৩. আনাপানস্সতিকথা
১. গণনৱাৰৱণ্ণনা
১৫২. ইদানি দিট্ঠিকথানন্তৰং কথিতায আনাপানস্সতিকথায অপুব্বত্থানুৱণ্ণনা অনুপ্পত্তা. অযঞ্হি আনাপানস্সতিকথা দিট্ঠিকথায সুৱিদিতদিট্ঠাদীনৱস্স মিচ্ছাদিট্ঠিমলৱিসোধনেন সুৱিসুদ্ধচিত্তস্স যথাভূতাৱবোধায সমাধিভাৱনা সুকৰা হোতি, সব্বসমাধিভাৱনাসু চ সব্বসব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানং বোধিমূলে ইমিনাৱ সমাধিনা সমাহিতচিত্তানং যথাভূতাৱবোধতো অযমেৱ সমাধিভাৱনা পধানাতি চ দিট্ঠিকথানন্তৰং কথিতা. তত্থ সোড়সৱত্থুকং আনাপানস্সতিসমাধিং ভাৱযতো সমধিকানি দ্ৱে ঞাণসতানি উপ্পজ্জন্তীতি ঞাণগণনুদ্দেসো, অট্ঠ পৰিপন্থে ঞাণানীতিআদি ঞাণগণননিদ্দেসো, কতমানি অট্ঠ পৰিপন্থে ঞাণানীতিআদি. ইমানি একৱীসতি ৱিমুত্তিসুখে ঞাণানীতিপৰিযন্তং সব্বঞাণানং ৱিত্থাৰনিদ্দেসো, অন্তে সোড়সৱত্থুকং আনাপানস্সতিসমাধিং ভাৱযতোতিআদি নিগমনন্তি এৱং তাৱ পাড়িৱৱত্থানং ৱেদিতব্বং.
তত্থ গণনুদ্দেসে গণনৱাৰে তাৱ সোড়সৱত্থুকন্তি দীঘং ৰস্সং সব্বকাযপটিসংৱেদী পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰন্তি কাযানুপস্সনাচতুক্কং, পীতিপটিসংৱেদী সুখপটিসংৱেদী চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদী পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰন্তি ৱেদনানুপস্সনাচতুক্কং, চিত্তপটিসংৱেদী অভিপ্পমোদযং চিত্তং সমাদহং চিত্তং ৱিমোচযং চিত্তন্তি চিত্তানুপস্সনাচতুক্কং, অনিচ্চানুপস্সী ৱিৰাগানুপস্সী নিৰোধানুপস্সী পটিনিস্সগ্গানুপস্সীতি ধম্মানুপস্সনাচতুক্কন্তি ইমেসং চতুন্নং চতুক্কানং ৱসেন সোড়স ৱত্থূনি পতিট্ঠা আৰম্মণানি অস্সাতি সোড়সৱত্থুকো. তং সোড়সৱত্থুকং. সমাসৱসেন পনেত্থ ৱিভত্তিলোপো কতো. আনন্তি অব্ভন্তৰং পৱিসনৱাতো. অপানন্তি বহিনিক্খমনৱাতো. কেচি পন ৱিপৰিযাযেন ৱদন্তি. অপানঞ্হি অপেতং আনতোতি অপানন্তি ৱুচ্চতি, নিদ্দেসে (পটি. ম. ১.১৬০) পন না-কাৰস্স দীঘত্তমজ্ঝুপেক্খিত্ৱা আপানন্তি. তস্মিং আনাপানে সতি আনাপানস্সতি, অস্সাসপস্সাসপৰিগ্গাহিকায সতিযা এতং অধিৱচনং. আনাপানস্সতিযা যুত্তো সমাধি, আনাপানস্সতিযং ৱা সমাধি আনাপানস্সতিসমাধি. ভাৱযতোতি নিব্বেধভাগিযং ভাৱেন্তস্স. সমধিকানীতি সহ অধিকেন ৱত্তন্তীতি সমধিকানি, সাতিৰেকানীতি অত্থো. ম-কাৰো পনেত্থ পদসন্ধিকৰো. কেচি পন ‘‘সংঅধিকানী’’তি ৱদন্তি. এৱং সতি দ্ৱে ঞাণসতানিযেৱ অধিকানীতি আপজ্জতি, তং ন যুজ্জতি. ইমানি হি ৱীসতিঅধিকানি দ্ৱে ঞাণসতানি হোন্তীতি.
পৰিপন্থে ঞাণানীতি পৰিপন্থং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তঞাণানি. তথা উপকাৰে উপক্কিলেসে ঞাণানি. ৱোদানে ঞাণানীতি ৱোদাযতি, তেন চিত্তং পৰিসুদ্ধং হোতীতি ৱোদানং. কিং তং? ঞাণং. ‘‘ৱোদানঞাণানী’’তি ৱত্তব্বে ‘‘সুতমযে ঞাণ’’ন্তিআদীসু (পটি. ম. মাতিকা ১.১; পটি. ম. ১.১) ৱিয ‘‘ৱোদানে ঞাণানী’’তি ৱুত্তং. সতো সম্পজানো হুত্ৱা কৰোতীতি সতোকাৰী, তস্স সতোকাৰিস্স ঞাণানি. নিব্বিদাঞাণানীতি নিব্বিদাভূতানি ঞাণানি. নিব্বিদানুলোমঞাণানীতি নিব্বিদায অনুকূলানি ঞাণানি. নিব্বিদানুলোমিঞাণানীতিপি পাঠো, নিব্বিদানুলোমো এতেসং অত্থীতি নিব্বিদানুলোমীতি অত্থো. নিব্বিদাপটিপ্পস্সদ্ধিঞাণানীতি নিব্বিদায পটিপ্পস্সদ্ধিযং ঞাণানি. ৱিমুত্তিসুখে ঞাণানীতি ৱিমুত্তিসুখেন সম্পযুত্তানি ঞাণানি.
কতমানি অট্ঠাতিআদীহি পৰিপন্থউপকাৰানং পটিপক্খৱিপক্খযুগলত্তা তেসু ঞাণানি সহেৱ নিদ্দিট্ঠানি. কামচ্ছন্দনেক্খম্মাদীনি হেট্ঠা ৱুত্তত্থানি. উপকাৰন্তি চ লিঙ্গৱিপল্লাসৱসেন নপুংসকৱচনং কতং. সব্বেপি অকুসলা ধম্মাতি ৱুত্তাৱসেসা যে কেচি অকুসলা ধম্মা. তথা সব্বেপি নিব্বেধভাগিযা কুসলা ধম্মা. ‘‘পৰিপন্থো উপকাৰ’’ন্তি চ তং তদেৱ অপেক্খিত্ৱা একৱচনং কতং. এত্থ চ পৰিপন্থে ঞাণানি চ উপকাৰে ঞাণানি চ পুচ্ছিত্ৱা তেসং আৰম্মণানেৱ ৱিস্সজ্জিত্ৱা তেহেৱ তানি ৱিস্সজ্জিতানি হোন্তীতি তদাৰম্মণানি ঞাণানি নিগমেত্ৱা দস্সেসি. উপক্কিলেসে ঞাণাদীসুপি এসেৱ নযো.
গণনৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সোড়সঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৫৩. সোড়সহি আকাৰেহীতি উভযপক্খৱসেন ৱুত্তেহি সোড়সহি ঞাণকোট্ঠাসেহি. উদুচিতং চিত্তং সমুদুচিতন্তি উপচাৰভূমিযং চিত্তং উদ্ধং উচিতং, সম্মা উদ্ধং উচিতং, উপৰূপৰি কতপৰিচযং সম্মা উপৰূপৰি কতপৰিচযন্তি অত্থো. উদুজিতং চিত্তং সমুদুজিতন্তিপি পাঠো. উপৰিভাৱায জিতং, উপৰিভাৱকৰেহি ৱা ঞাণেহি জিতং উদুজিতং. সমুদুজিতন্তি সমা উপৰিভাৱায, উপৰিভাৱকৰেহি ৱা ঞাণেহি জিতং. সমাতি চেত্থ ৱিসমভাৱপটিক্খেপো. ইমস্মিং পাঠে উ, দু-ইতি দ্ৱে দ্ৱে উপসগ্গা হোন্তি. উৰূজিতং চিত্তং সম্মাৰূজিতন্তিপি পাঠো. এত্থাপি জিতত্থোযেৱ. উৰূ অৰূতি ইদং পন নিপাতমত্তমেৱাতি ৱদন্তি. ৱীণোপমট্ঠকথায তজ্জিতং সুতজ্জিতন্তি চ অত্থো ৱুত্তো, সো ইধ ন যুজ্জতি. একত্তে সন্তিট্ঠতীতি উপচাৰভূমিযং তাৱ নানাৰম্মণৱিক্খেপাভাৱেন একত্তে পতিট্ঠাতি. নিয্যানাৱৰণট্ঠেন নীৱৰণাতি এত্থ অৰতিপি সব্বেপি অকুসলা আৱৰণট্ঠেন নীৱৰণাতি ৱুত্তা. নিয্যানাৱৰণট্ঠেনাতি নিয্যানানং আগমনমগ্গপিদহনট্ঠেন. নিয্যানৱাৰণট্ঠেনাতিপি পাঠো, নিয্যানানং পটিক্খেপনট্ঠেনাতি অত্থো. নেক্খম্মং অৰিযানং নিয্যানন্তি মগ্গট্ঠানং অৰিযানং নিয্যানসঙ্খাতস্স অৰিযমগ্গস্স হেতুত্তা ফলূপচাৰেন অৰিযানং নিয্যানং. তেন চ হেতুভূতেন মগ্গক্খণে অৰিযা নিয্যন্তি নিগচ্ছন্তি. কেচি পন ‘‘নিয্যানন্তি মগ্গো’’তি ৱদন্তি. ইধ উপচাৰস্স অধিপ্পেতত্তা মগ্গক্খণে চ আলোকসঞ্ঞায সব্বকুসলধম্মানঞ্চ অভাৱা তং ন যুজ্জতি. নিৱুতত্তাতি পটিচ্ছন্নত্তা. নপ্পজানাতীতি পুগ্গলৱসেন ৱুত্তং.
ৱিসুদ্ধচিত্তস্সাতি উপচাৰভূমিযংযেৱ. খণিকসমোধানাতি চিত্তক্খণে চিত্তক্খণে উপ্পজ্জনতো খণো এতেসং অত্থীতি খণিকা, উপক্কিলেসা, খণিকানং সমোধানো সমাগমো পবন্ধো খণিকসমোধানো. তস্মা খণিকসমোধানা, উপ্পজ্জমানা উপক্কিলেসা খণিকপ্পবন্ধৱসেন খণিকপৰম্পৰাৱসেন উপ্পজ্জন্তি, ন একচিত্তক্খণৱসেনাতি ৱুত্তং হোতি.
সোড়সঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. উপক্কিলেসঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা
পঠমচ্ছক্কং
১৫৪. পঠমচ্ছক্কে অস্সাসাদিমজ্ঝপৰিযোসানন্তি অব্ভন্তৰপৱিসনৱাতস্স নাসিকগ্গং ৱা মুখনিমিত্তং ৱা আদি, হদযং মজ্ঝং, নাভি পৰিযোসানং. তং তস্স আদিমজ্ঝপৰিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো যোগিস্স ঠাননানত্তানুগমনেন চিত্তং অজ্ঝত্তং ৱিক্খেপং গচ্ছতি, তং অজ্ঝত্তৱিক্খেপগতং চিত্তং একত্তে অসণ্ঠহনতো সমাধিস্স পৰিপন্থো. পস্সাসাদিমজ্ঝপৰিযোসানন্তি বহিনিক্খমনৱাতস্স নাভি আদি, হদযং মজ্ঝং, নাসিকগ্গং ৱা মুখনিমিত্তং ৱা বহিআকাসো ৱা পৰিযোসানং. যোজনা পনেত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. অস্সাসপটিকঙ্খনা নিকন্তিতণ্হাচৰিযাতি ‘‘নাসিকাৱাতাযত্তমিদং কম্মট্ঠান’’ন্তি সল্লক্খেত্ৱা ওড়াৰিকোড়াৰিকস্স অস্সাসস্স পত্থনাসঙ্খাতা নিকামনা এৱ তণ্হাপৱত্তি. তণ্হাপৱত্তিযা সতি একত্তে অসণ্ঠহনতো সমাধিস্স পৰিপন্থো. পস্সাসপটিকঙ্খনা নিকন্তীতি পুন অস্সাসপুব্বকস্স পস্সাসস্স পত্থনাসঙ্খাতা নিকন্তি. সেসং ৱুত্তনযেনেৱ যোজেতব্বং. অস্সাসেনাভিতুন্নস্সাতি অতিদীঘং অতিৰস্সং ৱা অস্সাসং কৰোন্তস্স অস্সাসমূলকস্স কাযচিত্তকিলমথস্স সব্ভাৱতো তেন অস্সাসেন ৱিদ্ধস্স পীড়িতস্স. পস্সাসপটিলাভে মুচ্ছনাতি অস্সাসেন পীড়িতত্তাযেৱ পস্সাসে অস্সাদসঞ্ঞিনো পস্সাসং পত্থযতো তস্মিং পস্সাসপটিলাভে ৰজ্জনা. পস্সাসমূলকেপি এসেৱ নযো.
ৱুত্তস্সেৱ অত্থস্স অনুৱণ্ণনত্থং ৱুত্তেসু গাথাবন্ধেসু অনুগচ্ছনাতি অনুগচ্ছমানা. সতীতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৱিক্খেপহেতুভূতা সতি. ৱিক্খিপতি অনেন চিত্তন্তি ৱিক্খেপো. কো সো? অস্সাসো. অজ্ঝত্তং ৱিক্খেপো অজ্ঝত্তৱিক্খেপো, তস্স আকঙ্খনা অজ্ঝত্তৱিক্খেপাকঙ্খনা, অসম্মামনসিকাৰৱসেন অজ্ঝত্তৱিক্খেপকস্স অস্সাসস্স আকঙ্খনাতি ৱুত্তং হোতি. এতেনেৱ নযেন বহিদ্ধাৱিক্খেপপত্থনা ৱেদিতব্বা. যেহীতি যেহি উপক্কিলেসেহি. ৱিক্খিপ্পমানস্সাতি ৱিক্খিপিযমানস্স ৱিক্খেপং আপাদিযমানস্স. নো চ চিত্তং ৱিমুচ্চতীতি চিত্তং অস্সাসপস্সাসাৰম্মণে চ নাধিমুচ্চতি, পচ্চনীকধম্মেহি চ ন ৱিমুচ্চতি. চিত্তং নো চ ৱিমুচ্চতি পৰপত্তিযা চ হোন্তীতি সম্বন্ধো. ৱিমোক্খং অপ্পজানন্তাতি সো ৱা অঞ্ঞো ৱা আৰম্মণাধিমুত্তিৱিমোক্খঞ্চ পচ্চনীকৱিমুত্তিৱিমোক্খঞ্চ এৱং অপ্পজানন্তা. পৰপত্তিযাতি পৰপচ্চযং পৰসদ্দহনং অৰহন্তি, ন অত্তপচ্চক্খং ঞাণন্তি ‘‘পৰপচ্চযিকা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘পৰপত্তিযা’’তি ৱুত্তং. অত্থো পন সোযেৱ.
দুতিযচ্ছক্কং
১৫৫. দুতিযচ্ছক্কে নিমিত্তন্তি অস্সাসপস্সাসানং ফুসনট্ঠানং. অস্সাসপস্সাসা হি দীঘনাসিকস্স নাসাপুটং ঘট্টেন্তা পৱত্তন্তি, ৰস্সনাসিকস্স উত্তৰোট্ঠং. যদি হি অযং যোগী তং নিমিত্তমেৱ আৱজ্জতি, তস্স নিমিত্তমেৱ আৱজ্জমানস্স অস্সাসে চিত্তং ৱিকম্পতি, ন পতিট্ঠাতীতি অত্থো. তস্স তস্মিং চিত্তে অপ্পতিট্ঠিতে সমাধিস্স অভাৱতো তং ৱিকম্পনং সমাধিস্স পৰিপন্থো. যদি অস্সাসমেৱ আৱজ্জতি, তস্স চিত্তং অব্ভন্তৰপৱেসনৱসেন ৱিক্খেপং আৱহতি, নিমিত্তে ন পতিট্ঠাতি, তস্মা নিমিত্তে ৱিকম্পতি. ইমিনা নযেন সেসেসুপি যোজনা কাতব্বা. গাথাসু ৱিক্খিপ্পতেতি ৱিক্খিপীযতি ৱিক্খেপং আপাদীযতি.
ততিযচ্ছক্কং
১৫৬. ততিযচ্ছক্কে অতীতানুধাৱনং চিত্তন্তি ফুসনট্ঠানং অতিক্কমিত্ৱা গতং অস্সাসং ৱা পস্সাসং ৱা অনুগচ্ছমানং চিত্তং. ৱিক্খেপানুপতিতন্তি ৱিক্খেপেন অনুগতং, ৱিক্খেপং ৱা সযং অনুপতিতং অনুগতং. অনাগতপটিকঙ্খনং চিত্তন্তি ফুসনট্ঠানং অপ্পত্তং অস্সাসং ৱা পস্সাসং ৱা পটিকঙ্খমানং পচ্চাসীসমানং চিত্তং. ৱিকম্পিতন্তি তস্মিং অপ্পতিট্ঠানেনেৱ ৱিক্খেপেন ৱিকম্পিতং. লীনন্তি অতিসিথিলৱীৰিযতাদীহি সঙ্কুচিতং. কোসজ্জানুপতিতন্তি কুসীতভাৱানুগতং. অতিপগ্গহিতন্তি অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযতাদীহি অতিউস্সাহিতং. উদ্ধচ্চানুপতিতন্তি ৱিক্খেপানুগতং. অভিনতন্তি অস্সাদৱত্থূসু ভুসং নতং অল্লীনং. অপনতন্তি নিৰস্সাদৱত্থূসু পতিহতং, ততো অপগতং ৱা, অপগতনতং ৱা, ন ততো অপগতন্তি অত্থো. ৰাগানুপতিতন্তি এত্থ অস্সাসপস্সাসনিমিত্তং মনসিকৰোতো উপ্পন্নপীতিসুখে ৱা পুব্বে হসিতলপিতকীড়িতৱত্থূসু ৱা ৰাগো অনুপততি. ব্যাপাদানুপতিতন্তি এত্থ মনসিকাৰে নিৰস্সাদগতচিত্তস্স উপ্পন্নদোমনস্সৱসেন ৱা পুব্বে সমুদাচিণ্ণেসু আঘাতৱত্থূসু ৱা ব্যাপাদো অনুপততি. গাথাসু ন সমাধিযতীতি ন সমাহিতং হোতি. অধিচিত্তন্তি চিত্তসীসেন নিদ্দিট্ঠো অধিকো সমাধি.
১৫৭. এত্তাৱতা তীহি ছক্কেহি অট্ঠাৰস উপক্কিলেসে নিদ্দিসিত্ৱা ইদানি তেসং উপক্কিলেসানং সমাধিস্স পৰিপন্থভাৱসাধনেন আদীনৱং দস্সেন্তো পুন অস্সাসাদিমজ্ঝপৰিযোসানন্তিআদিমাহ. তত্থ কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তীতি ৱিক্খেপসমুট্ঠানৰূপানং ৱসেন ৰূপকাযোপি, ৱিক্খেপসন্ততিৱসেন চিত্তম্পি মহতা খোভেন খুভিতা সদৰথা চ হোন্তি. ততো মন্দতৰেন ইঞ্জিতা কম্পিতা, ততো মন্দতৰেন ফন্দিতা চলিতা হোন্তি. বলৱাপি মজ্ঝিমোপি মন্দোপি খোভো হোতিযেৱ, ন সক্কা খোভেন ন ভৱিতুন্তি ৱুত্তং হোতি. চিত্তং ৱিকম্পিতত্তাতি চিত্তস্স ৱিকম্পিতত্তা. গাথাসু পৰিপুণ্ণা অভাৱিতাতি যথা পৰিপুণ্ণা হোতি, তথা অভাৱিতা. ইঞ্জিতোতি কম্পিতো. ফন্দিতোতি মন্দকম্পিতো. হেট্ঠা নীৱৰণানং অনন্তৰত্তা ‘‘ইমেহি চ পন নীৱৰণেহী’’তি (পটি. ম. ১.১৫৩) অচ্চন্তসমীপনিদস্সনৱচনং কতং. ইধ পন নিগমনে নীৱৰণানং সন্তৰত্তা তেহি চ পন নীৱৰণেহীতি পৰম্মুখনিদস্সনৱচনং কতং.
উপক্কিলেসঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. ৱোদানঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৫৮. ৱোদানে ঞাণানীতি ৱিসুদ্ধঞাণানি. তং ৱিৱজ্জযিত্ৱাতি যং পুব্বে ৱুত্তং অতীতানুধাৱনং চিত্তং ৱিক্খেপানুপতিতং, তং ৱিৱজ্জযিত্ৱাতি সম্বন্ধিতব্বং. একট্ঠানে সমাদহতীতি অস্সাসপস্সাসানং ফুসনট্ঠানে সমং আদহতি পতিট্ঠাপেতি. তত্থেৱ অধিমোচেতীতি একট্ঠানেতি ৱুত্তে অস্সাসপস্সাসানং ফুসনট্ঠানেযেৱ সন্নিট্ঠপেতি সন্নিট্ঠানং কৰোতি. পগ্গণ্হিত্ৱাতি ধম্মৱিচযপীতিসম্বোজ্ঝঙ্গভাৱনায পগ্গহেত্ৱা. ৱিনিগ্গণ্হিত্ৱাতি পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গভাৱনায ৱিনিগ্গণ্হিত্ৱা. ‘‘সতিন্দ্ৰিযৱীৰিযিন্দ্ৰিযেহি পগ্গহেত্ৱা, সতিন্দ্ৰিযসমাধিন্দ্ৰিযেহি ৱিনিগ্গহেত্ৱা’’তিপি ৱদন্তি. সম্পজানো হুত্ৱাতি অসুভভাৱনাদীহি. পুন সম্পজানো হুত্ৱাতি মেত্তাভাৱনাদীহি. যেন ৰাগেন অনুপতিতং, যেন ব্যাপাদেন অনুপতিতং, তং পজহতীতি সম্বন্ধো. তং চিত্তং ঈদিসন্তি সম্পজানন্তো তপ্পটিপক্খেন ৰাগং পজহতি, ব্যাপাদং পজহতীতি ৱা অত্থো. পৰিসুদ্ধন্তি নিৰুপক্কিলেসং. পৰিযোদাতন্তি পভস্সৰং. একত্তগতং হোতীতি তং তং ৱিসেসং পত্তস্স তং তং একত্তং গতং হোতি.
