৯. বলকথা
বলকথাৱণ্ণনা
৪৪. ইদানি লোকুত্তৰকথায অনন্তৰং কথিতায লোকুত্তৰকথাৱতিযা সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায বলকথায অপুব্বত্থানুৱণ্ণনা. তত্থ আদিতো সুত্তন্তৱসেন পঞ্চ বলানি দস্সেত্ৱা তদঞ্ঞানিপি বলানি দস্সেতুকামো অপিচ অট্ঠসট্ঠি বলানীতিআদিমাহ. সব্বানিপি তংতংপটিপক্খেহি অকম্পিযট্ঠেন বলানি নাম হোন্তি. হিৰিবলন্তিআদীসু পাপতো হিৰীযন্তি এতাযাতি হিৰী, লজ্জাযেতং নামং. পাপতো ওত্তপ্পন্তি এতেনাতি ওত্তপ্পং, পাপতো উব্বেগস্সেতং নামং. অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা হিৰী, বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং. অত্তাধিপতি হিৰী, লোকাধিপতি ওত্তপ্পং. লজ্জাসভাৱসণ্ঠিতা হিৰী, ভযসভাৱসণ্ঠিতং ওত্তপ্পং. সপ্পতিস্সৱলক্খণা হিৰী, ৱজ্জভীৰুকভযদস্সাৱিলক্খণং ওত্তপ্পং. সা এৱ হিৰী অহিৰিকেন ন কম্পতীতি হিৰিবলং. তদেৱ ওত্তপ্পং অনোত্তপ্পেন ন কম্পতীতি ওত্তপ্পবলং. অপ্পটিসঙ্খানেন ন কম্পতীতি পটিসঙ্খানবলং. উপপৰিক্খণপঞ্ঞাযেতং নামং. ৱীৰিযসীসেন সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেন্তস্স উপ্পন্নবলং ভাৱনাবলং. তথাপৱত্তানং চতুন্নং খন্ধানমেতং নামং. পৰিসুদ্ধানি সীলাদীনি অনৱজ্জবলং. চত্তাৰি সঙ্গহৱত্থূনি সঙ্গহবলং. সঙ্গহে বলন্তিপি পাঠো. দুক্খমানং অধিৱাসনং খন্তিবলং. ধম্মকথায পৰেসং তোসনং পঞ্ঞত্তিবলং. অধিতস্স অত্থস্স অধিগমাপনং নিজ্ঝত্তিবলং. কুসলেসু বহুভাৱো ইস্সৰিযবলং. কুসলেসু যথাৰুচি পতিট্ঠানং অধিট্ঠানবলং. হিৰিবলাদীনং অত্থো মাতিকাপদেসু ব্যঞ্জনৱসেন ৱিসেসতো যুজ্জমানং গহেত্ৱা ৱুত্তো. সমথবলং ৱিপস্সনাবলন্তি বলপ্পত্তা সমথৱিপস্সনা এৱ.
মাতিকানিদ্দেসে অস্সদ্ধিযে ন কম্পতীতি সদ্ধাবলন্তি মূলবলট্ঠং ৱত্ৱা তমেৱ অপৰেহি নৱহি পৰিযাযেহি ৱিসেসেত্ৱা দস্সেসি. যো হি ধম্মো অকম্পিযো বলপ্পত্তো হোতি, সো সহজাতে উপত্থম্ভেতি, অত্তনো পটিপক্খে কিলেসে পৰিযাদিযতি, পটিৱেধস্স আদিভূতং সীলং দিট্ঠিঞ্চ ৱিসোধেতি, চিত্তং আৰম্মণে পতিট্ঠাপেতি, চিত্তং পভস্সৰং কৰোন্তো ৱোদাপেতি, ৱসিং পাপেন্তো ৱিসেসং অধিগমাপেতি, ততো উত্তৰিং পাপেন্তো উত্তৰিপটিৱেধং কাৰেতি, কমেন অৰিযমগ্গং পাপেত্ৱা সচ্চাভিসমযং কাৰেতি, ফলপ্পত্তিযা নিৰোধে পতিট্ঠাপেতি. তস্মা নৱধা বলট্ঠো ৱিসেসিতো. এস নযো ৱীৰিযবলাদীসু চতূসু.
