(২) যুগনদ্ধৱগ্গো
১. যুগনদ্ধকথা
যুগনদ্ধকথাৱণ্ণনা
১. ইদানি মণ্ডপেয্যগুণস্স অৰিযমগ্গস্স যুগনদ্ধগুণং দস্সেন্তেন কথিতায সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায যুগনদ্ধকথায অপুব্বত্থানুৱণ্ণনা. যস্মা পন ধম্মসেনাপতি ধম্মৰাজে ধৰমানেযেৱ ধম্মৰাজস্স পৰিনিব্বানসংৱচ্ছৰে পৰিনিব্বুতো, তস্মা ধম্মৰাজে ধৰমানেযেৱ ধম্মভণ্ডাগাৰিকেন দেসিতং ইদং সুত্তন্তং তস্সেৱ সম্মুখা সুত্ৱা এৱং মে সুতন্তিআদিমাহাতি ৱেদিতব্বং. তত্থ আযস্মাতি পিযৱচনং গৰুৱচনং সগাৰৱসপ্পতিস্সৱচনং, আযুমাতি অত্থো. আনন্দোতি তস্স থেৰস্স নামং. সো হি জাযমানোযেৱ কুলে আনন্দং ভুসং তুট্ঠিং অকাসি. তস্মাস্স ‘‘আনন্দো’’তি নামং কতন্তি ৱেদিতব্বং. কোসম্বিযন্তি এৱংনামকে নগৰে. তস্স হি নগৰস্স আৰামপোক্খৰণীআদীসু তেসু তেসু ঠানেসু কোসম্বৰুক্খা উস্সন্না অহেসুং, তস্মা তং কোসম্বীতি সঙ্খং অগমাসি. ‘‘কুসম্বস্স ইসিনো অস্সমতো অৱিদূৰে মাপিতত্তা’’তি একে.
ঘোসিতাৰামেতি ঘোসিতসেট্ঠিনা কাৰিতে আৰামে. কোসম্বিযঞ্হি তযো সেট্ঠিনো অহেসুং ঘোসিতসেট্ঠি কুক্কুটসেট্ঠি পাৱাৰিকসেট্ঠীতি. তে তযোপি ‘‘লোকে বুদ্ধো উপ্পন্নো’’তি সুত্ৱা পঞ্চহি পঞ্চহি সকটসতেহি দানূপকৰণানি গাহাপেত্ৱা সাৱত্থিং গন্ত্ৱা জেতৱনসমীপে খন্ধাৱাৰং বন্ধিত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা পটিসন্থাৰং কত্ৱা নিসিন্না সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিত্ৱা সত্থাৰং নিমন্তেত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স অড্ঢমাসমত্তং মহাদানং দত্ৱা ভগৱতো পাদমূলে নিপজ্জিত্ৱা সকজনপদগমনত্থং ভগৱন্তং যাচিত্ৱা ‘‘সুঞ্ঞাগাৰে খো গহপতযো তথাগতা অভিৰমন্তী’’তি ভগৱতা ৱুত্তে ‘‘দিন্না নো ভগৱতা পটিঞ্ঞা’’তি ঞত্ৱা অতিৱিয তুট্ঠা দসবলং ৱন্দিত্ৱা নিক্খন্তা অন্তৰামগ্গে যোজনে যোজনে ভগৱতো নিৱাসত্থং ৱিহাৰং কাৰেন্তা অনুপুব্বেন কোসম্বিং পত্ৱা অত্তনো অত্তনো আৰামে মহন্তং ধনপৰিচ্চাগং কত্ৱা ভগৱতো ৱিহাৰে কাৰাপযিংসু. তত্থ ঘোসিতসেট্ঠিনা কাৰিতো ঘোসিতাৰামো নাম অহোসি, কুক্কুটসেট্ঠিনা কাৰিতো কুক্কুটাৰামো নাম, পাৱাৰিকসেট্ঠিনা অম্বৱনে কাৰিতো পাৱাৰিকম্বৱনং নাম. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ঘোসিতসেট্ঠিনা কাৰিতে আৰামে’’তি.
আৱুসো ভিক্খৱোতি এত্থ বুদ্ধা ভগৱন্তো সাৱকে আলপন্তা ‘‘ভিক্খৱো’’তি আলপন্তি. সাৱকা পন ‘‘বুদ্ধেহি সদিসা মা হোমা’’তি ‘‘আৱুসো’’তি পঠমং ৱত্ৱা পচ্ছা ‘‘ভিক্খৱো’’তি ৱদন্তি. বুদ্ধেহি চ আলপিতে ভিক্খুসঙ্ঘো ‘‘ভদন্তে’’তি পটিৱচনং দেতি, সাৱকেহি আলপিতে ‘‘আৱুসো’’তি.
যো হি কোচীতি অনিযমৱচনং. এতেন তাদিসানং সব্বভিক্খূনং পৰিযাদানং. মম সন্তিকেতি মম সমীপে. অৰহত্তপ্পত্তন্তি অত্তনা অৰহত্তস্স পত্তং. নপুংসকে ভাৱে সিদ্ধৱচনং. অৰহত্তং পত্তন্তি ৱা পদচ্ছেদো, অত্তনা পত্তং অৰহত্তন্তি অত্থো. অৰহত্তপ্পত্তং অত্তানন্তি ৱা পাঠসেসো. চতূহি মগ্গেহীতি উপৰি ৱুচ্চমানেহি চতূহি পটিপদামগ্গেহি, ন অৰিযমগ্গেহি. ‘‘চতূহি মগ্গেহী’’তি ৱিসুঞ্চ ৱুত্তত্তা কস্সচি অৰহতো পঠমস্স অৰিযমগ্গস্স ধম্মুদ্ধচ্চপুব্বঙ্গমো মগ্গো, একস্স অৰিযমগ্গস্স সমথপুব্বঙ্গমো, একস্স ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমো, একস্স যুগনদ্ধপুব্বঙ্গমোতি এৱং চত্তাৰোপি পটিপদা মগ্গা হোন্তীতি ৱেদিতব্বং. এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰেনাতি এতেসং চতুন্নং পটিপদানং মগ্গানং একেন ৱা, পটিপদামগ্গেন অৰহত্তপ্পত্তং ব্যাকৰোতীতি অত্থো. সুক্খৱিপস্সকস্স হি অৰহতো ধম্মুদ্ধচ্চপুব্বঙ্গমং সোতাপত্তিমগ্গং পত্ৱা সেসমগ্গত্তযম্পি সুদ্ধৱিপস্সনাহিযেৱ পত্তস্স অৰহত্তপ্পত্তি ধম্মুদ্ধচ্চপুব্বঙ্গমমগ্গা হোতি. ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহং পত্ৱা ৱা অপ্পত্ৱা ৱা সমথপুব্বঙ্গমাদীনং তিণ্ণং পটিপদানং মগ্গানং একেকস্স ৱসেন পত্তচতুমগ্গস্স অৰহতো অৰহত্তপ্পত্তি ইতৰএকেকমগ্গপুব্বঙ্গমা হোতি. তস্মা আহ – ‘‘এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰেনা’’তি.
সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱেতীতি সমথং পুব্বঙ্গমং পুৰেচাৰিকং কত্ৱা ৱিপস্সনং ভাৱেতি, পঠমং সমাধিং উপ্পাদেত্ৱা পচ্ছা ৱিপস্সনং ভাৱেতীতি অত্থো. মগ্গো সঞ্জাযতীতি পঠমো লোকুত্তৰমগ্গো নিব্বত্ততি. সো তং মগ্গন্তিআদীসু একচিত্তক্খণিকস্স মগ্গস্স আসেৱনাদীনি নাম নত্থি, দুতিযমগ্গাদযো পন উপ্পাদেন্তো তমেৱ মগ্গং ‘‘আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতী’’তি ৱুচ্চতি. সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তীতি যাৱ অৰহত্তমগ্গা কমেন সব্বে সঞ্ঞোজনা পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. অনুসযা ব্যন্তীহোন্তীতি চ পুন অনুপ্পত্তিযা ৱিগতন্তা হোন্তীতি অত্থো.
পুন চপৰন্তি পুন চ অপৰং কাৰণং. ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৱেতীতি ৱিপস্সনং পুব্বঙ্গমং পুৰেচাৰিকং কত্ৱা সমথং ভাৱেতি, পঠমং ৱিপস্সনং উপ্পাদেত্ৱা পচ্ছা সমাধিং ভাৱেতীতি অত্থো. যুগনদ্ধং ভাৱেতীতি যুগনদ্ধং কত্ৱা ভাৱেতি. এত্থ তেনেৱ চিত্তেন সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা তেনেৱ সঙ্খাৰে সম্মসিতুং ন সক্কা. অযং পন যাৱতা সমাপত্তিযো সমাপজ্জতি, তাৱতা সঙ্খাৰে সম্মসতি. যাৱতা সঙ্খাৰে সম্মসতি, তাৱতা সমাপত্তিযো সমাপজ্জতি. কথং? পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জতি, ততো ৱুট্ঠায সঙ্খাৰে সম্মসতি. সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা দুতিযজ্ঝানং সমাপজ্জতি, ততো ৱুট্ঠায সঙ্খাৰে সম্মসতি. সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা ততিযজ্ঝানং…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, ততো ৱুট্ঠায সঙ্খাৰে সম্মসতি. এৱং সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি নাম.
ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতং মানসং হোতীতি এত্থ মন্দপঞ্ঞানং ৱিপস্সকানং উপক্কিলেসৱত্থুত্তা ৱিপস্সনুপক্কিলেসসঞ্ঞিতেসু ওভাসাদীসু দসসু ধম্মেসু ভন্ততাৱসেন উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পত্তিযা ৱিক্খেপসঙ্খাতং উদ্ধচ্চং ধম্মুদ্ধচ্চং, তেন ধম্মুদ্ধচ্চেন ৱিগ্গহিতং ৱিৰূপগ্গহিতং ৱিৰোধমাপাদিতং মানসং চিত্তং ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতং মানসং হোতি, তেন ৱা ধম্মুদ্ধচ্চেন কাৰণভূতেন তম্মূলকতণ্হামানদিট্ঠুপ্পত্তিযা ৱিগ্গহিতং মানসং হোতি. ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতমানসন্তি ৱা পাঠো. হোতি সো আৱুসো সমযোতি ইমিনা মগ্গামগ্গৱৱত্থানেন তং ধম্মুদ্ধচ্চং পটিবাহিত্ৱা পুন ৱিপস্সনাৱীথিং পটিপন্নকালং দস্সেতি. যং তং চিত্তন্তি যস্মিং সমযে তং ৱিপস্সনাৱীথিং ওক্কমিত্ৱা পৱত্তং চিত্তং. অজ্ঝত্তমেৱ সন্তিট্ঠতীতি ৱিপস্সনাৱীথিং পচ্চোতৰিত্ৱা তস্মিং সমযে গোচৰজ্ঝত্তসঙ্খাতে আৰম্মণে সন্তিট্ঠতি পতিট্ঠাতি. সন্নিসীদতীতি তত্থেৱ পৱত্তিৱসেন সম্মা নিসীদতি. একোদি হোতীতি একগ্গং হোতি. সমাধিযতীতি সম্মা আধিযতি সুট্ঠু ঠিতং হোতীতি.
অযং সুত্তন্তৱণ্ণনা.
১. সুত্তন্তনিদ্দেসৱণ্ণনা
২. তস্স সুত্তন্তস্স নিদ্দেসকথায তত্থ জাতে ধম্মেতি তস্মিং সমাধিস্মিং জাতে চিত্তচেতসিকে ধম্মে. অনিচ্চতো অনুপস্সনট্ঠেনাতিআদিনা ৱিপস্সনায ভেদং দস্সেতি. সম্মাদিট্ঠি মগ্গোতি সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতো মগ্গো. অট্ঠসু মগ্গঙ্গেসু একেকোপি হি মগ্গোতি ৱুচ্চতি.আসেৱতীতি সোতাপত্তিমগ্গৱসেন. ভাৱেতীতি সকদাগামিমগ্গুপ্পাদনেন. বহুলীকৰোতীতি অনাগামিঅৰহত্তমগ্গুপ্পাদনেন. ইমেসং তিণ্ণং অৱত্থাভেদেপি সতি আৱজ্জনাদীনং সাধাৰণত্তা সদিসমেৱ ৱিস্সজ্জনং কতং.
৩. আলোকসঞ্ঞাপটিনিস্সগ্গানুপস্সনানং অন্তৰাপেয্যালে অৱিক্খেপাদীনি চ ঝান সমাপত্তিকসিণানুস্সতিঅসুভা চ দীঘং অস্সাসাদীনি চ আনন্তৰিকসমাধিঞাণনিদ্দেসে (পটি. ম. ১.৮০-৮১) নিদ্দিট্ঠত্তা সঙ্খিত্তানি. তত্থ চ অৱিক্খেপৱসেনাতি পুব্বভাগাৱিক্খেপৱসেন গহেতব্বং. অনিচ্চানুপস্সী অস্সাসৱসেনাতিআদিকে সুদ্ধৱিপস্সনাৱসেন ৱুত্তচতুক্কে পন তৰুণৱিপস্সনাকালে ৱিপস্সনাসম্পযুত্তসমাধিপুব্বঙ্গমা বলৱৱিপস্সনা ৱেদিতব্বা.