কতমে তে একত্তাতি ইধ যুজ্জমানাযুজ্জমানেপি একত্তে একতো কত্ৱা পুচ্ছতি. দানূপসগ্গুপট্ঠানেকত্তন্তি দানৱত্থুসঙ্খাতস্স দানস্স উপসগ্গো ৱোসজ্জনং দানূপসগ্গো, দানৱত্থুপৰিচ্চাগচেতনা. তস্স উপট্ঠানং আৰম্মণকৰণৱসেন উপগন্ত্ৱা ঠানং দানূপসগ্গুপট্ঠানং, তদেৱ একত্তং, তেন ৱা একত্তং একগ্গভাৱো দানূপসগ্গুপট্ঠানেকত্তং. দানৱোসগ্গুপট্ঠানেকত্তন্তি পাঠো সুন্দৰতৰো, সো এৱত্থো. এতেন পদুদ্ধাৰৱসেন চাগানুস্সতিসমাধি ৱুত্তো. পদুদ্ধাৰৱসেন ৱুত্তোপি চেস ইতৰেসং তিণ্ণম্পি একত্তানং উপনিস্সযপচ্চযো হোতি, তস্মা ইধ নিদ্দিট্ঠন্তি ৱদন্তি. ৱিসাখাপি হি মহাউপাসিকা আহ – ‘‘ইধ, ভন্তে, দিসাসু ৱস্সংৱুট্ঠা ভিক্খূ সাৱত্থিং আগচ্ছিস্সন্তি ভগৱন্তং দস্সনায, তে ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছিস্সন্তি ‘ইত্থন্নামো, ভন্তে, ভিক্খু কালঙ্কতো, তস্স কা গতি, কো অভিসম্পৰাযো’তি? তং ভগৱা ব্যাকৰিস্সতি সোতাপত্তিফলে ৱা সকদাগামিফলে ৱা অনাগামিফলে ৱা অৰহত্তে ৱা. ত্যাহং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছিস্সামি ‘আগতপুব্বা নু খো, ভন্তে, তেন অয্যেন সাৱত্থী’তি? সচে মে ৱক্খন্তি ‘আগতপুব্বা তেন ভিক্খুনা সাৱত্থী’তি. নিট্ঠমেত্থ গচ্ছিস্সামি নিস্সংসযং পৰিভুত্তং তেন অয্যেন ৱস্সিকসাটিকা ৱা আগন্তুকভত্তং ৱা গমিকভত্তং ৱা গিলানভত্তং ৱা গিলানুপট্ঠাকভত্তং ৱা গিলানভেসজ্জং ৱা ধুৱযাগু ৱাতি. তস্সা মে তদনুস্সৰন্তিযা পামোজ্জং জাযিস্সতি, পমুদিতায পীতি জাযিস্সতি, পীতিমনায কাযো পস্সম্ভিস্সতি, পস্সদ্ধকাযা সুখং ৱেদযিস্সামি, সুখিনিযা চিত্তং সমাধিযিস্সতি, সা মে ভৱিস্সতি ইন্দ্ৰিযভাৱনা বলভাৱনা বোজ্ঝঙ্গভাৱনা’’তি (মহাৱ. ৩৫১). অথ ৱা একত্তেসু পঠমং উপচাৰসমাধিৱসেন ৱুত্তং, দুতিযং অপ্পনাসমাধিৱসেন, ততিযং ৱিপস্সনাৱসেন, চতুত্থং মগ্গফলৱসেনাতি ৱেদিতব্বং. সমথস্স নিমিত্তং সমথনিমিত্তং. ৱযো ভঙ্গো এৱ লক্খণং ৱযলক্খণং. নিৰোধো নিব্বানং. সেসমেতেসু তীসু ৱুত্তনযেনেৱ যোজেতব্বং.
চাগাধিমুত্তানন্তি দানে অধিমুত্তানং. অধিচিত্তন্তি ৱিপস্সনাপাদকসমাধি. ৱিপস্সকানন্তি ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায তীহি অনুপস্সনাহি সঙ্খাৰে ৱিপস্সন্তানং. অৰিযপুগ্গলানন্তি অট্ঠন্নং. দুতিযাদীনি তীণি একত্তানি আনাপানস্সতিৱসেন সেসকম্মট্ঠানৱসেন চ যুজ্জন্তি. চতূহি ঠানেহীতি চতূহি কাৰণেহি. সমাধিৱিপস্সনামগ্গফলানং ৱসেন ‘‘একত্তগতং চিত্তং পটিপদাৱিসুদ্ধিপক্খন্দঞ্চেৱ হোতি উপেক্খানুব্ৰূহিতঞ্চ ঞাণেন চ সম্পহংসিত’’ন্তি উদ্দেসপদানি. ‘‘পঠমস্স ঝানস্স কো আদী’’তিআদীনি তেসং উদ্দেসপদানং ৱিত্থাৰেতুকম্যতাপুচ্ছাপুব্বঙ্গমানি নিদ্দেসপদানি. তত্থ পটিপদাৱিসুদ্ধিপক্খন্দন্তি পটিপদা এৱ নীৱৰণমলৱিসোধনতো ৱিসুদ্ধি, তং পটিপদাৱিসুদ্ধিং পক্খন্দং পৱিট্ঠং. উপেক্খানুব্ৰূহিতন্তি তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায ব্ৰূহিতং ৱড্ঢিতং. ঞাণেন চ সম্পহংসিতন্তি পৰিযোদাপকেন ঞাণেন সম্পহংসিতং পৰিযোদাপিতং ৱিসোধিতং. পটিপদাৱিসুদ্ধি নাম সসম্ভাৰিকো উপচাৰো, উপেক্খানুব্ৰূহনা নাম অপ্পনা, সম্পহংসনা নাম পচ্চৱেক্খণাতি এৱমেকে ৱণ্ণযন্তি. যস্মা পন ‘‘একত্তগতং চিত্তং পটিপদাৱিসুদ্ধিপক্খন্দঞ্চেৱ হোতী’’তিআদি ৱুত্তং, তস্মা অন্তোঅপ্পনাযমেৱ আগমনৱসেন পটিপদাৱিসুদ্ধি, তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৱসেন উপেক্খানুব্ৰূহনা, ধম্মানং অনতিৱত্তনাদিভাৱসাধনেন পৰিযোদাপকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৱসেন সম্পহংসনা ৱেদিতব্বা. কথং? যস্মিঞ্হি ৱাৰে অপ্পনা উপ্পজ্জতি, তস্মিং যো নীৱৰণসঙ্খাতো কিলেসগণো তস্স ঝানস্স পৰিপন্থো, ততো চিত্তং ৱিসুজ্ঝতি, ৱিসুদ্ধত্তা আৱৰণৱিৰহিতং হুত্ৱা মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি. মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং নাম সমপ্পৱত্তো অপ্পনাসমাধিযেৱ. তদনন্তৰং পন পুৰিমচিত্তং একসন্ততিপৰিণামনযেন তথত্তং উপগচ্ছমানং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি নাম. এৱং পটিপন্নত্তা তথত্তুপগমনেন তত্থ পক্খন্দতি নাম. এৱং তাৱ পুৰিমচিত্তে ৱিজ্জমানাকাৰনিপ্ফাদিকা পঠমস্স ঝানস্স উপ্পাদক্খণেযেৱ আগমনৱসেন পটিপদাৱিসুদ্ধি ৱেদিতব্বা. এৱং ৱিসুদ্ধস্স পন তস্স পুন ৱিসোধেতব্বাভাৱতো ৱিসোধনে ব্যাপাৰং অকৰোন্তো ৱিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. সমথভাৱূপগমনেন সমথপটিপন্নস্স পুন সমাদানে ব্যাপাৰং অকৰোন্তো সমথপটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. সমথপটিপন্নভাৱতো এৱ চস্স কিলেসসংসগ্গং পহায একত্তেন উপট্ঠিতস্স পুন একত্তুপট্ঠানে ব্যাপাৰং অকৰোন্তো একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. এৱং তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৱসেন উপেক্খানুব্ৰূহনা ৱেদিতব্বা.
যে পনেতে এৱং উপেক্খানুব্ৰূহিতে তত্থ জাতা সমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা যুগনদ্ধধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৱত্তমানা হুত্ৱা পৱত্তা, যানি চ সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি নানাকিলেসেহি ৱিমুত্তত্তা ৱিমুত্তিৰসেন একৰসানি হুত্ৱা পৱত্তানি, যং চেস তদুপগং তেসং অনতিৱত্তনএকৰসভাৱানং অনুচ্ছৱিকং ৱীৰিযং ৱাহযতি, যা চস্স তস্মিং খণে পৱত্তা আসেৱনা, সব্বেপি তে আকাৰা যস্মা ঞাণেন সংকিলেসৱোদানেসু তং তং আদীনৱঞ্চ আনিসংসঞ্চ দিস্ৱা তথা তথা সম্পহংসিতত্তা ৱিসোধিতত্তা পৰিযোদাপিতত্তা নিপ্ফন্না, তস্মা ধম্মানং অনতিৱত্তনাদিভাৱসাধনেন পৰিযোদাপকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৱসেন সম্পহংসনা ৱেদিতব্বাতি ৱুত্তং. তত্থ যস্মা উপেক্খাৱসেন ঞাণং পাকটং হোতি, যথাহ – ‘‘তথাপগ্গহিতং চিত্তং সাধুকং অজ্ঝুপেক্খতি, উপেক্খাৱসেন পঞ্ঞাৱসেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. উপেক্খাৱসেন নানত্তকিলেসেহি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, ৱিমোক্খৱসেন পঞ্ঞাৱসেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. ৱিমুত্তত্তা তে ধম্মা একৰসা হোন্তি, একৰসট্ঠেন ভাৱনা’’তি (পটি. ম. ১.২০১). তস্মা ঞাণকিচ্চভূতা সম্পহংসনা পৰিযোসানন্তি ৱুত্তা.
এৱং তিৱত্তগতন্তিআদীনি তস্সেৱ চিত্তস্স থোমনৱচনানি. তত্থ এৱং তিৱত্তগতন্তি এৱং যথাৱুত্তেন ৱিধিনা পটিপদাৱিসুদ্ধিপক্খন্দনউপেক্খানুব্ৰূহনাঞাণসম্পহংসনাৱসেন তিৱিধভাৱং গতং. ৱিতক্কসম্পন্নন্তি কিলেসক্খোভৱিৰহিতত্তা ৱিতক্কেন সুন্দৰভাৱং পন্নং গতং. চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নন্তি তস্মিংযেৱ আৰম্মণে চিত্তস্স নিৰন্তৰপ্পৱত্তিসঙ্খাতেন অধিট্ঠানেন সম্পন্নং অনূনং. যথা অধিট্ঠানৱসিযং অধিট্ঠানন্তি ঝানপ্পৱত্তি, তথা ইধাপি চিত্তস্স অধিট্ঠানন্তি চিত্তেকগ্গতাপি যুজ্জতি. তেন হি একস্মিংযেৱ আৰম্মণে চিত্তং অধিট্ঠাতি, ন এত্থ ৱিক্খিপতীতি. ‘‘সমাধিসম্পন্ন’’ন্তি ৱিসুং ৱুত্তত্তা পন ৱুত্তনযেনেৱ গহেতব্বং. অথ ৱা সমাধিস্সেৱ ঝানসঙ্গহিতত্তা চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নন্তি ঝানঙ্গপঞ্চকৱসেন ৱুত্তং. সমাধিসম্পন্নন্তি ইন্দ্ৰিযসঙ্গহিতত্তা ইন্দ্ৰিযপঞ্চকৱসেন, দুতিযজ্ঝানাদীসু পন অলব্ভমানানি পদানি পহায লব্ভমানকৱসেন পীতিসম্পন্নন্তিআদি ৱুত্তং.
অনিচ্চানুপস্সনাদীসু অট্ঠাৰসসু মহাৱিপস্সনাসু ৱিতক্কাদযো পৰিপুণ্ণাযেৱ তাসং কামাৱচৰত্তা. এতাসু চ অপ্পনায অভাৱতো পটিপদাৱিসুদ্ধিআদযো খণিকসমাধিৱসেন যোজেতব্বা. চতূসু মগ্গেসু পঠমজ্ঝানিকৱসেন ৱিতক্কাদীনং লব্ভনতো লব্ভমানকৱসেনেৱ ৱিতক্কাদযো পৰিপুণ্ণা ৱুত্তা. দুতিযজ্ঝানিকাদীসু হি মগ্গেসু ৱিতক্কাদযো ঝানেসু ৱিয পৰিহাযন্তীতি. এত্তাৱতা তেৰস ৱোদানঞাণানি ৱিত্থাৰতো নিদ্দিট্ঠানি হোন্তি. কথং? একট্ঠানে সমাদহনেন তত্থেৱ অধিমুচ্চনেন কোসজ্জপ্পজহনেন উদ্ধচ্চপ্পজহনেন ৰাগপ্পজহনেন ব্যাপাদপ্পজহনেন সম্পযুত্তানি ছ ঞাণানি, চতূহি একত্তেহি সম্পযুত্তানি চত্তাৰি ঞাণানি, পটিপদাৱিসুদ্ধিউপেক্খানুব্ৰূহনাসম্পহংসনাহি সম্পযুত্তানি তীণি ঞাণানীতি এৱং তেৰস ঞাণানি নিদ্দিট্ঠানি.
১৫৯. এৱং সন্তেপি আনাপানস্সতিসমাধিভাৱনাৱসেন তেসং নিপ্ফত্তিং দস্সেতুকামো তানি ঞাণানি অনিগমেত্ৱাৱ নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসাতিআদিনা নযেন চোদনাপুব্বঙ্গমং আনাপানস্সতিসমাধিভাৱনাৱিধিং দস্সেত্ৱা অন্তে তানি ঞাণানি নিগমেত্ৱা দস্সেসি. তত্থ নিমিত্তং ৱুত্তমেৱ. অনাৰম্মণামেকচিত্তস্সাতি অনাৰম্মণা একচিত্তস্স. ম-কাৰো পনেত্থ পদসন্ধিকৰো. অনাৰম্মণমেকচিত্তস্সাতিপি পাঠো, একস্স চিত্তস্স আৰম্মণং ন ভৱন্তীতি অত্থো. তযো ধম্মেতি নিমিত্তাদযো তযো ধম্মে. ভাৱনাতি আনাপানস্সতিসমাধিভাৱনা. কথন্তি পঠমং ৱুত্তায চোদনাগাথায অনন্তৰং ৱুত্তায পৰিহাৰগাথায অত্থং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. ন চিমেতি ন চ ইমে. ন চমেতিপি পাঠো, সোযেৱ পদচ্ছেদো. কথং ন চ অৱিদিতা হোন্তি, কথং ন চ চিত্তং ৱিক্খেপং গচ্ছতীতি এৱং কথং সদ্দো সেসেহি পঞ্চহি যোজেতব্বো. পধানঞ্চ পঞ্ঞাযতীতি আনাপানস্সতিসমাধিভাৱনাৰম্ভকং ৱীৰিযং সন্দিস্সতি. ৱীৰিযঞ্হি পদহন্তি তেনাতি পধানন্তি ৱুচ্চতি. পযোগঞ্চ সাধেতীতি নীৱৰণৱিক্খম্ভকং ঝানঞ্চ যোগী নিপ্ফাদেতি. ঝানঞ্হি নীৱৰণৱিক্খম্ভনায পযুঞ্জীযতীতি পযোগোতি ৱুত্তং. ৱিসেসমধিগচ্ছতীতি সংযোজনপ্পহানকৰং মগ্গঞ্চ পটিলভতি. মগ্গো হি সমথৱিপস্সনানং আনিসংসত্তা ৱিসেসোতি ৱুত্তো. ৱিসেসস্স চ পমুখভূতত্তা চ-কাৰেন সমুচ্চযো ন কতো.
ইদানি তং পুচ্ছিতমত্থং উপমায সাধেন্তো সেয্যথাপি ৰুক্খোতিআদিমাহ. তস্সত্থো – যথা নাম ককচেন ফালনত্থং ৱাসিযা তচ্ছিত্ৱা ৰুক্খো ফালনকালে নিচ্চলভাৱত্থং সমে ভূমিপদেসে পযোগক্খমং কত্ৱা ঠপিতো. ককচেনাতি হত্থককচেন. আগতেতি ৰুক্খং ফুসিত্ৱা অত্তনো সমীপভাগং আগতে. গতেতি ৰুক্খং ফুসিত্ৱা পৰভাগং গতে. ৱা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. ন অৱিদিতা হোন্তীতি ৰুক্খে ককচদন্তেহি ফুট্ঠং পুৰিসেন পেক্খমানং ঠানং অপ্পত্ৱা তেসং আগমনগমনাভাৱতো সব্বেপি ককচদন্তা ৱিদিতাৱ হোন্তি. পধানন্তি ৰুক্খচ্ছেদনৱীৰিযং. পযোগন্তি ৰুক্খচ্ছেদনকিৰিযং. ‘‘ৱিসেসমধিগচ্ছতী’’তি ৱচনং উপমায নত্থি. উপনিবন্ধনা নিমিত্তন্তি উপনিবন্ধনায সতিযা নিমিত্তভূতং কাৰণভূতং নাসিকগ্গং ৱা মুখনিমিত্তং ৱা. উপনিবন্ধতি এতায আৰম্মণে চিত্তন্তি উপনিবন্ধনা নাম সতি. নাসিকগ্গে ৱাতি দীঘনাসিকো নাসিকগ্গে. মুখনিমিত্তে ৱাতি ৰস্সনাসিকো উত্তৰোট্ঠে. উত্তৰোট্ঠো হি মুখে সতিযা নিমিত্তন্তি মুখনিমিত্তন্তি ৱুত্তো. আগতেতি ফুট্ঠট্ঠানতো অব্ভন্তৰং আগতে. গতেতি ফুট্ঠট্ঠানতো বহিদ্ধা গতে. ন অৱিদিতা হোন্তীতি ফুসনট্ঠানং অপ্পত্ৱা অস্সাসপস্সাসানং আগমনগমনাভাৱতো সব্বেপি তে ৱিদিতা এৱ হোন্তি. কম্মনিযং হোতীতি যেন ৱীৰিযেন কাযোপি চিত্তম্পি কম্মনিযং ভাৱনাকম্মক্খমং ভাৱনাকম্মযোগ্গং হোতি. ইদং ৱীৰিযং পধানং নামাতি ফলেন কাৰণং ৱুত্তং হোতি. উপক্কিলেসা পহীযন্তীতি ৱিক্খম্ভনৱসেন নীৱৰণানি পহীযন্তি. ৱিতক্কা ৱূপসম্মন্তীতি নানাৰম্মণচাৰিনো অনৱট্ঠিতা ৱিতক্কা উপসমং গচ্ছন্তি. যেন ঝানেন উপক্কিলেসা পহীযন্তি, ৱিতক্কা ৱূপসম্মন্তি. অযং পযোগোতি পযোগমপেক্খিত্ৱা পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো কতো. সঞ্ঞোজনা পহীযন্তীতি তংতংমগ্গৱজ্ঝা সঞ্ঞোজনা সমুচ্ছেদপ্পহানেন পহীযন্তি. অনুসযা ব্যন্তীহোন্তীতি পহীনানং পুন অনুপ্পত্তিধম্মকত্তা ৱিগতো উপ্পাদন্তো ৱা ৱযন্তো ৱা এতেসন্তি ব্যন্তা, পুব্বে অব্যন্তা ব্যন্তা হোন্তীতি ব্যন্তীহোন্তি, ৱিনস্সন্তীতি অত্থো. সঞ্ঞোজনপ্পহানং অনুসযপ্পহানেন হোতি, ন অঞ্ঞথাতি দস্সনত্থং অনুসযপ্পহানমাহ. যেন মগ্গেন সঞ্ঞোজনা পহীযন্তি অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি, অযং ৱিসেসোতি অত্থো. চতুত্থচতুক্কে অৰিযমগ্গস্সাপি নিদ্দিট্ঠত্তা ইধ অৰিযমগ্গো ৱুত্তো. একচিত্তস্স আৰম্মণদ্ৱযাভাৱস্স অৱুত্তেপি সিদ্ধত্তা তং অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ এৱং ইমে তযো ধম্মা একচিত্তস্স আৰম্মণা ন হোন্তীতি নিগমনং কতং.
১৬০. ইদানি তং ভাৱনাসিদ্ধিসাধকং যোগাৱচৰং থুনন্তো আনাপানস্সতি যস্সাতি গাথং ৱত্ৱা তস্সা নিদ্দেসমাহ. তত্থ আনাপানস্সতিযো যথা বুদ্ধেন দেসিতা, তথা পৰিপুণ্ণা সুভাৱিতা অনুপুব্বং পৰিচিতা যস্স অত্থি সংৱিজ্জন্তি. সো ইমং লোকং পভাসেতি. কিং ৱিয? অব্ভা মুত্তোৱ চন্দিমা যথা অব্ভাদীহি মুত্তো চন্দিমা ইমং ওকাসলোকং পভাসেতি, তথা সো যোগাৱচৰো ইমং খন্ধাদিলোকং পভাসেতীতি গাথায সম্বন্ধো. ‘‘অব্ভা মুত্তোৱ চন্দিমা’’তি চ পদস্স নিদ্দেসে মহিকাদীনম্পি ৱুত্তত্তা এত্থ আদিসদ্দলোপো কতোতি ৱেদিতব্বো. গাথানিদ্দেসে নো পস্সাসো নো অস্সাসোতি সো সোযেৱ অত্থো পটিসেধেন ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তো. উপট্ঠানং সতীতি অসম্মুস্সনতায তমেৱ অস্সাসং উপগন্ত্ৱা ঠানং সতি নামাতি অত্থো. তথা পস্সাসং. এত্তাৱতা আনাপানেসু সতি আনাপানস্সতীতি অত্থো ৱুত্তো হোতি.