কামচ্ছন্দং হিৰীযতীতি নেক্খম্মযুত্তো যোগী নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দতো হিৰীযতি. ওত্তপ্পেপি এসেৱ নযো. এতেহি সব্বাকুসলেহিপি হিৰীযনা ওত্তপ্পনা ৱুত্তাযেৱ হোন্তি. ব্যাপাদন্তিআদীনম্পি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. পটিসঙ্খাতীতি অসম্মোহৱসেন আদীনৱতো উপপৰিক্খতি. ভাৱেতীতি ৱড্ঢেতি. ৱজ্জন্তি ৰাগাদিৱজ্জং. সঙ্গণ্হাতীতি বন্ধতি. খমতীতি তস্স যোগিস্স খমতি ৰুচ্চতি. পঞ্ঞাপেতীতি তোসেতি. নিজ্ঝাপেতীতি চিন্তাপেতি. ৱসং ৱত্তেতীতি চিত্তে পহু হুত্ৱা চিত্তং অত্তনো ৱসং কত্ৱা পৱত্তেতি. অধিট্ঠাতীতি ৱিদহতি. ভাৱনাবলাদীনি সব্বানিপি নেক্খম্মাদীনিযেৱ. মাতিকাৱণ্ণনায অঞ্ঞথা ৱুত্তো, অত্থো পন ব্যঞ্জনৱসেনেৱ পাকটত্তা ইধ ন ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বং. সমথবলং ৱিপস্সনাবলঞ্চ ৱিত্থাৰতো নিদ্দিসিত্ৱা অৱসানে উদ্ধচ্চসহগতকিলেসে চ খন্ধে চ ন কম্পতীতিআদি চ অৱিজ্জাসহগতকিলেসে চ খন্ধে চ ন কম্পতীতিআদি চ সমথবলৱিপস্সনাবলানং লক্খণদস্সনত্থং ৱুত্তং.
সেখাসেখবলেসু সম্মাদিট্ঠিং সিক্খতীতি সেখবলন্তি সেখপুগ্গলো সম্মাদিট্ঠিং সিক্খতীতি সেখো, সা সম্মাদিট্ঠি তস্স সেখস্স বলন্তি সেখবলন্তি অত্থো. তত্থ সিক্খিতত্তা অসেখবলন্তি অসেখপুগ্গলো তত্থ সম্মাদিট্ঠিযা সিক্খিতত্তা ন সিক্খতীতি অসেখো, সাযেৱ সম্মাদিট্ঠি তস্স অসেখস্স বলন্তি অসেখবলং. এসেৱ নযো সম্মাসঙ্কপ্পাদীসু. সম্মাঞাণন্তি পচ্চৱেক্খণঞাণং. তম্পি হি লোকিকম্পি হোন্তং সেখস্স পৱত্তত্তা সেখবলং, অসেখস্স পৱত্তত্তা অসেখবলন্তি ৱুত্তং. সম্মাৱিমুত্তীতি অট্ঠ মগ্গঙ্গানি ঠপেত্ৱা সেসা ফলসম্পযুত্তা ধম্মা. কেচি পন ‘‘ঠপেত্ৱা লোকুত্তৰৱিমুত্তিং অৱসেসা ৱিমুত্তিযো সম্মাৱিমুত্তী’’তি ৱদন্তি. তস্স সেখাসেখবলত্তং ৱুত্তনযমেৱ.
খীণাসৱবলেসু সব্বানিপি ঞাণবলানি. খীণাসৱস্স ভিক্খুনোতি কৰণত্থে সামিৱচনং, খীণাসৱেন ভিক্খুনাতি অত্থো. অনিচ্চতোতি হুত্ৱা অভাৱাকাৰেন অনিচ্চতো. যথাভূতন্তি যথাসভাৱতো. পঞ্ঞাযাতি সহৱিপস্সনায মগ্গপঞ্ঞায. অনিচ্চতো সুদিট্ঠা দুক্খতো অনত্ততো সুদিট্ঠা হোন্তি তম্মূলকত্তা. যন্তি ভাৱনপুংসকৱচনং, যেন কাৰণেনাতি ৱা অত্থো. আগম্মাতি পটিচ্চ. পটিজানাতীতি সম্পটিচ্ছতি পটিঞ্ঞং কৰোতি. অঙ্গাৰকাসূপমাতি মহাভিতাপট্ঠেন অঙ্গাৰকাসুযা উপমিতা. কামাতি ৱত্থুকামা চ কিলেসকামা চ.