৪. ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমৱাৰে পঠমং অনিচ্চতোতিআদিনা আৰম্মণং অনিযমেত্ৱা ৱিপস্সনা ৱুত্তা, পচ্ছা ৰূপং অনিচ্চতোতিআদিনা আৰম্মণং নিযমেত্ৱা ৱুত্তা. তত্থ জাতানন্তি তস্সা ৱিপস্সনায জাতানং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং. ৱোসগ্গাৰম্মণতাতি এত্থ ৱোসগ্গো নিব্বানং. নিব্বানঞ্হি সঙ্খতৱোসগ্গতো পৰিচ্চাগতো ‘‘ৱোসগ্গো’’তি ৱুত্তো. ৱিপস্সনা চ তংসম্পযুত্তধম্মা চ নিব্বাননিন্নতায অজ্ঝাসযৱসেন নিব্বানে পতিট্ঠিতত্তা নিব্বানপতিট্ঠা নিব্বানাৰম্মণা. পতিট্ঠাপি হি আলম্বীযতীতি আৰম্মণং নাম হোতি, নিব্বানে পতিট্ঠট্ঠেনেৱ নিব্বানাৰম্মণা. অঞ্ঞত্থ পাড়িযম্পি হি পতিট্ঠা ‘‘আৰম্মণ’’ন্তি ৱুচ্চন্তি. যথাহ – ‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো, নড়াগাৰং ৱা তিণাগাৰং ৱা সুক্খং কোড়াপং তেৰোৱস্সিকং পুৰত্থিমায চেপি দিসায পুৰিসো আদিত্তায তিণুক্কায উপসঙ্কমেয্য, লভেথ অগ্গি ওতাৰং, লভেথ অগ্গি আৰম্মণ’’ন্তিআদি (সং. নি. ৪.২৪৩). তস্মা তত্থ জাতানং ধম্মানং ৱোসগ্গাৰম্মণতায নিব্বানপতিট্ঠাভাৱেন হেতুভূতেন উপ্পাদিতো যো চিত্তস্স একগ্গতাসঙ্খাতো উপচাৰপ্পনাভেদো অৱিক্খেপো, সো সমাধীতি ৱিপস্সনাতো পচ্ছা উপ্পাদিতো নিব্বেধভাগিযো সমাধি নিদ্দিট্ঠো হোতি. তস্মাযেৱ হি ইতি পঠমং ৱিপস্সনা, পচ্ছা সমথোতি ৱুত্তং.
৫. যুগনদ্ধনিদ্দেসে যস্মা হেট্ঠা সুত্তন্তৱণ্ণনাযং ৱুত্তো যুগনদ্ধক্কমো পুৰিমদ্ৱযনিদ্দেসনযেনেৱ পাকটো, মগ্গক্খণে যুগনদ্ধক্কমো পন ন পাকটো, তস্মা পুব্বভাগে অনেকন্তিকং যুগনদ্ধভাৱনং অৱত্ৱা মগ্গক্খণে একন্তেন লব্ভমানযুগনদ্ধভাৱনমেৱ দস্সেন্তো সোড়সহি আকাৰেহীতিআদিমাহ. তত্থ আৰম্মণট্ঠেনাতিআদীসু সত্তৰসসু আকাৰেসু অন্তে উদ্দিট্ঠং যুগনদ্ধং মূলপদেন একট্ঠত্তা তং ৱিপ্পহায সেসানং ৱসেন ‘‘সোড়সহী’’তি ৱুত্তং. আৰম্মণট্ঠেনাতি আলম্বনট্ঠেন, আৰম্মণৱসেনাতি অত্থো. এৱং সেসেসুপি. গোচৰট্ঠেনাতি আৰম্মণট্ঠেপি সতি নিস্সযিতব্বট্ঠানট্ঠেন. পহানট্ঠেনাতি পজহনট্ঠেন. পৰিচ্চাগট্ঠেনাতি পহানেপি সতি পুন অনাদিযনেন পৰিচ্চাগট্ঠেন. ৱুট্ঠানট্ঠেনাতি উগ্গমনট্ঠেন. ৱিৱট্টনট্ঠেনাতি উগ্গমনেপি সতি অপুনৰাৱট্টনেন নিৱত্তনট্ঠেন. সন্তট্ঠেনাতি নিব্বুতট্ঠেন. পণীতট্ঠেনাতি নিব্বুতট্ঠেপি সতি উত্তমট্ঠেন, অতপ্পকট্ঠেন ৱা. ৱিমুত্তট্ঠেনাতি বন্ধনাপগতট্ঠেন. অনাসৱট্ঠেনাতি বন্ধনমোক্খেপি সতি আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তমানাসৱৱিৰহিতট্ঠেন. তৰণট্ঠেনাতি অনোসীদিত্ৱা পিলৱনট্ঠেন, অতিক্কমনট্ঠেন ৱা. অনিমিত্তট্ঠেনাতি সঙ্খাৰনিমিত্তৱিৰহিতট্ঠেন. অপ্পণিহিতট্ঠেনাতি পণিধিৱিৰহিতট্ঠেন. সুঞ্ঞতট্ঠেনাতি অভিনিৱেসৱিৰহিতট্ঠেন. একৰসট্ঠেনাতি এককিচ্চট্ঠেন. অনতিৱত্তনট্ঠেনাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিক্কমনট্ঠেন. যুগনদ্ধট্ঠেনাতি যুগলকট্ঠেন.
উদ্ধচ্চং পজহতো, অৱিজ্জং পজহতোতি যোগিনো তস্স তস্স পটিপক্খপ্পহানৱসেন ৱুত্তং. নিৰোধো চেত্থ নিব্বানমেৱ. অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি সমথো চে ৱিপস্সনং অতিৱত্তেয্য, লীনপক্খিকত্তা সমথস্স চিত্তং কোসজ্জায সংৱত্তেয্য. ৱিপস্সনা চে সমথং অতিৱত্তেয্য, উদ্ধচ্চপক্খিকত্তা ৱিপস্সনায চিত্তং উদ্ধচ্চায সংৱত্তেয্য. তস্মা সমথো চ ৱিপস্সনং অনতিৱত্তমানো কোসজ্জপাতং ন কৰোতি, ৱিপস্সনা সমথং অনতিৱত্তমানা উদ্ধচ্চপাতং ন কৰোতি. সমথো সমং পৱত্তমানো ৱিপস্সনং উদ্ধচ্চপাততো ৰক্খতি, ৱিপস্সনা সমং পৱত্তমানা সমথং কোসজ্জপাততো ৰক্খতি. এৱমিমে উভো অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৱত্তনকিচ্চেন এককিচ্চা, সমা হুত্ৱা পৱত্তমানেন অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৱত্তমানা অত্থসিদ্ধিকৰা হোন্তি. তেসং মগ্গক্খণে যুগনদ্ধত্তং ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনাক্খণে যুগনদ্ধত্তাযেৱ হোতি. পহানপৰিচ্চাগৱুট্ঠানৱিৱট্টনকৰণানং মগ্গকিচ্চৱসেন ৱুত্তত্তা সকলস্স মগ্গকিচ্চস্স দস্সনত্থং উদ্ধচ্চসহগতকিলেসা চ খন্ধা চ অৱিজ্জাসহগতকিলেসা চ খন্ধা চ নিদ্দিট্ঠা. সেসানং ন তথা ৱুত্তত্তা পটিপক্খধম্মমত্তদস্সনৱসেন উদ্ধচ্চাৱিজ্জা এৱ নিদ্দিট্ঠা. ৱিৱট্টতোতি নিৱত্তন্তস্স.
সমাধি কামাসৱা ৱিমুত্তো হোতীতি সমাধিস্স কামচ্ছন্দপটিপক্খত্তা ৱুত্তং. ৰাগৱিৰাগাতি ৰাগস্স ৱিৰাগো সমতিক্কমো এতিস্সা অত্থীতি ৰাগৱিৰাগা, ‘‘ৰাগৱিৰাগতো’’তি নিস্সক্কৱচনং ৱা. তথা অৱিজ্জাৱিৰাগা. চেতোৱিমুত্তীতি মগ্গসম্পযুত্তো সমাধি. পঞ্ঞাৱিমুত্তীতি মগ্গসম্পযুত্তা পঞ্ঞা. তৰতোতি তৰন্তস্স. সব্বপণিধীহীতি ৰাগদোসমোহপণিধীহি, সব্বপত্থনাহি ৱা. এৱং চুদ্দস আকাৰে ৱিস্সজ্জিত্ৱা একৰসট্ঠঞ্চ অনতিৱত্তনট্ঠঞ্চ অৱিভজিত্ৱাৱ ইমেহি সোড়সহি আকাৰেহীতি আহ. কস্মা? তেসং চুদ্দসন্নং আকাৰানং একেকস্স অৱসানে ‘‘একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তী’’তি নিদ্দিট্ঠত্তা তে দ্ৱেপি আকাৰা নিদ্দিট্ঠাৱ হোন্তি. তস্মা ‘‘সোড়সহী’’তি আহ. যুগনদ্ধট্ঠো পন উদ্দেসেপি ন ভণিতোযেৱাতি.
২. ধম্মুদ্ধচ্চৱাৰনিদ্দেসৱণ্ণনা
৬. ধম্মুদ্ধচ্চৱাৰে অনিচ্চতো মনসিকৰোতো ওভাসো উপ্পজ্জতীতি উদযব্বযানুপস্সনায ঠিতস্স তীহি অনুপস্সনাহি পুনপ্পুনং সঙ্খাৰে ৱিপস্সন্তস্স ৱিপস্সন্তস্স ৱিপস্সনাঞাণেসু পৰিপাকগতেসু তদঙ্গৱসেন কিলেসপ্পহানেন পৰিসুদ্ধচিত্তস্স অনিচ্চতো ৱা দুক্খতো ৱা অনত্ততো ৱা মনসিকাৰক্খণে ৱিপস্সনাঞাণানুভাৱেন পকতিযাৱ ওভাসো উপ্পজ্জতীতি পঠমং তাৱ অনিচ্চতো মনসিকৰোতো ওভাসো কথিতো. অকুসলো ৱিপস্সকো তস্মিং ওভাসে উপ্পন্নে ‘‘ন চ ৱত মে ইতো পুব্বে এৱৰূপো ওভাসো উপ্পন্নপুব্বো, অদ্ধা মগ্গং পত্তোম্হি, ফলং পত্তোম্হী’’তি অমগ্গংযেৱ ‘‘মগ্গো’’তি, অফলমেৱ ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হাতি. তস্স অমগ্গং ‘‘মগ্গো’’তি, অফলং ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হতো ৱিপস্সনাৱীথি উক্কন্তা হোতি. সো অত্তনো ৱিপস্সনাৱীথিং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ৱিক্খেপমাপন্নো ৱা ওভাসমেৱ তণ্হাদিট্ঠিমঞ্ঞনাহি মঞ্ঞমানো ৱা নিসীদতি. সো খো পনাযং ওভাসো কস্সচি ভিক্খুনো পল্লঙ্কট্ঠানমত্তমেৱ ওভাসেন্তো উপ্পজ্জতি, কস্সচি অন্তোগব্ভং, কস্সচি বহিগব্ভম্পি, কস্সচি সকলৱিহাৰং, গাৱুতং অড্ঢযোজনং যোজনং দ্ৱিযোজনং…পে… কস্সচি পথৱিতলতো যাৱ অকনিট্ঠব্ৰহ্মলোকা একালোকং কুৰুমানো. ভগৱতো পন দসসহস্সিলোকধাতুং ওভাসেন্তো উদপাদি. অযঞ্হি ওভাসো চতুৰঙ্গসমন্নাগতেপি অন্ধকাৰে তং তং ঠানং ওভাসেন্তো উপ্পজ্জতি.
ওভাসো ধম্মোতি ওভাসং আৱজ্জতীতি অযং ওভাসো মগ্গধম্মো ফলধম্মোতি ৱা তং তং ওভাসং মনসি কৰোতি. ততো ৱিক্খেপো উদ্ধচ্চন্তি ততো ওভাসতো ধম্মোতি আৱজ্জনকৰণতো ৱা যো উপ্পজ্জতি ৱিক্খেপো, সো উদ্ধচ্চং নামাতি অত্থো. তেন উদ্ধচ্চেন ৱিগ্গহিতমানসোতি তেন এৱং উপ্পজ্জমানেন উদ্ধচ্চেন ৱিৰোধিতচিত্তো, তেন ৱা উদ্ধচ্চেন কাৰণভূতেন তম্মূলককিলেসুপ্পত্তিযা ৱিৰোধিতচিত্তো ৱিপস্সকো ৱিপস্সনাৱীথিং ওক্কমিত্ৱা ৱিক্খেপং ৱা তম্মূলককিলেসেসু ৱা ঠিতত্তা অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো উপট্ঠানানি যথাভূতং নপ্পজানাতি. ‘‘তেন ৱুচ্চতি ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতমানসো’’তি এৱং ইতি-সদ্দো যোজেতব্বো. হোতি সো সমযোতি এৱং অস্সাদৱসেন উপক্কিলিট্ঠচিত্তস্সাপি যোগিনো সচে উপপৰিক্খা উপ্পজ্জতি, সো এৱং পজানাতি – ‘‘ৱিপস্সনা নাম সঙ্খাৰাৰম্মণা, মগ্গফলানি নিব্বানাৰম্মণানি, ইমানি চ চিত্তানি সঙ্খাৰাৰম্মণানি, তস্মা নাযমোভাসো মগ্গো, উদযব্বযানুপস্সনাযেৱ নিব্বানস্স লোকিকো মগ্গো’’তি মগ্গামগ্গং ৱৱত্থপেত্ৱা তং ৱিক্খেপং পৰিৱজ্জযিত্ৱা উদযব্বযানুপস্সনায ঠত্ৱা সাধুকং সঙ্খাৰে অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৱিপস্সতি. এৱং উপপৰিক্খন্তস্স সো সমযো হোতি. এৱং অপস্সন্তো পন ‘‘মগ্গফলপ্পত্তোম্হী’’তি অধিমানিকো হোতি.
