. যথাভূতেধিমুচ্চতীতি মগ্গভাৱনাভিসমযৱসেন যথাসভাৱে নিৰোধে ‘‘এতং সন্তং, এতং পণীত’’ন্তি অধিমুচ্চতি. ভৱতণ্হা পৰিক্খযাতি সমুদযস্স পহানেনাতি অত্থো. অসতিপি চেত্থ সচ্চানং নানাভিসমযত্তে ‘‘দিস্ৱা’’তি পুব্বকালিকৱচনং সদ্ধিং পুব্বভাগপটিপদায ৱোহাৰৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ন হি পুব্বং পস্সিত্ৱা পচ্ছা অধিমুচ্চতি. চতুসচ্চাভিসমযো সমানকালমেৱ হোতি. সমানকালেপি ৱা পুব্বকালিকানি পদানি ভৱন্তীতি ন দোসো. স ৱেতি একংসেন সো অৰহং. ভূতপৰিঞ্ঞাতোতি দুক্খং পৰিঞ্ঞাতৱা. ৱীততণ্হোতি ৱিগততণ্হো. ভৱাভৱেতি খুদ্দকে চ মহন্তে চ ভৱে. ৱুদ্ধিঅত্থেপি হি অ-কাৰস্স সম্ভৱতো অভৱোতি মহাভৱো. সো পন খুদ্দকমহন্তভাৱো উপাদাযুপাদায ৱেদিতব্বো. অথ ৱা ভৱেতি সস্সতে. অভৱেতি উচ্ছেদে. তদুভযেপি দিট্ঠিৰাগাভাৱেন ৱীততণ্হো. ভূতস্স ৱিভৱাতি ৱট্টদুক্খস্স সমুচ্ছেদা. নাগচ্ছতি পুনব্ভৱন্তি অৰহতো পৰিনিব্বানং ৱুত্তং.
১৫০. তযো পুগ্গলাতিআদি মিচ্ছাদিট্ঠিকগৰহণত্থং সম্মাদিট্ঠিকপসংসনত্থং ৱুত্তং. তত্থ ৱিৰূপভাৱং পন্না গতা দিট্ঠি এতেসন্তি ৱিপন্নদিট্ঠী. সুন্দৰভাৱং পন্না গতা দিট্ঠি এতেসন্তি সম্পন্নদিট্ঠী. তিত্থিযোতি তিত্থং ৱুচ্চতি দিট্ঠি, তং পটিপন্নত্তা তিত্থে সাধু, তিত্থং যস্স অত্থীতি ৱা তিত্থিযো. ইতো বহিদ্ধা পব্বজ্জূপগতো. তিত্থিযসাৱকোতি তেসং দিট্ঠানুগতিমাপন্নো গহট্ঠো. যো চ মিচ্ছাদিট্ঠিকোতি তদুভযভাৱং অনুপগন্ত্ৱা যায কাযচি দিট্ঠিযা মিচ্ছাদিট্ঠিকো.
তথাগতোতি সম্মাসম্বুদ্ধো. পচ্চেকবুদ্ধোপি এত্থেৱ সঙ্গহিতো. তথাগতসাৱকোতি মগ্গপ্পত্তো ফলপ্পত্তো চ. যো চ সম্মাদিট্ঠিকোতি তদুভযৱিনিমুত্তো লোকিযসম্মাদিট্ঠিযা সম্মাদিট্ঠিকো.
গাথাসু কোধনোতি যো অভিণ্হং কুজ্ঝতি, সো. উপনাহীতি তমেৱ কোধং ৱড্ঢেত্ৱা উপনন্ধনসীলো. পাপমক্খীতি লামকভূতমক্খৱা. মাযাৱীতি কতপাপপটিচ্ছাদনৱা. ৱসলোতি হীনজচ্চো. ৱিসুদ্ধোতি ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিযা ৱিসুদ্ধো. সুদ্ধতং গতোতি মগ্গফলসঙ্খাতং সুদ্ধভাৱং গতো. মেধাৱীতি পঞ্ঞৱা. ইমায গাথায লোকুত্তৰসম্মাদিট্ঠিসম্পন্নো এৱ থোমিতো.