ৱিৱেকনিন্নন্তি ফলসমাপত্তিৱসেন উপধিৱিৱেকসঙ্খাতনিব্বাননিন্নং. তযো হি ৱিৱেকা – কাযৱিৱেকো চিত্তৱিৱেকো উপধিৱিৱেকোতি. কাযৱিৱেকো চ ৱিৱেকট্ঠকাযানং নেক্খম্মাভিৰতানং. চিত্তৱিৱেকো চ অধিচিত্তমনুযুত্তানং. উপধিৱিৱেকো চ নিৰুপধীনং পুগ্গলানং ৱিসঙ্খাৰগতানং, নিস্সৰণৱিৱেকসঙ্খাতনিব্বাননিন্নং ৱা. পঞ্চ হি ৱিৱেকা – ৱিক্খম্ভনৱিৱেকো তদঙ্গৱিৱেকো সমুচ্ছেদৱিৱেকো পটিপ্পস্সদ্ধিৱিৱেকো নিস্সৰণৱিৱেকোতি. ৱিৱেকনিন্নন্তি ৱিৱেকে নিন্নং. ৱিৱেকপোণন্তি ৱিৱেকে নতং. ৱিৱেকপব্ভাৰন্তি ৱিৱেকসীসভাৰং. দ্ৱেপি পুৰিমস্সেৱ ৱেৱচনানি. ৱিৱেকট্ঠন্তি কিলেসেহি ৱজ্জিতং, দূৰীভূতং ৱা. নেক্খম্মাভিৰতন্তি নিব্বানে অভিৰতং, পব্বজ্জায অভিৰতং ৱা. ব্যন্তীভূতন্তি ৱিগতন্তীভূতং, একদেসেনাপি অনল্লীনং ৱিপ্পমুত্তং ৱিসংসট্ঠং. সব্বসোতি সব্বথা. আসৱট্ঠানিযেহি ধম্মেহীতি সংযোগৱসেন আসৱানং কাৰণভূতেহি কিলেসধম্মেহীতি অত্থো. অথ ৱা ব্যন্তীভূতন্তি ৱিগতনিকন্তিভূতং, নিত্তণ্হন্তি অত্থো. কুতো? সব্বসো আসৱট্ঠানিযেহি ধম্মেহি সব্বেহি তেভূমকধম্মেহীতি অত্থো. ইধ দসহি খীণাসৱবলেহি খীণাসৱস্স লোকিযলোকুত্তৰো মগ্গো কথিতো. ‘‘অনিচ্চতো সব্বে সঙ্খাৰা’’তি দুক্খপৰিঞ্ঞাবলং, ‘‘অঙ্গাৰকাসূপমা কামা’’তি সমুদযপহানবলং, ‘‘ৱিৱেকনিন্নং চিত্তং হোতী’’তি নিৰোধসচ্ছিকিৰিযাবলং, ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তিআদি সত্তৱিধং মগ্গভাৱনাবলন্তিপি ৱদন্তি. দস ইদ্ধিবলানি ইদ্ধিকথায আৱি ভৱিস্সন্তি.
তথাগতবলনিদ্দেসে তথাগতবলানীতি অঞ্ঞেহি অসাধাৰণানি তথাগতস্সেৱ বলানি. যথা ৱা পুব্ববুদ্ধানং বলানি পুঞ্ঞুস্সযসম্পত্তিযা আগতানি, তথা আগতবলানীতিপি অত্থো. তত্থ দুৱিধং তথাগতবলং – কাযবলং ঞাণবলঞ্চ. তেসু কাযবলং হত্থিকুলানুসাৰেন ৱেদিতব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং পোৰাণেহি –
‘‘কাড়াৱকঞ্চ গঙ্গেয্যং, পণ্ডৰং তম্বপিঙ্গলং;
গন্ধমঙ্গলহেমঞ্চ, উপোসথছদ্দন্তিমে দসা’’তি. (ৱিভ. অট্ঠ. ৭৬০; ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪৮; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.২২);
ইমানি দস হত্থিকুলানি. তত্থ কাড়াৱকন্তি পকতিহত্থিকুলং দট্ঠব্বং. যং দসন্নং পুৰিসানং কাযবলং, তং একস্স কাড়াৱকস্স হত্থিনো বলং. যং দসন্নং কাড়াৱকানং বলং, তং একস্স গঙ্গেয্যস্স বলং. যং দসন্নং গঙ্গেয্যানং, তং একস্স পণ্ডৰস্স. যং দসন্নং পণ্ডৰানং, তং একস্স তম্বস্স. যং দসন্নং তম্বানং, তং একস্স পিঙ্গলস্স. যং দসন্নং পিঙ্গলানং, তং একস্স গন্ধহত্থিনো. যং দসন্নং গন্ধহত্থীনং, তং একস্স মঙ্গলহত্থিনো. যং দসন্নং মঙ্গলহত্থীনং, তং একস্স হেমৱতস্স. যং দসন্নং হেমৱতানং, তং একস্স উপোসথস্স. যং দসন্নং উপোসথানং, তং একস্স ছদ্দন্তস্স. যং দসন্নং ছদ্দন্তানং, তং একস্স তথাগতস্স বলং. নাৰাযনসঙ্ঘাতবলন্তিপি ইদমেৱ ৱুচ্চতি. তদেতং পকতিহত্থিনো গণনায হত্থীনং কোটিসহস্সস্স, পুৰিসগণনায দসন্নং পুৰিসকোটিসহস্সানং বলং হোতি. ইদং তাৱ তথাগতস্স কাযবলং.