ইদানি সতিৱসেনেৱ ‘‘যস্সা’’তি ৱুত্তং পুগ্গলং নিদ্দিসিতুকামো যো অস্সসতি, তস্সুপট্ঠাতি. যো পস্সসতি, তস্সুপট্ঠাতীতি ৱুত্তং. যো অস্সসতি, তস্স সতি অস্সাসং উপগন্ত্ৱা তিট্ঠতি. যো পস্সসতি, তস্স সতি পস্সাসং উপগন্ত্ৱা তিট্ঠতীতি অত্থো. পৰিপুণ্ণাতি ঝানৱিপস্সনামগ্গপৰম্পৰায অৰহত্তমগ্গপ্পত্তিযা পৰিপুণ্ণা. তেযেৱ হি ঝানৱিপস্সনামগ্গধম্মে সন্ধায পৰিগ্গহট্ঠেনাতিআদিমাহ. তে হি ধম্মা ইমিনা যোগিনা পৰিগ্গয্হমানত্তা পৰিগ্গহা, তেন পৰিগ্গহট্ঠেন পৰিপুণ্ণা. তত্থ সব্বেসং চিত্তচেতসিকানং অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিৱাৰত্তা পৰিৱাৰট্ঠেন পৰিপুণ্ণা. ভাৱনাপাৰিপূৰিৱসেন পৰিপূৰট্ঠেন পৰিপুণ্ণা. চতস্সো ভাৱনাতিআদীনি সুভাৱিতাতি ৱুত্তপদস্স অত্থৱসেন ৱুত্তানি. চতস্সো ভাৱনা হেট্ঠা ৱুত্তাযেৱ. যানীকতাতি যুত্তযানসদিসা কতা. ৱত্থুকতাতি পতিট্ঠট্ঠেন ৱত্থুসদিসা কতা. অনুট্ঠিতাতি পচ্চুপট্ঠিতা. পৰিচিতাতি সমন্ততো চিতা উপচিতা. সুসমাৰদ্ধাতি সুট্ঠু সমাৰদ্ধা সুকতা. যত্থ যত্থ আকঙ্খতীতি যেসু যেসু ঝানেসু যাসু যাসু ৱিপস্সনাসু সচে ইচ্ছতি. তত্থ তত্থাতি তেসু তেসু ঝানেসু তাসু তাসু ৱিপস্সনাসু. ৱসিপ্পত্তোতি ৱসীভাৱং বহুভাৱং পত্তো. বলপ্পত্তোতি সমথৱিপস্সনাবলপ্পত্তো. ৱেসাৰজ্জপ্পত্তোতি ৱিসাৰদভাৱং পটুভাৱং পত্তো. তে ধম্মাতি সমথৱিপস্সনা ধম্মা. আৱজ্জনপটিবদ্ধাতি আৱজ্জনাযত্তা, আৱজ্জিতমত্তেযেৱ তস্স সন্তানেন, ঞাণেন ৱা সম্পযোগং গচ্ছন্তীতি অত্থো. আকঙ্খপটিবদ্ধাতি ৰুচিআযত্তা, ৰোচিতমত্তেযেৱ ৱুত্তনযেন সম্পযোগং গচ্ছন্তীতি অত্থো. মনসিকাৰো পনেত্থ আৱজ্জনায চিত্তুপ্পাদো. আকঙ্খনায ৱেৱচনৱসেন অত্থৱিৱৰণত্থং ৱুত্তো. তেন ৱুচ্চতি যানীকতাতি এৱং কতত্তাযেৱ তে যুত্তযানসদিসা কতা হোন্তীতি ৱুত্তং হোতি.
যস্মিং যস্মিং ৱত্থুস্মিন্তি সোড়সসু ৱত্থূসু একেকস্মিং. স্ৱাধিট্ঠিতন্তি সুপ্পতিট্ঠিতং. সূপট্ঠিতাতি সুট্ঠু উপট্ঠিতা. সম্পযুত্তচিত্তসতীনং সহেৱ সকসককিচ্চকৰণতো অনুলোমপটিলোমৱসেন যোজেত্ৱা তে দ্ৱে ধম্মা দস্সিতা. তেন ৱুচ্চতি ৱত্থুকতাতি এৱং ভূতত্তাযেৱ কতপতিট্ঠা হোন্তীতি ৱুত্তং হোতি. যেন যেন চিত্তং অভিনীহৰতীতি পুব্বপ্পৱত্তিতো অপনেত্ৱা যত্থ যত্থ ভাৱনাৱিসেসে চিত্তং উপনেতি. তেন তেন সতি অনুপৰিৱত্ততীতি তস্মিং তস্মিংযেৱ ভাৱনাৱিসেসে সতি অনুকূলা হুত্ৱা পুব্বপ্পৱত্তিতো নিৱত্তিত্ৱা পৱত্ততি. ‘‘যেন, তেনা’’তি চেত্থ ‘‘যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমী’’তিআদীসু (খু. পা. ৫.১; সু. নি. মঙ্গলসুত্ত) ৱিয ভুম্মত্থো ৱেদিতব্বো. তেন ৱুচ্চতি অনুট্ঠিতাতি এৱং কৰণতোযেৱ তং তং ভাৱনং অনুগন্ত্ৱা ঠিতা হোন্তীতি ৱুত্তং হোতি. আনাপানস্সতিযা সতিপধানত্তা ৱত্থুকতানুট্ঠিতপদেসু সতিযা সহ যোজনা কতাতি ৱেদিতব্বা.
যস্মা পন পৰিপুণ্ণাযেৱ পৰিচিতা হোন্তি ৱড্ঢিতা লদ্ধাসেৱনা, তস্মা ‘‘পৰিপুণ্ণা’’তিপদে ৱুত্তা তযো অত্থা ‘‘পৰিচিতা’’তিপদেপি ৱুত্তা, চতুত্থো ৱিসেসত্থোপি ৱুত্তো. তত্থ সতিযা পৰিগ্গণ্হন্তোতি সম্পযুত্তায, পুব্বভাগায ৱা সতিযা পৰিগ্গহেতব্বে পৰিগ্গণ্হন্তো যোগী. জিনাতি পাপকে অকুসলে ধম্মেতি সমুচ্ছেদৱসেন লামকে কিলেসে জিনাতি অভিভৱতি. অযঞ্চ পুগ্গলাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা. ধম্মেসু হি জিনন্তেসু তংধম্মসমঙ্গীপুগ্গলোপি জিনাতি নাম. তে চ ধম্মা সতিং অৱিহায অত্তনো পৱত্তিক্খণে জিনিতুমাৰদ্ধা জিতাতি ৱুচ্চন্তি যথা ‘‘ভুঞ্জিতুমাৰদ্ধো ভুত্তো’’তি ৱুচ্চতি. লক্খণং পনেত্থ সদ্দসত্থতো ৱেদিতব্বং. এৱং সন্তেপি ‘‘পৰিজিতা’’তি ৱত্তব্বে জ-কাৰস্স চ-কাৰং কত্ৱা ‘‘পৰিচিতা’’তি ৱুত্তং, যথা সম্মা গদো অস্সাতি সুগতোতি অত্থৱিকপ্পে দ-কাৰস্স ত-কাৰো নিৰুত্তিলক্খণেন কতো, এৱমিধাপি ৱেদিতব্বো. ইমস্মিং অত্থৱিকপ্পে পৰিচিতাতি পদং কত্তুসাধনং, পুৰিমানি তীণি কম্মসাধনানি.
চত্তাৰো সুসমাৰদ্ধাতি চত্তাৰো সুসমাৰদ্ধত্থাতি ৱুত্তং হোতি, অত্থসদ্দস্স লোপো দট্ঠব্বো. সুসমাৰদ্ধাতি পদস্স অত্থাপি হি ইধ সুসমাৰদ্ধাতি ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা, সুসমাৰদ্ধধম্মা ৱা. চতুৰত্থভেদতো চত্তাৰোতি ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা, ন ধম্মভেদতো. যস্মা পন সুভাৱিতাযেৱ সুসমাৰদ্ধা হোন্তি, ন অঞ্ঞে, তস্মা তযো ভাৱনত্থা ইধাপি ৱুত্তা. আসেৱনত্থোপি তীসু ৱুত্তেসু ৱুত্তোযেৱ হোতি, তস্মা তং অৱত্ৱা তপ্পচ্চনীকানং সুসমূহতত্থো ৱুত্তো. পচ্চনীকসমুগ্ঘাতেন হি আৰদ্ধপৰিযোসানং পঞ্ঞাযতি, তেন সুসমাৰদ্ধস্স সিখাপ্পত্তো অত্থো ৱুত্তো হোতি. তত্থ তপ্পচ্চনীকানন্তি তেসং ঝানৱিপস্সনামগ্গানং পটিপক্খভূতানং. কিলেসানন্তি কামচ্ছন্দাদীনং নিচ্চসঞ্ঞাদিসম্পযুত্তানং সক্কাযদিট্ঠাদীনঞ্চ. সুসমূহতত্তাতি ৱিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদৱসেন সুট্ঠু সমূহতত্তা নাসিতত্তা. পোত্থকেসু পন ‘‘সুসমুগ্ঘাতত্তা’’তি লিখন্তি, তং ন সুন্দৰং.
১৬১. পুন তস্সেৱ পদস্স অঞ্ঞম্পি অত্থৱিকপ্পং দস্সেন্তো সুসমন্তিআদিমাহ. তত্থ তত্থ জাতাতি তস্মিং সিখাপ্পত্তভাৱনাৱিসেসে জাতা. অনৱজ্জাতি কিলেসানং আৰম্মণভাৱানুপগমনেন কিলেসদোসৱিৰহিতা. কুসলাতি জাতিৱসেন কুসলা. বোধিপক্খিযাতি বুজ্ঝনট্ঠেন বোধীতি লদ্ধনামস্স অৰিযস্স পক্খে ভৱত্তা বোধিপক্খিযা. পক্খে ভৱত্তাতি হি উপকাৰভাৱে ঠিতত্তা. তে চ ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি (ম. নি. ৩.৩৫; চূড়নি. মেত্তগূমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ২২; মি. প. ৫.৪.১) সত্ততিংস ধম্মা. ইদং সমন্তি ইদং মগ্গক্খণে ধম্মজাতং সমুচ্ছেদৱসেন কিলেসে সমেতি ৱিনাসেতীতি সমং নাম. নিৰোধো নিব্বানন্তি দুক্খনিৰোধত্তা নিৰোধো, ৱানসঙ্খাতায তণ্হায অভাৱা নিব্বানং. ইদং সুসমন্তি ইদং নিব্বানং সব্বসঙ্খতৱিসমাপগতত্তা সুট্ঠু সমন্তি সুসমং নাম. ঞাতন্তি বোধিপক্খিযসঙ্খাতং সমং অসম্মোহতো ঞাণেন ঞাতং, নিব্বানসঙ্খাতং সুসমং আৰম্মণতো ঞাণেন ঞাতং. তদেৱ দ্ৱযং তেনেৱ চক্খুনা ৱিয দিট্ঠং. ৱিদিতন্তি তদেৱ দ্ৱযং সন্তানে উপ্পাদনেন আৰম্মণকৰণেন চ পটিলদ্ধং. ঞাতং ৱিয পঞ্ঞায সচ্ছিকতং ফস্সিতঞ্চ. ‘‘অসল্লীনং অসম্মুট্ঠা অসাৰদ্ধো একগ্গ’’ন্তি পুৰিমস্স পুৰিমস্স পদস্স অত্থপ্পকাসনং. তত্থ আৰদ্ধন্তি পট্ঠপিতং. অসল্লীনন্তি অসঙ্কুচিতং. উপট্ঠিতাতি উপগন্ত্ৱা ঠিতা. অসম্মুট্ঠাতি অৱিনট্ঠা. পস্সদ্ধোতি নিব্বুতো. অসাৰদ্ধোতি নিদ্দৰথো. সমাহিতন্তি সমং ঠপিতং. একগ্গন্তি অৱিক্খিত্তং.
‘‘চত্তাৰো সুসমাৰদ্ধা’’তিআদি সকলস্স সুসমাৰদ্ধৱচনস্স মূলত্থো. ‘‘অত্থি সম’’ন্তিআদি পন সুসমৱচনস্স, ‘‘ঞাত’’ন্তিআদি আৰদ্ধৱচনস্স ৱিকপ্পত্থা. তত্থাযং পদত্থসংসন্দনা – ‘‘সমা চ সুসমা চ সমসুসমা’’তি ৱত্তব্বে একদেসসৰূপেকসেসং কত্ৱা ‘‘সুসমা’’ ইচ্চেৱ ৱুত্তা যথা নামঞ্চ ৰূপঞ্চ নামৰূপঞ্চ নামৰূপন্তি. ‘‘ইদং সমং, ইদং সুসম’’ন্তি পন অনঞ্ঞাপেক্খং কত্ৱা নপুংসকৱচনং কতং. যস্মা পন ঞাতম্পি দিট্ঠন্তি ৱুচ্চতি, দিট্ঠঞ্চ আৰদ্ধঞ্চ অত্থতো একং. ৱিদিতসচ্ছিকতফস্সিতানি পন ঞাতৱেৱচনানি, তস্মা ঞাতন্তি আৰদ্ধত্থোযেৱ ৱুত্তো হোতি.
আৰদ্ধং হোতি ৱীৰিযং অসল্লীনন্তি অযং পন আৰদ্ধৱচনস্স উজুকত্থোযেৱ. উপট্ঠিতা সতীতিআদীনি পন সম্পযুত্তৱীৰিযস্স উপকাৰকধম্মদস্সনত্থং ৱুত্তানি, ন আৰদ্ধৱচনস্স অত্থদস্সনত্থং. পুৰিমেন অত্থেন সুট্ঠু সমাৰদ্ধাতি সুসমাৰদ্ধা চ, ইমিনা অত্থেন সুসমা আৰদ্ধাতি সুসমাৰদ্ধা চ একসেসে কতে ‘‘সুসমাৰদ্ধা’’তি ৱুচ্চন্তি. ইমমত্থং পৰিগ্গহেত্ৱা ‘‘তেন ৱুচ্চতি সুসমাৰদ্ধা’’তি ৱুত্তং.
অনুপুব্বন্তি যথানুক্কমেনাতি অত্থো, পুব্বং পুব্বং অনূতি ৱুত্তং হোতি. দীঘং অস্সাসৱসেনাতি দীঘন্তি ৱুত্তঅস্সাসৱসেন. পুৰিমা পুৰিমাতি পুৰিমা পুৰিমা সতি. এতেন পুব্বন্তিপদস্স অত্থো ৱুত্তো হোতি. পচ্ছিমা পচ্ছিমাতি সতিযেৱ. এতেন অনূতিপদস্স অত্থো ৱুত্তো হোতি. উভযেন পুব্বঞ্চ অনু চ পৰিচিতাতি অত্থো ৱুত্তো হোতি. উপৰি সোড়স ৱত্থূনি ৱিত্থাৰেত্ৱা ৱচনতো ইধ সঙ্খিপিত্ৱা ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী’’তি অন্তিমমেৱ দস্সিতং. যস্মা সিখাপ্পত্তভাৱনস্স সব্বাপি আনাপানস্সতিযো পুনপ্পুনং যথাৰুচি পৱত্তনতো অনুপৰিচিতাপি হোন্তি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং পৰিচিতা চেৱ হোন্তি অনুপৰিচিতা চা’’তি.
যথত্থাতি যথাসভাৱত্থা. অত্তদমথত্থোতি অৰহত্তমগ্গক্খণে অত্তনো নিব্বিসেৱনত্থো. সমথত্থোতি সীতিভাৱত্থো. পৰিনিব্বাপনত্থোতি কিলেসপৰিনিব্বানেন. অভিঞ্ঞত্থোতি সব্বধম্মৱসেন. পৰিঞ্ঞত্থাদযো মগ্গঞাণকিচ্চৱসেন. সচ্চাভিসমযত্থো চতুন্নং সচ্চানং একপটিৱেধদস্সনৱসেন. নিৰোধে পতিট্ঠাপকত্থো আৰম্মণকৰণৱসেন.
বুদ্ধোতিপদস্স অভাৱেপি বুদ্ধেনাতিপদে যো সো বুদ্ধো, তং নিদ্দিসিতুকামেন বুদ্ধোতি ৱুত্তং. সযম্ভূতি উপদেসং ৱিনা সযমেৱ ভূতো. অনাচৰিযকোতি সযম্ভূপদস্স অত্থৱিৱৰণং. যো হি আচৰিযং ৱিনা সচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি, সো সযম্ভূ নাম হোতি. পুব্বে অননুস্সুতেসূতিআদি অনাচৰিযকভাৱস্স অত্থপ্পকাসনং. অননুস্সুতেসূতি আচৰিযং অননুস্সুতেসু. সামন্তি সযমেৱ. অভিসম্বুজ্ঝীতি ভুসং সম্মা পটিৱিজ্ঝি. তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পাপুণীতি তেসু চ সচ্চেসু সব্বঞ্ঞুভাৱং পাপুণি. যথা সচ্চানি পটিৱিজ্ঝন্তা সব্বঞ্ঞুনো হোন্তি, তথা সচ্চানং পটিৱিদ্ধত্তা এৱং ৱুত্তং. সব্বঞ্ঞুতং পত্তোতিপি পাঠো. বলেসু চ ৱসীভাৱন্তি দসসু চ তথাগতবলেসু ইস্সৰভাৱং পাপুণি. যো সো এৱং ভূতো, সো বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ সব্বেসু ধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণনিমিত্তানুত্তৰৱিমোক্খাধিগমপৰিভাৱিতং খন্ধসন্তানং উপাদায পণ্ণত্তিকো, সব্বঞ্ঞুতপদট্ঠানং ৱা সচ্চাভিসম্বোধিমুপাদায পণ্ণত্তিকো সত্তৱিসেসো বুদ্ধো. এত্তাৱতা অত্থতো বুদ্ধৱিভাৱনা কতা হোতি.
১৬২. ইদানি ব্যঞ্জনতো ৱিভাৱেন্তো বুদ্ধোতি কেনট্ঠেন বুদ্ধোতিআদিমাহ. তত্থ যথা লোকে অৱগন্তা অৱগতোতি ৱুচ্চতি, এৱং বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো. যথা পণ্ণসোসা ৱাতা পণ্ণসুসাতি ৱুচ্চন্তি, এৱং বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো. সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধোতি সব্বধম্মবুজ্ঝনসমত্থায বুদ্ধিযা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. সব্বদস্সাৱিতায বুদ্ধোতি সব্বধম্মানং ঞাণচক্খুনা দিট্ঠত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধোতি অঞ্ঞেন অবোধনীযতো সযমেৱ বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. ৱিসৱিতায বুদ্ধোতি নানাগুণৱিসৱনতো পদুমমিৱ ৱিকসনট্ঠেন বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. খীণাসৱসঙ্খাতেন বুদ্ধোতিআদীহি ছহি পৰিযাযেহি চিত্তসঙ্কোচকৰধম্মপ্পহানেন নিদ্দক্খযৱিবুদ্ধো পুৰিসো ৱিয সব্বকিলেসনিদ্দক্খযৱিবুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. সঙ্খা সঙ্খাতন্তি অত্থতো একত্তা সঙ্খাতেনাতি ৱচনস্স কোট্ঠাসেনাতি অত্থো. তণ্হালেপদিট্ঠিলেপাভাৱেন নিৰুপলেপসঙ্খাতেন. সৱাসনানং সব্বকিলেসানং পহীনত্তা একন্তৱচনেন ৱিসেসেত্ৱা একন্তৱীতৰাগোতিআদি ৱুত্তং. একন্তনিক্কিলেসোতি ৰাগদোসমোহাৱসেসেহি সব্বকিলেসেহি নিক্কিলেসো. একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধোতি গমনত্থানং ধাতূনং বুজ্ঝনত্থত্তা বুজ্ঝনত্থাপি ধাতুযো গমনত্থা হোন্তি, তস্মা একাযনমগ্গং গতত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. একাযনমগ্গোতি চেত্থ –
‘‘মগ্গো পন্থো পথো পজ্জো, অঞ্জসং ৱটুমাযনং;
নাৱা উত্তৰসেতু চ, কুল্লো চ ভিসি সঙ্কমো’’তি . (চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ১০১) –
মগ্গস্স বহূসু নামেসু অযননামেন ৱুত্তো. তস্মা একমগ্গভূতো মগ্গো, ন দ্ৱেধাপথভূতোতি অত্থো. অথ ৱা একেন অযিতব্বো মগ্গোতি একাযনমগ্গো. একেনাতি গণসঙ্গণিকং পহায পৱিৱেকেন চিত্তেন. অযিতব্বোতি পটিপজ্জিতব্বো. অযন্তি ৱা এতেনাতি অযনো, সংসাৰতো নিব্বানং গচ্ছন্তীতি অত্থো. একেসং অযনো একাযনো. একেতি সেট্ঠা, সব্বসত্তসেট্ঠা চ সম্মাসম্বুদ্ধা, তস্মা একাযনমগ্গোতি সম্মাসম্বুদ্ধানং অযনভূতো মগ্গোতি ৱুত্তং হোতি. অযতীতি ৱা অযনো, গচ্ছতি পৱত্ততীতি অত্থো. একস্মিং অযনো মগ্গোতি একাযনমগ্গো, একস্মিংযেৱ বুদ্ধসাসনে পৱত্তমানো মগ্গো, ন অঞ্ঞত্থাতি ৱুত্তং হোতি. অপি চ একং অযতীতি একাযনো, পুব্বভাগে নানামুখভাৱনানযপ্পৱত্তোপি অপৰভাগে একং নিব্বানমেৱ গচ্ছতীতি ৱুত্তং হোতি, তস্মা একাযনমগ্গোতি একনিব্বানগমনমগ্গোতি অত্থো. একো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি বুদ্ধোতি ন পৰেহি বুদ্ধত্তা বুদ্ধো, কিং পন সযমেৱ অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. অবুদ্ধিৱিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভা বুদ্ধোতি বুদ্ধি বুদ্ধং বোধোতি পৰিযাযৱচনমেতং. তত্থ যথা নীলৰত্তগুণযোগা নীলো পটো ৰত্তো পটোতি ৱুচ্চতি, এৱং বুদ্ধগুণযোগা বুদ্ধোতি ঞাপেতুং ৱুত্তং.
ততো পৰং বুদ্ধোতি নেতং নামন্তিআদি ‘‘অত্থমনুগতা অযং পঞ্ঞত্তী’’তি ঞাপনত্থং ৱুত্তং. তত্থ মিত্তা সহাযা. অমচ্চা ভচ্চা. ঞাতী পিতুপক্খিকা. সালোহিতা মাতুপক্খিকা. সমণা পব্বজ্জূপগতা. ব্ৰাহ্মণা ভোৱাদিনো, সমিতপাপবাহিতপাপা ৱা. দেৱতা সক্কাদযো ব্ৰহ্মানো চ. ৱিমোক্খন্তিকন্তি ৱিমোক্খো অৰহত্তমগ্গো, ৱিমোক্খস্স অন্তো অৰহত্তফলং, তস্মিং ৱিমোক্খন্তে ভৱং ৱিমোক্খন্তিকং নাম. সব্বঞ্ঞুভাৱো হি অৰহত্তমগ্গেন সিজ্ঝতি, অৰহত্তফলোদযে সিদ্ধো হোতি, তস্মা সব্বঞ্ঞুভাৱো ৱিমোক্খন্তে ভৱো হোতি. তং নেমিত্তিকম্পি নামং ৱিমোক্খন্তে ভৱং নাম হোতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘ৱিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৱন্তান’’ন্তি. বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভাতি মহাবোধিৰুক্খমূলে যথাৱুত্তক্খণে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভেন সহ. সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তীতি অৰহত্তফলসচ্ছিকিৰিযায, সব্বধম্মসচ্ছিকিৰিযায ৱা জাতা পঞ্ঞত্তি. যদিদং বুদ্ধোতি যা অযং বুদ্ধোতি পঞ্ঞত্তি, অযং ব্যঞ্জনতো বুদ্ধৱিভাৱনা.
‘‘যথা বুদ্ধেন দেসিতা’’তিগাথাপাদস্স পন ইমিনা পদভাজনীযে ৱুত্তত্থেন অযং সংসন্দনা – আনাপানস্সতিযো চ যথা বুদ্ধেন দেসিতা, যেন পকাৰেন দেসিতা. যথাসদ্দেন সঙ্গহিতা দস যথত্থা চ যথা বুদ্ধেন দেসিতা, যেন পকাৰেন দেসিতাতি পকাৰত্থস্স চ যথাসদ্দস্স, সভাৱত্থস্স চ যথাসদ্দস্স সৰূপেকসেসৱসেন একসেসং কত্ৱা ‘‘যথা’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. পদভাজনীযে পনস্স যথত্থেসু একেকস্স যোজনাৱসেন ‘‘দেসিতো’’তি একৱচনং কতং.