যং তং চিত্তন্তি যং তং ৱিপস্সনাচিত্তং. অজ্ঝত্তমেৱাতি অনিচ্চানুপস্সনায আৰম্মণে গোচৰজ্ঝত্তেযেৱ. ঞাণং উপ্পজ্জতীতি তস্সেৱ যোগাৱচৰস্স ৰূপাৰূপধম্মে তুলযন্তস্স তীৰযন্তস্স ৱিস্সট্ঠইন্দৱজিৰমিৱ অৱিহতৱেগং তিখিণং সূৰমতিৱিসদং ৱিপস্সনাঞাণং উপ্পজ্জতি. পীতি উপ্পজ্জতীতি তস্সেৱ তস্মিং সমযে খুদ্দিকা পীতি, খণিকা পীতি, ওক্কন্তিকা পীতি, উব্বেগা পীতি, ফৰণা পীতীতি অযং পঞ্চৱিধা ৱিপস্সনাসম্পযুত্তা পীতি সকলসৰীৰং পূৰযমানা উপ্পজ্জতি. পস্সদ্ধি উপ্পজ্জতীতি তস্সেৱ তস্মিং সমযে কাযচিত্তানং নেৱ দৰথো, ন গাৰৱতা, ন কক্খড়তা, ন অকম্মঞ্ঞতা, ন গেলঞ্ঞতা, ন ৱঙ্কতা হোতি. অথ খো পনস্স কাযচিত্তানি পস্সদ্ধানি লহূনি মুদূনি কম্মঞ্ঞানি পগুণানি সুৱিসদানি উজুকানিযেৱ হোন্তি. সো ইমেহি পস্সদ্ধাদীহি অনুগ্গহিতকাযচিত্তো তস্মিং সমযে অমানুসিং নাম ৰতিং অনুভৱতি. যং সন্ধায ৱুত্তং –
‘‘সুঞ্ঞাগাৰং পৱিট্ঠস্স, সন্তচিত্তস্স ভিক্খুনো;
অমানুসী ৰতী হোতি, সম্মা ধম্মং ৱিপস্সতো.
‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;
লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৱিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৩-৪) –
এৱমস্স ইমং অমানুসিং ৰতিং সাধযমানা লহুতাদীহি সহিতা ৱিপস্সনাসম্পযুত্তা কাযচিত্তপস্সদ্ধি উপ্পজ্জতি. সুখং উপ্পজ্জতীতি তস্সেৱ তস্মিং সমযে সকলসৰীৰং অভিসন্দযমানং ৱিপস্সনাসম্পযুত্তং সুখং উপ্পজ্জতি. অধিমোক্খো উপ্পজ্জতীতি তস্সেৱ তস্মিং সমযে চিত্তচেতসিকানং অতিসযপসাদভূতা ৱিপস্সনাসম্পযুত্তা সদ্ধা উপ্পজ্জতি. পগ্গহো উপ্পজ্জতীতি তস্সেৱ তস্মিং সমযে অসিথিলমনচ্চাৰদ্ধং সুপগ্গহিতং ৱিপস্সনাসম্পযুত্তং ৱীৰিযং উপ্পজ্জতি. উপট্ঠানং উপ্পজ্জতীতি তস্সেৱ তস্মিং সমযে সূপট্ঠিতা সুপ্পতিট্ঠিতা নিখাতা অচলা পব্বতৰাজসদিসা ৱিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি উপ্পজ্জতি. সো যং যং ঠানং আৱজ্জতি সমন্নাহৰতি মনসি কৰোতি পচ্চৱেক্খতি, তং তং ঠানমস্স ওক্কন্তিত্ৱা পক্খন্দিত্ৱা দিব্বচক্খুনো পৰলোকো ৱিয সতিযা উপট্ঠাতি (ৱিসুদ্ধি. ২.৭৩৪).
উপেক্খাতি ৱিপস্সনুপেক্খা চেৱ আৱজ্জনুপেক্খা চ. তস্মিঞ্হি সমযে সব্বসঙ্খাৰেসু মজ্ঝত্তভূতা ৱিপস্সনুপেক্খাপি বলৱতী উপ্পজ্জতি, মনোদ্ৱাৰে আৱজ্জনুপেক্খাপি. সা হিস্স তং তং ঠানং আৱজ্জন্তস্স ৱিস্সট্ঠইন্দৱজিৰমিৱ পত্তপুটে পক্খন্দতত্তনাৰাচো ৱিয চ সূৰা তিখিণা হুত্ৱা ৱহতি. এৱঞ্হি ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৭৩৪) ৱুত্তং. ৱিপস্সনুপেক্খাতি চেত্থ ‘‘ৱিপস্সনাসম্পযুত্তা তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খা’’তি আচৰিযা ৱদন্তি. ৱিপস্সনাঞাণে হি গয্হমানে ‘‘ঞাণং উপ্পজ্জতী’’তি ৱিপস্সনাঞাণস্স আগতত্তা পুনৰুত্তিদোসো হোতি. ততিযজ্ঝানৱণ্ণনাযঞ্চ ‘‘সঙ্খাৰুপেক্খাৱিপস্সনুপেক্খানম্পি অত্থতো একীভাৱো. পঞ্ঞা এৱ হি সা, কিচ্চৱসেন দ্ৱিধা ভিন্না’’তি ৱুত্তং. তস্মা ৱিপস্সনাসম্পযুত্তায তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায ৱুচ্চমানায পুনৰুত্তিদোসো চ ন হোতি, ততিযজ্ঝানৱণ্ণনায চ সমেতি. যস্মা চ পঞ্চসু ইন্দ্ৰিযেসু ‘‘ঞাণং অধিমোক্খো পগ্গহো উপট্ঠান’’ন্তি পঞ্ঞিন্দ্ৰিযসদ্ধিন্দ্ৰিযৱীৰিযিন্দ্ৰিযসতিন্দ্ৰিযানি নিদ্দিট্ঠানি, সমাধিন্দ্ৰিযং পন অনিদ্দিট্ঠং হোতি, যুগনদ্ধৱসেনাপি চ সমাধিন্দ্ৰিযং নিদ্দিসিতব্বমেৱ হোতি, তস্মা সমপ্পৱত্তো সমাধি পুন সমাধানে ব্যাপাৰপ্পহানকৰণেন ‘‘উপেক্খা’’তি ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বং.
নিকন্তি উপ্পজ্জতীতি এৱং ওভাসাদিপটিমণ্ডিতায ৱিপস্সনায আলযং কুৰুমানা সুখুমা সন্তাকাৰা নিকন্তি উপ্পজ্জতি, যা কিলেসোতি পৰিগ্গহেতুম্পি ন সক্কা হোতি. যথা চ ওভাসে, এৱং এতেসুপি অঞ্ঞতৰস্মিং উপ্পন্নে যোগাৱচৰো ‘‘ন চ ৱত মে ইতো পুব্বে এৱৰূপং ঞাণং উপ্পন্নপুব্বং, এৱৰূপা পীতি পস্সদ্ধি সুখং অধিমোক্খো পগ্গহো উপট্ঠানং উপেক্খা নিকন্তি উপ্পন্নপুব্বা, অদ্ধা মগ্গং পত্তোম্হি, ফলং পত্তোম্হী’’তি অমগ্গমেৱ ‘‘মগ্গো’’তি, অফলমেৱ ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হাতি. তস্স অমগ্গং ‘‘মগ্গো’’তি, অফলঞ্চ ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হতো ৱিপস্সনাৱীথি উক্কন্তা হোতি. সো অত্তনো মূলকম্মট্ঠানং ৱিস্সজ্জেত্ৱা নিকন্তিমেৱ অস্সাদেন্তো নিসীদতি. এত্থ চ ওভাসাদযো উপক্কিলেসৱত্থুতায উপক্কিলেসাতি ৱুত্তা, ন অকুসলত্তা. নিকন্তি পন উপক্কিলেসো চেৱ উপক্কিলেসৱত্থু চ. ৱত্থুৱসেনেৱ চেতে দস, গাহৱসেন পন সমতিংস হোন্তি. কথং? ‘‘মম ওভাসো উপ্পন্নো’’তি গণ্হতো হি দিট্ঠিগ্গাহো হোতি, ‘‘মনাপো ৱত ওভাসো উপ্পন্নো’’তি গণ্হতো মানগ্গাহো, ওভাসং অস্সাদযতো তণ্হাগ্গাহো. ইতি ওভাসে দিট্ঠিমানতণ্হাৱসেন তযো গাহা. তথা সেসেসুপীতি এৱং গাহৱসেন সমতিংস উপক্কিলেসা হোন্তি. দুক্খতো মনসিকৰোতো, অনত্ততো মনসিকৰোতোতি ৱাৰেসুপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. একেকঅনুপস্সনাৱসেন হেত্থ একেকস্স ৱিপস্সনুপক্কিলেসুপ্পত্তি ৱেদিতব্বা, ন একস্সেৱ.
তীসু অনুপস্সনাসু. এৱং অভেদতো ৱিপস্সনাৱসেন উপক্কিলেসে দস্সেত্ৱা পুন ভেদৱসেন দস্সেন্তো ৰূপং অনিচ্চতো মনসিকৰোতোতিআদিমাহ. তত্থ জৰামৰণং অনিচ্চতো উপট্ঠানন্তি জৰামৰণস্স অনিচ্চতো উপট্ঠানং.
৭. যস্মা পুব্বে ৱুত্তানং সমতিংসায উপক্কিলেসানং ৱসেন অকুসলো অব্যত্তো যোগাৱচৰো ওভাসাদীসু ৱিকম্পতি, ওভাসাদীসু একেকং ‘‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি সমনুপস্সতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ওভাসে চেৱ ঞাণে চাতিআদিগাথাদ্ৱযমাহ. তত্থ ৱিকম্পতীতি ওভাসাদিকে আৰম্মণে নানাকিলেসৱসেন ৱিৱিধা কম্পতি ৱেধতি. যেহি চিত্তং পৱেধতীতি যেহি পস্সদ্ধিসুখেহি চিত্তং নানাকিলেসৱসেন নানপ্পকাৰেন ৱেধতি কম্পতি. তস্মা পস্সদ্ধিযা সুখে চেৱ যোগাৱচৰো ৱিকম্পতীতি সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. উপেক্খাৱজ্জনায চেৱাতি উপেক্খাসঙ্খাতায আৱজ্জনায চেৱ ৱিকম্পতি, আৱজ্জনুপেক্খায চেৱ ৱিকম্পতীতি অত্থো. ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৭৩৬) পন ‘‘উপেক্খাৱজ্জনাযঞ্চা’’তি ৱুত্তং. উপেক্খায চাতি হেট্ঠা ৱুত্তপ্পকাৰায উপেক্খায চ ৱিকম্পতি, নিকন্তিযা চ ৱিকম্পতীতি অত্থো. এত্থ চ দ্ৱিন্নং উপেক্খানং নিদ্দিট্ঠত্তা হেট্ঠা ‘‘উপেক্খা উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তট্ঠানে চ উভযথা অত্থো ৱুত্তো. অনিচ্চানুপস্সনাদীসু চ একেকিস্সাযেৱ আৱজ্জনুপেক্খায সব্ভাৱতো একেকাযেৱ অনুপস্সনা অনিচ্চং অনিচ্চং, দুক্খং দুক্খং, অনত্তা অনত্তাতি পুনপ্পুনং ভাৱীযতীতি ৱুত্তং হোতি. যস্মা পন কুসলো পণ্ডিতো ব্যত্তো বুদ্ধিসম্পন্নো যোগাৱচৰো ওভাসাদীসু উপ্পন্নেসু ‘‘অযং খো মে ওভাসো উপ্পন্নো, সো খো পনাযং অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো খযধম্মো ৱযধম্মো ৱিৰাগধম্মো নিৰোধধম্মো’’তি ইতি ৱা নং পঞ্ঞায পৰিচ্ছিন্দতি উপপৰিক্খতি. অথ ৱা পনস্স এৱং হোতি – সচে ওভাসো অত্তা ভৱেয্য, ‘‘অত্তা’’তি গহেতুং ৱট্টেয্য. অনত্তাৱ পনাযং ‘‘অত্তা’’তি গহিতো. তস্মাযং অৱসৱত্তনট্ঠেন অনত্তাতি পস্সন্তো দিট্ঠিং উগ্ঘাটেতি. সচে ওভাসো নিচ্চো ভৱেয্য, ‘‘নিচ্চো’’তি গহেতুং ৱট্টেয্য. অনিচ্চোৱ পনাযং ‘‘নিচ্চো’’তি গহিতো. তস্মাযং হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন অনিচ্চোতি পস্সন্তো মানং সমুগ্ঘাটেতি. সচে ওভাসো সুখো ভৱেয্য, ‘‘সুখো’’তি গহেতুং ৱট্টেয্য. দুক্খোৱ পনাযং ‘‘সুখো’’তি গহিতো. তস্মাযং উপ্পাদৱযপটিপীড়নট্ঠেন দুক্খোতি পস্সন্তো নিকন্তিং পৰিযাদিযতি. যথা চ ওভাসে, এৱং সেসেসুপি.
এৱং উপপৰিক্খিত্ৱা ওভাসং ‘‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি সমনুপস্সতি. ঞাণং…পে… নিকন্তিং ‘‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি সমনুপস্সতি. এৱং সমনুপস্সন্তো ওভাসাদীসু ন কম্পতি ন ৱেধতি. তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ইমানি দস ঠানানীতি গাথমাহ. তত্থ দস ঠানানীতি ওভাসাদীনি. পঞ্ঞা যস্স পৰিচ্চিতাতি যস্স উপক্কিলেসৱিমুত্তায পঞ্ঞায পৰিচিতানি পুনপ্পুনং ফুট্ঠানি পৰিভাৱিতানি. ধম্মুদ্ধচ্চকুসলো হোতীতি সো পঞ্ঞায পৰিচিতদসট্ঠানো যোগাৱচৰো পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰস্স ধম্মুদ্ধচ্চস্স যথাসভাৱপটিৱেধেন ছেকো হোতি. ন চ সম্মোহ গচ্ছতীতি ধম্মুদ্ধচ্চকুসলত্তাযেৱ তণ্হামানদিট্ঠুগ্ঘাটৱসেন সম্মোহঞ্চ ন গচ্ছতি.