ঞাণবলং পন ইধ তাৱ অঞ্ঞত্থ চ পাড়িযং আগতমেৱ দসবলঞাণং, মজ্ঝিমে (ম. নি. ১.১৫০) আগতং চতুৱেসাৰজ্জঞাণং, অট্ঠসু পৰিসাসু অকম্পনঞাণং, চতুযোনিপৰিচ্ছেদকঞাণং, পঞ্চগতিপৰিচ্ছেদকঞাণং, সংযুত্তকে (সং. নি. ২.৩৩-৩৪) আগতানি তেসত্ততি ঞাণানি, সত্তসত্ততি ঞাণানীতি এৱমঞ্ঞানিপি অনেকানি ঞাণসহস্সানি. এতং ঞাণবলং নাম. ইধাপি ঞাণবলমেৱ অধিপ্পেতং. ঞাণঞ্হি অকম্পিযট্ঠেন উপত্থম্ভনট্ঠেন চ বলন্তি ৱুত্তং.
ঠানঞ্চ ঠানতোতি কাৰণঞ্চ কাৰণতো. কাৰণঞ্হি যস্মা তত্থ ফলং তিট্ঠতি তদাযত্তৱুত্তিতায উপ্পজ্জতি চেৱ পৱত্ততি চ, তস্মা ঠানন্তি ৱুচ্চতি. তং ভগৱা যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং হেতূ পচ্চযা উপ্পাদায, তং তং ঠানন্তি, যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং ন হেতূ ন পচ্চযা উপ্পাদায, তং তং অট্ঠানন্তি পজানন্তো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতি. যম্পীতি যেন ঞাণেন. ইদম্পীতি ইদম্পি ঠানাট্ঠানঞাণং, তথাগতস্স তথাগতবলং নাম হোতীতি অত্থো. এৱং সেসপদেসুপি যোজনা ৱেদিতব্বা.
আসভং ঠানন্তি সেট্ঠট্ঠানং উত্তমট্ঠানং, আসভা ৱা পুব্ববুদ্ধা, তেসং ঠানন্তি অত্থো. অপিচ গৱসতজেট্ঠকো উসভো, গৱসহস্সজেট্ঠকো ৱসভো, ৱজসতজেট্ঠকো ৱা উসভো, ৱজসহস্সজেট্ঠকো ৱসভো, সব্বগৱসেট্ঠো সব্বপৰিস্সযসহো সেতো পাসাদিকো মহাভাৰৱহো অসনিসতসদ্দেহিপি অসন্তসনীযো নিসভো, সো ইধ উসভোতি অধিপ্পেতো. ইদম্পি হি তস্স পৰিযাযৱচনং. উসভস্স ইদন্তি আসভং. ঠানন্তি চতূহি পাদেহি পথৱিং উপ্পীড়েত্ৱা অৱট্ঠানং. ইদং পন আসভং ৱিযাতি আসভং যথেৱ হি নিসভসঙ্খাতো উসভো উসভবলেন সমন্নাগতো চতূহি পাদেহি পথৱিং উপ্পীড়েত্ৱা অচলট্ঠানেন তিট্ঠতি, এৱং তথাগতোপি দসহি তথাগতবলেহি সমন্নাগতো চতূহি ৱেসাৰজ্জপাদেহি অট্ঠপৰিসপথৱিং উপ্পীড়েত্ৱা সদেৱকে লোকে কেনচি পচ্চত্থিকেন পচ্চামিত্তেন অকম্পিযো অচলট্ঠানেন তিট্ঠতি, এৱং তিট্ঠমানো চ তং আসভং ঠানং পটিজানাতি উপগচ্ছতি ন পচ্চক্খাতি, অত্তনি আৰোপেতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘আসভং ঠানং পটিজানাতী’’তি (সং. নি. অট্ঠ. ২.২.২২; ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪৮).
পৰিসাসূতি খত্তিযব্ৰাহ্মণগহপতিসমণচাতুমহাৰাজিকতাৱতিংসমাৰব্ৰহ্মানং ৱসেন অট্ঠসু পৰিসাসু. সীহনাদং নদতীতি সেট্ঠনাদং অছম্ভিতনাদং নদতি, সীহনাদসদিসং ৱা নাদং নদতি. অযমত্থো সীহনাদসুত্তেন (ম. নি. ১.১৪৬ আদযো; দী. নি. ১.৩৮১ আদযো) দীপেতব্বো. যথা ৱা সীহো সহনতো হননতো চ সীহোতি ৱুচ্চতি, এৱং তথাগতো লোকধম্মানং সহনতো পৰপ্পৱাদানং হননতো সীহোতি ৱুচ্চতি. এৱং ৱুত্তস্স সীহস্স নাদং সীহনাদং. তত্থ যথা সীহো সীহবলেন সমন্নাগতো সব্বত্থ ৱিসাৰদো ৱিগতলোমহংসো সীহনাদং নদতি, এৱং তথাগতসীহোপি তথাগতবলেহি সমন্নাগতো অট্ঠসু পৰিসাসু ৱিসাৰদো ৱিগতলোমহংসো ‘‘ইতি ৰূপ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৩.৭৮) নযেন নানাৱিধদেসনাৱিলাসসম্পন্নং সীহনাদং নদতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘পৰিসাসু সীহনাদং নদতী’’তি.
ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতীতি এত্থ ব্ৰহ্মন্তি সেট্ঠং উত্তমং ৱিসুদ্ধং. চক্কসদ্দো পনাযং –
সম্পত্তিযং লক্খণে চ, ৰথঙ্গে ইৰিযাপথে;
দানে ৰতনধম্মূৰ, চক্কাদীসু চ দিস্সতি;
ধম্মচক্কে ইধ মতো, তম্পি দ্ৱেধা ৱিভাৱযে.
‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৱমনুস্সান’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩১) হি অযং সম্পত্তিযং দিস্সতি. ‘‘হেট্ঠা পাদতলেসু চক্কানি জাতানি হোন্তী’’তি (দী. নি. ২.৩৫) এত্থ লক্খণে. ‘‘চক্কংৱ ৱহতো পদ’’ন্তি (ধ. প. ১) এত্থ ৰথঙ্গে. ‘‘চতুচক্কং নৱদ্ৱাৰ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৯) এত্থ ইৰিযাপথে. ‘‘দদং ভুঞ্জ মা চ পমাদো, চক্কং ৱত্তয কোসলাধিপা’’তি (জা. ১.৭.১৪৯) এত্থ দানে. ‘‘দিব্বং চক্কৰতনং পাতুৰহোসী’’তি (দী. নি. ২.২৪৩) এত্থ ৰতনচক্কে. ‘‘মযা পৱত্তিতং চক্ক’’ন্তি (সু. নি. ৫৬২) এত্থ ধম্মচক্কে. ‘‘ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি (জা. ১.১.১০৪; ১.৫.১০৩) এত্থ উৰচক্কে. ‘‘খুৰপৰিযন্তেন চেপি চক্কেনা’’তি (দী. নি. ১.১৬৬) এত্থ পহৰণচক্কে. ‘‘অসনিৱিচক্ক’’ন্তি (দী. নি. ৩.৬১; সং. নি. ২.১৬২) এত্থ অসনিমণ্ডলে. ইধ পনাযং ধম্মচক্কে মতো.
তং পনেতং ধম্মচক্কং দুৱিধং হোতি পটিৱেধঞাণঞ্চ দেসনাঞাণঞ্চ. তত্থ পঞ্ঞাপভাৱিতং অত্তনো অৰিযফলাৱহং পটিৱেধঞাণং, কৰুণাপভাৱিতং সাৱকানং অৰিযফলাৱহং দেসনাঞাণং. তত্থ পটিৱেধঞাণং উপ্পজ্জমানং উপ্পন্নন্তি দুৱিধং. তঞ্হি অভিনিক্খমনতো যাৱ অৰহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং নাম, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. তুসিতভৱনতো ৱা যাৱ বোধিপল্লঙ্কে অৰহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং নাম, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. দীপঙ্কৰদসবলতো ৱা পট্ঠায যাৱ অৰহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং নাম, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. দেসনাঞাণম্পি পৱত্তমানং পৱত্তন্তি দুৱিধং. তঞ্হি যাৱ অঞ্ঞাতকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰস্স অৰহত্তমগ্গা পৱত্তমানং নাম, ফলক্খণে পৱত্তং নাম. তত্থ পটিৱেধঞাণং লোকুত্তৰং, দেসনাঞাণং লোকিযং. উভযম্পি পনেতং অঞ্ঞেহি অসাধাৰণং, বুদ্ধানংযেৱ ওৰসঞাণং. তেন ৱুত্তং – ‘‘ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতী’’তি.
কম্মসমাদানানন্তি সমাদিযিত্ৱা কতানং কুসলাকুসলকম্মানং, কম্মমেৱ ৱা কম্মসমাদানং. ঠানসো হেতুসোতি পচ্চযতো চেৱ হেতুতো চ. তত্থ গতিউপধিকালপযোগা ৱিপাকস্স ঠানং. কম্মং হেতু.