‘‘সোতি গহট্ঠো ৱা হোতি পব্বজিতো ৱা’’তি ৱুত্তত্তা আদিপদেপি যস্স গহট্ঠস্স ৱা পব্বজিতস্স ৱাতি ৱুত্তমেৱ হোতি. লোকত্থো ৱুত্তোযেৱ. পভাসেতীতি অত্তনো ঞাণস্স পাকটং কৰোতীতি অত্থো. অভিসম্বুদ্ধত্তাতি সাৱকপাৰমিঞাণেনপি পটিৱিদ্ধভাৱেন. ওভাসেতীতি কামাৱচৰভূতং লোকং. ভাসেতীতি ৰূপাৱচৰভূতং লোকং. পভাসেতীতি অৰূপাৱচৰভূতং লোকং.
অৰিযঞাণন্তি অৰহত্তমগ্গঞাণং. মহিকা মুত্তোতি মহিকায মুত্তো. মহিকাতি নীহাৰো ৱুচ্চতি. মহিযা মুত্তোতিপি পাঠো. ধূমৰজা মুত্তোতি ধূমতো চ ৰজতো চ মুত্তো. ৰাহুগহণা ৱিপ্পমুত্তোতি ৰাহুনো চন্দস্স আসন্নুপক্কিলেসত্তা দ্ৱীহি উপসগ্গেহি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং. ভাসতে ইতি সওভাসট্ঠেন. তপতে ইতি সতেজট্ঠেন. ৱিৰোচতে ইতি ৰুচিৰট্ঠেন. এৱমেৱন্তি এৱং এৱং. যস্মা পন চন্দোপি সযং ভাসন্তো তপন্তো ৱিৰোচন্তো ইমং ওকাসলোকং ওভাসেতি, ভিক্খু চ পঞ্ঞায ভাসন্তো তপন্তো ৱিৰোচন্তো ইমং খন্ধাদিলোকং পঞ্ঞায ওভাসেতি, তস্মা উভযত্ৰাপি ‘‘ভাসেতী’’তি অৱত্ৱা ‘‘ভাসতে’’ ইচ্চেৱ ৱুত্তং. এৱঞ্হি ৱুত্তে হেতুঅত্থোপি ৱুত্তো হোতি. অতিৱিসদতৰাভসূৰিযোপমং অগ্গহেত্ৱা কস্মা চন্দোপমা গহিতাতি চে? সব্বকিলেসপৰিড়াহৱূপসমেন সন্তস্স ভিক্খুনো সন্তগুণযুত্তচন্দোপমা অনুচ্ছৱিকাতি গহিতাতি ৱেদিতব্বং. এৱং আনাপানস্সতিভাৱনাসিদ্ধিসাধকং যোগাৱচৰং থুনিত্ৱা ইমানি তেৰস ৱোদানে ঞাণানীতি তানি ঞাণানি নিগমেত্ৱা দস্সেতীতি.
ৱোদানঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সতোকাৰিঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৬৩. সতোকাৰিঞাণনিদ্দেসে মাতিকাযং ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে ভিক্খু. অযঞ্হি এত্থ ইধ-সদ্দো সব্বপ্পকাৰআনাপানস্সতিসমাধিনিব্বত্তকস্স পুগ্গলস্স সন্নিস্সযভূতসাসনপৰিদীপনো, অঞ্ঞসাসনস্স তথাভাৱপটিসেধনো চ. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো…পে… সুঞ্ঞা পৰপ্পৱাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১).
অৰঞ্ঞগতো ৱা ৰুক্খমূলগতো ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱাতি ইদমস্স আনাপানস্সতিসমাধি ভাৱনানুৰূপসেনাসনপৰিগ্গহপৰিদীপনং. ইমস্স হি ভিক্খুনো দীঘৰত্তং ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু অনুৱিসটং চিত্তং আনাপানস্সতিসমাধিআৰম্মণং অভিৰুহিতুং ন ইচ্ছতি, কূটগোণযুত্তৰথো ৱিয উপ্পথমেৱ ধাৱতি. তস্মা সেয্যথাপি নাম গোপো কূটধেনুযা সব্বং খীৰং পিৱিত্ৱা ৱড্ঢিতং কূটৱচ্ছং দমেতুকামো ধেনুতো অপনেত্ৱা একমন্তে মহন্তং থম্ভং নিখণিত্ৱা তত্থ যোত্তেন বন্ধেয্য, অথস্স সো ৱচ্ছো ইতো চিতো চ ৱিপ্ফন্দিত্ৱা পলাযিতুং অসক্কোন্তো তমেৱ থম্ভং উপনিসীদেয্য ৱা উপনিপজ্জেয্য ৱা, এৱমেৱ ইমিনাপি ভিক্খুনা দীঘৰত্তং ৰূপাৰম্মণাদিৰসপানৱড্ঢিতং দুট্ঠচিত্তং দমেতুকামেন ৰূপাদিআৰম্মণতো অপনেত্ৱা অৰঞ্ঞং ৱা ৰুক্খমূলং ৱা সুঞ্ঞাগাৰং ৱা পৱেসেত্ৱা তত্থ অস্সাসপস্সাসথম্ভে সতিযোত্তেন বন্ধিতব্বং. এৱমস্স তং চিত্তং ইতো চিতো চ ৱিপ্ফন্দিত্ৱাপি পুব্বে আচিণ্ণাৰম্মণং অলভমানং সতিযোত্তং ছিন্দিত্ৱা পলাযিতুং অসক্কোন্তং তমেৱাৰম্মণং উপচাৰপ্পনাৱসেন উপনিসীদতি চেৱ উপনিপজ্জতি চ. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘যথা থম্ভে নিবন্ধেয্য, ৱচ্ছং দমং নৰো ইধ;
বন্ধেয্যেৱং সকং চিত্তং, সতিযাৰম্মণে দড়্হ’’ন্তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.২১৭; পাৰা. অট্ঠ. ২.১৬৫; দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৪; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৭) –
এৱমস্স তং সেনাসনং ভাৱনানুৰূপং হোতি. অথ ৱা যস্মা ইদং কম্মট্ঠানপ্পভেদে মুদ্ধভূতং সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৱকানং ৱিসেসাধিগমদিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰপদট্ঠানং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং ইত্থিপুৰিসহত্থিঅস্সাদিসদ্দসমাকুলং গামন্তং অপৰিচ্চজিত্ৱা ন সুকৰং ভাৱেতুং সদ্দকণ্টকত্তা ঝানস্স. অগামকে পন অৰঞ্ঞে সুকৰং যোগাৱচৰেন ইদং কম্মট্ঠানং পৰিগ্গহেত্ৱা আনাপানচতুক্কজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা তদেৱ পাদকং কত্ৱা সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা অগ্গফলং অৰহত্তং পাপুণিতুং. তস্মা তস্স অনুৰূপং সেনাসনং উপদিসন্তো ভগৱা ‘‘অৰঞ্ঞগতো ৱা’’তিআদিমাহ, তথেৱ থেৰো.
ৱত্থুৱিজ্জাচৰিযো ৱিয হি ভগৱা, সো যথা ৱত্থুৱিজ্জাচৰিযো নগৰভূমিং পস্সিত্ৱা সুট্ঠু উপপৰিক্খিত্ৱা ‘‘এত্থ নগৰং মাপেথা’’তি উপদিসতি, সোত্থিনা চ নগৰে নিট্ঠিতে ৰাজকুলতো মহাসক্কাৰং লভতি, এৱমেৱং যোগাৱচৰস্স অনুৰূপং সেনাসনং উপপৰিক্খিত্ৱা ‘‘এত্থ কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জিতব্ব’’ন্তি উপদিসতি, ততো তত্থ কম্মট্ঠানমনুযুত্তেন যোগিনা কমেন অৰহত্তে পত্তে ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৱত সো ভগৱা’’তি মহন্তং সক্কাৰং লভতি. অযং পন ভিক্খু ‘‘দীপিসদিসো’’তি ৱুচ্চতি. যথা হি মহাদীপিৰাজা অৰঞ্ঞে তিণগহনং ৱা ৱনগহনং ৱা পব্বতগহনং ৱা নিস্সায নিলীযিত্ৱা ৱনমহিংসগোকণ্ণসূকৰাদযো মিগে গণ্হাতি, এৱমেৱং অযং অৰঞ্ঞাদীসু কম্মট্ঠানমনুযুঞ্জন্তো ভিক্খু যথাক্কমেন সোতাপত্তিসকদাগামিঅনাগামিঅৰহত্তমগ্গে চেৱ অৰিযফলানি চ গণ্হাতীতি ৱেদিতব্বো. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘যথাপি দীপিকো নাম, নিলীযিত্ৱা গণ্হতে মিগে;
তথেৱাযং বুদ্ধপুত্তো, যুত্তযোগো ৱিপস্সকো;
অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱান, গণ্হাতি ফলমুত্তম’’ন্তি. (মি. প. ৬.১.৫);
তেনস্স পৰক্কমজৱযোগ্গভূমিং অৰঞ্ঞসেনাসনং দস্সেন্তো ‘‘অৰঞ্ঞগতো ৱা’’তিআদিমাহ.
তত্থ অৰঞ্ঞগতোতি উপৰি ৱুত্তলক্খণং যংকিঞ্চি পৱিৱেকসুখং অৰঞ্ঞং গতো. ৰুক্খমূলগতোতি ৰুক্খসমীপং গতো. সুঞ্ঞাগাৰগতোতি সুঞ্ঞং ৱিৱিত্তোকাসং গতো. এত্থ চ ঠপেত্ৱা অৰঞ্ঞঞ্চ ৰুক্খমূলঞ্চ অৱসেসসত্তৱিধসেনাসনং গতোপি ‘‘সুঞ্ঞাগাৰগতো’’তি ৱত্তুং ৱট্টতি. নৱৱিধঞ্হি সেনাসনং. যথাহ – ‘‘সো ৱিৱিত্তং সেনাসনং ভজতি অৰঞ্ঞং ৰুক্খমূলং পব্বতং কন্দৰং গিৰিগুহং সুসানং ৱনপত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জ’’ন্তি (ৱিভ. ৫০৮). এৱমস্স উতুত্তযানুকূলং ধাতুচৰিযানুকূলঞ্চ আনাপানস্সতিভাৱনানুৰূপং সেনাসনং উপদিসিত্ৱা অলীনানুদ্ধচ্চপক্খিকং সন্তমিৰিযাপথং উপদিসন্তো নিসীদতীতি আহ. অথস্স নিসজ্জায দড়্হভাৱং অস্সাসপস্সাসানং পৱত্তনসমত্থতং আৰম্মণপৰিগ্গহূপাযঞ্চ দস্সেন্তো পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱাতিআদিমাহ. তত্থ পল্লঙ্কন্তি সমন্ততো ঊৰুবদ্ধাসনং. আভুজিত্ৱাতি বন্ধিত্ৱা. উজুং কাযং পণিধাযাতি উপৰিমসৰীৰং উজুকং ঠপেত্ৱা অট্ঠাৰস পিট্ঠিকণ্টকে কোটিযা কোটিং পটিপাদেত্ৱা. এৱঞ্হি নিসিন্নস্স ধম্মমংসন্হাৰূনি ন পণমন্তি. অথস্স যা তেসং পণমনপচ্চযা খণে খণে ৱেদনা উপ্পজ্জেয্যুং, তা ন উপ্পজ্জন্তি. তাসু অনুপ্পজ্জমানাসু চিত্তং একগ্গং হোতি, কম্মট্ঠানং ন পৰিপততি, ৱুদ্ধিং ফাতিং উপগচ্ছতি.
পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱাতি কম্মট্ঠানাভিমুখং সতিং ঠপযিত্ৱা. সো সতোৱ অস্সসতি সতো পস্সসতীতি সো ভিক্খু এৱং নিসীদিত্ৱা এৱঞ্চ সতিং উপট্ঠপেত্ৱা তং সতিং অৱিজহন্তো সতো এৱ অস্সসতি সতো পস্সসতি, সতোকাৰী হোতীতি ৱুত্তং হোতি.
ইদানি যেহি পকাৰেহি সতোকাৰী হোতি, তে পকাৰে দস্সেতুং দীঘং ৱা অস্সসন্তোতিআদিমাহ. তত্থ দীঘং ৱা অস্সসন্তোতি দীঘং ৱা অস্সাসং পৱত্তযন্তো. তথা ৰস্সং. যা পন নেসং দীঘৰস্সতা, সা কালৱসেন ৱেদিতব্বা. কদাচি হি মনুস্সা হত্থিঅহিআদযো ৱিয কালৱসেন দীঘং অস্সসন্তি চ পস্সসন্তি চ, কদাচি সুনখসসাদযো ৱিয ৰস্সং. অঞ্ঞথা হি চুণ্ণৱিচুণ্ণা অস্সাসপস্সাসা দীঘৰস্সা নাম ন হোন্তি. তস্মা তে দীঘং কালং পৱিসন্তা চ নিক্খমন্তা চ দীঘা, ৰস্সং কালং পৱিসন্তা চ নিক্খমন্তা চ ৰস্সাতি ৱেদিতব্বা. তত্ৰাযং ভিক্খু উপৰি ৱুত্তেহি নৱহাকাৰেহি দীঘং অস্সসন্তো চ পস্সসন্তো চ দীঘং অস্সসামি, পস্সসামীতি পজানাতি, তথা ৰস্সং.
এৱং পজানতো চ –
‘‘দীঘো ৰস্সো চ অস্সাসো, পস্সাসোপি চ তাদিসো;
চত্তাৰো ৱণ্ণা ৱত্তন্তি, নাসিকগ্গেৱ ভিক্খুনো’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.২১৯; পাৰা. অট্ঠ. ২.১৬৫);
নৱন্নঞ্চস্স আকাৰানং একেনাকাৰেন কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা সম্পজ্জতীতি ৱেদিতব্বা. সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. সব্বকাযপটিসংৱেদী পস্সসিস্সামীতি সিক্খতীতি সকলস্স অস্সাসকাযস্সাদিমজ্ঝপৰিযোসানং ৱিদিতং কৰোন্তো পাকটং কৰোন্তো অস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. সকলস্স পস্সাসকাযস্সাদিমজ্ঝপৰিযোসানং ৱিদিতং কৰোন্তো পাকটং কৰোন্তো পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. এৱং ৱিদিতং কৰোন্তো পাকটং কৰোন্তো ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন অস্সসতি চেৱ পস্সসতি চ. তস্মা ‘‘অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৱুচ্চতি. একস্স হি ভিক্খুনো চুণ্ণৱিচুণ্ণৱিসটে (ৱিসুদ্ধি. ১.২১৯; পাৰা. ২.১৬৫) অস্সাসকাযে, পস্সাসকাযে ৱা আদি পাকটো হোতি, ন মজ্ঝপৰিযোসানং. সো আদিমেৱ পৰিগ্গহেতুং সক্কোতি, মজ্ঝপৰিযোসানে কিলমতি. একস্স মজ্ঝং পাকটং হোতি, ন আদিপৰিযোসানং. সো মজ্ঝমেৱ পৰিগ্গহেতুং সক্কোতি, আদিপৰিযোসানে কিলমতি. একস্স পৰিযোসানং পাকটং হোতি, ন আদিমজ্ঝং. সো পৰিযোসানংযেৱ পৰিগ্গহেতুং সক্কোতি, আদিমজ্ঝে কিলমতি. একস্স সব্বং পাকটং হোতি, সো সব্বম্পি পৰিগ্গহেতুং সক্কোতি, ন কত্থচি কিলমতি. তাদিসেন ভৱিতব্বন্তি দস্সেন্তো আহ – ‘‘সব্বকাযপটিসংৱেদী’’তিআদি.
তত্থ সিক্খতীতি এৱং ঘটতি ৱাযমতি. যো ৱা তথাভূতস্স সংৱৰো, অযমেত্থ অধিসীলসিক্খা. যো তথাভূতস্স সমাধি, অযং অধিচিত্তসিক্খা. যা তথাভূতস্স পঞ্ঞা, অযং অধিপঞ্ঞাসিক্খাতি ইমা তিস্সো সিক্খাযো তস্মিং আৰম্মণে তায সতিযা তেন মনসিকাৰেন সিক্খতি আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তত্থ যস্মা পুৰিমনযেন কেৱলং অস্সসিতব্বং পস্সসিতব্বমেৱ চ, ন অঞ্ঞং কিঞ্চি কাতব্বং, ইতো পট্ঠায পন ঞাণুপ্পাদনাদীসু যোগো কৰণীযো. তস্মা তত্থ ‘‘অস্সসামীতি পজানাতি পস্সসামীতি পজানাতি’’চ্চেৱ ৱত্তমানকালৱসেন পাড়িং ৱত্ৱা ইতো পট্ঠায কত্তব্বস্স ঞাণুপ্পাদনাদিনো আ-কাৰস্স দস্সনত্থং ‘‘সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’’তিআদিনা নযেন অনাগতকালৱসেন পাড়ি আৰোপিতাতি ৱেদিতব্বা.
পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং…পে… সিক্খতীতি ওড়াৰিকং অস্সাসপস্সাসসঙ্খাতং কাযসঙ্খাৰং পস্সম্ভেন্তো পটিপ্পস্সম্ভেন্তো নিৰোধেন্তো ৱূপসমেন্তো অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি.
তত্ৰেৱং ওড়াৰিকসুখুমতা চ পস্সদ্ধি চ ৱেদিতব্বা – ইমস্স হি ভিক্খুনো পুব্বে অপৰিগ্গহিতকালে কাযো চ চিত্তঞ্চ সদৰথা হোন্তি ওড়াৰিকা. কাযচিত্তানং ওড়াৰিকত্তে অৱূপসন্তে অস্সাসপস্সাসাপি ওড়াৰিকা হোন্তি, বলৱতৰা হুত্ৱা পৱত্তন্তি, নাসিকা নপ্পহোতি, মুখেন অস্সসন্তোপি পস্সসন্তোপি তিট্ঠতি. যদা পনস্স কাযোপি চিত্তম্পি পৰিগ্গহিতা হোন্তি, তদা তে সন্তা হোন্তি ৱূপসন্তা. তেসু ৱূপসন্তেসু অস্সাসপস্সাসা সুখুমা হুত্ৱা পৱত্তন্তি, ‘‘অত্থি নু খো, নত্থী’’তি ৱিচেতব্বাকাৰপ্পত্তা হোন্তি. সেয্যথাপি পুৰিসস্স ধাৱিত্ৱা পব্বতা ৱা ওৰোহিত্ৱা মহাভাৰং ৱা সীসতো ওৰোপেত্ৱা ঠিতস্স ওড়াৰিকা অস্সাসপস্সাসা হোন্তি, নাসিকা নপ্পহোতি, মুখেন অস্সসন্তোপি পস্সসন্তোপি তিট্ঠতি. যদা পনেস তং পৰিস্সমং ৱিনোদেত্ৱা ন্হত্ৱা চ পিৱিত্ৱা চ অল্লসাটকং হদযে কত্ৱা সীতায ছাযায নিপন্নো হোতি, অথস্স তে অস্সাসপস্সাসা সুখুমা হোন্তি ‘‘অত্থি নু খো, নত্থী’’তি ৱিচেতব্বাকাৰপ্পত্তা, এৱমেৱং ইমস্স ভিক্খুনো অপৰিগ্গহিতকালেতি ৱিত্থাৰেতব্বং. তথা হিস্স পুব্বে অপৰিগ্গহিতকালে ‘‘ওড়াৰিকোড়াৰিকে কাযসঙ্খাৰে পস্সম্ভেমী’’তি আভোগসমন্নাহাৰমনসিকাৰো নত্থি, পৰিগ্গহিতকালে পন অত্থি. তেনস্স অপৰিগ্গহিতকালতো পৰিগ্গহিতকালে কাযসঙ্খাৰো সুখুমো হোতি. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘সাৰদ্ধে কাযে চিত্তে চ, অধিমত্তং পৱত্ততি;
অসাৰদ্ধম্হি কাযম্হি, সুখুমং সম্পৱত্ততী’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.২২০; পাৰা. অট্ঠ. ২.১৬৫);
পৰিগ্গহেপি ওড়াৰিকো, পঠমজ্ঝানূপচাৰে সুখুমো. তস্মিম্পি ওড়াৰিকো, পঠমজ্ঝানে সুখুমো. পঠমজ্ঝানে চ দুতিযজ্ঝানূপচাৰে চ ওড়াৰিকো, দুতিযজ্ঝানে সুখুমো. দুতিযজ্ঝানে চ ততিযজ্ঝানূপচাৰে চ ওড়াৰিকো, ততিযজ্ঝানে সুখুমো. ততিযজ্ঝানে চ চতুত্থজ্ঝানূপচাৰে চ ওড়াৰিকো, চতুত্থজ্ঝানে অতিসুখুমো অপ্পৱত্তিমেৱ পাপুণাতি. ইদং তাৱ দীঘভাণকসংযুত্তভাণকানং মতং.
মজ্ঝিমভাণকা পন ‘‘পঠমজ্ঝানে ওড়াৰিকো, দুতিযজ্ঝানূপচাৰে সুখুমো’’তি এৱং হেট্ঠিমহেট্ঠিমজ্ঝানতো উপৰূপৰিজ্ঝানূপচাৰেপি সুখুমতৰং ইচ্ছন্তি. সব্বেসংযেৱ পন মতেন অপৰিগ্গহিতকালে পৱত্তকাযসঙ্খাৰো পৰিগ্গহিতকালে পটিপ্পস্সম্ভতি, পৰিগ্গহিতকালে পৱত্তকাযসঙ্খাৰো পঠমজ্ঝানূপচাৰে…পে… চতুত্থজ্ঝানূপচাৰে পৱত্তকাযসঙ্খাৰো চতুত্থজ্ঝানে পটিপ্পস্সম্ভতি. অযং তাৱ সমথে নযো.
ৱিপস্সনাযং পন অপৰিগ্গহিতকালে পৱত্তকাযসঙ্খাৰো ওড়াৰিকো, মহাভূতপৰিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওড়াৰিকো, উপাদাৰূপপৰিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওড়াৰিকো, সকলৰূপপৰিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওড়াৰিকো, অৰূপপৰিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওড়াৰিকো, ৰূপাৰূপপৰিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওড়াৰিকো, পচ্চযপৰিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওড়াৰিকো, সপ্পচ্চযনামৰূপদস্সনে সুখুমো. সোপি ওড়াৰিকো, লক্খণাৰম্মণিক ৱিপস্সনায সুখুমো. সোপি দুব্বলৱিপস্সনায ওড়াৰিকো, বলৱৱিপস্সনায সুখুমো. তত্থ পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ পুৰিমস্স পুৰিমস্স পচ্ছিমেন পচ্ছিমেন পটিপ্পস্সদ্ধি ৱেদিতব্বা. এৱমেত্থ ওড়াৰিকসুখুমতা পটিপ্পস্সদ্ধি চ ৱেদিতব্বা. অযং তাৱেত্থ কাযানুপস্সনাৱসেন ৱুত্তস্স পঠমচতুক্কস্স অনুপুব্বপদৱণ্ণনা.