ৱিপন্নদিট্ঠিযো সম্পন্নদিট্ঠিযোতি পুগ্গলৱোহাৰং পহায ধম্মমেৱ গৰহন্তো থোমেন্তো চ আহ. এতং মমাতি তণ্হামঞ্ঞনৱসেন দিট্ঠি. এসোহমস্মীতি মানমঞ্ঞনমূলিকা দিট্ঠি. এসো মে অত্তাতি দিট্ঠিমঞ্ঞনমেৱ.
এতং মমাতি কা দিট্ঠীতিআদীহি তিস্সন্নং ৱিপন্নদিট্ঠীনং ৱিভাগঞ্চ গণনঞ্চ কালসঙ্গহঞ্চ পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জনং কতং. তত্থ কা দিট্ঠীতি অনেকাসু দিট্ঠীসু কতমা দিট্ঠীতি অত্থো. কতমন্তানুগ্গহিতাতি পুব্বন্তাপৰন্তসঙ্খাতকালদ্ৱযে কতমেন কালেন অনুগ্গহিতা, অনুবদ্ধাতি অত্থো. যস্মা ‘‘এতং মমা’’তি পৰামসন্তো ‘‘এতং মম অহোসি, এৱং মম অহোসি, এত্তকং মম অহোসী’’তি অতীতং ৱত্থুং অপদিসিত্ৱা পৰামসতি, তস্মা পুব্বন্তানুদিট্ঠি হোতি. পুব্বন্তানুগ্গহিতা চ তা দিট্ঠিযো হোন্তি. যস্মা ‘‘এসোহমস্মী’’তি পৰামসন্তো ‘‘ইমিনাহং সীলেন ৱা ৱতেন ৱা তপেন ৱা ব্ৰহ্মচৰিযেন ৱা এসোস্মি ৱিসুজ্ঝিস্সামী’’তি অনাগতফলং উপাদায পৰামসতি, তস্মা অপৰন্তানুদিট্ঠি হোতি. অপৰন্তানুগ্গহিতা চ তা দিট্ঠিযো হোন্তি. যস্মা ‘‘এসো মে অত্তা’’তি পৰামসন্তো অতীতানাগতং উপাদিন্নসন্ততিং উপাদায ‘‘এসো মে অত্তা’’তি পৰামসতি, সক্কাযদিট্ঠিৱসেন চ পৰামসতি, তস্মা সক্কাযদিট্ঠি হোতি. পুব্বন্তাপৰন্তানুগ্গহিতা চ তা দিট্ঠিযো হোন্তি. যস্মা পন সক্কাযদিট্ঠিপ্পমুখাযেৱ দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিযো হোন্তি, সক্কাযদিট্ঠিসমুগ্ঘাতেনেৱ চ দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিযো সমুগ্ঘাতং গচ্ছন্তি, তস্মা সক্কাযদিট্ঠিপ্পমুখেন দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানীতি ৱুত্তা, সক্কাযদিট্ঠিপ্পমুখেন সক্কাযদিট্ঠিদ্ৱাৰেন দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি হোন্তীতি অত্থো. সক্কাযদিট্ঠিপ্পমুখানীতি পাঠো সুন্দৰতৰো. সক্কাযদিট্ঠি পমুখা আদি এতেসন্তি সক্কাযদিট্ঠিপ্পমুখানি. কানি তানি? দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি.
‘‘কা দিট্ঠী’’তি পুচ্ছায ৱীসতিৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি, ৱীসতিৱত্থুকা সক্কাযদিট্ঠীতি ৱিস্সজ্জনং. ‘‘কতি দিট্ঠিযো’’তি পুচ্ছায সক্কাযদিট্ঠিপ্পমুখানি দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানীতি ৱিস্সজ্জনং. সাযেৱ পন সক্কাযদিট্ঠি ‘‘এসো মে অত্তা’’তি ৱচনসামঞ্ঞেন অত্তানুদিট্ঠীতি ৱুত্তা. তস্সা ৱুত্তায অত্তৱাদপটিসঞ্ঞুত্তা দিট্ঠিপি ৱুত্তাযেৱ হোতি.