সব্বত্থগামিনিন্তি সব্বগতিগামিনিঞ্চ অগতিগামিনিঞ্চ. পটিপদন্তি মগ্গং. যথাভূতং পজানাতীতি বহূসুপি মনুস্সেসু একমেৱ পাণং ঘাতেন্তেসু ইমস্স চেতনা নিৰযগামিনী ভৱিস্সতি, ইমস্স তিৰচ্ছানযোনিগামিনীতি ইমিনা নযেন একৱত্থুস্মিম্পি কুসলাকুসলচেতনাসঙ্খাতানং পটিপত্তীনং অৱিপৰীততো সভাৱং জানাতি.
অনেকধাতুন্তি চক্খুধাতুআদীহি, কামধাতুআদীহি ৱা ধাতূহি বহুধাতুং. নানাধাতুন্তি তাসংযেৱ ধাতূনং ৱিলক্খণত্তা নানপ্পকাৰধাতুং. লোকন্তি খন্ধাযতনধাতুলোকং. যথাভূতং পজানাতীতি তাসং তাসং ধাতূনং অৱিপৰীততো সভাৱং পটিৱিজ্ঝতি.
নানাধিমুত্তিকতন্তি হীনপণীতাদিঅধিমুত্তীহি নানাধিমুত্তিকভাৱং.
পৰসত্তানন্তি পধানসত্তানং. পৰপুগ্গলানন্তি ততো পৰেসং হীনসত্তানং. একত্থমেৱ ৱা এতং পদদ্ৱযং ৱেনেয্যৱসেন ভগৱতা দ্ৱেধা ৱুত্তং. ইধাপি ভগৱতা ৱুত্তনযেনেৱ ৱুত্তং. ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তন্তি সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং পৰভাৱঞ্চ অপৰভাৱঞ্চ, ৱুদ্ধিঞ্চ হানিঞ্চাতি অত্থো.
ঝানৱিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনন্তি পঠমাদীনং চতুন্নং ঝানানং, ‘‘ৰূপী ৰূপানি পস্সতী’’তিআদীনং (পটি. ম. ১.২০৯) অট্ঠন্নং ৱিমোক্খানং, সৱিতক্কসৱিচাৰাদীনং তিণ্ণং সমাধীনং, পঠমজ্ঝানসমাপত্তিআদীনঞ্চ নৱন্নং অনুপুব্বসমাপত্তীনং. সংকিলেসন্তি হানভাগিযধম্মং. ৱোদানন্তি ৱিসেসভাগিযধম্মং. ৱুট্ঠানন্তি যেন কাৰণেন ঝানাদীহি ৱুট্ঠহন্তি, তং কাৰণং. তং পন ‘‘ৱোদানম্পি ৱুট্ঠানং, তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠানম্পি ৱুট্ঠান’’ন্তি (ৱিভ. ৮২৮) এৱং ৱুত্তং পগুণজ্ঝানঞ্চেৱ ভৱঙ্গফলসমাপত্তিযো চ. হেট্ঠিমং হেট্ঠিমঞ্হি পগুণজ্ঝানং উপৰিমস্স উপৰিমস্স পদট্ঠানং হোতি, তস্মা ‘‘ৱোদানম্পি ৱুট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং. ভৱঙ্গেন পন সব্বজ্ঝানেহি ৱুট্ঠানং হোতি, নিৰোধসমাপত্তিতো ফলসমাপত্তিযা ৱুট্ঠানং হোতি. তং সন্ধায ‘‘তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠানম্পি ৱুট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং.
পুব্বেনিৱাসদিব্বচক্খুআসৱক্খযঞাণানি হেট্ঠা পকাসিতানেৱ.
তত্থ আসৱানং খযাতি অৰহত্তমগ্গেন সব্বকিলেসানং খযা. অনাসৱন্তি আসৱৱিৰহিতং. চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিন্তি এত্থ চেতোৱচনেন অৰহত্তফলসম্পযুত্তো সমাধি, পঞ্ঞাৱচনেন তংসম্পযুত্তা চ পঞ্ঞা ৱুত্তা. তত্থ চ সমাধি ৰাগতো ৱিমুত্তত্তা চেতোৱিমুত্তি, পঞ্ঞা অৱিজ্জায ৱিমুত্তত্তা পঞ্ঞাৱিমুত্তীতি ৱেদিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘যো হিস্স, ভিক্খৱে, সমাধি, তদস্স সমাধিন্দ্ৰিযং. যা হিস্স, ভিক্খৱে, পঞ্ঞা, তদস্স পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. ইতি খো, ভিক্খৱে, ৰাগৱিৰাগা চেতোৱিমুত্তি অৱিজ্জাৱিৰাগা পঞ্ঞাৱিমুত্তী’’তি (সং. নি. ৫.৫১৬; ৫২০). অপিচেত্থ সমথবলং চেতোৱিমুত্তি, ৱিপস্সনাবলং পঞ্ঞাৱিমুত্তীতি ৱেদিতব্বং. দিট্ঠেৱ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে. সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱাতি অধিকায পঞ্ঞায অত্তনাযেৱ পচ্চক্খং কত্ৱা, অপৰপ্পচ্চযেন ঞত্ৱাতি অত্থো. উপসম্পজ্জাতি অধিগন্ত্ৱা, নিপ্ফাদেত্ৱা ৱা. ইমেসং পন দসন্নং দসবলঞাণানং ৱিত্থাৰো অভিধম্মে (ৱিভ. ৮০৯ আদযো) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো.