যস্মা পনেত্থ ইদমেৱ চতুক্কং আদিকম্মিকস্স কম্মট্ঠানৱসেন ৱুত্তং, ইতৰানি পন তীণি চতুক্কানি এত্থ পত্তজ্ঝানস্স ৱেদনাচিত্তধম্মানুপস্সনাৱসেন, তস্মা ইমং কম্মট্ঠানং ভাৱেত্ৱা আনাপানচতুক্কজ্ঝানপদট্ঠানায ৱিপস্সনায সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণিতুকামেন আদিকম্মিকেন কুলপুত্তেন ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তনযেন সীলপৰিসোধনাদীনি সব্বকিচ্চানি কত্ৱা সত্তঙ্গসমন্নাগতস্স আচৰিযস্স সন্তিকে পঞ্চসন্ধিকং কম্মট্ঠানং উগ্গহেতব্বং. তত্ৰিমে পঞ্চ সন্ধযো উগ্গহো পৰিপুচ্ছা উপট্ঠানং অপ্পনা লক্খণন্তি. তত্থ উগ্গহো নাম কম্মট্ঠানস্স উগ্গণ্হনং. পৰিপুচ্ছা নাম কম্মট্ঠানস্স পৰিপুচ্ছনং. উপট্ঠানং নাম কম্মট্ঠানস্স উপট্ঠানং. অপ্পনা নাম কম্মট্ঠানস্স অপ্পনা. লক্খণং নাম কম্মট্ঠানস্স লক্খণং, ‘‘এৱং লক্খণমিদং কম্মট্ঠান’’ন্তি কম্মট্ঠানসভাৱূপধাৰণন্তি ৱুত্তং হোতি.
এৱং পঞ্চসন্ধিকং কম্মট্ঠানং উগ্গণ্হন্তো অত্তনাপি ন কিলমতি, আচৰিযম্পি ন ৱিহেসেতি. তস্মা থোকং উদ্দিসাপেত্ৱা বহুং কালং সজ্ঝাযিত্ৱা এৱং পঞ্চসন্ধিকং কম্মট্ঠানং উগ্গহেত্ৱা আচৰিযস্স সন্তিকে ৱা অঞ্ঞত্থ ৱা অট্ঠাৰস দোসযুত্তে ৱিহাৰে ৱজ্জেত্ৱা পঞ্চঙ্গসমন্নাগতে সেনাসনে ৱসন্তেন উপচ্ছিন্নখুদ্দকপলিবোধেন কতভত্তকিচ্চেন ভত্তসম্মদং পটিৱিনোদেত্ৱা সুখনিসিন্নেন ৰতনত্তযগুণানুস্সৰণেন চিত্তং সম্পহংসেত্ৱা আচৰিযুগ্গহতো একপদম্পি অপৰিহাপেন্তেন ইদং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং মনসি কাতব্বং. তত্ৰাযং মনসিকাৰৱিধি –
‘‘গণনা অনুবন্ধনা, ফুসনা ঠপনা সল্লক্খণা;
ৱিৱট্টনা পাৰিসুদ্ধি, তেসঞ্চ পটিপস্সনা’’তি.
তত্থ গণনাতি গণনাযেৱ. অনুবন্ধনাতি অনুগমনা. ফুসনাতি ফুট্ঠট্ঠানং. ঠপনাতি অপ্পনা. সল্লক্খণাতি ৱিপস্সনা. ৱিৱট্টনাতি মগ্গো. পাৰিসুদ্ধীতি ফলং. তেসঞ্চ পটিপস্সনাতি পচ্চৱেক্খণা. তত্থ ইমিনা আদিকম্মিকেন কুলপুত্তেন পঠমং গণনায ইদং কম্মট্ঠানং মনসি কাতব্বং. গণেন্তেন পন পঞ্চন্নং হেট্ঠা ন ঠপেতব্বং, দসন্নং উপৰি ন নেতব্বং, অন্তৰা খণ্ডং ন দস্সেতব্বং. পঞ্চন্নং হেট্ঠা ঠপেন্তস্স হি সম্বাধে ওকাসে চিত্তুপ্পাদো ৱিপ্ফন্দতি সম্বাধে ৱজে সন্নিৰুদ্ধগোগণো ৱিয. দসন্নং উপৰি নেন্তস্স গণননিস্সিতোৱ চিত্তুপ্পাদো হোতি. অন্তৰা খণ্ডং দস্সেন্তস্স ‘‘সিখাপ্পত্তং নু খো মে কম্মট্ঠানং, নো’’তি চিত্তং ৱিকম্পতি, তস্মা এতে দোসে ৱজ্জেত্ৱা গণেতব্বং.
গণেন্তেন চ পঠমং দন্ধগণনায ধঞ্ঞমাপকগণনায গণেতব্বং. ধঞ্ঞমাপকো হি নাড়িং পূৰেত্ৱা ‘‘এক’’ন্তি ৱত্ৱা ওকিৰতি, পুন পূৰেন্তো কিঞ্চি কচৱৰং দিস্ৱা ছড্ডেন্তো ‘‘একং এক’’ন্তি ৱদতি. এসেৱ নযো দ্ৱে দ্ৱেতিআদীসু. এৱমেৱং ইমিনাপি অস্সাসপস্সাসেসু যো উপট্ঠাতি, তং গহেত্ৱা ‘‘একং এক’’ন্তিআদিং কত্ৱা যাৱ ‘‘দস দসা’’তি পৱত্তমানং পৱত্তমানং উপলক্খেত্ৱাৱ গণেতব্বং. তস্স এৱং গণযতো নিক্খমন্তা চ পৱিসন্তা চ অস্সাসপস্সাসা পাকটা হোন্তি.
অথানেন তং দন্ধগণনং ধঞ্ঞমাপকগণনং পহায সীঘগণনায গোপালকগণনায গণেতব্বং. ছেকো হি গোপালকো সক্খৰাদযো উচ্ছঙ্গেন গহেত্ৱা ৰজ্জুদণ্ডহত্থো পাতোৱ ৱজং গন্ত্ৱা গাৱো পিট্ঠিযং পহৰিত্ৱা পলিঘত্থম্ভমত্থকে নিসিন্নো দ্ৱাৰং পত্তং পত্তংযেৱ গাৱং ‘‘একো দ্ৱে’’তি সক্খৰং খিপিত্ৱা খিপিত্ৱা গণেতি. তিযামৰত্তিং সম্বাধে ওকাসে দুক্খং ৱুত্থগোগণো নিক্খমন্তো অঞ্ঞমঞ্ঞং উপনিঘংসন্তো ৱেগেন ৱেগেন পুঞ্জপুঞ্জো হুত্ৱা নিক্খমতি. সো ৱেগেন ৱেগেন ‘‘তীণি চত্তাৰি পঞ্চ দসা’’তি গণেতিযেৱ, এৱমস্সাপি পুৰিমনযেন গণযতো অস্সাসপস্সাসা পাকটা হুত্ৱা সীঘং সীঘং পুনপ্পুনং সঞ্চৰন্তি. ততো তেন ‘‘পুনপ্পুনং সঞ্চৰন্তী’’তি ঞত্ৱা অন্তো চ বহি চ অগ্গহেত্ৱা দ্ৱাৰপ্পত্তং দ্ৱাৰপ্পত্তংযেৱ গহেত্ৱা ‘‘একো দ্ৱে তীণি চত্তাৰি পঞ্চ, একো দ্ৱে তীণি চত্তাৰি পঞ্চ ছ, একো দ্ৱে তীণি চত্তাৰি পঞ্চ ছ সত্ত…পে… অট্ঠ নৱ দসা’’তি সীঘং সীঘং গণেতব্বমেৱ. গণনাপটিবদ্ধে হি কম্মট্ঠানে গণনবলেনেৱ চিত্তং একগ্গং হোতি অৰিত্তুপত্থম্ভনৱসেন চণ্ডসোতে নাৱাঠপনমিৱ.
তস্সেৱং সীঘং সীঘং গণযতো কম্মট্ঠানং নিৰন্তৰং পৱত্তং ৱিয হুত্ৱা উপট্ঠাতি. অথ ‘‘নিৰন্তৰং পৱত্ততী’’তি ঞত্ৱা অন্তো চ বহি চ ৱাতং অপৰিগ্গহেত্ৱা পুৰিমনযেনেৱ ৱেগেন ৱেগেন গণেতব্বং. অন্তোপৱিসনৱাতেন হি সদ্ধিং চিত্তং পৱেসযতো অব্ভন্তৰং ৱাতব্ভাহতং মেদপূৰিতং ৱিয হোতি. বহিনিক্খমনৱাতেন সদ্ধিং চিত্তং নীহৰতো বহিদ্ধা পুথুত্তাৰম্মণে চিত্তং ৱিক্খিপতি. ফুট্ঠফুট্ঠোকাসে পন সতিং ঠপেত্ৱা ভাৱেন্তস্সেৱ ভাৱনা সম্পজ্জতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অন্তো চ বহি চ ৱাতং অপৰিগ্গহেত্ৱা পুৰিমনযেনেৱ ৱেগেন ৱেগেন গণেতব্ব’’ন্তি.
কীৱচিৰং পনেতং গণেতব্বন্তি? যাৱ ৱিনা গণনায অস্সাসপস্সাসাৰম্মণে সতি সন্তিট্ঠতি. বহি ৱিসটৱিতক্কৱিচ্ছেদং কত্ৱা অস্সাসপস্সাসাৰম্মণে সতি সণ্ঠাপনত্থংযেৱ হি গণনাতি.
এৱং গণনায মনসি কত্ৱা অনুবন্ধনায মনসি কাতব্বং. অনুবন্ধনা নাম গণনং পটিসংহৰিত্ৱা সতিযা নিৰন্তৰং অস্সাসপস্সাসানং অনুগমনং. তঞ্চ খো ন আদিমজ্ঝপৰিযোসানানুগমনৱসেন. আদিমজ্ঝপৰিযোসানানি তস্সানুগমনে আদীনৱা চ হেট্ঠা ৱুত্তাযেৱ.
তস্মা অনুবন্ধনায মনসিকৰোন্তেন ন আদিমজ্ঝপৰিযোসানৱসেন মনসি কাতব্বং, অপিচ খো ফুসনাৱসেন চ ঠপনাৱসেন চ মনসি কাতব্বং. গণনানুবন্ধনাৱসেন ৱিয হি ফুসনাঠপনাৱসেন ৱিসুং মনসিকাৰো নত্থি, ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানেযেৱ পন গণেন্তো গণনায চ ফুসনায চ মনসি কৰোতি, তত্থেৱ গণনং পটিসংহৰিত্ৱা তে সতিযা অনুবন্ধন্তো, অপ্পনাৱসেন চ চিত্তং ঠপেন্তো ‘‘অনুবন্ধনায চ ফুসনায চ ঠপনায চ মনসি কৰোতী’’তি ৱুচ্চতি. স্ৱাযমত্থো অট্ঠকথাসু ৱুত্তপঙ্গুড়দোৱাৰিকোপমাহি ইধেৱ পাড়িযং ৱুত্তককচূপমায চ ৱেদিতব্বো.
তত্ৰাযং পঙ্গুড়োপমা – সেয্যথাপি পঙ্গুড়ো দোলায কীড়তং মাতাপুত্তানং দোলং খিপিত্ৱা তত্থেৱ দোলাথম্ভমূলে নিসিন্নো কমেন আগচ্ছন্তস্স চ গচ্ছন্তস্স চ দোলাফলকস্স উভো কোটিযো মজ্ঝঞ্চ পস্সতি, ন চ উভোকোটিমজ্ঝানং দস্সনত্থং ব্যাৱটো হোতি, এৱমেৱ ভিক্খু সতিৱসেন উপনিবন্ধনত্থম্ভমূলে ঠত্ৱা অস্সাসপস্সাসদোলং খিপিত্ৱা তত্থেৱ নিমিত্তে সতিযা নিসীদন্তো কমেন আগচ্ছন্তানঞ্চ গচ্ছন্তানঞ্চ ফুট্ঠট্ঠানে অস্সাসপস্সাসানং আদিমজ্ঝপৰিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছন্তো তত্থেৱ (ৱিসুদ্ধি. ১.২২৫) চিত্তং ঠপেত্ৱা পস্সতি, ন চ তেসং দস্সনত্থং ব্যাৱটো হোতি. অযং পঙ্গুড়োপমা.
অযং পন দোৱাৰিকোপমা – সেয্যথাপি দোৱাৰিকো নগৰস্স অন্তো চ বহি চ পুৰিসে ‘‘কো ত্ৱং, কুতো ৱা আগতো, কুহিং ৱা গচ্ছসি, কিং ৱা তে হত্থে’’তি ন ৱীমংসতি. ন হি তস্স তে ভাৰা, দ্ৱাৰপ্পত্তং দ্ৱাৰপ্পত্তংযেৱ পন ৱীমংসতি, এৱমেৱ ইমস্স ভিক্খুনো অন্তোপৱিট্ঠৱাতা চ বহিনিক্খন্তৱাতা চ ন ভাৰা হোন্তি, দ্ৱাৰপ্পত্তা দ্ৱাৰপ্পত্তাযেৱ ভাৰাতি অযং দোৱাৰিকোপমা.
ককচূপমা পন ‘‘নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসা’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.১৫৯) নযেন ইধ ৱুত্তাযেৱ. ইধ পনস্স আগতাগতৱসেন অমনসিকাৰমত্তমেৱ পযোজনন্তি ৱেদিতব্বং.
ইদং কম্মট্ঠানং মনসিকৰোতো কস্সচি ন চিৰেনেৱ নিমিত্তঞ্চ উপ্পজ্জতি, অৱসেসঝানঙ্গপটিমণ্ডিতা অপ্পনাসঙ্খাতা ঠপনা চ সম্পজ্জতি. কস্সচি পন গণনাৱসেনেৱ মনসিকাৰকালতো পভুতি যথা সাৰদ্ধকাযস্স মঞ্চে ৱা পীঠে ৱা নিসীদতো মঞ্চপীঠং ওনমতি ৱিকূজতি, পচ্চত্থৰণং ৱলিং গণ্হাতি, অসাৰদ্ধকাযস্স পন নিসীদতো নেৱ মঞ্চপীঠং ওনমতি ন ৱিকূজতি, ন পচ্চত্থৰণং ৱলিং গণ্হাতি, তূলপিচুপূৰিতং ৱিয মঞ্চপীঠং হোতি. কস্মা? যস্মা অসাৰদ্ধো কাযো লহুকো হোতি, এৱমেৱং গণনাৱসেন মনসিকাৰকালতো পভুতি অনুক্কমতো ওড়াৰিকঅস্সাসপস্সাসনিৰোধৱসেন কাযদৰথে ৱূপসন্তে কাযোপি চিত্তম্পি লহুকং হোতি, সৰীৰং আকাসে লঙ্ঘনাকাৰপ্পত্তং ৱিয হোতি.
তস্স ওড়াৰিকে অস্সাসপস্সাসে নিৰুদ্ধে সুখুমঅস্সাসপস্সাসনিমিত্তাৰম্মণং চিত্তং পৱত্ততি. তস্মিম্পি নিৰুদ্ধে অপৰাপৰং ততো সুখুমতৰং সুখুমতৰং অস্সাসপস্সাসনিমিত্তাৰম্মণং পৱত্ততিযেৱ. স্ৱাযমত্থো উপৰি ৱুত্তকংসথালোপমায ৱেদিতব্বো.
যথা হি অঞ্ঞানি কম্মট্ঠানানি উপৰূপৰি ৱিভূতানি হোন্তি, ন তথা ইদং. ইদং পন উপৰূপৰি ভাৱেন্তস্স সুখুমত্তং গচ্ছতি, উপট্ঠানম্পি ন উপগচ্ছতি. এৱং অনুপট্ঠহন্তে পন তস্মিং তেন ভিক্খুনা ‘‘আচৰিযং পুচ্ছিস্সামী’’তি ৱা ‘‘নট্ঠং দানি মে কম্মট্ঠান’’ন্তি ৱা উট্ঠাযাসনা ন গন্তব্বং. ইৰিযাপথং ৱিকোপেত্ৱা গচ্ছতো হি কম্মট্ঠানং নৱনৱমেৱ হোতি. তস্মা যথানিসিন্নেনেৱ দেসতো আহৰিতব্বং.
তত্ৰাযং আহৰণূপাযো – তেন ভিক্খুনা কম্মট্ঠানস্স অনুপট্ঠানভাৱং ঞত্ৱা ইতি পটিসঞ্চিক্খিতব্বং ‘‘ইমে অস্সাসপস্সাসা নাম কত্থ অত্থি, কত্থ নত্থি. কস্স ৱা অত্থি, কস্স ৱা নত্থী’’তি. অথেৱং পটিসঞ্চিক্খতো ‘‘ইমে অন্তোমাতুকুচ্ছিযং নত্থি, উদকে নিমুগ্গানং নত্থি, তথা অসঞ্ঞীভূতানং মতানং চতুত্থজ্ঝানসমাপন্নানং ৰূপাৰূপভৱসমঙ্গীনং নিৰোধসমাপন্নান’’ন্তি ঞত্ৱা এৱং অত্তনাৱ অত্তা পটিচোদেতব্বো ‘‘ননু, ত্ৱং পণ্ডিত, নেৱ মাতুকুচ্ছিগতো, ন উদকে নিমুগ্গো, ন অসঞ্ঞীভূতো, ন মতো, ন চতুত্থজ্ঝানসমাপন্নো, ন ৰূপাৰূপভৱসমঙ্গী, ন নিৰোধসমাপন্নো. অত্থিযেৱ তে অস্সাসপস্সাসা, মন্দপঞ্ঞতায পন পৰিগ্গহেতুং ন সক্কোসী’’তি. অথানেন পকতিফুট্ঠৱসেন চিত্তং ঠপেত্ৱা মনসিকাৰো পৱত্তেতব্বো. ইমে হি দীঘনাসিকস্স নাসাপুটং ঘট্টেন্তা পৱত্তন্তি, ৰস্সনাসিকস্স উত্তৰোট্ঠং. তস্মানেন ইমং নাম ঠানং ঘট্টেন্তীতি নিমিত্তং ঠপেতব্বং. ইমমেৱ হি অত্থৱসং পটিচ্চ ৱুত্তং ভগৱতা – ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, মুট্ঠস্সতিস্স অসম্পজানস্স আনাপানস্সতিভাৱনং ৱদামী’’তি (ম. নি. ৩.১৪৯; সং. নি. ৫.৯৯২). কিঞ্চাপি হি যংকিঞ্চি কম্মট্ঠানং সতস্স সম্পজানস্সেৱ সম্পজ্জতি, ইতো অঞ্ঞং পন মনসিকৰোন্তস্স পাকটং হোতি. ইদং পন আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং গৰুকং গৰুকভাৱনং বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধপুত্তানং মহাপুৰিসানংযেৱ মনসিকাৰভূমিভূতং, ন চেৱ ইত্তৰং, ন চ ইত্তৰসত্তসমাসেৱিতং. যথা যথা মনসি কৰীযতি, তথা তথা সন্তঞ্চেৱ হোতি সুখুমঞ্চ. তস্মা এত্থ বলৱতী সতি চ পঞ্ঞা চ ইচ্ছিতব্বা.
যথা হি মট্ঠসাটকস্স তুন্নকৰণকালে সূচিপি সুখুমা ইচ্ছিতব্বা, সূচিপাসৱেধনম্পি ততো সুখুমতৰং, এৱমেৱং মট্ঠসাটকসদিসস্স ইমস্স কম্মট্ঠানস্স ভাৱনাকালে সূচিপটিভাগা সতিপি সূচিপাসৱেধনপটিভাগা তংসম্পযুত্তা পঞ্ঞাপি বলৱতী ইচ্ছিতব্বা. তাহি চ পন সতিপঞ্ঞাহি সমন্নাগতেন ভিক্খুনা ন তে অস্সাসপস্সাসা অঞ্ঞত্ৰ পকতিফুট্ঠোকাসা পৰিযেসিতব্বা.
যথা হি কস্সকো খেত্তং কসিত্ৱা বলীবদ্দে মুঞ্চিত্ৱা গোচৰমুখে কত্ৱা ছাযায নিসিন্নো ৱিস্সমেয্য, অথস্স তে বলীবদ্দা ৱেগেন অটৱিং পৱিসেয্যুং. যো হোতি ছেকো কস্সকো, সো পুন তে গহেত্ৱা যোজেতুকামো ন তেসং অনুপদং গন্ত্ৱা অটৱিং আহিণ্ডতি. অথ খো ৰস্মিঞ্চ পতোদঞ্চ গহেত্ৱা উজুকমেৱ তেসং নিপাতনতিত্থং গন্ত্ৱা নিসীদতি ৱা নিপজ্জতি ৱা. অথ তে গোণে দিৱসভাগং চৰিত্ৱা নিপাতনতিত্থং ওতৰিত্ৱা ন্হত্ৱা চ পিৱিত্ৱা চ পচ্চুত্তৰিত্ৱা ঠিতে দিস্ৱা ৰস্মিযা বন্ধিত্ৱা পতোদেন ৱিজ্ঝন্তো আনেত্ৱা যোজেত্ৱা পুন কম্মং কৰোতি. এৱমেৱং তেন ভিক্খুনা ন তে অস্সাসপস্সাসা অঞ্ঞত্ৰ পকতিফুট্ঠোকাসা পৰিযেসিতব্বা. সতিৰস্মিং পন পঞ্ঞাপতোদঞ্চ গহেত্ৱা পকতিফুট্ঠোকাসে চিত্তং ঠপেত্ৱা মনসিকাৰো পৱত্তেতব্বো. এৱং হিস্স মনসিকৰোতো ন চিৰস্সেৱ তে উপট্ঠহন্তি নিপাতনতিত্থে ৱিয গোণা. ততো তেন সতিৰস্মিযা বন্ধিত্ৱা তস্মিংযেৱ ঠানে যোজেত্ৱা পঞ্ঞাপতোদেন ৱিজ্ঝন্তেন পুনপ্পুনং কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জিতব্বং. তস্সেৱমনুযুঞ্জতো ন চিৰস্সেৱ নিমিত্তং উপট্ঠাতি. তং পনেতং ন সব্বেসং একসদিসং হোতি, অপিচ খো কস্সচি সুখসম্ফস্সং উপ্পাদযমানো তূলপিচু ৱিয কপ্পাসপিচু ৱিয ৱাতধাৰা ৱিয চ উপট্ঠাতীতি একচ্চে আহু.