ইদানি পুব্বে ৱুত্তমেৱ ৱিধিং অপৰেন পৰিযাযেন ৱিভাৱেত্ৱা দস্সেন্তো ৱিক্খিপতি চেৱ কিলিস্সতি চাতিআদিগাথমাহ. তত্থ মন্দপঞ্ঞো যোগাৱচৰো ওভাসাদীসু ৱিক্খেপঞ্চ অৱসেসকিলেসুপ্পত্তিঞ্চ পাপুণাতি. মজ্ঝিমপঞ্ঞো ৱিক্খেপমেৱ পাপুণাতি, নাৱসেসকিলেসুপ্পত্তিং, সো অধিমানিকো হোতি. তিক্খপঞ্ঞো ৱিক্খেপং পাপুণিত্ৱাপি তং অধিমানং পহায ৱিপস্সনং আৰভতি. অতিতিক্খপঞ্ঞো ন ৱিক্খেপং পাপুণাতি, ন চাৱসেসকিলেসুপ্পত্তিং. ৱিক্খিপ্পতি চেৱাতি তেসু মন্দপঞ্ঞো ধম্মুদ্ধচ্চসঙ্খাতং ৱিক্খেপঞ্চেৱ পাপুণীযতি. কিলিস্সতি চাতি তণ্হামানদিট্ঠিকিলেসেহি কিলেসীযতি চ, উপতাপীযতি ৱিবাধীযতীতি অত্থো. চৱতি চিত্তভাৱনাতি তস্স মন্দপঞ্ঞস্স ৱিপস্সনাচিত্তভাৱনা কিলেসেসুযেৱ ঠানতো পটিপক্খাৱিহতত্তা চৱতি, পৰিপততীতি অত্থো. ৱিক্খিপতি ন কিলিস্সতীতি মজ্ঝিমপঞ্ঞো ৱিক্খেপেন ৱিক্খিপতি, কিলেসেহি ন কিলিস্সতি. ভাৱনা পৰিহাযতীতি তস্স মজ্ঝিমপঞ্ঞস্স অধিমানিকত্তা ৱিপস্সনাৰম্ভাভাৱেন ৱিপস্সনা পৰিহাযতি, নপ্পৱত্ততীতি অত্থো. ৱিক্খিপতি ন কিলিস্সতীতি তিক্খপঞ্ঞোপি ৱিক্খেপেন ৱিক্খিপতি, কিলেসেহি ন কিলিস্সতি. ভাৱনা ন পৰিহাযতীতি তস্স তিক্খপঞ্ঞস্স সন্তেপি ৱিক্খেপে তং অধিমানৱিক্খেপং পহায ৱিপস্সনাৰম্ভসব্ভাৱেন ৱিপস্সনাভাৱনা ন পৰিহাযতি, পৱত্ততীতি অত্থো. ন চ ৱিক্খিপতে চিত্তং ন কিলিস্সতীতি অতিতিক্খপঞ্ঞস্স চিত্তং ন ৱিক্খেপেন ৱিক্খিপতি, ন চ কিলেসেহি কিলিস্সতি. ন চৱতি চিত্তভাৱনাতি তস্স ৱিপস্সনাচিত্তভাৱনা ন চৱতি, ৱিক্খেপকিলেসাভাৱেন যথাঠানে তিট্ঠতীতি অত্থো.
ইমেহি চতূহি ঠানেহীতিআদীসু ইদানি ৱুত্তেহি ইমেহি চতূহি ঠানেহি হেতুভূতেহি, কৰণভূতেহি ৱা ওভাসাদিকে দস ঠানে চিত্তস্স সঙ্খেপেন চ ৱিক্খেপেন চ ৱিগ্গহিতং মানসং ৱিক্খেপকিলেসুপ্পত্তিৱিৰহিতো চতুত্থো কুসলো মহাপঞ্ঞো যোগাৱচৰো মন্দপঞ্ঞাদীনং তিণ্ণং যোগাৱচৰানং মানসং এৱঞ্চ এৱঞ্চ হোতীতি নানপ্পকাৰতো জানাতীতি সম্বন্ধতো অত্থৱণ্ণনা ৱেদিতব্বা. সঙ্খেপোতি চেত্থ ৱিক্খেপস্স চেৱ কিলেসানঞ্চ উপ্পত্তিৱসেন চিত্তস্স লীনভাৱো ৱেদিতব্বো. ৱিক্খেপোতি ‘‘ৱিক্খিপতি ন কিলিস্সতী’’তি দ্ৱীসু ঠানেসু ৱুত্তৱিক্খেপৱসেন চিত্তস্স উদ্ধতভাৱো ৱেদিতব্বোতি.
যুগনদ্ধকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সচ্চকথা
সচ্চকথাৱণ্ণনা
৮. ইদানি যুগনদ্ধগুণস্স অৰিযমগ্গস্স ৱসেন সচ্চট্ঠং সচ্চপটিৱেধৱিসেসং সচ্চলক্খণাদিৱিধানঞ্চ দস্সেন্তেন কথিতায সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায সচ্চকথায অপুব্বত্থানুৱণ্ণনা. তত্থ সুত্তন্তে তাৱ তথানীতি যথাসভাৱৱসেন তচ্ছানি. যথাসভাৱভূতানেৱ হি ধম্মজাতানি সচ্চট্ঠেন সচ্চানি. সচ্চট্ঠো পঠমঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনাযং ৱুত্তো. অৱিতথানীতি ৱুত্তসভাৱে ৱিপৰিযাযৱিৰহিতানি. ন হি সচ্চানি অসচ্চানি নাম হোন্তি. অনঞ্ঞথানীতি অঞ্ঞসভাৱৱিৰহিতানি. ন হি অসচ্চানি সচ্চানি নাম হোন্তি. ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৱে, তথমেতন্তি ভিক্খৱে, ইদং দুক্খন্তি যং ৱুচ্চতি, এতং যথাসভাৱত্তা তথং. দুক্খমেৱ হি দুক্খং. ৱুত্তসভাৱে ৱিপৰিযাযাভাৱতো অৱিতথং. ন হি দুক্খং অদুক্খং নাম হোতি. অঞ্ঞসভাৱৱিৰহিতত্তা অনঞ্ঞথং. ন হি দুক্খং সমুদযাদিসভাৱং হোতি. সমুদযাদীসুপি এসেৱ নযো.
১. পঠমসুত্তন্তনিদ্দেসৱণ্ণনা
তথট্ঠেনাতি যথাসভাৱট্ঠেন. পীড়নট্ঠাদযো ঞাণকথাযং ৱুত্তত্থাযেৱ.
৯. একপ্পটিৱেধানীতি একেন মগ্গঞাণেন পটিৱেধো, একতো ৱা পটিৱেধো এতেসন্তি একপ্পটিৱেধানি. অনত্তট্ঠেনাতি চতুন্নম্পি সচ্চানং অত্তৱিৰহিতত্তা অনত্তট্ঠেন. ৱুত্তঞ্হেতং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৫৬৭) – পৰমত্থতো হি সব্বানেৱ সচ্চানি ৱেদককাৰকনিব্বুতগমকাভাৱতো সুঞ্ঞানীতি ৱেদিতব্বানি. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘দুক্খমেৱ হি, ন কোচি দুক্খিতো, কাৰকো ন, কিৰিযাৱ ৱিজ্জতি;
অত্থি নিব্বুতি, ন নিব্বুতো পুমা, মগ্গমত্থি, গমকো ন ৱিজ্জতী’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ২.৫৬৭);
অথ ৱা –
‘‘ধুৱসুভসুখত্তসুঞ্ঞং, পুৰিমদ্ৱযমত্তসুঞ্ঞমমতপদং;
ধুৱসুখঅত্তৱিৰহিতো, মগ্গো ইতি সুঞ্ঞতা তেসূ’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ২.৫৬৭);
সচ্চট্ঠেনাতি অৱিসংৱাদকট্ঠেন. পটিৱেধট্ঠেনাতি মগ্গক্খণে পটিৱিজ্ঝিতব্বট্ঠেন. একসঙ্গহিতানীতি তথট্ঠাদিনা একেকেনেৱ অত্থেন সঙ্গহিতানি, একগণনং গতানীতি অত্থো. যং একসঙ্গহিতং, তং একত্তন্তি যস্মা একেন সঙ্গহিতং, তস্মা একত্তন্তি অত্থো. সচ্চানং বহুত্তেপি একত্তমপেক্খিত্ৱা একৱচনং কতং. একত্তং একেন ঞাণেন পটিৱিজ্ঝতীতি পুব্বভাগে চতুন্নং সচ্চানং নানত্তেকত্তং স্ৱাৱত্থিতং ৱৱত্থপেত্ৱা ঠিতো মগ্গক্খণে একেন মগ্গঞাণেন তথট্ঠাদিতংতংএকত্তং পটিৱিজ্ঝতি. কথং? নিৰোধসচ্চস্স তথট্ঠাদিকে একত্তে পটিৱিদ্ধে সেসসচ্চানম্পি তথট্ঠাদিকং একত্তং পটিৱিদ্ধমেৱ হোতি. যথা পুব্বভাগে পঞ্চন্নং খন্ধানং নানত্তেকত্তং স্ৱাৱত্থিতং ৱৱত্থপেত্ৱা ঠিতস্স মগ্গৱুট্ঠানকালে অনিচ্চতো ৱা দুক্খতো ৱা অনত্ততো ৱা ৱুট্ঠহন্তস্স একস্মিম্পি খন্ধে অনিচ্চাদিতো দিট্ঠে সেসখন্ধাপি অনিচ্চাদিতো দিট্ঠাৱ হোন্তি, এৱমিদন্তি দট্ঠব্বং. দুক্খস্স দুক্খট্ঠো তথট্ঠোতি দুক্খসচ্চস্স পীড়নট্ঠাদিকো চতুব্বিধো অত্থো সভাৱট্ঠেন তথট্ঠো. সেসসচ্চেসুপি এসেৱ নযো. সোযেৱ চতুব্বিধো অত্থো অত্তাভাৱতো অনত্তট্ঠো. ৱুত্তসভাৱে অৱিসংৱাদকতো সচ্চট্ঠো. মগ্গক্খণে পটিৱিজ্ঝিতব্বতো পটিৱেধট্ঠো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বং.
১০. যং অনিচ্চন্তিআদি সামঞ্ঞলক্খণপুব্বঙ্গমং কত্ৱা দস্সিতং. তত্থ যং অনিচ্চং, তং দুক্খং. যং দুক্খং, তং অনিচ্চন্তি দুক্খসমুদযমগ্গা গহিতা. তানি হি তীণি সচ্চানি অনিচ্চানি চেৱ অনিচ্চত্তা দুক্খানি চ. যং অনিচ্চঞ্চ দুক্খঞ্চ, তং অনত্তাতি তানিযেৱ তীণি গহিতানি. যং অনিচ্চঞ্চ দুক্খঞ্চ অনত্তা চাতি তেহি তীহি সহ নিৰোধসচ্চঞ্চ সঙ্গহিতং. চত্তাৰিপি হি অনত্তাযেৱ. তং তথন্তি তং সচ্চচতুক্কং সভাৱভূতং. তং সচ্চন্তি তদেৱ সচ্চচতুক্কং যথাসভাৱে অৱিসংৱাদকং. নৱহাকাৰেহীতিআদীসু ‘‘সব্বং, ভিক্খৱে, অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩; সং. নি. ৪.৪৬) ৱচনতো অভিঞ্ঞট্ঠেন, দুক্খস্স পৰিঞ্ঞট্ঠে, সমুদযস্স পহানট্ঠে, মগ্গস্স ভাৱনট্ঠে, নিৰোধস্স সচ্ছিকিৰিযট্ঠে আৱেনিকেপি ইধ চতূসুপি সচ্চেসু ঞাতপৰিঞ্ঞাসব্ভাৱতো পৰিঞ্ঞট্ঠেন, চতুসচ্চদস্সনেন পহানসব্ভাৱতো পহানট্ঠেন, চতুসচ্চভাৱনাসব্ভাৱতো ভাৱনট্ঠেন, চতুন্নং সচ্চানং সচ্ছিকিৰিযসব্ভাৱতো সচ্ছিকিৰিযট্ঠেনাতি নিদ্দিট্ঠন্তি ৱেদিতব্বং. নৱহাকাৰেহি তথট্ঠেনাতিআদীসু পঠমং ৱুত্তনযেনেৱ যোজনা কাতব্বা.
১১. দ্ৱাদসহি আকাৰেহীতিআদীসু তথট্ঠাদযো ঞাণকথাযং ৱুত্তত্থা. এতেসং নিদ্দেসেপি ৱুত্তনযেনেৱ যোজনা ৱেদিতব্বা.
১২. সচ্চানং কতি লক্খণানীতিআদীসু উপৰি ৱত্তব্বানি ছ লক্খণানি সঙ্খতাসঙ্খতৱসেন দ্ৱিধা ভিন্দিত্ৱা দ্ৱে লক্খণানীতি আহ. তত্থ সঙ্খতলক্খণঞ্চ অসঙ্খতলক্খণঞ্চাতি ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, সঙ্খতস্স সঙ্খতলক্খণানি উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৱযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি. তীণিমানি, ভিক্খৱে, অসঙ্খতস্স অসঙ্খতলক্খণানি ন উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ন ৱযো পঞ্ঞাযতি, ন ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতী’’তি (অ. নি. ৩.৪৭-৪৮) এৱং ৱুত্তং সঙ্খতস্স সঙ্খতমিতি লক্খণঞ্চ অসঙ্খতস্স অসঙ্খতমিতি লক্খণঞ্চ. সঙ্খতং পন ন লক্খণং, লক্খণং ন সঙ্খতং. ন চ সঙ্খতং ৱিনা লক্খণং পঞ্ঞাপেতুং সক্কা, নপি লক্খণং ৱিনা সঙ্খতং. লক্খণেন পন সঙ্খতং পাকটং হোতি.