১৫১. যে কেচি, ভিক্খৱেতিআদিসুত্তাহৰণং সম্পন্নদিট্ঠিপুগ্গলসম্বন্ধেন সম্পন্নদিট্ঠিপুগ্গলৱিভাগদস্সনত্থং কতং. তত্থ নিট্ঠং গতাতি মগ্গঞাণৱসেন সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৱাতি নিচ্ছযং গতা, নিব্বেমতিকাতি অত্থো. নিট্ঠাগতাতি পাঠো সমাসপদং হোতি, অত্থো পন সোযেৱ. দিট্ঠিসম্পন্নাতি দিট্ঠিযা সুন্দৰভাৱং গতা. ইধ নিট্ঠাতি ইমিস্সা কামধাতুযা পৰিনিব্বানং. ইধ ৱিহায নিট্ঠাতি ইমং কামভৱং ৱিজহিত্ৱা সুদ্ধাৱাসব্ৰহ্মলোকে পৰিনিব্বানং. সত্তক্খত্তুপৰমস্সাতি সত্তক্খত্তুংপৰমা সত্তৱাৰপৰমা ভৱূপপত্তি অত্তভাৱগ্গহণং অস্স, ততো পৰং অট্ঠমং ভৱং নাদিযতীতি সত্তক্খত্তুপৰমো. তস্স সত্তক্খত্তুপৰমস্স সোতাপন্নস্স. কোলংকোলস্সাতি কুলতো কুলং গচ্ছতীতি কোলংকোলো. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযতো হি পট্ঠায নীচে কুলে উপপত্তি নাম নত্থি, মহাভোগকুলেসুযেৱ নিব্বত্ততীতি অত্থো. তস্স কোলংকোলস্স সোতাপন্নস্স. একবীজিস্সাতি খন্ধবীজং নাম কথিতং. যস্স হি সোতাপন্নস্স একংযেৱ খন্ধবীজং অত্থি, একং অত্তভাৱগ্গহণং, সো একবীজী নাম. তস্স একবীজিস্স সোতাপন্নস্স. ভগৱতা গহিতনামৱসেনেৱেতানি এতেসং নামানি. এত্তকঞ্হি ঠানং গতো সত্তক্খত্তুপৰমো নাম হোতি, এত্তকং কোলংকোলো, এত্তকং একবীজীতি ভগৱতা এতেসং নামং গহিতং. ভগৱা হি ‘‘অযং এত্তকং ঠানং গমিস্সতি, অযং এত্তকং ঠানং গমিস্সতী’’তি ঞত্ৱা তেসং তানি তানি নামানি অগ্গহেসি. মুদুপঞ্ঞো হি সোতাপন্নো সত্ত ভৱে নিব্বত্তেন্তো সত্তক্খত্তুপৰমো নাম, মজ্ঝিমপঞ্ঞো পৰং ছট্ঠং ভৱং নিব্বত্তেন্তো কোলংকোলো নাম, তিক্খপঞ্ঞো একং ভৱং নিব্বত্তেন্তো একবীজী নাম. তং পনেতং তেসং মুদুমজ্ঝিমতিক্খপঞ্ঞতং পুব্বহেতু নিযমেতি. ইমে তযোপি সোতাপন্না কামভৱৱসেন ৱুত্তা, ৰূপাৰূপভৱে পন বহুকাপি পটিসন্ধিযো গণ্হন্তি. সকদাগামিস্সাতি পটিসন্ধিৱসেন সকিং কামভৱং আগচ্ছতীতি সকদাগামী. তস্স সকদাগামিস্স. দিট্ঠেৱ ধম্মে অৰহাতি ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে অৰহা. অৰহন্তিপি পাঠো. ইধ নিট্ঠাতি কামভৱং সংসৰন্তেযেৱ সন্ধায ৱুত্তং. ৰূপাৰূপভৱে উপ্পন্না পন অৰিযা কামভৱে ন উপ্পজ্জন্তি, তত্থেৱ পৰিনিব্বাযন্তি.