তত্থ পৰৱাদিকথা হোতি – দসবলঞাণং নাম পাটিযেক্কং ঞাণং নত্থি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৱাযং পভেদোতি. ন তং তথা দট্ঠব্বং. অঞ্ঞমেৱ হি দসবলঞাণং, অঞ্ঞং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. দসবলঞাণঞ্হি সকসককিচ্চমেৱ জানাতি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং তম্পি, ততো অৱসেসম্পি জানাতি. দসবলঞাণেসু হি পঠমং কাৰণাকাৰণমেৱ জানাতি, দুতিযং কম্মন্তৰৱিপাকন্তৰমেৱ, ততিযং কম্মপৰিচ্ছেদমেৱ, চতুত্থং ধাতুনানত্তকাৰণমেৱ, পঞ্চমং সত্তানং অজ্ঝাসযাধিমুত্তিমেৱ, ছট্ঠং ইন্দ্ৰিযানং তিক্খমুদুভাৱমেৱ, সত্তমং ঝানাদীহি সদ্ধিং তেসং সংকিলেসাদিমেৱ, অট্ঠমং পুব্বেনিৱুত্থখন্ধসন্ততিমেৱ, নৱমং সত্তানং চুতিপটিসন্ধিমেৱ, দসমং সচ্চপৰিচ্ছেদমেৱ. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন এতেহি জানিতব্বঞ্চ, ততো উত্তৰিঞ্চ পজানাতি. এতেসং পন কিচ্চং ন সব্বং কৰোতি. তঞ্হি ঝানং হুত্ৱা অপ্পেতুং ন সক্কোতি, ইদ্ধি হুত্ৱা ৱিকুব্বিতুং ন সক্কোতি, মগ্গো হুত্ৱা কিলেসে খেপেতুং ন সক্কোতি.
অপিচ পৰৱাদী এৱং পুচ্ছিতব্বো ‘‘দসবলঞাণং নামেতং সৱিতক্কসৱিচাৰং অৱিতক্কৱিচাৰমত্তং অৱিতক্কাৱিচাৰং কামাৱচৰং ৰূপাৱচৰং অৰূপাৱচৰং লোকিযং লোকুত্তৰ’’ন্তি. জানন্তো ‘‘পটিপাটিযা সত্ত ঞাণানি সৱিতক্কসৱিচাৰানী’’তি ৱক্খতি. ‘‘ততো পৰানি দ্ৱে অৱিতক্কঅৱিচাৰানী’’তি ৱক্খতি. ‘‘আসৱক্খযঞাণং সিযা সৱিতক্কসৱিচাৰং, সিযা অৱিতক্কৱিচাৰমত্তং, সিযা অৱিতক্কঅৱিচাৰ’’ন্তি ৱক্খতি. তথা ‘‘পটিপাটিযা সত্ত কামাৱচৰানি, ততো পৰানি দ্ৱে ৰূপাৱচৰানি, ততো অৱসানে একং লোকুত্তৰ’’ন্তি ৱক্খতি. ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন সৱিতক্কসৱিচাৰমেৱ কামাৱচৰমেৱ লোকিযমেৱা’’তি ৱক্খতি.