পুন তদেৱ লক্খণদ্ৱযং ৱিত্থাৰতো দস্সেন্তো ছ লক্খণানীতি আহ. সঙ্খতানং সচ্চানন্তি দুক্খসমুদযমগ্গসচ্চানং. তানি হি পচ্চযেহি সঙ্গম্ম কতত্তা সঙ্খতানি. উপ্পাদোতি জাতি. পঞ্ঞাযতীতি জানীযতি. ৱযোতি ভঙ্গো. ঠিতানং অঞ্ঞথত্তন্তি ঠিতিপ্পত্তানং অঞ্ঞথাভাৱো জৰা. তিণ্ণং সঙ্খতসচ্চানং নিপ্ফন্নত্তা উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তং ৱুত্তং, তেসংযেৱ পন উপ্পাদস্স, জৰায ভঙ্গস্স চ অনিপ্ফন্নত্তা উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তং ন ৱত্তব্বং. সঙ্খতনিস্সিতত্তা উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তং ন পঞ্ঞাযতীতি ন ৱত্তব্বং. সঙ্খতৱিকাৰত্তা পন সঙ্খতন্তি ৱত্তব্বং. দুক্খসমুদযানং উপ্পাদজৰাভঙ্গা সচ্চপৰিযাপন্না, মগ্গসচ্চস্স উপ্পাদজৰাভঙ্গা ন সচ্চপৰিযাপন্নাতি ৱদন্তি. তত্থ ‘‘সঙ্খতানং উপ্পাদক্খণে সঙ্খতাপি উপ্পাদলক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতি, উপ্পাদে ৱীতিৱত্তে সঙ্খতাপি জৰালক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতি, ভঙ্গক্খণে সঙ্খতাপি জৰাপি ভঙ্গলক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতী’’তি খন্ধকৱগ্গট্ঠকথাযং (সং. নি. অট্ঠ. ২.৩.৩৭-৩৮) ৱুত্তং. অসঙ্খতস্স সচ্চস্সাতি নিৰোধসচ্চস্স. তঞ্হি পচ্চযেহি সমাগম্ম অকতত্তা সযমেৱ নিপ্ফন্নন্তি অসঙ্খতং. ঠিতস্সাতি নিচ্চত্তা ঠিতস্স, ন ঠানপ্পত্তত্তা. পুন তদেৱ লক্খণদ্ৱযং ৱিত্থাৰতো দস্সেন্তো দ্ৱাদস লক্খণানীতি আহ.
চতুন্নং সচ্চানং কতি কুসলাতিআদীসু অব্যাকতন্তি ৱিপাকাব্যাকতং কিৰিযাব্যাকতং ৰূপাব্যাকতং নিব্বানাব্যাকতন্তি চতূসু অব্যাকতেসু নিব্বানাব্যাকতং. চত্তাৰিপি হি কুসলাকুসললক্খণেন ন ব্যাকতত্তা অব্যাকতানি. সিযা কুসলন্তি কামাৱচৰৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰকুসলানং ৱসেন কুসলম্পি ভৱেয্য. সিযা অকুসলন্তি তণ্হং ঠপেত্ৱা সেসাকুসলৱসেন. সিযা অব্যাকতন্তি কামাৱচৰৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাককিৰিযানং ৰূপানঞ্চ ৱসেন. সিযা তীণি সচ্চানীতিআদীসু সঙ্গহিতানীতি গণিতানি. ৱত্থুৱসেনাতি অকুসলকুসলাব্যাকতদুক্খসমুদযনিৰোধমগ্গসঙ্খাতৱত্থুৱসেন. যং দুক্খসচ্চং অকুসলন্তি ঠপেত্ৱা তণ্হং অৱসেসং অকুসলং. অকুসলট্ঠেন দ্ৱে সচ্চানি একসচ্চেন সঙ্গহিতানীতি ইমানি দ্ৱে দুক্খসমুদযসচ্চানি অকুসলট্ঠেন একসচ্চেন সঙ্গহিতানি, অকুসলসচ্চং নাম হোতীতি অত্থো. একসচ্চং দ্ৱীহি সচ্চেহি সঙ্গহিতন্তি একং অকুসলসচ্চং দ্ৱীহি দুক্খসমুদযসচ্চেহি সঙ্গহিতং. যং দুক্খসচ্চং কুসলন্তি তেভূমকং কুসলং. ইমানি দ্ৱে দুক্খমগ্গসচ্চানি কুসলট্ঠেন একসচ্চেন সঙ্গহিতানি, কুসলসচ্চং নাম হোতি. একং কুসলসচ্চং দ্ৱীহি দুক্খমগ্গসচ্চেহি সঙ্গহিতং. যং দুক্খসচ্চং অব্যাকতন্তি তেভূমকৱিপাককিৰিযা ৰূপঞ্চ. ইমানি দ্ৱে দুক্খনিৰোধসচ্চানি অব্যাকতট্ঠেন একসচ্চেন সঙ্গহিতানি, একং অব্যাকতসচ্চং নাম হোতি. একং অব্যাকতসচ্চং দ্ৱীহি দুক্খনিৰোধসচ্চেহি সঙ্গহিতং. তীণি সচ্চানি একসচ্চেন সঙ্গহিতানীতি সমুদযমগ্গনিৰোধসচ্চানি একেন অকুসলকুসলাব্যাকতভূতেন দুক্খসচ্চেন সঙ্গহিতানি. একং সচ্চং তীহি সচ্চেহি সঙ্গহিতন্তি একং দুক্খসচ্চং ৱিসুং অকুসলকুসলঅব্যাকতভূতেহি সমুদযমগ্গনিৰোধসচ্চেহি সঙ্গহিতং. কেচি পন ‘‘দুক্খসমুদযসচ্চানি অকুসলট্ঠেন সমুদযসচ্চেন সঙ্গহিতানি, দুক্খমগ্গসচ্চানি কুসলট্ঠেন মগ্গসচ্চেন সঙ্গহিতানি, ন দস্সনট্ঠেন. দুক্খনিৰোধসচ্চানি অব্যাকতট্ঠেন নিৰোধসচ্চেন সঙ্গহিতানি, ন অসঙ্খতট্ঠেনা’’তি ৱণ্ণযন্তি.
২. দুতিযসুত্তন্তপাড়িৱণ্ণনা
১৩. পুন অঞ্ঞস্স সুত্তন্তস্স অত্থৱসেন সচ্চপ্পটিৱেধং নিদ্দিসিতুকামো পুব্বে মে, ভিক্খৱেতিআদিকং সুত্তন্তং আহৰিত্ৱা দস্সেসি. তত্থ পুব্বে মে, ভিক্খৱে, সম্বোধাতি ভিক্খৱে, মম সম্বোধিতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণতো পুব্বে. অনভিসম্বুদ্ধস্সাতি সব্বধম্মে অপ্পটিৱিদ্ধস্স. বোধিসত্তস্সেৱ সতোতি বোধিসত্তভূতস্সেৱ. এতদহোসীতি বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্নস্স এতং পৰিৱিতক্কিতং অহোসি. অস্সাদোতি অস্সাদীযতীতি অস্সাদো. আদীনৱোতি দোসো. নিস্সৰণন্তি অপগমনং. সুখন্তি সুখযতীতি সুখং, যস্সুপ্পজ্জতি, তং সুখিতং কৰোতীতি অত্থো. সোমনস্সন্তি পীতিসোমনস্সযোগতো সোভনং মনো অস্সাতি সুমনো, সুমনস্স ভাৱো সোমনস্সং, সুখমেৱ পীতিযোগতো ৱিসেসিতং. অনিচ্চন্তি অদ্ধুৱং. দুক্খন্তি দুক্খৱত্থুত্তা সঙ্খাৰদুক্খত্তা চ দুক্খং. ৱিপৰিণামধম্মন্তি অৱসী হুত্ৱা জৰাভঙ্গৱসেন পৰিৱত্তনপকতিকং. এতেন অনত্তভাৱো ৱুত্তো হোতি. ছন্দৰাগৱিনযোতি ছন্দসঙ্খাতস্স ৰাগস্স সংৱৰণং, ন ৱণ্ণৰাগস্স. ছন্দৰাগপ্পহানন্তি তস্সেৱ ছন্দৰাগস্স পজহনং.
যাৱকীৱঞ্চাতিআদীসু যাৱ ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং…পে… যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞাসিং ন অধিকেন ঞাণেন পটিৱিজ্ঝিং, তাৱ অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অনুত্তৰং সব্বঞ্ঞুভাৱং অভিসম্বুদ্ধো অভিসমেতাৱী অৰহন্তি নেৱাহং পচ্চঞ্ঞাসিং নেৱ পটিঞ্ঞং অকাসিন্তি সম্বন্ধতো অত্থো. কীৱঞ্চাতি নিপাতমত্তং. যতোতি যস্মা, যদা ৱা. অথাতি অনন্তৰং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদীতি দস্সনকিচ্চকৰণেন দস্সনসঙ্খাতং পচ্চৱেক্খণঞাণঞ্চ মে উপ্পজ্জি. অকুপ্পাতি কোপেতুং চালেতুং অসক্কুণেয্যা. ৱিমুত্তীতি অৰহত্তফলৱিমুত্তি. এতায এৱ ফলপচ্চৱেক্খণায মগ্গনিব্বানপচ্চৱেক্খণাপি ৱুত্তাৱ হোন্তি. অযমন্তিমা জাতীতি অযং পচ্ছিমা খন্ধপ্পৱত্তি. নত্থিদানি পুনব্ভৱোতি ইদানি পুন উপ্পত্তি নত্থি. এতেন পহীনকিলেসপচ্চৱেক্খণা ৱুত্তা. অৰহতো হি অৱসিট্ঠকিলেসপচ্চৱেক্খণা ন হোতি.
৩. দুতিযসুত্তন্তনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৪. সচ্চপ্পটিৱেধঞাণযোজনক্কমে চ অযং ৰূপস্স অস্সাদোতি পহানপ্পটিৱেধোতি পুব্বভাগে ‘‘অযং তণ্হাসম্পযুত্তো ৰূপস্স অস্সাদো’’তি ঞত্ৱা মগ্গক্খণে সমুদযপ্পহানসঙ্খাতো সমুদযসচ্চপ্পটিৱেধো. সমুদযসচ্চন্তি সমুদযসচ্চপ্পটিৱেধঞাণং. অৰিযসচ্চাৰম্মণঞাণম্পি হি ‘‘যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে চতূসু অৰিযসচ্চেসু সঙ্গহং গচ্ছন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০০) ৱিয ‘‘সচ্চ’’ন্তি ৱুচ্চতি. অযং ৰূপস্স আদীনৱোতি পৰিঞ্ঞাপটিৱেধোতি পুব্বভাগে ‘‘অযং ৰূপস্স আদীনৱো’’তি ঞত্ৱা মগ্গক্খণে দুক্খপৰিঞ্ঞাসঙ্খাতো দুক্খসচ্চপ্পটিৱেধো. দুক্খসচ্চন্তি দুক্খসচ্চপ্পটিৱেধঞাণং. ইদং ৰূপস্স নিস্সৰণন্তি সচ্ছিকিৰিযাপটিৱেধোতি পুব্বভাগে ‘‘ইদং ৰূপস্স নিস্সৰণ’’ন্তি ঞত্ৱা মগ্গক্খণে নিৰোধসচ্ছিকিৰিযাসঙ্খাতো নিৰোধসচ্চপ্পটিৱেধো. নিৰোধসচ্চন্তি নিৰোধসচ্চাৰম্মণং নিৰোধসচ্চপ্পটিৱেধঞাণং. যা ইমেসু তীসু ঠানেসূতি ইমেসু যথাৱুত্তেসু তীসু সমুদযদুক্খনিৰোধেসু পটিৱেধৱসেন পৱত্তা যা দিট্ঠি যো সঙ্কপ্পোতি যোজনা. ভাৱনাপটিৱেধোতি অযং মগ্গভাৱনাসঙ্খাতো মগ্গসচ্চপ্পটিৱেধো. মগ্গসচ্চন্তি মগ্গসচ্চপ্পটিৱেধঞাণং.
১৫. পুন অপৰেন পৰিযাযেন সচ্চানি চ সচ্চপ্পটিৱেধঞ্চ দস্সেন্তো সচ্চন্তি কতিহাকাৰেহি সচ্চন্তিআদিমাহ. তত্থ যস্মা সব্বেপি সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তা বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্না জৰামৰণাদিকস্স দুক্খসচ্চস্স জাতিআদিকং সমুদযসচ্চং ‘‘কিং নু খো’’তি এসন্তি, তথা এসন্তা চ জৰামৰণাদিকস্স দুক্খসচ্চস্স জাতিআদিকং সমুদযসচ্চং ‘‘পচ্চযো’’তি ৱৱত্থপেন্তো পৰিগ্গণ্হন্তি, তস্মা সা চ এসনা সো চ পৰিগ্গহো সচ্চানং এসনত্তা পৰিগ্গহত্তা চ ‘‘সচ্চ’’ন্তি কত্ৱা এসনট্ঠেন পৰিগ্গহট্ঠেনাতি ৱুত্তং. অযঞ্চ ৱিধি পচ্চেকবুদ্ধানম্পি পচ্চযপৰিগ্গহে লব্ভতিযেৱ, সাৱকানং পন অনুস্সৱৱসেন পচ্চযপৰিগ্গহে লব্ভতি. পটিৱেধট্ঠেনাতি পুব্বভাগে তথা এসিতানং পৰিগ্গহিতানঞ্চ মগ্গক্খণে একপটিৱেধট্ঠেন.
কিংনিদানন্তিআদীসু নিদানাদীনি সব্বানি কাৰণৱেৱচনানি. কাৰণঞ্হি যস্মা ফলং নিদেতি ‘‘হন্দ নং গণ্হথা’’তি অপ্পেতি ৱিয, তস্মা ‘‘নিদান’’ন্তি ৱুচ্চতি. যস্মা ফলং ততো সমুদেতি, জাযতি, পভৱতি; তস্মা সমুদযো, জাতি, পভৱোতি ৱুচ্চতি. অযং পনেত্থ অত্থো – কিং নিদানং এতস্সাতি কিংনিদানং. কো সমুদযো এতস্সাতি কিংসমুদযং. কা জাতি এতস্সাতি কিংজাতিকং. কো পভৱো এতস্সাতি কিংপভৱং. যস্মা পন তস্স জাতি যথাৱুত্তেন অত্থেন নিদানঞ্চেৱ সমুদযো চ জাতি চ পভৱো চ, তস্মা জাতিনিদানন্তিআদিমাহ. জৰামৰণন্তি দুক্খসচ্চং. জৰামৰণসমুদযন্তি তস্স পচ্চযং সমুদযসচ্চং. জৰামৰণনিৰোধন্তি নিৰোধসচ্চং. জৰামৰণনিৰোধগামিনিং পটিপদন্তি মগ্গসচ্চং. ইমিনাৱ নযেন সব্বপদেসু অত্থো ৱেদিতব্বো.