অন্তৰাপৰিনিব্বাযিস্সাতি আযুৱেমজ্ঝস্স অন্তৰাযেৱ কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বাযনতো অন্তৰাপৰিনিব্বাযী. সো পন উপ্পন্নসমনন্তৰা পৰিনিব্বাযী, আযুৱেমজ্ঝং অপ্পত্ৱা পৰিনিব্বাযী, আযুৱেমজ্ঝং পত্ৱা পৰিনিব্বাযীতি তিৱিধো হোতি. তস্স অন্তৰাপৰিনিব্বাযিস্স অনাগামিনো. উপহচ্চপৰিনিব্বাযিস্সাতি আযুৱেমজ্ঝং অতিক্কমিত্ৱা ৱা কালকিৰিযং উপগন্ত্ৱা ৱা কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বাযন্তস্স অনাগামিনো. অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিস্সাতি অসঙ্খাৰেন অপ্পযোগেন অধিমত্তপ্পযোগং অকত্ৱাৱ কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বাযনধম্মস্স অনাগামিনো. সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিস্সাতি সসঙ্খাৰেন দুক্খেন কসিৰেন অধিমত্তপ্পযোগং কত্ৱাৱ কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বাযনধম্মস্স অনাগামিনো. উদ্ধংসোতস্স অকনিট্ঠগামিনোতি উদ্ধংৱাহিভাৱেন উদ্ধমস্স তণ্হাসোতং ৱট্টসোতং ৱাতি উদ্ধংসোতো, উদ্ধং ৱা গন্ত্ৱা পটিলভিতব্বতো উদ্ধমস্স মগ্গসোতন্তি উদ্ধংসোতো, অকনিট্ঠং গচ্ছতীতি অকনিট্ঠগামী. তস্স উদ্ধংসোতস্স অকনিট্ঠগামিনো অনাগামিস্স. অযং পন অনাগামী চতুপ্পভেদো – যো অৱিহতো পট্ঠায চত্তাৰো ব্ৰহ্মলোকে সোধেত্ৱা অকনিট্ঠং গন্ত্ৱা পৰিনিব্বাযতি, অযং উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম. যো হেট্ঠা তযো ব্ৰহ্মলোকে সোধেত্ৱা সুদস্সীব্ৰহ্মলোকে ঠত্ৱা পৰিনিব্বাযতি, অযং উদ্ধংসোতো ন অকনিট্ঠগামী নাম. যো ইতো অকনিট্ঠমেৱ গন্ত্ৱা পৰিনিব্বাযতি, অযং ন উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম. যো হেট্ঠা চতূসু ব্ৰহ্মলোকেসু তত্থ তত্থেৱ পৰিনিব্বাযতি, অযং ন উদ্ধংসোতো ন অকনিট্ঠগামী নামাতি. ইমে পঞ্চ অনাগামিনো সুদ্ধাৱাসং গহেত্ৱা ৱুত্তা. অনাগামিনো পন ৰূপৰাগাৰূপৰাগানং অপ্পহীনত্তা আকঙ্খমানা সেসৰূপাৰূপভৱেসুপি নিব্বত্তন্তি. সুদ্ধাৱাসে নিব্বত্তা পন অঞ্ঞত্থ ন নিব্বত্তন্তি. অৱেচ্চপ্পসন্নাতি অৰিযমগ্গৱসেন জানিত্ৱা বুজ্ঝিত্ৱা অচলপ্পসাদেন পসন্না. সোতাপন্নাতি অৰিযমগ্গসোতং আপন্না. ইমিনা সব্বেপি অৰিযফলট্ঠা পুগ্গলা গহিতাতি.
ভৱৱিভৱদিট্ঠিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গট্ঠকথায
দিট্ঠিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.