অযং পন অট্ঠকথাসু ৱিনিচ্ছযো – ইদঞ্হি কস্সচি তাৰকৰূপং ৱিয মণিগুড়িকা ৱিয মুত্তাগুড়িকা ৱিয চ, কস্সচি খৰসম্ফস্সং হুত্ৱা কপ্পাসট্ঠি ৱিয দাৰুসাৰসূচি ৱিয চ, কস্সচি দীঘপামঙ্গসুত্তং ৱিয কুসুমদামং ৱিয ধূমসিখা ৱিয চ, কস্সচি ৱিত্থতং মক্কটকসুত্তং ৱিয ৱলাহকপটলং ৱিয পদুমপুপ্ফং ৱিয ৰথচক্কং ৱিয চন্দমণ্ডলং ৱিয সূৰিযমণ্ডলং ৱিয চ উপট্ঠাতি, তঞ্চ পনেতং যথা সম্বহুলেসু ভিক্খূসু সুত্তন্তং সজ্ঝাযিত্ৱা নিসিন্নেসু একেন ভিক্খুনা ‘‘তুম্হাকং কীদিসং হুত্ৱা ইদং সুত্তং উপট্ঠাতী’’তি ৱুত্তে একো ‘‘ময্হং মহতী পব্বতেয্যা নদী ৱিয হুত্ৱা উপট্ঠাতী’’তি আহ. অপৰো ‘‘ময্হং একা ৱনৰাজি ৱিয’’. অঞ্ঞো ‘‘ময্হং একো সীতচ্ছাযো সাখাসম্পন্নো ফলভাৰভৰিতো ৰুক্খো ৱিযা’’তি. তেসঞ্হি তং একমেৱ সুত্তং সঞ্ঞানানতায নানতো উপট্ঠাতি. এৱং একমেৱ কম্মট্ঠানং সঞ্ঞানানতায নানতো উপট্ঠাতি. সঞ্ঞজঞ্হি এতং সঞ্ঞানিদানং সঞ্ঞাপভৱং, তস্মা সঞ্ঞানানতায নানতো উপট্ঠাতীতি ৱেদিতব্বং.
এৱং উপট্ঠিতে পন নিমিত্তে তেন ভিক্খুনা আচৰিযস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা আৰোচেতব্বং ‘‘ময্হং, ভন্তে, এৱৰূপং নাম উপট্ঠাতী’’তি. আচৰিযেন পন ‘‘নিমিত্তমিদং, আৱুসো, কম্মট্ঠানং পুনপ্পুনং মনসি কৰোহি সপ্পুৰিসা’’তি ৱত্তব্বো. অথানেন নিমিত্তেযেৱ চিত্তং ঠপেতব্বং. এৱমস্সাযং ইতো পভুতি ঠপনাৱসেন ভাৱনা হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং পোৰাণেহি –
‘‘নিমিত্তে ঠপযং চিত্তং, নানাকাৰং ৱিভাৱযং;
ধীৰো অস্সাসপস্সাসে, সকং চিত্তং নিবন্ধতী’’তি. (পাৰা. অট্ঠ. ২.১৬৫; ৱিসুদ্ধি. ১.২৩২);
তস্সেৱং নিমিত্তুপট্ঠানতো পভুতি নীৱৰণানি ৱিক্খম্ভিতানেৱ হোন্তি, কিলেসা সন্নিসিন্নাৱ, চিত্তং উপচাৰসমাধিনা সমাহিতমেৱ. অথানেন তং নিমিত্তং নেৱ ৱণ্ণতো মনসি কাতব্বং, ন লক্খণতো পচ্চৱেক্খিতব্বং, অপিচ খো খত্তিযমহেসিযা চক্কৱত্তিগব্ভো ৱিয কস্সকেন সালিযৱগব্ভো ৱিয চ আৱাসাদীনি সত্ত অসপ্পাযানি ৱজ্জেত্ৱা তানেৱ সত্ত সপ্পাযানি সেৱন্তেন সাধুকং ৰক্খিতব্বং, অথ নং এৱং ৰক্খিত্ৱা পুনপ্পুনং মনসিকাৰৱসেন ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং গমযিত্ৱা দসৱিধং অপ্পনাকোসল্লং সম্পাদেতব্বং, ৱীৰিযসমতা যোজেতব্বা. তস্সেৱং ঘটেন্তস্স ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তানুক্কমেন তস্মিং নিমিত্তে চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানানি নিব্বত্তন্তি. এৱং নিব্বত্তচতুক্কপঞ্চকজ্ঝানো পনেত্থ ভিক্খু সল্লক্খণাৱিৱট্টনাৱসেন কম্মট্ঠানং ৱড্ঢেত্ৱা পাৰিসুদ্ধিং পত্তুকামো তদেৱ ঝানং পঞ্চহাকাৰেহি ৱসিপ্পত্তং পগুণং কত্ৱা নামৰূপং ৱৱত্থপেত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেতি. কথং? সো হি সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায অস্সাসপস্সাসানং সমুদযো কৰজকাযো চ চিত্তঞ্চাতি পস্সতি. যথা হি কম্মাৰগগ্গৰিযা ধমমানায ভস্তঞ্চ পুৰিসস্স চ তজ্জং ৱাযামং পটিচ্চ ৱাতো সঞ্চৰতি, এৱমেৱং কাযঞ্চ চিত্তঞ্চ পটিচ্চ অস্সাসপস্সাসাতি. ততো অস্সাসপস্সাসে চ কাযঞ্চ ৰূপন্তি, চিত্তঞ্চ তংসম্পযুত্তে চ ধম্মে অৰূপন্তি ৱৱত্থপেতি.
এৱং নামৰূপং ৱৱত্থপেত্ৱা তস্স পচ্চযং পৰিযেসতি, পৰিযেসন্তো চ তং দিস্ৱা তীসুপি অদ্ধাসু নামৰূপস্স পৱত্তিং আৰব্ভ কঙ্খং ৱিতৰতি, ৱিতিণ্ণকঙ্খো কলাপসম্মসনৱসেন ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা উদযব্বযানুপস্সনায পুব্বভাগে উপ্পন্নে ওভাসাদযো দস ৱিপস্সনুপক্কিলেসে পহায উপক্কিলেসৱিমুত্তং উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং ‘‘মগ্গো’’তি ৱৱত্থপেত্ৱা উদযং পহায ভঙ্গানুপস্সনং পত্ৱা নিৰন্তৰং ভঙ্গানুপস্সনেন ভযতো উপট্ঠিতেসু সব্বসঙ্খাৰেসু নিব্বিন্দন্তো ৱিৰজ্জন্তো ৱিমুচ্চন্তো যথাক্কমেন চত্তাৰো অৰিযমগ্গে পাপুণিত্ৱা অৰহত্তফলে পতিট্ঠায একূনৱীসতিভেদস্স পচ্চৱেক্খণাঞাণস্স পৰিযন্তং পত্তো সদেৱকস্স লোকস্স অগ্গদক্খিণেয্যো হোতি. এত্তাৱতা চস্স গণনং আদিং কত্ৱা ৱিপস্সনাপৰিযোসানা আনাপানস্সতিসমাধিভাৱনা সমত্তা হোতীতি. অযং সব্বাকাৰতো পঠমচতুক্কৱণ্ণনা.
ইতৰেসু পন তীসু চতুক্কেসু যস্মা ৱিসুং কম্মট্ঠানভাৱনানযো নাম নত্থি, তস্মা অনুপদৱণ্ণনানযেনেৱ তেসং এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. পীতিপটিসংৱেদীতি পীতিং পটিসংৱিদিতং কৰোন্তো পাকটং কৰোন্তো অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. তত্থ দ্ৱীহাকাৰেহি পীতি পটিসংৱিদিতা হোতি আৰম্মণতো চ অসম্মোহতো চ.
কথং আৰম্মণতো পীতি পটিসংৱিদিতা হোতি? সপ্পীতিকে দ্ৱে ঝানে সমাপজ্জতি, তস্স সমাপত্তিক্খণে ঝানপটিলাভেন আৰম্মণতো পীতি পটিসংৱিদিতা হোতি আৰম্মণস্স পটিসংৱিদিতত্তা.
কথং অসম্মোহতো? সপ্পীতিকে দ্ৱে ঝানে সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তং পীতিং খযতো ৱযতো সম্মসতি, তস্স ৱিপস্সনাক্খণে লক্খণপটিৱেধেন অসম্মোহতো পীতি পটিসংৱিদিতা হোতি. এতেনেৱ নযেন অৱসেসপদানিপি অত্থতো ৱেদিতব্বানি. ইদং পনেত্থ ৱিসেসমত্তং – তিণ্ণং ঝানানং ৱসেন সুখপটিসংৱিদিতা হোতি. চতুন্নম্পি ঝানানং ৱসেন চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱিদিতা ৱেদিতব্বা. চিত্তসঙ্খাৰোতি ৱেদনাসঞ্ঞাক্খন্ধা. পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰন্তি ওড়াৰিকং ওড়াৰিকং চিত্তসঙ্খাৰং পস্সম্ভেন্তো, নিৰোধেন্তোতি অত্থো. সো ৱিত্থাৰতো কাযসঙ্খাৰে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. অপিচেত্থ পীতিপদে পীতিসীসেন ৱেদনা ৱুত্তা, সুখপদে সৰূপেনেৱ ৱেদনা. দ্ৱীসু চিত্তসঙ্খাৰপদেসু ‘‘সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ চেতসিকা, এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খাৰা’’তি (পটি. ম. ১.১৭৪; ম. নি. ১.৪৬৩) ৱচনতো সঞ্ঞাসম্পযুত্তা ৱেদনাতি এৱং ৱেদনানুপস্সনানযেন ইদং চতুক্কং ভাসিতন্তি ৱেদিতব্বং.
ততিযচতুক্কেপি চতুন্নং ঝানানং ৱসেন চিত্তপটিসংৱিদিতা ৱেদিতব্বা. অভিপ্পমোদযং চিত্তন্তি চিত্তং মোদেন্তো পমোদেন্তো হাসেন্তো পহাসেন্তো অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. তত্থ দ্ৱীহাকাৰেহি অভিপ্পমোদো হোতি সমাধিৱসেন চ ৱিপস্সনাৱসেন চ.
কথং সমাধিৱসেন? সপ্পীতিকে দ্ৱে ঝানে সমাপজ্জতি, সো সমাপত্তিক্খণে সম্পযুত্তায পীতিযা চিত্তং আমোদেতি পমোদেতি. কথং ৱিপস্সনাৱসেন? সপ্পীতিকে দ্ৱে ঝানে সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তং পীতিং খযতো ৱযতো সম্মসতি. এৱং ৱিপস্সনাক্খণে ঝানসম্পযুত্তং পীতিং আৰম্মণং কত্ৱা চিত্তং আমোদেতি পমোদেতি. এৱং পটিপন্নো ‘‘অভিপ্পমোদযং চিত্তং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৱুচ্চতি.
সমাদহং চিত্তন্তি পঠমজ্ঝানাদিৱসেন আৰম্মণে চিত্তং সমং আদহন্তো সমং ঠপেন্তো, তানি ৱা পন ঝানানি সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তং চিত্তং খযতো ৱযতো সম্মসতো ৱিপস্সনাক্খণে লক্খণপটিৱেধেন উপ্পজ্জতি খণিকচিত্তেকগ্গতা, এৱং উপ্পন্নায খণিকচিত্তেকগ্গতায ৱসেনপি আৰম্মণে চিত্তং সমং আদহন্তো সমং ঠপেন্তো ‘‘সমাদহং চিত্তং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৱুচ্চতি.
ৱিমোচযং চিত্তন্তি পঠমজ্ঝানেন নীৱৰণেহি চিত্তং মোচেন্তো ৱিমোচেন্তো, দুতিযেন ৱিতক্কৱিচাৰেহি, ততিযেন পীতিযা, চতুত্থেন সুখদুক্খেহি চিত্তং মোচেন্তো ৱিমোচেন্তো, তানি ৱা পন ঝানানি সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তং চিত্তং খযতো ৱযতো সম্মসতি. সো ৱিপস্সনাক্খণে অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞাতো চিত্তং মোচেন্তো ৱিমোচেন্তো, দুক্খানুপস্সনায সুখসঞ্ঞাতো, অনত্তানুপস্সনায অত্তসঞ্ঞাতো, নিব্বিদানুপস্সনায নন্দিতো, ৱিৰাগানুপস্সনায ৰাগতো, নিৰোধানুপস্সনায সমুদযতো, পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায আদানতো চিত্তং মোচেন্তো ৱিমোচেন্তো অস্সসতি চেৱ পস্সসতি চ. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি. এৱং চিত্তানুপস্সনাৱসেন ইদং চতুক্কং ভাসিতন্তি ৱেদিতব্বং.
চতুত্থচতুক্কে পন অনিচ্চানুপস্সীতি এত্থ তাৱ অনিচ্চং ৱেদিতব্বং, অনিচ্চতা ৱেদিতব্বা, অনিচ্চানুপস্সনা ৱেদিতব্বা, অনিচ্চানুপস্সী ৱেদিতব্বো. তত্থ অনিচ্চন্তি পঞ্চক্খন্ধা. কস্মা? উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তভাৱা. অনিচ্চতাতি তেসংযেৱ উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তং, হুত্ৱা অভাৱো ৱা, নিব্বত্তানং তেনেৱাকাৰেন অট্ঠত্ৱা খণভঙ্গেন ভেদোতি অত্থো. অনিচ্চানুপস্সনাতি তস্সা অনিচ্চতায ৱসেন ৰূপাদীসু ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি অনুপস্সনা. অনিচ্চানুপস্সীতি তায অনুপস্সনায সমন্নাগতো. তস্মা এৱংভূতো অস্সসন্তো চ পস্সসন্তো চ ইধ ‘‘অনিচ্চানুপস্সী অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৱেদিতব্বো.
ৱিৰাগানুপস্সীতি এত্থ পন দ্ৱে ৱিৰাগা খযৱিৰাগো চ অচ্চন্তৱিৰাগো চ. তত্থ খযৱিৰাগোতি সঙ্খাৰানং খণভঙ্গো. অচ্চন্তৱিৰাগোতি নিব্বানং. ৱিৰাগানুপস্সনাতি তদুভযদস্সনৱসেন পৱত্তা ৱিপস্সনা চ মগ্গো চ. তায দুৱিধাযপি অনুপস্সনায সমন্নাগতো হুত্ৱা অস্সসন্তো চ পস্সসন্তো চ ‘‘ৱিৰাগানুপস্সী অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৱেদিতব্বো. নিৰোধানুপস্সীপদেপি এসেৱ নযো.
পটিনিস্সগ্গানুপস্সীতি এত্থাপি দ্ৱে পটিনিস্সগ্গা পৰিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চ. পটিনিস্সগ্গোযেৱ অনুপস্সনা পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা, ৱিপস্সনামগ্গানমেতং অধিৱচনং. ৱিপস্সনাতি তদঙ্গৱসেন সদ্ধিং খন্ধাভিসঙ্খাৰেহি কিলেসে পৰিচ্চজতি, সঙ্খতদোসদস্সনেন চ তব্বিপৰীতে নিব্বানে তন্নিন্নতায পক্খন্দতীতি পৰিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চেৱ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চাতি ৱুচ্চতি. মগ্গো সমুচ্ছেদৱসেন সদ্ধিং খন্ধাভিসঙ্খাৰেহি কিলেসে পৰিচ্চজতি, আৰম্মণকৰণেন চ নিব্বানে পক্খন্দতীতি পৰিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চেৱ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চাতি ৱুচ্চতি. উভযম্পি পন পুৰিমপুৰিমঞাণানং অনুঅনু পস্সনতো অনুপস্সনাতি ৱুচ্চতি. তায দুৱিধাযপি পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায সমন্নাগতো হুত্ৱা অস্সসন্তো চ পস্সসন্তো চ ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৱেদিতব্বো.
এত্থ চ ‘‘অনিচ্চানুপস্সী’’তি তৰুণৱিপস্সনায ৱসেন ৱুত্তং, ‘‘ৱিৰাগানুপস্সী’’তি ততো বলৱতৰায সঙ্খাৰেসু ৱিৰজ্জনসমত্থায ৱিপস্সনায ৱসেন, ‘‘নিৰোধানুপস্সী’’তি ততো বলৱতৰায কিলেসনিৰোধনসমত্থায ৱিপস্সনায ৱসেন, ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী’’তি মগ্গস্স আসন্নভূতায অতিতিক্খায ৱিপস্সনায ৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. যত্থ পন মগ্গোপি লব্ভতি, সো অভিন্নোযেৱ. এৱমিদং চতুক্কং সুদ্ধৱিপস্সনাৱসেন ৱুত্তং, পুৰিমানি পন তীণি সমথৱিপস্সনাৱসেনাতি.
আনাপানস্সতিমাতিকাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৬৪. ইদানি যথানিক্খিত্তং মাতিকং পটিপাটিযা ভাজেত্ৱা দস্সেতুং ইধাতি ইমিস্সা দিট্ঠিযাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ ইমিস্সা দিট্ঠিযাতিআদীহি দসহি পদেহি সিক্খত্তযসঙ্খাতং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধসাসনমেৱ কথিতং. তঞ্হি বুদ্ধেন ভগৱতা দিট্ঠত্তা দিট্ঠীতি ৱুচ্চতি, তস্সেৱ খমনৱসেন খন্তি, ৰুচ্চনৱসেন ৰুচি, গহণৱসেন আদাযো, সভাৱট্ঠেন ধম্মো, সিক্খিতব্বট্ঠেন ৱিনযো, তদুভযেনপি ধম্মৱিনযো, পৱুত্তৱসেন পাৱচনং, সেট্ঠচৰিযট্ঠেন ব্ৰহ্মচৰিযং, অনুসিট্ঠিদানৱসেন সত্থুসাসনন্তি ৱুচ্চতি. তস্মা ‘‘ইমিস্সা দিট্ঠিযা’’তিআদীসু ইমিস্সা বুদ্ধদিট্ঠিযা, ইমিস্সা বুদ্ধখন্তিযা, ইমিস্সা বুদ্ধৰুচিযা, ইমস্মিং বুদ্ধআদাযে, ইমস্মিং বুদ্ধধম্মে, ইমস্মিং বুদ্ধৱিনযে, ইমস্মিং বুদ্ধধম্মৱিনযে, ইমস্মিং বুদ্ধপাৱচনে, ইমস্মিং বুদ্ধব্ৰহ্মচৰিযে, ইমস্মিং বুদ্ধসত্থুসাসনেতি অত্থো ৱেদিতব্বো. অপিচেতং সিক্খত্তযসঙ্খাতং সকলং পাৱচনং ভগৱতা দিট্ঠত্তা সম্মাদিট্ঠিপচ্চযত্তা সম্মাদিট্ঠিপুব্বঙ্গমত্তা চ দিট্ঠি. ভগৱতো খমনৱসেন খন্তি. ৰুচ্চনৱসেন ৰুচি. গহণৱসেন আদাযো. অত্তনো কাৰকং অপাযে অপতমানং ধাৰেতীতি ধম্মো. সোৱ সংকিলেসপক্খং ৱিনেতীতি ৱিনযো. ধম্মো চ সো ৱিনযো চাতি ধম্মৱিনযো, কুসলধম্মেহি ৱা অকুসলধম্মানং এস ৱিনযোতি ধম্মৱিনযো. তেনেৱ ৱুত্তং – ‘‘যে চ খো ত্ৱং, গোতমি, ধম্মে জানেয্যাসি ইমে ধম্মা ৱিৰাগায সংৱত্তন্তি, নো সৰাগায…পে… একংসেন, গোতমি, ধাৰেয্যাসি এসো ধম্মো এসো ৱিনযো এতং সত্থুসাসন’’ন্তি (অ. নি. ৮.৫৩; চূড়ৱ. ৪০৬). ধম্মেন ৱা ৱিনযো, ন দণ্ডাদীহীতি ধম্মৱিনযো. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘দণ্ডেনেকে দমযন্তি, অঙ্কুসেহি কসাহি চ;
অদণ্ডেন অসত্থেন, নাগো দন্তো মহেসিনা’’তি. (ম. নি. ২.৩৫২; চূড়ৱ. ৩৪২);
তথা ‘‘ধম্মেন নযমানানং, কা উসূযা ৱিজানত’’ন্তি (মহাৱ. ৬৩). ধম্মায ৱা ৱিনযো ধম্মৱিনযো. অনৱজ্জধম্মত্থং হেস ৱিনযো, ন ভৱভোগামিসত্থং. তেনাহ ভগৱা – ‘‘নযিদং, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতি জনকুহনত্থ’’ন্তি (ইতিৱু. ৩৫; অ. নি. ৪.২৫) ৱিত্থাৰো. পুণ্ণত্থেৰোপি আহ – ‘‘অনুপাদাপৰিনিব্বানত্থং খো, আৱুসো, ভগৱতি ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতী’’তি (ম. নি. ১.২৫৯). ৱিসুদ্ধং ৱা নযতীতি ৱিনযো, ধম্মতো ৱিনযো ধম্মৱিনযো. সংসাৰধম্মতো হি সোকাদিধম্মতো ৱা এস ৱিসুদ্ধং নিব্বানং নযতি, ধম্মস্স ৱা ৱিনযো, ন তিত্থকৰানন্তি ধম্মৱিনযো. ধম্মভূতো হি ভগৱা, তস্সেৱ এস ৱিনযো. যস্মা ৱা ধম্মা এৱ অভিঞ্ঞেয্যা পৰিঞ্ঞেয্যা পহাতব্বা ভাৱেতব্বা সচ্ছিকাতব্বা চ, তস্মা এস ধম্মেসু ৱিনযো, ন সত্তেসু ন জীৱেসু চাতি ধম্মৱিনযো. সাত্থসব্যঞ্জনতাদীহি অঞ্ঞেসং ৱচনতো পধানং ৱচনন্তি পৱচনং, পৱচনমেৱ পাৱচনং. সব্বচৰিযাহি ৱিসিট্ঠচৰিযভাৱেন ব্ৰহ্মচৰিযং. দেৱমনুস্সানং সত্থুভূতস্স ভগৱতো সাসনন্তি সত্থুসাসনং, সত্থুভূতং ৱা সাসনন্তিপি সত্থুসাসনং. ‘‘যো ৱো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৱিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৱো মমচ্চযেন সত্থা’’তি (দী. নি. ২.২১৬) হি ধম্মৱিনযোৱ সত্থাতি ৱুত্তো. এৱমেতেসং পদানং অত্থো ৱেদিতব্বো. যস্মা পন ইমস্মিংযেৱ সাসনে সব্বাকাৰআনাপানস্সতিসমাধিনিব্বত্তকো ভিক্খু ৱিজ্জতি, ন অঞ্ঞত্ৰ, তস্মা তত্থ তত্থ ‘‘ইমিস্সা’’তি চ ‘‘ইমস্মি’’ন্তি চ অযং নিযমো কতোতি ৱেদিতব্বো. অযং ‘‘ইধা’’তিমাতিকায নিদ্দেসস্স অত্থো.
পুথুজ্জনকল্যাণকো ৱাতিআদিনা চ ভিক্খুসদ্দস্স ৱচনত্থং অৱত্ৱা ইধাধিপ্পেতভিক্খুযেৱ দস্সিতো. তত্থ পুথুজ্জনো চ সো কিলেসানং অসমুচ্ছিন্নত্তা, কল্যাণো চ সীলাদিপটিপত্তিযুত্তত্তাতি পুথুজ্জনকল্যাণো, পুথুজ্জনকল্যাণোৱ পুথুজ্জনকল্যাণকো. অধিসীলাদীনি সিক্খতীতি সেক্খো. সোতাপন্নো ৱা সকদাগামী ৱা অনাগামী ৱা. অকুপ্পো চলযিতুমসক্কুণেয্যো অৰহত্তফলধম্মো অস্সাতি অকুপ্পধম্মো. সোপি হি ইমং সমাধিং ভাৱেতি.