এৱমেত্থ অপুব্বত্থানুৱণ্ণনং ঞত্ৱা ইদানি যস্মা তথাগতো পঠমংযেৱ ঠানাট্ঠানঞাণেন ৱেনেয্যসত্তানং আসৱক্খযাধিগমস্স চেৱ অনধিগমস্স চ ঠানাট্ঠানভূতং কিলেসাৱৰণাভাৱং পস্সতি লোকিযসম্মাদিট্ঠিট্ঠানদস্সনতো নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিট্ঠানাভাৱদস্সনতো চ. অথ নেসং কম্মৱিপাকঞাণেন ৱিপাকাৱৰণাভাৱং পস্সতি তিহেতুকপটিসন্ধিদস্সনতো. সব্বত্থগামিনিপটিপদাঞাণেন কম্মাৱৰণাভাৱং পস্সতি আনন্তৰিককম্মাভাৱদস্সনতো. এৱং অনাৱৰণানং অনেকধাতুনানাধাতুঞাণেন অনুকূলধম্মদেসনত্থং চৰিযাৱিসেসং পস্সতি ধাতুৱেমত্তদস্সনতো. অথ নেসং নানাধিমুত্তিকতাঞাণেন অধিমুত্তিং পস্সতি পযোগং অনাদিযিত্ৱাপি অধিমুত্তিৱসেন ধম্মদেসনত্থং. অথেৱং দিট্ঠঅধিমুত্তীনং যথাসত্তি যথাবলং ধম্মং দেসেতুং ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণেন ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তং পস্সতি সদ্ধাদীনং তিক্খমুদুভাৱদস্সনতো. এৱং পৰিঞ্ঞাতিন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তাপি পনেতে সচে দূৰে হোন্তি, অথ ঝানাদিঞাণেন ঝানাদীসু ৱসীভূতত্তা ইদ্ধিৱিসেসেন খিপ্পং উপগচ্ছতি. উপগন্ত্ৱা চ নেসং পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণেন পুব্বজাতিৱিভাৱনং দিব্বচক্খানুভাৱতো পত্তব্বেন চেতোপৰিযঞাণেন সম্পতি চিত্তৱিসেসং পস্সন্তো আসৱক্খযঞাণানুভাৱেন আসৱক্খযগামিনিযা পটিপদায ৱিগতসম্মোহত্তা আসৱক্খযায ধম্মং দেসেতি. তস্মা ইমিনানুক্কমেন ইমানি দস বলানি ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানীতি.
৪৫. ইদানি সব্ববলানি লক্খণতো নিদ্দিসিতুকামো কেনট্ঠেন সদ্ধাবলন্তিআদিনা নযেন পুচ্ছং কত্ৱা অস্সদ্ধিযে অকম্পিযট্ঠেনাতিআদিনা নযেন ৱিস্সজ্জনং অকাসি. তত্থ হিৰীযতীতিআদি পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা. ভাৱনাবলাদীসু অধিট্ঠানবলপৰিযন্তেসু ‘‘তত্থা’’তি চ, ‘‘তেনা’’তি চ, ‘‘ত’’ন্তি চ নেক্খম্মাদিকমেৱ সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তেন চিত্তং একগ্গন্তি তেন সমাধিনা চিত্তং একগ্গং হোতীতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ জাতেতি তত্থ সমথে সম্পযোগৱসেন জাতে, তস্মিং ৱা ৱিপস্সনাৰম্মণং হুত্ৱা জাতে. তত্থ সিক্খতীতি তত্থ সেখবলে সেখো সিক্খতীতি সেখবলন্তি অত্থো. তত্থ সিক্খিতত্তাতি তত্থ অসেখবলে অসেখস্স সিক্খিতত্তা অসেখবলং. তেন আসৱা খীণাতি তেন লোকিযলোকুত্তৰেন ঞাণেন আসৱা খীণাতি তং ঞাণং খীণাসৱবলং. লোকিযেনাপি হি ঞাণেন আসৱা খীণা নাম ৱিপস্সনায অভাৱে লোকুত্তৰমগ্গাভাৱতো. এৱং খীণাসৱস্স বলন্তি খীণাসৱবলং. তস্স ইজ্ঝতীতি ইদ্ধিবলন্তি তস্স ইদ্ধিমতো ইজ্ঝতীতি ইদ্ধিযেৱ বলং ইদ্ধিবলং. অপ্পমেয্যট্ঠেনাতি যস্মা সাৱকা ঠানাট্ঠানাদীনি একদেসেন জানন্তি, সব্বাকাৰেন পজাননংযেৱ সন্ধায ‘‘যথাভূতং পজানাতী’’তি ৱুত্তং. কিঞ্চাপি তীসু ৱিজ্জাসু ‘‘যথাভূতং পজানাতী’’তি ন ৱুত্তং, অঞ্ঞত্থ পন ৱুত্তত্তা তাসুপি ৱুত্তমেৱ হোতি. অঞ্ঞত্থাতি সেসেসু সত্তসু ঞাণবলেসু চ অভিধম্মে (ৱিভ. ৭৬০) চ দসসুপি বলেসু. ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণং পন সব্বথাপি সাৱকেহি অসাধাৰণমেৱ. তস্মা দসপি বলানি সাৱকেহি অসাধাৰণানীতি. অধিমত্তট্ঠেন অতুলিযট্ঠেন অপ্পমেয্যানি, তস্মাযেৱ চ ‘‘অপ্পমেয্যট্ঠেন তথাগতবল’’ন্তি ৱুত্তন্তি.
বলকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.