১৬. নিৰোধপ্পজাননাতি আৰম্মণকৰণেন নিৰোধস্স পজাননা. জাতি সিযা দুক্খসচ্চং, সিযা সমুদযসচ্চন্তি ভৱপচ্চযা পঞ্ঞাযনট্ঠেন দুক্খসচ্চং, জৰামৰণস্স পচ্চযট্ঠেন সমুদযসচ্চং. এস নযো সেসেসুপি. অৱিজ্জা সিযা দুক্খসচ্চন্তি পন আসৱসমুদযা অৱিজ্জাসমুদযট্ঠেনাতি.
সচ্চকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. বোজ্ঝঙ্গকথা
বোজ্ঝঙ্গকথাৱণ্ণনা
১৭. ইদানি সচ্চপ্পটিৱেধসিদ্ধং বোজ্ঝঙ্গৱিসেসং দস্সেন্তেন কথিতায সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায বোজ্ঝঙ্গকথায অপুব্বত্থানুৱণ্ণনা. তত্থ সুত্তন্তে তাৱ বোজ্ঝঙ্গাতি বোধিযা, বোধিস্স ৱা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা. কিং ৱুত্তং হোতি (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.১৮২) – যা হি অযং ধম্মসামগ্গী, যায লোকুত্তৰমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখত্তকিলমথানুযোগউচ্ছেদসস্সতাভিনিৱেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৱানং পটিপক্খভূতায সতিধম্মৱিচযৱীৰিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতায ধম্মসামগ্গিযা অৰিযসাৱকো বুজ্ঝতীতি কত্ৱা বোধীতি ৱুচ্চতি, বুজ্ঝতীতি কিলেসসন্তাননিদ্দায ৱুট্ঠহতি, চত্তাৰি ৱা অৰিযসচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি, নিব্বানমেৱ ৱা সচ্ছিকৰোতীতি ৱুত্তং হোতি. যথাহ – ‘‘সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’’তি (সং. নি. ৫.৩৭৮; দী. নি. ৩.১৪৩). তস্সা ধম্মসামগ্গীসঙ্খাতায বোধিযা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদযো ৱিয. যোপেস যথাৱুত্তপ্পকাৰায এতায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৱা অৰিযসাৱকো বোধীতি ৱুচ্চতি, তস্স বোধিস্স অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা সেনঙ্গৰথঙ্গাদযো ৱিয. তেনাহু অট্ঠকথাচৰিযা ‘‘বুজ্ঝনকস্স পুগ্গলস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা’’তি. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং অত্থো অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে ৱুত্তো.
বোজ্ঝঙ্গত্থনিদ্দেসে বোধায সংৱত্তন্তীতি বুজ্ঝনত্থায সংৱত্তন্তি. কস্স বুজ্ঝনত্থায? মগ্গফলেহি নিব্বানস্স পচ্চৱেক্খণায কতকিচ্চস্স বুজ্ঝনত্থায, মগ্গেন ৱা কিলেসনিদ্দাতো পবুজ্ঝনত্থায ফলেন পবুদ্ধভাৱত্থাযাপীতি ৱুত্তং হোতি. বলৱৱিপস্সনাযপি বোজ্ঝঙ্গা বোধায সংৱত্তন্তি. তস্মা অযং ৱিপস্সনামগ্গফলবোজ্ঝঙ্গানং সাধাৰণত্থো. তীসুপি হি ঠানেসু বোধায নিব্বানপটিৱেধায সংৱত্তন্তি. এতেন বোধিযা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৱুত্তং হোতি. বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গাতিআদীহি পঞ্চহি চতুক্কেহি ৱুত্তানং বোজ্ঝঙ্গানং উপ্পত্তিট্ঠানং অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে ৱুত্তং. অপি চ বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গানং সকিচ্চকৰণে সমত্থভাৱদস্সনত্থং কত্তুনিদ্দেসো. বুজ্ঝনট্ঠেনাতি সকিচ্চকৰণসমত্থত্তেপি সতি কত্তুনো অভাৱদস্সনত্থং ভাৱনিদ্দেসো. বোধেন্তীতি বোজ্ঝঙ্গভাৱনায বুজ্ঝন্তানং যোগীনং পযোজকত্তা বোজ্ঝঙ্গানং হেতুকত্তুনিদ্দেসো. বোধনট্ঠেনাতি পঠমং ৱুত্তনযেনেৱ পযোজকহেতুকত্তুনা ভাৱনিদ্দেসো. এতেহি বোধিযা অঙ্গা বোজ্ঝঙ্গাতি ৱুত্তং হোতি. বোধিপক্খিযট্ঠেনাতি বুজ্ঝনট্ঠেন বোধীতি লদ্ধনামস্স যোগিস্স পক্খে ভৱত্তা. অযমেতেসং যোগিনো উপকাৰকত্তনিদ্দেসো. এতেহি বোধিস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৱুত্তং হোতি. বুদ্ধিলভনট্ঠেনাতিআদিকে ছক্কে বুদ্ধিলভনট্ঠেনাতি যোগাৱচৰেন বুদ্ধিযা পাপুণনট্ঠেন. ৰোপনট্ঠেনাতি সত্তানং পতিট্ঠাপনট্ঠেন. পাপনট্ঠেনাতি পতিট্ঠাপিতায নিট্ঠাপনট্ঠেন. ইমে ৱিপস্সনাবোজ্ঝঙ্গা পতি-অভি-সং-ইতি তীহি উপসগ্গেহি ৱিসেসিতা মগ্গফলবোজ্ঝঙ্গাতি ৱদন্তি. সব্বেসম্পি ধম্মৱোহাৰেন নিদ্দিট্ঠানং বোজ্ঝঙ্গানং বোধিযা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৱুত্তং হোতীতি ৱেদিতব্বং.
মূলমূলকাদিদসকৱণ্ণনা
১৮. মূলট্ঠেনাতিআদিকে মূলমূলকে দসকে মূলট্ঠেনাতি ৱিপস্সনাদীসু পুৰিমা পুৰিমা বোজ্ঝঙ্গা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং বোজ্ঝঙ্গানঞ্চ সহজাতধম্মানঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ মূলট্ঠেন. মূলচৰিযট্ঠেনাতি মূলং হুত্ৱা চৰিযা পৱত্তি মূলচৰিযা. তেন মূলচৰিযট্ঠেন, মূলং হুত্ৱা পৱত্তনট্ঠেনাতি অত্থো. মূলপৰিগ্গহট্ঠেনাতি তে এৱ বোজ্ঝঙ্গা আদিতো পভুতি উপ্পাদনত্থায পৰিগয্হমানত্তা পৰিগ্গহা, মূলানিযেৱ পৰিগ্গহা মূলপৰিগ্গহা. তেন মূলপৰিগ্গহট্ঠেন. তে এৱ অঞ্ঞমঞ্ঞং পৰিৱাৰৱসেন পৰিৱাৰট্ঠেন. ভাৱনাপাৰিপূৰিৱসেন পৰিপূৰণট্ঠেন. নিট্ঠং পাপুণনৱসেন পৰিপাকট্ঠেন. তে এৱ মূলানি চ ছব্বিধা পভেদভিন্নত্তা পটিসম্ভিদা চাতি মূলপটিসম্ভিদা. তেন মূলপটিসম্ভিদট্ঠেন. মূলপটিসম্ভিদাপাপনট্ঠেনাতি বোজ্ঝঙ্গভাৱনানুযুত্তস্স যোগিনো তং মূলপটিসম্ভিদং পাপনট্ঠেন. তস্সেৱ যোগিনো তস্সা মূলপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱট্ঠেন. সেসেসুপি ঈদিসেসু পুগ্গলৱোহাৰেসু বোধিস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৱুত্তং হোতীতি ৱেদিতব্বং. মূলপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱপ্পত্তানম্পীতি ঈদিসেসুপি নিট্ঠাৱচনেসু ফলবোজ্ঝঙ্গাতি ৱেদিতব্বং. ৱসীভাৱং পত্তানন্তিপি পাঠো.
মূলমূলকদসকং নিট্ঠিতং.
সেসেসুপি হেতুমূলকাদীসু নৱসু দসকেসু ইমিনাৱ নযেন সাধাৰণৱচনানং অত্থো ৱেদিতব্বো. অসাধাৰণেসু পন যথাৱুত্তা এৱ বোজ্ঝঙ্গা যথাৱুত্তানং ধম্মানং জনকত্তা হেতূ নাম হোন্তি. উপত্থম্ভকত্তা পচ্চযা নাম. তে এৱ তদঙ্গসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিৱিসুদ্ধিভূতত্তা ৱিসুদ্ধি নাম. ৱজ্জৱিৰহিতত্তা অনৱজ্জা নাম. ‘‘সব্বেপি কুসলা ধম্মা নেক্খম্ম’’ন্তি ৱচনতো নেক্খম্মং নাম. কিলেসেহি ৱিমুত্তত্তা তদঙ্গৱিমুত্তিআদিৱসেন ৱিমুত্তি নাম. মগ্গফলবোজ্ঝঙ্গা ৱিসযীভূতেহি আসৱেহি ৱিৰহিতত্তা অনাসৱা. তিৱিধাপি বোজ্ঝঙ্গা কিলেসেহি সুঞ্ঞত্তা তদঙ্গৱিৱেকাদিৱসেন ৱিৱেকা. ৱিপস্সনামগ্গবোজ্ঝঙ্গা পৰিচ্চাগৱোসগ্গত্তা পক্খন্দনৱোসগ্গত্তা চ ৱোসগ্গা. ফলবোজ্ঝঙ্গা পক্খন্দনৱোসগ্গত্তা ৱোসগ্গা.
১৯. মূলট্ঠং বুজ্ঝন্তীতিআদযো একেকপদৱসেন নিদ্দিট্ঠা নৱ দসকা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. ৱসীভাৱপ্পত্তানন্তি পদং পন ৱত্তমানৱচনাভাৱেন ন যোজিতং. পৰিগ্গহট্ঠাদযো অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে ৱুত্তত্থা.
২০. পুন থেৰো অত্তনা দেসিতং সুত্তন্তং উদ্দিসিত্ৱা তস্স নিদ্দেসৱসেন বোজ্ঝঙ্গৱিধিং দস্সেতুকামো একং সমযন্তিআদিকং নিদানং ৱত্ৱা সুত্তন্তং তাৱ উদ্দিসি. অত্তনা দেসিতসুত্তত্তা এৱ চেত্থ এৱং মে সুতন্তি ন ৱুত্তং. আযস্মা সাৰিপুত্তোতি পনেত্থ দেসকব্যত্তিভাৱত্থং অত্তানং পৰং ৱিয কত্ৱা ৱুত্তং. ঈদিসঞ্হি ৱচনং লোকে গন্থেসু পযুজ্জন্তি. পুব্বণ্হসমযন্তি সকলং পুব্বণ্হসমযং. অচ্চন্তসংযোগত্থে উপযোগৱচনং. সেসদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে মে হোতীতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গোতি এৱঞ্চে ময্হং হোতি. অপ্পমাণোতি মে হোতীতি অপ্পমাণোতি এৱং মে হোতি. সুসমাৰদ্ধোতি মে হোতীতি সুট্ঠু পৰিপুণ্ণোতি এৱং মে হোতি. তিট্ঠন্তন্তি নিব্বানাৰম্মণে পৱত্তিৱসেন তিট্ঠন্তং. চৱতীতি নিব্বানাৰম্মণতো অপগচ্ছতি. সেসবোজ্ঝঙ্গেসুপি এসেৱ নযো.
ৰাজমহামত্তস্সাতি ৰঞ্ঞো মহাঅমচ্চস্স, মহতিযা ৱা ভোগমত্তায ভোগপ্পমাণেন সমন্নাগতস্স. নানাৰত্তানন্তি নানাৰঙ্গৰত্তানং, পূৰণত্থে সামিৱচনং, নানাৰত্তেহীতি অত্থো. দুস্সকৰণ্ডকোতি দুস্সপেড়া. দুস্সযুগন্তি ৱত্থযুগলং. পাৰুপিতুন্তি অচ্ছাদেতুং. ইমস্মিং সুত্তন্তে থেৰস্স ফলবোজ্ঝঙ্গা কথিতা. যদা হি থেৰো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং সীসং কত্ৱা ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, তদা ইতৰে তদন্ৱযা হোন্তি. যদা ধম্মৱিচযাদীসু অঞ্ঞতৰং, তদা সেসাপি তদন্ৱযা হোন্তীতি এৱং ফলসমাপত্তিযা অত্তনো চিণ্ণৱসীভাৱং দস্সেন্তো থেৰো ইমং সুত্তন্তং কথেসীতি.
সুত্তন্তনিদ্দেসৱণ্ণনা
২১. কথং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে হোতীতি বোজ্ঝঙ্গোতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং সীসং কত্ৱা ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তস্স অঞ্ঞেসু বোজ্ঝঙ্গেসু ৱিজ্জমানেসু এৱং অযং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো হোতীতি ইতি চে পৱত্তস্স কথং সো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো হোতীতি অত্থো. যাৱতা নিৰোধূপট্ঠাতীতি যত্তকেন কালেন নিৰোধো উপট্ঠাতি, যত্তকে কালে আৰম্মণতো নিব্বানং উপট্ঠাতীতি অত্থো. যাৱতা অচ্চীতি যত্তকেন পৰিমাণেন জালা. কথং অপ্পমাণো ইতি চে হোতীতি বোজ্ঝঙ্গোতি ন অপ্পমাণেপি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গে ৱিজ্জমানে এৱং অযং অপ্পমাণো হোতীতি ইতি চে পৱত্তস্স সো অপ্পমাণো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো কথং হোতীতি অত্থো. পমাণবদ্ধাতি কিলেসা চ পৰিযুট্ঠানা চ পোনোভৱিকসঙ্খাৰা চ পমাণবদ্ধা নাম হোন্তি. ‘‘ৰাগোপমাণকৰণো, দোসো পমাণকৰণো, মোহো পমাণকৰণো’’তি (ম. নি. ১.৪৫৯) ৱচনতো ৰাগাদযো যস্স উপ্পজ্জন্তি, ‘‘অযং এত্তকো’’তি তস্স পমাণকৰণতো পমাণং নাম. তস্মিং পমাণে বদ্ধা পটিবদ্ধা আযত্তাতি কিলেসাদযো পমাণবদ্ধা নাম হোন্তি. কিলেসাতি অনুসযভূতা, পৰিযুট্ঠানাতি সমুদাচাৰপ্পত্তকিলেসা. সঙ্খাৰা পোনোভৱিকাতি পুনপ্পুনং ভৱকৰণং পুনভৱো, পুনভৱো সীলমেতেসন্তি পোনভৱিকা, পোনভৱিকা এৱ পোনোভৱিকা. কুসলাকুসলকম্মসঙ্খাতা সঙ্খাৰা. অপ্পমাণোতি ৱুত্তপ্পকাৰস্স পমাণস্স অভাৱেন অপ্পমাণো. মগ্গফলানম্পি অপ্পমাণত্তা ততো ৱিসেসনত্থং অচলট্ঠেন অসঙ্খতট্ঠেনাতি ৱুত্তং. ভঙ্গাভাৱতো অচলো, পচ্চযাভাৱতো অসঙ্খতো. যো হি অচলো অসঙ্খতো চ, সো অতিৱিয পমাণৱিৰহিতো হোতি.