অৰঞ্ঞনিদ্দেসে ৱিনযপৰিযাযেন তাৱ ‘‘ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চ অৱসেসং অৰঞ্ঞ’’ন্তি (পাৰা. ৯২) আগতং. সুত্তন্তপৰিযাযেন আৰঞ্ঞকং ভিক্খুং সন্ধায ‘‘আৰঞ্ঞকং নাম সেনাসনং পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি (পাচি. ৫৭৩) আগতং. ৱিনযসুত্তন্তা পন উভোপি পৰিযাযদেসনা নাম, অভিধম্মো নিপ্পৰিযাযদেসনাতি অভিধম্মপৰিযাযেন (ৱিভ. ৫২৯) অৰঞ্ঞং দস্সেতুং নিক্খমিত্ৱা বহি ইন্দখীলাতি ৱুত্তং, ইন্দখীলতো বহি নিক্খমিত্ৱাতি অত্থো. নিক্খমিত্ৱা বহি ইন্দখীলন্তিপি পাঠো, ইন্দখীলং অতিক্কমিত্ৱা বহীতি ৱুত্তং হোতি. ইন্দখীলোতি চেত্থ গামস্স ৱা নগৰস্স ৱা উম্মাৰো.
ৰুক্খমূলনিদ্দেসে ৰুক্খমূলস্স পাকটত্তা তং অৱত্ৱাৱ যত্থাতিআদিমাহ. তত্থ যত্থাতি যস্মিং ৰুক্খমূলে. আসন্তি নিসীদন্তি এত্থাতি আসনং. পঞ্ঞত্তন্তি ঠপিতং. মঞ্চো ৱাতিআদীনি আসনস্স পভেদৱচনানি. মঞ্চোপি হি নিসজ্জাযপি ওকাসত্তা ইধ আসনেসু ৱুত্তো. সো পন মসাৰকবুন্দিকাবদ্ধকুড়ীৰপাদকআহচ্চপাদকানং অঞ্ঞতৰো. পীঠং তেসং অঞ্ঞতৰমেৱ. ভিসীতি উণ্ণাভিসিচোড়ভিসিৱাকভিসিতিণভিসিপণ্ণভিসীনং অঞ্ঞতৰা. তট্টিকাতি তালপণ্ণাদীহি চিনিত্ৱা কতা. চম্মখণ্ডোতি নিসজ্জাৰহো যো কোচি চম্মখণ্ডো. তিণসন্থৰাদযো তিণাদীনি গুম্বেত্ৱা কতা. তত্থাতি তস্মিং ৰুক্খমূলে. চঙ্কমতি ৱাতিআদীহি ৰুক্খমূলস্স চতুইৰিযাপথপৱত্তনযোগ্যতা কথিতা. ‘‘যত্থা’’তিআদীহি সব্বপদেহি ৰুক্খমূলস্স সন্দচ্ছাযতা জনৱিৱিত্ততা চ ৱুত্তা হোতি. কেনচীতি কেনচি সমূহেন. তং সমূহং ভিন্দিত্ৱা ৱিত্থাৰেন্তো গহট্ঠেহি ৱা পব্বজিতেহি ৱাতি আহ. অনাকিণ্ণন্তি অসংকিণ্ণং অসম্বাধং. যস্স সেনাসনস্স সমন্তা গাৱুতম্পি অড্ঢযোজনম্পি পব্বতগহনং ৱনগহনং নদীগহনং হোতি, ন কোচি অৱেলায উপসঙ্কমিতুং সক্কোতি, ইদং সন্তিকেপি অনাকিণ্ণং নাম. যং পন অড্ঢযোজনিকং ৱা যোজনিকং ৱা হোতি, ইদং দূৰতায এৱ অনাকিণ্ণং নাম.
ৱিহাৰোতি অড্ঢযোগাদিমুত্তকো অৱসেসাৱাসো. অড্ঢযোগোতি সুপণ্ণৱঙ্কগেহং. পাসাদোতি দ্ৱে কণ্ণিকা গহেত্ৱা কতো দীঘপাসাদো. হম্মিযন্তি উপৰিআকাসতলে পতিট্ঠিতকূটাগাৰপাসাদোযেৱ. গুহাতি ইট্ঠকাগুহা সিলাগুহা দাৰুগুহা পংসুগুহাতি এৱঞ্হি খন্ধকট্ঠকথাযং (চূড়ৱ. অট্ঠ. ২৯৪) ৱুত্তং. ৱিভঙ্গট্ঠকথাযং পন ৱিহাৰোতি সমন্তা পৰিহাৰপথং অন্তোযেৱ ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানানি চ দস্সেত্ৱা কতসেনাসনং. গুহাতি ভূমিগুহা, যত্থ ৰত্তিন্দিৱং দীপং লদ্ধুং ৱট্টতি. পব্বতগুহা ৱা ভূমিগুহা ৱাতি ইদং দ্ৱযং ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং. মাতিকায সব্বকালসাধাৰণলক্খণৱসেন ‘‘নিসীদতী’’তি ৱত্তমানৱচনং কতং, ইধ পন নিসিন্নস্স ভাৱনাৰম্ভসব্ভাৱতো নিসজ্জাৰম্ভপৰিযোসানদস্সনত্থং নিসিন্নোতি নিট্ঠানৱচনং কতং. যস্মা পন উজুং কাযং পণিধায নিসিন্নস্স কাযো উজুকো হোতি, তস্মা ব্যঞ্জনে আদৰং অকত্ৱা অধিপ্পেতম এৱ দস্সেন্তো উজুকোতিআদিমাহ. তত্থ ঠিতো সুপণিহিতোতি উজুকং পণিহিতত্তা উজুকো হুত্ৱা ঠিতো, ন সযমেৱাতি অত্থো. পৰিগ্গহট্ঠোতি পৰিগ্গহিতট্ঠো. কিং পৰিগ্গহিতং? নিয্যানং. কিং নিয্যানং? আনাপানস্সতিসমাধিযেৱ যাৱ অৰহত্তমগ্গা নিয্যানং. তেনাহনিয্যানট্ঠোতি মুখসদ্দস্স জেট্ঠকত্থৱসেন সংসাৰতো নিয্যানট্ঠো ৱুত্তো. উপট্ঠানট্ঠোতি সভাৱট্ঠোযেৱ. সব্বেহি পনেতেহি পদেহি পৰিগ্গহিতনিয্যানং সতিং কত্ৱাতি অত্থো ৱুত্তো হোতি. কেচি পন ‘‘পৰিগ্গহট্ঠোতি সতিযা পৰিগ্গহট্ঠো, নিয্যানট্ঠোতি অস্সাসপস্সাসানং পৱিসননিক্খমনদ্ৱাৰট্ঠো’’তি ৱণ্ণযন্তি. পৰিগ্গহিতঅস্সাসপস্সাসনিয্যানং সতিং উপট্ঠপেত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি.
১৬৫. বাত্তিংসায আকাৰেহীতি তাসু তাসু অৱত্থাসু যথাক্কমেন লব্ভমানানং অনৱসেসপৰিযাদানৱসেন ৱুত্তং. দীঘং অস্সাসৱসেনাতি মাতিকায ‘‘দীঘ’’ন্তিৱুত্তঅস্সাসৱসেন. এৱং সেসেসু. একগ্গতন্তি একগ্গভাৱং. অৱিক্খেপন্তি অৱিক্খিপনং. একগ্গতা এৱ হি নানাৰম্মণেসু চিত্তস্স অৱিক্খিপনতো অৱিক্খেপোতি ৱুচ্চতি. পজানতোতি অসম্মোহৱসেন পজানন্তস্স, ৱিন্দন্তস্সাতি ৱা অত্থো. ‘‘অৱিক্খেপো মে পটিলদ্ধো’’তি আৰম্মণকৰণৱসেন পজানন্তস্স ৱা. তায সতিযাতি তায উপট্ঠিতায সতিযা. তেন ঞাণেনাতি তেন অৱিক্খেপজাননঞাণেন. সতো কাৰী হোতীতি এত্থ যস্মা ঞাণসম্পযুত্তা এৱ সতি সতীতি অধিপ্পেতা, যথাহ – ‘‘সতিমা হোতি পৰমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতো’’তি (ৱিভ. ৪৬৭). তস্মা ‘‘সতো’’তি ৱচনেনেৱ ঞাণম্পি গহিতমেৱ হোতি.
১৬৬. অদ্ধানসঙ্খাতেতি দীঘসঙ্খাতে কালে. দীঘো হি মগ্গো অদ্ধানোতি ৱুচ্চতি. অযম্পি কালো দীঘত্তা অদ্ধানো ৱিয অদ্ধানোতি ৱুত্তো. ‘‘অস্সসতী’’তি চ ‘‘পস্সসতী’’তি চ অস্সাসঞ্চ পস্সাসঞ্চ ৱিসুং ৱিসুং ৱত্ৱাপি ভাৱনায নিৰন্তৰপ্পৱত্তিদস্সনত্থং ‘‘অস্সসতিপি পস্সসতিপী’’তি পুন সমাসেত্ৱা ৱুত্তং. ছন্দো উপ্পজ্জতীতি ভাৱনাভিৱুদ্ধিযা ভিয্যোভাৱায ছন্দো জাযতি. সুখুমতৰন্তি পস্সম্ভনসব্ভাৱতো ৱুত্তং. পামোজ্জং উপ্পজ্জতীতি ভাৱনাপাৰিপূৰিযা পীতি জাযতি. অস্সাসপস্সাসাপি চিত্তং ৱিৱত্ততীতি অস্সাসপস্সাসে নিস্সায পটিভাগনিমিত্তে উপ্পজ্জন্তে পকতিঅস্সাসপস্সাসতো চিত্তং নিৱত্ততি. উপেক্খা সণ্ঠাতীতি তস্মিং পটিভাগনিমিত্তে উপচাৰপ্পনাসমাধিপত্তিযা পুন সমাধানে ব্যাপাৰাভাৱতো তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খা সণ্ঠাতি নাম. নৱহাকাৰেহীতি এত্থ ভাৱনাৰম্ভতো পভুতি পুৰে ছন্দুপ্পাদা ‘‘অস্সসতিপি পস্সসতিপী’’তি ৱুত্তা তযো আকাৰা, ছন্দুপ্পাদতো পভুতি পুৰে পামোজ্জুপ্পাদা তযো, পামোজ্জুপ্পাদতো পভুতি তযোতি নৱ আকাৰা. কাযোতি চুণ্ণৱিচুণ্ণাপি অস্সাসপস্সাসা সমূহট্ঠেন কাযো. পকতিঅস্সাসপকতিপস্সাসে নিস্সায উপ্পন্ননিমিত্তম্পি অস্সাসপস্সাসাতি নামং লভতি. উপট্ঠানং সতীতি তং আৰম্মণং উপেচ্চ তিট্ঠতীতি সতি উপট্ঠানং নাম. অনুপস্সনা ঞাণন্তি সমথৱসেন নিমিত্তকাযানুপস্সনা, ৱিপস্সনাৱসেন নামকাযৰূপকাযানুপস্সনা ঞাণন্তি অত্থো. কাযো উপট্ঠানন্তি সো কাযো উপেচ্চ তিট্ঠতি এত্থ সতীতি উপট্ঠানং নাম. নো সতীতি সো কাযো সতি নাম ন হোতীতি অত্থো. তায সতিযাতি ইদানি ৱুত্তায সতিযা. তেন ঞাণেনাতি ইদানেৱ ৱুত্তেন ঞাণেন. তং কাযং অনুপস্সতীতি সমথৱিপস্সনাৱসেন যথাৱুত্তং কাযং অনুগন্ত্ৱা ঝানসম্পযুত্তঞাণেন ৱা ৱিপস্সনাঞাণেন ৱা পস্সতি.
মাতিকায কাযাদীনং পদানং অভাৱেপি ইমস্স চতুক্কস্স কাযানুপস্সনাৱসেন ৱুত্তত্তা ইদানি ৱত্তব্বং ‘‘কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি ৱচনং সন্ধায কাযপদনিদ্দেসো কতো. কাযে কাযানুপস্সনাতি বহুৱিধে কাযে তস্স তস্স কাযস্স অনুপস্সনা. অথ ৱা কাযে কাযানুপস্সনা, ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সনাতি ৱুত্তং হোতি. অনিচ্চদুক্খানত্তাসুভভূতে কাযে ন নিচ্চসুখত্তসুভানুপস্সনা, অথ খো অনিচ্চদুক্খানত্তাসুভতো কাযস্সেৱ অনুপস্সনা. অথ ৱা কাযে অহন্তি ৱা মমন্তি ৱা ইত্থীতি ৱা পুৰিসোতি ৱা গহেতব্বস্স কস্সচি অননুপস্সনতো তস্সেৱ কাযমত্তস্স অনুপস্সনাতি ৱুত্তং হোতি. উপৰি ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সনাতিআদীসু তীসুপি এসেৱ নযো. সতিযেৱ উপট্ঠানং সতিপট্ঠানং, কাযানুপস্সনায সম্পযুত্তং সতিপট্ঠানং কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, তস্স ভাৱনা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা.
১৬৭. তং কাযন্তি অনিদ্দিট্ঠেপি নামৰূপকাযে কাযসদ্দেন তস্সাপি সঙ্গহিতত্তা নিদ্দিট্ঠং ৱিয কত্ৱা ৱুত্তং. অনিচ্চানুপস্সনাদযো হি নামৰূপকাযে এৱ লব্ভন্তি, ন নিমিত্তকাযে. অনুপস্সনা চ ভাৱনা চ ৱুত্তত্থা এৱ. দীঘং অস্সাসপস্সাসৱসেনাতিআদি আনাপানস্সতিভাৱনায আনিসংসং দস্সেতুং ৱুত্তং. তস্সা হি সতিৱেপুল্লতাঞাণৱেপুল্লতা চ আনিসংসো. তত্থ চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতোতি পটিলদ্ধজ্ঝানস্স ৱিপস্সনাকালে চিত্তেকগ্গতং সন্ধায ৱুত্তং. ৱিদিতা ৱেদনাতি সামঞ্ঞতো উদযদস্সনেন ৱিদিতা ৱেদনা. ৱিদিতা উপট্ঠহন্তীতি খযতো ৱযতো সুঞ্ঞতো ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি. ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তীতি সামঞ্ঞতো ৱযদস্সনেন ৱিদিতা ৱিনাসং গচ্ছন্তি, ভিজ্জন্তীতি অত্থো. সঞ্ঞাৱিতক্কেসুপি এসেৱ নযো. ইমেসু পন তীসু ৱুত্তেসু সেসা ৰূপধম্মাপি ৱুত্তা হোন্তি. কস্মা পন ইমে তযো এৱ ৱুত্তাতি চে? দুপ্পৰিগ্গহত্তা. ৱেদনাসু তাৱ সুখদুক্খা পাকটা, উপেক্খা পন সুখুমা দুপ্পৰিগ্গহা, ন সুট্ঠু পাকটা. সাপি চস্স পাকটা হোতি, সঞ্ঞা আকাৰমত্তগ্গাহকত্তা ন যথাসভাৱগ্গাহিনী. সা চ সভাৱসামঞ্ঞলক্খণগ্গাহকেন ৱিপস্সনাঞাণেন সম্পযুত্তা অতি ৱিয অপাকটা. সাপি চস্স পাকটা হোতি, ৱিতক্কো ঞাণপতিৰূপকত্তা ঞাণতো ৱিসুং কত্ৱা দুপ্পৰিগ্গহো. ঞাণপতিৰূপকো হি ৱিতক্কো. যথাহ – ‘‘যা চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাদিট্ঠি যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২). সোপি চস্স ৱিতক্কো পাকটো হোতীতি এৱং দুপ্পৰিগ্গহেসু ৱুত্তেসু সেসা ৱুত্তাৱ হোন্তীতি. ইমেসং পন পদানং নিদ্দেসে কথং ৱিদিতা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তীতি পুচ্ছিত্ৱা তং অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ ৱেদনুপ্পাদস্স ৱিদিতত্তেযেৱ ৱিস্সজ্জিতে ৱেদনায ৱিদিতত্তং ৱিস্সজ্জিতং হোতীতি কথং ৱেদনায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতীতিআদিমাহ. সেসেসুপি এসেৱ নযো. অৱিজ্জাসমুদযা অৱিজ্জানিৰোধাতিআদযো হেট্ঠা ৱুত্তত্থা এৱ. ইমিনাৱ নযেন সঞ্ঞাৱিতক্কাপি ৱেদিতব্বা. ৱিতক্কৱাৰে পন ‘‘ফস্সসমুদযা ফস্সনিৰোধা’’তি অৱত্ৱা ফস্সট্ঠানে সঞ্ঞাসমুদযা সঞ্ঞানিৰোধাতি ৱুত্তং. তং কস্মা ইতি চে? সঞ্ঞামূলকত্তা ৱিতক্কস্স. ‘‘সঞ্ঞানানত্তং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সঙ্কপ্পনানত্ত’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩৫৯) হি ৱুত্তং.
অনিচ্চতো মনসিকৰোতোতিআদীসু চ ‘‘ৱেদনং অনিচ্চতো মনসিকৰোতো’’তিআদিনা নযেন তস্মিং তস্মিং ৱাৰে সো সোযেৱ ধম্মো যোজেতব্বো. যস্মা পন ৱিপস্সনাসম্পযুত্তা ৱেদনা ৱিপস্সনাকিচ্চকৰণে অসমত্থত্তা ৱিপস্সনায অনুপকাৰিকা, তস্মাযেৱ চ বোধিপক্খিযধম্মেসু নাগতা. ৱিপস্সনাসম্পযুত্তায পন সঞ্ঞায কিচ্চমেৱ অপৰিব্যত্তং, তস্মা সা ৱিপস্সনায একন্তমনুপকাৰিকা এৱ. ৱিতক্কং পন ৱিনা ৱিপস্সনাকিচ্চমেৱ নত্থি. ৱিতক্কসহাযা হি ৱিপস্সনা সককিচ্চং কৰোতি. যথাহ –
‘‘পঞ্ঞা অত্তনো ধম্মতায অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি আৰম্মণং নিচ্ছেতুং ন সক্কোতি, ৱিতক্কে পন আকোটেত্ৱা আকোটেত্ৱা দেন্তে সক্কোতি. কথং? যথা হি হেৰঞ্ঞিকো কহাপণং হত্থে ঠপেত্ৱা সব্বভাগেসু ওলোকেতুকামো সমানোপি ন চক্খুতলেনেৱ পৰিৱত্তেতুং সক্কোতি, অঙ্গুলিপব্বেহি পন পৰিৱত্তেত্ৱা পৰিৱত্তেত্ৱা ইতো চিতো চ ওলোকেতুং সক্কোতি, এৱমেৱ ন পঞ্ঞা অত্তনো ধম্মতায অনিচ্চাদিৱসেন আৰম্মণং নিচ্ছেতুং সক্কোতি, অভিনিৰোপনলক্খণেন পন আহননপৰিযাহননৰসেন ৱিতক্কেন আকোটেন্তেন ৱিয পৰিৱত্তেন্তেন ৱিয চ আদাযাদায দিন্নমেৱ নিচ্ছেতুং সক্কোতী’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৫৬৮).
তস্মা ৱেদনাসঞ্ঞানং ৱিপস্সনায অনুপকাৰত্তা লক্খণমত্তৱসেনেৱ দস্সেতুং ‘‘ৱেদনায সঞ্ঞাযা’’তি তত্থ তত্থ একৱচনেন নিদ্দেসো কতো. যত্তকো পন ৱিপস্সনায ভেদো, তত্তকো এৱ ৱিতক্কস্সাতি দস্সেতুং ‘‘ৱিতক্কান’’ন্তি তত্থ তত্থ বহুৱচনেন নিদ্দেসো কতোতি ৱত্তুং যুজ্জতি.