কথং সুসমাৰদ্ধো ইতি চে হোতীতি বোজ্ঝঙ্গোতি অনন্তৰং ৱুত্তনযেন যোজেতব্বং. ৱিসমাতি সযঞ্চ ৱিসমত্তা, ৱিসমস্স চ ভাৱস্স হেতুত্তা ৱিসমা. সমধম্মোতি সন্তট্ঠেন পণীতট্ঠেন সমো ধম্মো. পমাণাভাৱতো সন্তো. ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা ৱা অসঙ্খতা ৱা, ৱিৰাগো তেসং ধম্মানং অগ্গমক্খাযতী’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০) ৱচনতো সব্বধম্মুত্তমট্ঠেন পণীতো. তস্মিং সমধম্মোতি ৱুত্তে সুসমে আৰদ্ধো সুসমাৰদ্ধো. আৱজ্জিতত্তাতি ফলসমাপত্তিযা পৱত্তকালং সন্ধায ৱুত্তং. অনুপ্পাদাদিসঙ্খাতে নিব্বানে মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনস্স উপ্পন্নত্তাতি ৱুত্তং হোতি. তিট্ঠতীতি পৱত্ততি. উপ্পাদাদীনি হেট্ঠা ৱুত্তত্থানি. সেসবোজ্ঝঙ্গমূলকেসুপি ৱাৰেসু এসেৱ নযো.
বোজ্ঝঙ্গকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. মেত্তাকথা
মেত্তাকথাৱণ্ণনা
২২. ইদানি বোজ্ঝঙ্গকথানন্তৰং কথিতায বোজ্ঝঙ্গকথাগতিযা সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায মেত্তাকথায অপুব্বত্থানুৱণ্ণনা. তত্থ সুত্তন্তে তাৱ আসেৱিতাযাতি আদৰেন সেৱিতায. ভাৱিতাযাতি ৱড্ঢিতায. বহুলীকতাযাতি পুনপ্পুনং কতায. যানীকতাযাতি যুত্তযানসদিসায কতায. ৱত্থুকতাযাতি পতিট্ঠানট্ঠেন ৱত্থু ৱিয কতায. অনুট্ঠিতাযাতি পচ্চুপট্ঠিতায. পৰিচিতাযাতি সমন্ততো চিতায উপচিতায. সুসমাৰদ্ধাযাতি সুট্ঠু সমাৰদ্ধায সুকতায. আনিসংসাতি গুণা. পাটিকঙ্খাতি পটিকঙ্খিতব্বা ইচ্ছিতব্বা. সুখং সুপতীতি যথা সেসজনা সম্পৰিৱত্তমানা কাকচ্ছমানা দুক্খং সুপন্তি, এৱং অসুপিত্ৱা সুখং সুপতি. নিদ্দং ওক্কন্তোপি সমাপত্তিং সমাপন্নো ৱিয হোতি. সুখং পটিবুজ্ঝতীতি যথা অঞ্ঞে নিত্থুনন্তা ৱিজম্ভন্তা সম্পৰিৱত্তন্তা দুক্খং পটিবুজ্ঝন্তি, এৱং অপটিবুজ্ঝিত্ৱা ৱিকসমানমিৱ পদুমং সুখং নিব্বিকাৰং পটিবুজ্ঝতি. ন পাপকং সুপিনং পস্সতীতি সুপিনং পস্সন্তোপি ভদ্দকমেৱ সুপিনং পস্সতি. চেতিযং ৱন্দন্তো ৱিয পূজং কৰোন্তো ৱিয ধম্মং সুণন্তো ৱিয চ হোতি. যথা পনঞ্ঞে অত্তানং চোৰেহি পৰিৱাৰিতং ৱিয ৱাড়েহি উপদ্দুতং ৱিয পপাতে পতন্তং ৱিয চ পস্সন্তি, ন এৱং পাপকং সুপিনং পস্সতি. মনুস্সানং পিযো হোতীতি উৰে আমুত্তমুত্তাহাৰো ৱিয সীসে পিড়ন্ধমালা ৱিয চ মনুস্সানং পিযো হোতি মনাপো. অমনুস্সানং পিযো হোতীতি যথেৱ চ মনুস্সানং, এৱং অমনুস্সানম্পি পিযো হোতি. দেৱতা ৰক্খন্তীতি পুত্তমিৱ মাতাপিতৰো দেৱতা ৰক্খন্তি. নাস্স অগ্গি ৱা ৱিসং ৱা সত্থং ৱা কমতীতি মেত্তাৱিহাৰিস্স কাযে অগ্গি ৱা ৱিসং ৱা সত্থং ৱা ন কমতি ন পৱিসতি, নাস্স কাযং ৱিকোপেতীতি ৱুত্তং হোতি. তুৱটং চিত্তং সমাধিযতীতি মেত্তাৱিহাৰিনো খিপ্পমেৱ চিত্তং সমাধিযতি, নত্থি তস্স দন্ধাযিতত্তং. মুখৱণ্ণো ৱিপ্পসীদতীতি বন্ধনা পমুত্ততালপক্কং ৱিয চস্স ৱিপ্পসন্নৱণ্ণং মুখং হোতি. অসম্মূড়্হো কালং কৰোতীতি মেত্তাৱিহাৰিনো সম্মোহমৰণং নাম নত্থি, অসম্মূড়্হো নিদ্দং ওক্কমন্তো ৱিয কালং কৰোতি. উত্তৰি অপ্পটিৱিজ্ঝন্তোতি মেত্তাসমাপত্তিতো উত্তৰিং অৰহত্তং অধিগন্তুং অসক্কোন্তো ইতো চৱিত্ৱা সুত্তপ্পবুদ্ধো ৱিয ব্ৰহ্মলোকূপগো হোতীতি ব্ৰহ্মলোকং উপপজ্জতীতি অত্থো.
মেত্তানিদ্দেসে অনোধিসো ফৰণাতি ওধি মৰিযাদা, ন ওধি অনোধি. ততো অনোধিসো, অনোধিতোতি অত্থো, নিপ্পদেসতো ফুসনাতি ৱুত্তং হোতি. ওধিসোতি পদেসৱসেন. দিসাফৰণাতি দিসাসু ফৰণা. সব্বেতি অনৱসেসপৰিযাদানং. সত্তাতিপদস্স অত্থো ঞাণকথামাতিকাৱণ্ণনাযং ৱুত্তো, ৰুড়্হীসদ্দেন পন ৱীতৰাগেসুপি অযং ৱোহাৰো ৱত্ততি ৱিলীৱমযেপি বীজনিৱিসেসে তালৱণ্টৱোহাৰো ৱিয. অৱেৰাতি ৱেৰৰহিতা. অব্যাপজ্জাতি ব্যাপাদৰহিতা. অনীঘাতি নিদ্দুক্খা. অনিগ্ঘাতিপি পাঠো. সুখী অত্তানংপৰিহৰন্তূতি সুখিতা হুত্ৱা অত্তভাৱং ৱত্তযন্তু. ‘‘অৱেৰা’’তি চ সকসন্তানে চ পৰে পটিচ্চ, পৰসন্তানে চ ইতৰে পটিচ্চ ৱেৰাভাৱো দস্সিতো, ‘‘অব্যাপজ্জা’’তিআদীসু ৱেৰাভাৱা তম্মূলকব্যাপাদাভাৱো, ‘‘অনীঘা’’তি ব্যাপাদাভাৱা তম্মূলকদুক্খাভাৱো, ‘‘সুখী অত্তানং পৰিহৰন্তূ’’তি দুক্খাভাৱাসুখেন অত্তভাৱপৰিহৰণং দস্সিতন্তি এৱমেত্থ ৱচনসম্বন্ধো ৱেদিতব্বোতি. ইমেসু চ ‘‘অৱেৰা হোন্তূ’’তিআদীসু চতূসুপি ৱচনেসু যং যং পাকটং হোতি, তস্স তস্স ৱসেন মেত্তায ফৰতি.
পাণাতিআদীসু পাণনতায পাণা, অস্সাসপস্সাসাযত্তৱুত্তিতাযাতি অত্থো. ভূতত্তা ভূতা, অভিনিব্বত্তাতি অত্থো. পুং ৱুচ্চতি নিৰযো, তং পুং গলন্তি গচ্ছন্তীতি পুগ্গলা. অত্তভাৱো ৱুচ্চতি সৰীৰং, খন্ধপঞ্চকমেৱ ৱা, তং উপাদায পঞ্ঞত্তিমত্তসব্ভাৱতো, তস্মিং অত্তভাৱে পৰিযাপন্না পৰিচ্ছিন্না অন্তোগধাতি অত্তভাৱপৰিযাপন্না. যথা চ সত্তাতি ৱচনং, এৱং সেসানিপি ৰুড়্হীৱসেন আৰোপেত্ৱা সব্বানেতানি সব্বসত্তৱেৱচনানীতি ৱেদিতব্বানি. কামঞ্চ অঞ্ঞানিপি ‘‘সব্বে জন্তূ সব্বে জীৱা’’তিআদীনি সব্বসত্তৱেৱচনানি অত্থি, পাকটৱসেন পন ইমানেৱ পঞ্চ গহেত্ৱা ‘‘পঞ্চহাকাৰেহি অনোধিসো ফৰণা মেত্তাচেতোৱিমুত্তী’’তি ৱুচ্চতি. যে পন ‘‘সত্তা পাণা’’তিআদীনং ন কেৱলং ৱচনমত্ততোৱ, অথ খো অত্থতোপি নানত্তমেৱ ইচ্ছেয্যুং, তেসং অনোধিসো ফৰণা ৱিৰুজ্ঝতি. তস্মা তথা অত্থং অগ্গহেত্ৱা ইমেসু পঞ্চসু আকাৰেসু অঞ্ঞতৰৱসেন অনোধিসো মেত্তায ফৰতি.
ওধিসো ফৰণে পন ইত্থিযো পুৰিসাতি লিঙ্গৱসেন ৱুত্তং, অৰিযা অনৰিযাতি অৰিযপুথুজ্জনৱসেন, দেৱামনুস্সা ৱিনিপাতিকাতি উপপত্তিৱসেন. দিসাফৰণেপি দিসাৱিভাগং অকত্ৱা সব্বদিসাসু ‘‘সব্বে সত্তা’’তিআদিনা নযেন ফৰণতো অনোধিসো ফৰণা হোতি, সব্বদিসাসু ‘‘সব্বা ইত্থিযো’’তিআদিনা নযেন ফৰণতো ওধিসো ফৰণা.
যস্মা পন অযং তিৱিধাপি মেত্তাফৰণা অপ্পনাপত্তচিত্তস্স ৱসেন ৱুত্তা, তস্মা তীসু ৱাৰেসু অপ্পনা গহেতব্বা. অনোধিসো ফৰণে তাৱ ‘‘সব্বে সত্তা অৱেৰা হোন্তূ’’তি একা, ‘‘অব্যাপজ্জা হোন্তূ’’তি একা ‘‘অনীঘা হোন্তূ’’তি একা, ‘‘সুখী অত্তানং পৰিহৰন্তূ’’তি একা. তানিপি হি চত্তাৰি হিতোপসংহাৰৱসেনেৱ ৱুত্তানি. হিতোপসংহাৰলক্খণা হি মেত্তা. ইতি ‘‘সত্তা’’তিআদীসু পঞ্চসু আকাৰেসু চতস্সন্নং চতস্সন্নং অপ্পনানং ৱসেন ৱীসতি অপ্পনা হোন্তি, ওধিসো ফৰণে ‘‘সব্বা ইত্থিযো’’তিআদীসু সত্তসু আকাৰেসু চতস্সন্নং চতস্সন্নং ৱসেন অট্ঠৱীসতি অপ্পনা. দিসাফৰণে পন ‘‘সব্বে পুৰত্থিমায দিসায সত্তা’’তিআদিনা নযেন একমেকিস্সা দিসায ৱীসতি ৱীসতি কত্ৱা দ্ৱে সতানি, ‘‘সব্বা পুৰত্থিমায দিসায ইত্থিযো’’তিআদিনা নযেন একমেকিস্সা দিসায অট্ঠৱীসতি অট্ঠৱীসতি কত্ৱা অসীতি দ্ৱে সতানীতি চত্তাৰি সতানি অসীতি চ অপ্পনা. ইতি সব্বানিপি ইধ ৱুত্তানি অট্ঠৱীসাধিকানি পঞ্চ অপ্পনাসতানি হোন্তি. যথা চ মেত্তায তিৱিধেন ফৰণা ৱুত্তা, তথা কৰুণামুদিতাউপেক্খানম্পি ৱুত্তাৱ হোতীতি ৱেদিতব্বং.