১৬৮. পুন দীঘং অস্সাসপস্সাসৱসেনাতিআদি আনাপানস্সতিভাৱনায সম্পত্তিং ভাৱনাফলঞ্চ দস্সেতুং ৱুত্তং. তত্থ সমোধানেতীতি আৰম্মণং ঠপেতি, আৰম্মণং পতিট্ঠাপেতীতি ৱা অত্থো. সমোদহনব্যাপাৰাভাৱেপি ভাৱনাপাৰিপূৰিযা এৱ সমোদহতি নাম. গোচৰন্তি ৱিপস্সনাক্খণে সঙ্খাৰাৰম্মণং, মগ্গক্খণে ফলক্খণে চ নিব্বানাৰম্মণং. সমত্থন্তি সমমেৱ অত্থো, সমস্স ৱা অত্থোতি সমত্থো. তং সমত্থং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. মগ্গং সমোধানেতীতি মগ্গফলক্খণেযেৱ গোচৰং নিব্বানমেৱ. অযং পুগ্গলোতি আনাপানস্সতিভাৱনং অনুযুত্তো যোগাৱচৰোৱ. ইমস্মিং আৰম্মণেতি এত্থ পন ‘‘কাযে’’তিপদেন সঙ্গহিতে নামৰূপকাযসঙ্খাতে সঙ্খতাৰম্মণে তেনেৱ কমেন মগ্গে নিব্বানাৰম্মণে চ. যং তস্সাতিআদীহি আৰম্মণগোচৰসদ্দানং একত্থতা ৱুত্তা. তস্সাতি তস্স পুগ্গলস্স. পজানাতীতি পুগ্গলো পজাননা পঞ্ঞাতি পুগ্গলো পঞ্ঞায পজানাতীতি ৱুত্তং হোতি. আৰম্মণস্স উপট্ঠানন্তি ৱিপস্সনাক্খণে সঙ্খাৰাৰম্মণস্স, মগ্গফলক্খণে নিব্বানাৰম্মণস্স উপট্ঠানং সতি. এত্থ চ কম্মত্থে সামিৱচনং যথা ৰঞ্ঞো উপট্ঠানন্তি. অৱিক্খেপোতি সমাধি. অধিট্ঠানন্তি যথাৱুত্তসঙ্খাৰাৰম্মণং নিব্বানাৰম্মণঞ্চ. তঞ্হি অধিট্ঠাতি এত্থ চিত্তন্তি অধিট্ঠানং. ৱোদানন্তি ঞাণং. তঞ্হি ৱোদাযতি ৱিসুজ্ঝতি তেন চিত্তন্তি ৱোদানং. লীনপক্খিকো সমাধি অলীনভাৱপ্পত্তিযা সমভূতত্তা সমং, উদ্ধচ্চপক্খিকং ঞাণং অনুদ্ধতভাৱপ্পত্তিযা সমভূতত্তা সমং. তেন ৱিপস্সনামগ্গফলক্খণেসু সমথৱিপস্সনানং যুগনদ্ধতা ৱুত্তা হোতি. সতি পন সব্বত্থিকত্তা তদুভযসমতায উপকাৰিকাতি সমং, আৰম্মণং সমতাধিট্ঠানত্তা সমং. অনৱজ্জট্ঠোতি ৱিপস্সনায অনৱজ্জসভাৱো. নিক্লেসট্ঠোতি মগ্গস্স নিক্কিলেসসভাৱো. নিক্কিলেসট্ঠোতি ৱা পাঠো. ৱোদানট্ঠোতি ফলস্স পৰিসুদ্ধসভাৱো. পৰমট্ঠোতি নিব্বানস্স সব্বধম্মুত্তমসভাৱো. পটিৱিজ্ঝতীতি তং তং সভাৱং অসম্মোহতো পটিৱিজ্ঝতি. এত্থ চ ‘‘আৰম্মণস্স উপট্ঠান’’ন্তিআদীহি সম্মা পটিৱেধো ৱুত্তো. এত্থেৱ চ ৱোদানট্ঠপটিৱেধস্স ৱুত্তত্তা তেন একলক্খণা অনৱজ্জট্ঠনিক্কিলেসট্ঠপৰমট্ঠা লক্খণহাৰৱসেন ৱুত্তাযেৱ হোন্তি. যথাহ –
‘‘ৱুত্তম্হি একধম্মে, যে ধম্মা একলক্খণা কেচি;
ৱুত্তা ভৱন্তি সব্বে, সো হাৰো লক্খণো নামা’’তি. (নেত্তি. ৪.৫ নিদ্দেসৱাৰ);
অনৱজ্জট্ঠো নিক্কিলেসট্ঠো চেত্থ অৱিক্খেপসঙ্খাতস্স সমস্স অত্থো পযোজনন্তি সমত্থো, ৱোদানট্ঠো ৱিপস্সনামগ্গৱোদানং সন্ধায সমমেৱ অত্থোতি সমত্থো, ফলৱোদানং সন্ধায মগ্গৱোদানসঙ্খাতস্স সমস্স অত্থোতি সমত্থো, পৰমট্ঠো পন সমমেৱ অত্থোতি ৱা নিব্বানপযোজনত্তা সব্বস্স সমস্স অত্থোতি ৱা সমত্থো, তং ৱুত্তপ্পকাৰং সমঞ্চ সমত্থঞ্চ একদেসসৰূপেকসেসং কত্ৱা সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতীতি ৱুত্তং. ইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গধম্মা ৱিপস্সনামগ্গফলক্খণেপি লব্ভন্তি, মগ্গো চ তিস্সো চ ৱিসুদ্ধিযো মগ্গফলক্খণেযেৱ, ৱিমোক্খো চ ৱিজ্জা চ খযে ঞাণঞ্চ মগ্গক্খণেযেৱ, ৱিমুত্তি চ অনুপ্পাদে ঞাণঞ্চ ফলক্খণেযেৱ, সেসা ৱিপস্সনাক্খণেপীতি. ধম্মৱাৰে ইমে ধম্মে ইমস্মিং আৰম্মণে সমোধানেতীতি নিব্বানং ঠপেত্ৱা সেসা যথাযোগং ৱেদিতব্বা. ইদং পন যেভুয্যৱসেন ৱুত্তং. অৱুত্তত্থা পনেত্থ হেট্ঠা ৱুত্তা এৱ. একেকচতুক্কৱসেনেত্থ নিয্যানে দস্সিতেপি চতুক্কন্তোগধস্স একেকস্সাপি ভাগস্স নিয্যানস্স উপনিস্সযত্তা একেকভাগৱসেন নিয্যানং দস্সিতং. ন হি একেকং ৱিনা নিয্যানং হোতীতি.
দীঘংঅস্সাসপস্সাসনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৬৯. ৰস্সনিদ্দেসে ইত্তৰসঙ্খাতেতি পৰিত্তসঙ্খাতে কালে. সেসমেত্থ ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং.
১৭০. সব্বকাযপটিসংৱেদিনিদ্দেসে অৰূপধম্মেসু ৱেদনায ওড়াৰিকত্তা সুখগ্গহণত্থং পঠমং ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণসংৱেদিকা ৱেদনা ৱুত্তা, ততো যং ৱেদেতি, তং সঞ্জানাতীতি এৱং ৱেদনাৱিসযস্স আকাৰগ্গাহিকা সঞ্ঞা, ততো সঞ্ঞাৱসেন অভিসঙ্খাৰিকা চেতনা, ততো ‘‘ফুট্ঠো ৱেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতি, ফুট্ঠো চেতেতী’’তি (সং. নি. ৪.৯৩) ৱচনতো ফস্সো, ততো সব্বেসং সাধাৰণলক্খণো মনসিকাৰো, চেতনাদীহি সঙ্খাৰক্খন্ধো ৱুত্তো. এৱং তীসু খন্ধেসু ৱুত্তেসু তংনিস্সযো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো ৱুত্তোৱ হোতি. নামঞ্চাতি ৱুত্তপ্পকাৰং নামঞ্চ. নামকাযো চাতি ইদং পন নামেন নিব্বানস্সপি সঙ্গহিতত্তা লোকুত্তৰানঞ্চ অৱিপস্সনুপগত্তা তং অপনেতুং ৱুত্তং. ‘‘কাযো’’তি হি ৱচনেন নিব্বানং অপনীতং হোতি নিব্বানস্স ৰাসিৱিনিমুত্তত্তা. যে চ ৱুচ্চন্তি চিত্তসঙ্খাৰাতি ‘‘সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ চেতসিকা এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খাৰা’’তি (পটি. ম. ১.১৭৪; ম. নি. ১.৪৬৩) এৱং ৱুচ্চমানাপি চিত্তসঙ্খাৰা ইধ নামকাযেনেৱ সঙ্গহিতাতি ৱুত্তং হোতি. মহাভূতাতি মহন্তপাতুভাৱতো মহাভূতসামঞ্ঞতো মহাপৰিহাৰতো মহাৱিকাৰতো মহন্তভূতত্তা চাতি মহাভূতা. তে পন – পথৱী আপো তেজো ৱাযোতি চত্তাৰো. চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযৰূপন্তি উপযোগত্থে সামিৱচনং, চত্তাৰো মহাভূতে উপাদায নিস্সায অমুঞ্চিত্ৱা পৱত্তৰূপন্তি অত্থো. তং পন – চক্খু সোতং ঘানং জিৱ্হা কাযো ৰূপং সদ্দো গন্ধো ৰসো ইত্থিন্দ্ৰিযং পুৰিসিন্দ্ৰিযং জীৱিতিন্দ্ৰিযং হদযৱত্থু ওজা কাযৱিঞ্ঞত্তি ৱচীৱিঞ্ঞত্তি আকাসধাতু ৰূপস্স লহুতা মুদুতা কম্মঞ্ঞত্তা উপচযো সন্ততি জৰতা অনিচ্চতাতি চতুৱীসতিৱিধং. অস্সাসো চ পস্সাসো চাতি পাকতিকোযেৱ. অস্সাসপস্সাসে নিস্সায উপ্পন্নং পটিভাগনিমিত্তম্পি তদেৱ নামং লভতি পথৱীকসিণাদীনি ৱিয. ৰূপসৰিক্খকত্তা ৰূপন্তি চ নামং লভতি ‘‘বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতী’’তিআদীসু (ধ. স. ২০৪; দী. নি. ৩.৩৩৮) ৱিয. নিমিত্তঞ্চ উপনিবন্ধনাতি সতিউপনিবন্ধনায নিমিত্তভূতং অস্সাসপস্সাসানং ফুসনট্ঠানং. যে চ ৱুচ্চন্তি কাযসঙ্খাৰাতি ‘‘অস্সাসপস্সাসা কাযিকা এতে ধম্মা কাযপটিবদ্ধা কাযসঙ্খাৰা’’তি (পটি. ম. ১.১৭১; ম. নি. ১.৪৬৩) এৱং ৱুচ্চমানাপি কাযসঙ্খাৰা ইধ ৰূপকাযেনেৱ সঙ্গহিতাতি ৱুত্তং হোতি.
তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তীতি ঝানক্খণে অস্সাসপস্সাসনিমিত্তকাযা ৱিপস্সনাক্খণে অৱসেসৰূপাৰূপকাযা আৰম্মণতো পটিৱিদিতা হোন্তি, মগ্গক্খণে অসম্মোহতো পটিৱিদিতা হোন্তি. অস্সাসপস্সাসৱসেন পটিলদ্ধজ্ঝানস্স যোগিস্স উপ্পন্নৱিপস্সনামগ্গেপি সন্ধায দীঘং অস্সাসপস্সাসৱসেনাতিআদি ৱুত্তং.
আৱজ্জতো পজানতোতিআদীনি সীলকথাযং ৱুত্তত্থানি. তে ৱুত্তপ্পকাৰে কাযে অন্তোকৰিত্ৱা ‘‘সব্বকাযপটিসংৱেদী’’তি ৱুত্তং.
সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেনাতিআদীসু ‘‘সব্বকাযপটিসংৱেদী’’তিৱুত্তঅস্সাসপস্সাসতো উপ্পন্নজ্ঝানৱিপস্সনামগ্গেসু সংৱৰোযেৱ সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি. অৱিক্খেপোযেৱ অৱিক্খেপট্ঠেন চিত্তৱিসুদ্ধি. পঞ্ঞাযেৱ দস্সনট্ঠেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধি. ঝানৱিপস্সনাসু ৱিৰতিঅভাৱেপি পাপাভাৱমত্তমেৱ সংৱৰো নামাতি ৱেদিতব্বং.
১৭১. পস্সম্ভযন্তিআদীনং নিদ্দেসে কাযিকাতি ৰূপকাযে ভৱা. কাযপটিবদ্ধাতি কাযং পটিবদ্ধা কাযং নিস্সিতা, কাযে সতি হোন্তি, অসতি ন হোন্তি, তস্মাযেৱ তে কাযেন সঙ্খৰীযন্তীতি কাযসঙ্খাৰা. পস্সম্ভেন্তোতি নিব্বাপেন্তো সন্নিসীদাপেন্তো. পস্সম্ভনৱচনেনেৱ ওড়াৰিকানং পস্সম্ভনং সিদ্ধং. নিৰোধেন্তোতি ওড়াৰিকানং অনুপ্পাদনেন নিৰোধেন্তো. ৱূপসমেন্তোতি ওড়াৰিকেযেৱ একসন্ততিপৰিণামনযেন সন্তভাৱং নযন্তো. সিক্খতীতি অধিকাৰৱসেন অস্সসিস্সামীতি সিক্খতীতি সম্বন্ধো, তিস্সো সিক্খা সিক্খতীতি ৱা অত্থো.
ইদানি ওড়াৰিকপস্সম্ভনং দস্সেতুং যথাৰূপেহীতিআদিমাহ. তত্থ যথাৰূপেহীতি যাদিসেহি. আনমনাতি পচ্ছতো নমনা. ৱিনমনাতি উভযপস্সতো নমনা. সন্নমনাতি সব্বতোপি নমন্তস্স সুট্ঠু নমনা. পণমনাতি পুৰতো নমনা. ইঞ্জনাতি কম্পনা. ফন্দনাতি ঈসকং চলনা. পকম্পনাতি ভুসং কম্পনা. যথাৰূপেহি কাযসঙ্খাৰেহি কাযস্স আনমনা…পে… পকম্পনা, তথাৰূপং কাযসঙ্খাৰং পস্সম্ভযন্তি চ, যা কাযস্স আনমনা…পে… পকম্পনা, তঞ্চ পস্সম্ভযন্তি চ সম্বন্ধো কাতব্বো. কাযসঙ্খাৰেসু হি পস্সম্ভিতেসু কাযস্স আনমনাদযো চ পস্সম্ভিতাযেৱ হোন্তীতি. যথাৰূপেহি কাযসঙ্খাৰেহি কাযস্স ন আনমনাদিকা হোতি, তথাৰূপং সন্তং সুখুমম্পি কাযসঙ্খাৰং পস্সম্ভযন্তি চ, যা কাযস্স ন আনমনাদিকা, তঞ্চ সন্তং সুখুমং পস্সম্ভযন্তি চ সম্বন্ধতো ৱেদিতব্বং. সন্তং সুখুমন্তি চ ভাৱনপুংসকৱচনমেতং. ইতি কিৰাতি এত্থ ইতি এৱমত্থে, কিৰ যদিঅত্থে. যদি এৱং সুখুমকেপি অস্সাসপস্সাসে পস্সম্ভযং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতীতি চোদকেন চোদনা আৰদ্ধা হোতি. অথ ৱা কিৰাতি চোদকৱচনত্তা অসদ্দহনত্থে অসহনত্থে পৰোক্খত্থে চ যুজ্জতিযেৱ, এৱং সুখুমানম্পি পস্সম্ভনং সিক্খতীতি ন সদ্দহামি ন সহামি অপচ্চক্খং মেতি ৱুত্তং হোতি.
এৱং সন্তেতি এৱং সুখুমানং পস্সম্ভনে সন্তে. ৱাতূপলদ্ধিযা চ পভাৱনা ন হোতীতি অস্সাসপস্সাসৱাতস্স উপলদ্ধিযা. উপলদ্ধীতি ৱিঞ্ঞাণং. অস্সাসপস্সাসৱাতং উপলব্ভমানস্স তদাৰম্মণস্স ভাৱনাৱিঞ্ঞাণস্স পভাৱনা উপ্পাদনা ন হোতি, তস্স আৰম্মণস্স ভাৱনা ন হোতীতি অত্থো. অস্সাসপস্সাসানঞ্চ পভাৱনা ন হোতীতি ভাৱনায সুখুমকানম্পি অস্সাসপস্সাসানং নিৰোধনতো তেসঞ্চ উপ্পাদনা পৱত্তনা ন হোতীতি অত্থো. আনাপানস্সতিযা চ পভাৱনা ন হোতীতি অস্সাসপস্সাসাভাৱতোযেৱ তদাৰম্মণায ভাৱনাৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তায সতিযা চ পৱত্তনা ন হোতি. তস্মাযেৱ তংসম্পযুত্তস্স আনাপানস্সতিসমাধিস্স চ ভাৱনা ন হোতি. ন চ নং তন্তি এত্থ চ নন্তি নিপাতমত্তং ‘‘ভিক্খু চ ন’’ন্তিআদীসু (পাৰা. ২৭৩) ৱিয. তং ৱুত্তৱিধিং সমাপত্তিং পণ্ডিতা ন সমাপজ্জন্তিপি ততো ন ৱুট্ঠহন্তিপীতি সম্বন্ধো. চোদনাপক্খস্স পৰিহাৰৱচনে ইতি কিৰাতি এৱমেৱ. এত্থ এৱকাৰত্থে কিৰসদ্দো দট্ঠব্বো. এৱং সন্তেতি এৱং পস্সম্ভনে সন্তে এৱ.
যথা কথং ৱিযাতি যথা তং ৱুত্তৱিধানং হোতি, তথা তং কথং ৱিযাতি উপমং পুচ্ছতি. ইদানি সেয্যথাপীতি তং উপমং দস্সেতি. কংসেতি কংসমযভাজনে. নিমিত্তন্তি তেসং সদ্দানং আকাৰং. ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি চ সামিঅত্থে উপযোগৱচনং, নিমিত্তস্সাতি অত্থো. সদ্দনিমিত্তঞ্চ সদ্দতো অনঞ্ঞং. সুগ্গহিতত্তাতি সুট্ঠু উগ্গহিতত্তা. সুগহিতত্তাতিপি পাঠো, সুট্ঠু গহিতত্তাতি অত্থো. সুমনসিকতত্তাতি সুট্ঠু আৱজ্জিতত্তা. সূপধাৰিতত্তাতি সুট্ঠু চিত্তে ঠপিতত্তা. সুখুমসদ্দনিমিত্তাৰম্মণতাপীতি তদা সুখুমানম্পি সদ্দানং নিৰুদ্ধত্তা অনুগ্গহিতসদ্দনিমিত্তস্স অনাৰম্মণম্পি সুখুমতৰং সদ্দনিমিত্তং আৰম্মণং কত্ৱা সুখুমতৰং সদ্দনিমিত্তাৰম্মণম্পি চিত্তং পৱত্ততি, সুখুমতৰসদ্দনিমিত্তাৰম্মণভাৱতোপীতি ৱা অত্থো. ইমিনাৱ নযেন অপ্পনাযম্পি অত্থো ৱেদিতব্বো.
পস্সম্ভযন্তিআদীসু ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰ’’ন্তি ৱুত্তা অস্সাসপস্সাসা কাযোতি ৱা ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰ’’ন্তি এত্থ অস্সাসপস্সাসা কাযোতি ৱা যোজনা ৱেদিতব্বা. ভাৱনাৱিসুদ্ধিযা কাযসঙ্খাৰে পস্সম্ভমানেপি ওড়াৰিকং কাযসঙ্খাৰং পস্সম্ভেমীতি যোগিনো আভোগে সতি তেনাদৰেন অতিৱিয পস্সম্ভতি. অনুপট্ঠহন্তম্পি সুখুমং সুআনযং হোতি.
অট্ঠ অনুপস্সনাঞাণানীতি ‘‘দীঘং ৰস্সং সব্বকাযপটিসংৱেদী পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰ’’ন্তি ৱুত্তেসু চতূসু ৱত্থূসু অস্সাসৱসেন চতস্সো, পস্সাসৱসেন চতস্সোতি অট্ঠ অনুপস্সনাঞাণানি. অট্ঠ চ উপট্ঠানানুস্সতিযোতি ‘‘দীঘং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতী’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.১৭০) নযেন ৱুত্তেসু চতূসু ৱত্থূসু অস্সাসৱসেন চতস্সো, পস্সাসৱসেন চতস্সোতি অট্ঠ চ উপট্ঠানানুস্সতিযো. অট্ঠ চুপট্ঠানানুস্সতিযোতিপি পাঠো. চত্তাৰি সুত্তন্তিকৱত্থূনীতি ভগৱতা আনাপানস্সতিসুত্তন্তে (ম. নি. ৩.১৪৪ আদযো) ৱুত্তত্তা পঠমচতুক্কৱসেন চত্তাৰি সুত্তন্তিকৱত্থূনীতি.
পঠমচতুক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৭২. দুতিযচতুক্কস্স পীতিপটিসংৱেদিনিদ্দেসে উপ্পজ্জতি পীতি পামোজ্জন্তি এত্থ পীতীতি মূলপদং. পামোজ্জন্তি তস্স অত্থপদং, পমুদিতভাৱোতি অত্থো. যা পীতি পামোজ্জন্তিআদীসু যা ‘‘পীতী’’তি চ ‘‘পামোজ্জ’’ন্তি চ এৱমাদীনি নামানি লভতি, সা পীতীতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ পীতীতি সভাৱপদং. পমুদিতস্স ভাৱো পামোজ্জং. আমোদনাকাৰো আমোদনা. পমোদনাকাৰো পমোদনা. যথা ৱা ভেসজ্জানং ৱা তেলানং ৱা উণ্হোদকসীতোদকানং ৱা একতোকৰণং মোদনাতি ৱুচ্চতি, এৱমযম্পি ধম্মানং একতোকৰণেন মোদনা, উপসগ্গৱসেন পন পদং মণ্ডেত্ৱা আমোদনা পমোদনাতি ৱুত্তং. হাসেতীতি হাসো, পহাসেতীতি পহাসো, হট্ঠপহট্ঠাকাৰানমেতং অধিৱচনং. ৱিত্তীতি ৱিত্তং, ধনস্সেতং নামং. অযং পন সোমনস্সপচ্চযত্তা ৱিত্তিসৰিক্খতায ৱিত্তি. যথা হি ধনিনো ধনং পটিচ্চ সোমনস্সং উপ্পজ্জতি, এৱং পীতিমতোপি পীতিং পটিচ্চ সোমনস্সং উপ্পজ্জতি. তস্মা ‘‘ৱিত্তী’’তি ৱুত্তা. তুট্ঠিসভাৱসণ্ঠিতায হি পীতিযা এতং নামং. পীতিমা পন পুগ্গলো কাযচিত্তানং উগ্গতত্তা অব্ভুগ্গতত্তা ‘‘উদগ্গো’’তি ৱুচ্চতি, উদগ্গস্স ভাগো ওদগ্যং. অত্তনো মনতা অত্তমনতা. অনভিৰদ্ধস্স হি মনো দুক্খপদট্ঠানত্তা ন অত্তনো মনো নাম হোতি, অভিৰদ্ধস্স সুখপদট্ঠানত্তা অত্তনো মনো নাম হোতি, ইতি অত্তনো মনতা অত্তমনতা, সকমনতা সকমনস্স ভাৱোতি অত্থো. সা পন যস্মা ন অঞ্ঞস্স কস্সচি অত্তনো মনতা, চিত্তস্সেৱ পনেসো ভাৱো চেতসিকো ধম্মো, তস্মা অত্তমনতা চিত্তস্সাতি ৱুত্তা. সেসমেত্থ চ উপৰি চ হেট্ঠা ৱুত্তনযেন যোজেত্ৱা ৱেদিতব্বং.
১৭৩. সুখপটিসংৱেদিনিদ্দেসে দ্ৱে সুখানীতি সমথৱিপস্সনাভূমিদস্সনত্থং ৱুত্তং. কাযিকঞ্হি সুখং ৱিপস্সনায ভূমি, চেতসিকং সুখং সমথস্স চ ৱিপস্সনায চ ভূমি. কাযিকন্তি পসাদকাযং ৱিনা অনুপ্পত্তিতো কাযে নিযুত্তন্তি কাযিকং. চেতসিকন্তি অৱিপ্পযোগৱসেন চেতসি নিযুত্তন্তি চেতসিকং. তত্থ কাযিকপদেন চেতসিকং সুখং পটিক্খিপতি, সুখপদেন কাযিকং দুক্খং. তথা চেতসিকপদেন কাযিকং সুখং পটিক্খিপতি, সুখপদেন চেতসিকং দুক্খং. সাতন্তি মধুৰং সুমধুৰং. সুখন্তি সুখমেৱ, ন দুক্খং. কাযসম্ফস্সজন্তি কাযসম্ফস্সে জাতং. সাতং সুখং ৱেদযিতন্তি সাতং ৱেদযিতং, ন অসাতং ৱেদযিতং. সুখং ৱেদযিতং, ন দুক্খং ৱেদযিতং. পৰতো তীণি পদানি ইত্থিলিঙ্গৱসেন ৱুত্তানি. সাতা ৱেদনা, ন অসাতা. সুখা ৱেদনা, ন দুক্খাতি অযমেৱ পনেত্থ অত্থো.
চেতসিকসুখনিদ্দেসো ৱুত্তপটিপক্খনযেন যোজেতব্বো. তে সুখাতি লিঙ্গৱিপল্লাসো কতো, তানি সুখানীতি ৱুত্তং হোতি. সেসমেত্থ চতুক্কে হেট্ঠা পঠমচতুক্কে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. চত্তাৰি সুত্তন্তিকৱত্থূনি দুতিযচতুক্কৱসেন ৱেদিতব্বানীতি.
দুতিযচতুক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.