১. ইন্দ্ৰিযৱাৰৱণ্ণনা
২৩. অথ মেত্তূপসংহাৰাকাৰং ইন্দ্ৰিযাদিপৰিভাৱনঞ্চ দস্সেতুং সব্বেসং সত্তানং পীড়নং ৱজ্জেত্ৱাতিআদিমাহ. তত্থ পীড়নন্তি অব্ভন্তৰতো সৰীৰপীড়নং. উপঘাতন্তি বাহিৰতো সৰীৰোপঘাতং. সন্তাপন্তি যথা তথা ৱা চিত্তসন্তাপনং. পৰিযাদানন্তি পকতিযা জীৱিতাদিপৰিক্খযং. ৱিহেসন্তি পৰতো জীৱিতৱিহেঠনং. ৱজ্জেত্ৱাতি পীড়নাদীসু একেকং অত্তনো চিত্তেনেৱ অপনেত্ৱা. ইমানি পীড়নাদীনি পঞ্চ পদানি মেত্তোপসংহাৰস্স পটিপক্খৱিৱজ্জনৱসেন ৱুত্তানি, অপীড়নাযাতিআদীনি মেত্তোপসংহাৰৱসেন. অপীড়নাযাতি অপীড়নাকাৰেন, সব্বে সত্তে মেত্তাযতীতি সম্বন্ধো. এৱং সেসেসুপি. মা ৱেৰিনো মা দুক্খিনো মা দুক্খিতত্তাতি ইমানিপি তীণি মেত্তোপসংহাৰস্স পটিপক্খপটিক্খেপৱচনানি. মা-ৱচনস্স মা হোন্তূতি অত্থো. অৱেৰিনো সুখিনো সুখিতত্তাতি ইমানি তীণি মেত্তোপসংহাৰৱচনানি. ‘‘অব্যাপজ্জা অনীঘা’’তি ইদং দ্ৱযং ‘‘সুখিনো’’তি ৱচনেন সঙ্গহিতন্তি ৱেদিতব্বং. সুখিতত্তাতি তস্সেৱ সুখস্স নিচ্চপ্পৱত্তিদস্সনং. ‘‘সুখিতত্তা’’তি চ ‘‘সুখী অত্তানং পৰিহৰন্তূ’’তি চ অত্থতো একং. ‘‘অপীড়নাযা’’তিআদীহি ৱা অব্যাপজ্জানীঘৱচনানি সঙ্গহিতানি. অট্ঠহাকাৰেহীতি ‘‘অপীড়নাযা’’তিআদযো পঞ্চ মেত্তোপসংহাৰাকাৰা ‘‘অৱেৰিনো হোন্তূ’’তিআদযো তযো মেত্তোপসংহাৰাকাৰাতি ইমেহি অট্ঠহাকাৰেহি. মেত্তাযতীতি সিনিয্হতি. তং ধম্মং চেতযতীতি তং হিতোপসংহাৰং চেতযতি অভিসন্দহতি, পৱত্তেতীতি অত্থো. সব্বব্যাপাদপৰিযুট্ঠানেহি ৱিমুচ্চতীতি মেত্তায পটিপক্খভূতেহি সব্বেহি ব্যাপাদসমুদাচাৰেহি ৱিক্খম্ভনতো ৱিমুচ্চতি. মেত্তা চ চেতো চ ৱিমুত্তি চাতি একাযেৱ মেত্তা তিধা ৱণ্ণিতা.
অৱেৰিনো খেমিনো সুখিনোতি ইমানি তীণি পদানি পুব্বে ৱুত্তে আকাৰে সঙ্খেপেন সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তানি. সদ্ধায অধিমুচ্চতীতিআদিনা নযেন ৱুত্তানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি মেত্তায সম্পযুত্তানিযেৱ. আসেৱনাতিআদীসু ছসু ৱাৰেসু আসেৱীযতি এতেহি মেত্তাতি আসেৱনা. তথা ভাৱনা বহুলীকম্মং. অলঙ্কাৰাতি ৱিভূসনা. স্ৱালঙ্কতাতি সুট্ঠু অলঙ্কতা ভূসিতা. পৰিক্খাৰাতি সম্ভাৰা. সুপৰিক্খতাতি সুট্ঠু সম্ভতা. পৰিৱাৰাতি ৰক্খনট্ঠেন. পুন আসেৱনাদীনি অট্ঠৱীসতি পদানি মেত্তায ৱণ্ণভণনত্থং ৱুত্তানি. তত্থ পাৰিপূৰীতি পৰিপুণ্ণভাৱা. সহগতাতি মেত্তায সহগতা. তথা সহজাতাদযো. পক্খন্দনাতি মেত্তায পৱিসনা, পক্খন্দতি এতেহি মেত্তাতি ৱা পক্খন্দনা. তথা সংসীদনাদযো. এতং সন্তন্তি ফস্সনাতি এসা মেত্তা সন্তাতি এতেহি ফস্সনা হোতীতি এতং সন্তন্তি ফস্সনা ‘‘এতদগ্গ’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ১.১৮৮ আদযো) ৱিয নপুংসকৱচনং. স্ৱাধিট্ঠিতাতি সুট্ঠু পতিট্ঠিতা. সুসমুগ্গতাতি সুট্ঠু সমুস্সিতা. সুৱিমুত্তাতি অত্তনো অত্তনো পচ্চনীকেহি সুট্ঠু ৱিমুত্তা. নিব্বত্তেন্তীতি মেত্তাসম্পযুত্তা হুত্ৱা মেত্তং নিব্বত্তেন্তি. জোতেন্তীতি পাকটং কৰোন্তি. পতাপেন্তীতি ৱিৰোচেন্তি.
২-৪. বলাদিৱাৰত্তযৱণ্ণনা
২৪-২৭. ইন্দ্ৰিযৱাৰে ৱুত্তনযেনেৱ বলৱাৰোপি ৱেদিতব্বো. বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গৱাৰা পৰিযাযেন ৱুত্তা, ন যথালক্খণৱসেন. মগ্গঙ্গৱাৰে সম্মাৱাচাকম্মন্তাজীৱা মেত্তায পুব্বভাগৱসেন ৱুত্তা, ন অপ্পনাৱসেন. ন হি এতে মেত্তায সহ ভৱন্তি. সব্বেসং পাণানন্তিআদীনং সেসৱাৰানম্পি সত্তৱাৰে ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. মেত্তাভাৱনাৱিধানং পন ৱিসুদ্ধিমগ্গতো (ৱিসুদ্ধি. ১.২৪০ আদযো) গহেতব্বন্তি.
মেত্তাকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. ৱিৰাগকথা
ৱিৰাগকথাৱণ্ণনা
২৮. ইদানি মগ্গপযোজনপৰিযোসানায মেত্তাকথায অনন্তৰং কথিতায ৱিৰাগসঙ্খাতমগ্গপুব্বঙ্গমায ৱিৰাগকথায অপুব্বত্থানুৱণ্ণনা. তত্থ পঠমং তাৱ ‘‘নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতী’’তি (মহাৱ ২৩) ৱুত্তানং দ্ৱিন্নং সুত্তন্তপদানং অত্থং নিদ্দিসিতুকামেন ৱিৰাগো মগ্গো, ৱিমুত্তি ফলন্তি উদ্দেসো ঠপিতো. তত্থ পঠমং ৱচনত্থং তাৱ নিদ্দিসিতুকামো কথং ৱিৰাগো মগ্গোতিআদিমাহ. তত্থ ৱিৰজ্জতীতি ৱিৰত্তা হোতি. সেসানি মগ্গঞাণনিদ্দেসে ৱুত্তত্থানি. ৱিৰাগোতি যস্মা সম্মাদিট্ঠি ৱিৰজ্জতি, তস্মা ৱিৰাগো নামাতি অত্থো. সো চ ৱিৰাগো যস্মা ৱিৰাগাৰম্মণো…পে… ৱিৰাগে পতিট্ঠিতো, তস্মা চ ৱিৰাগোতি এৱং ‘‘ৱিৰাগাৰম্মণো’’তিআদীনং পঞ্চন্নং ৱচনানং সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. তত্থ ৱিৰাগাৰম্মণোতি নিব্বানাৰম্মণো. ৱিৰাগগোচৰোতি নিব্বানৱিসযো. ৱিৰাগে সমুদাগতোতি নিব্বানে সমুপ্পন্নো. ৱিৰাগে ঠিতোতি পৱত্তিৱসেন নিব্বানে ঠিতো. ৱিৰাগে পতিট্ঠিতোতি অনিৱত্তনৱসেন নিব্বানে পতিট্ঠিতো.
নিব্বানঞ্চ ৱিৰাগোতি নিব্বানং ৱিৰাগহেতুত্তা ৱিৰাগো. নিব্বানাৰম্মণতাজাতাতি নিব্বানাৰম্মণে জাতা, নিব্বানাৰম্মণভাৱেন ৱা জাতা. তে মগ্গসম্পযুত্তা সব্বেৱ ফস্সাদযো ধম্মা ৱিৰজ্জনট্ঠেন ৱিৰাগা হোন্তীতি ৱিৰাগা নাম হোন্তি. সহজাতানীতি সম্মাদিট্ঠিসহজাতানি সম্মাসঙ্কপ্পাদীনি সত্ত মগ্গঙ্গানি. ৱিৰাগং গচ্ছন্তীতি ৱিৰাগো মগ্গোতি ৱিৰাগং নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা গচ্ছন্তীতি ৱিৰাগাৰম্মণত্তা ৱিৰাগো নাম, মগ্গনট্ঠেন মগ্গো নাম হোতীতি অত্থো. একেকম্পি মগ্গঙ্গং মগ্গোতি নামং লভতি. ইতি একেকস্স অঙ্গস্স মগ্গত্তে ৱুত্তে সম্মাদিট্ঠিযাপি মগ্গত্তং ৱুত্তমেৱ হোতি. তস্মাযেৱ চ এতেন মগ্গেনাতি অট্ঠ মগ্গঙ্গানি গহেত্ৱা ৱুত্তং. বুদ্ধা চাতি পচ্চেকবুদ্ধাপি সঙ্গহিতা. তেপি হি ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, বুদ্ধা তথাগতো চ অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো পচ্চেকবুদ্ধো চা’’তি (অ. নি. ২.৫৭) ৱুত্তত্তা বুদ্ধাযেৱ. অগতন্তি অনমতগ্গে সংসাৰে অগতপুব্বং. দিসন্তি সকলাযপটিপত্তিযা দিস্সতি অপদিস্সতি অভিসন্দহীযতীতি দিসা, সব্ববুদ্ধেহি ৱা পৰমং সুখন্তি দিস্সতি অপদিস্সতি কথীযতীতি দিসা, সব্বদুক্খং ৱা দিস্সন্তি ৱিস্সজ্জেন্তি উজ্ঝন্তি এতাযাতি দিসা. তং দিসং. অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি কিং ৱুত্তং হোতি? যো সো অট্ঠঙ্গিকো ধম্মসমূহো, সো এতেন নিব্বানং গচ্ছন্তীতি গমনট্ঠেন মগ্গো নামাতি ৱুত্তং হোতি. পুথুসমণব্ৰাহ্মণানং পৰপ্পৱাদানন্তি ৱিসুং ৱিসুং সমণানং ব্ৰাহ্মণানঞ্চ ইতো অঞ্ঞলদ্ধিকানং. অগ্গোতি তেসং সেসমগ্গানং ৱিসিট্ঠো. সেট্ঠোতি সেসমগ্গতো অতিৱিয পসংসনীযো. মোক্খোতি মুখে সাধু, সেসমগ্গানং অভিমুখে অযমেৱ সাধূতি অত্থো. উত্তমোতি সেসমগ্গে অতিৱিয উত্তিণ্ণো. পৱৰোতি সেসমগ্গতো নানপ্পকাৰেহি সংভজনীযো. ইতীতি কাৰণত্থে নিপাতো. তস্মা ভগৱতা ‘‘মগ্গানং অট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো’’তি ৱুত্তোতি অধিপ্পাযো. ৱুত্তঞ্হি ভগৱতা –
‘‘মগ্গানট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো, সচ্চানং চতুৰো পদা;
ৱিৰাগো সেট্ঠো ধম্মানং, দ্ৱিপদানঞ্চ চক্খুমা’’তি. (ধ. প. ২৭৩);
তং ইধ ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘‘মগ্গানং অট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো’’তি ৱুত্তং. সেসৱাৰেসুপি ইমিনা চ নযেন হেট্ঠা ৱুত্তনযেন চ অত্থো ৱেদিতব্বো.
দস্সনৱিৰাগোতিআদীসু দস্সনসঙ্খাতো ৱিৰাগো দস্সনৱিৰাগো. ইন্দ্ৰিযট্ঠতো বলস্স ৱিসিট্ঠত্তা ইধ ইন্দ্ৰিযতো বলং পঠমং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. আধিপতেয্যট্ঠেন ইন্দ্ৰিযানীতিআদি ইন্দ্ৰিযাদীনং অত্থৱিভাৱনা, ন ৱিৰাগস্স. তথট্ঠেন সচ্চাতি সচ্চঞাণং ৱেদিতব্বং. সীলৱিসুদ্ধীতি সম্মাৱাচাকম্মন্তাজীৱা. চিত্তৱিসুদ্ধীতি সম্মাসমাধি. দিট্ঠিৱিসুদ্ধীতি সম্মাদিট্ঠিসঙ্কপ্পা. ৱিমুত্তট্ঠেনাতি তংতংমগ্গৱজ্ঝকিলেসেহি মুত্তট্ঠেন. ৱিজ্জাতি সম্মাদিট্ঠি. ৱিমুত্তীতি সমুচ্ছেদৱিমুত্তি. অমতোগধং নিব্বানং পৰিযোসানট্ঠেন মগ্গোতি মগ্গফলপচ্চৱেক্খণাহি মগ্গীযতীতি মগ্গো.
ইমস্মিং ৱিৰাগনিদ্দেসে ৱুত্তা ধম্মা সব্বেপি মগ্গক্খণেযেৱ. ৱিমুত্তিনিদ্দেসে ফলক্খণে. তস্মা ছন্দমনসিকাৰাপি মগ্গফলসম্পযুত্তা.
২৯. ৱিৰাগনিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ ৱিমুত্তিনিদ্দেসেপি অত্থো ৱেদিতব্বো. ফলং পনেত্থ পটিপ্পস্সদ্ধিৱিমুত্তত্তা ৱিমুত্তি, নিব্বানং নিস্সৰণৱিমুত্তত্তা ৱিমুত্তি. ‘‘সহজাতানি সত্তঙ্গানী’’তিআদীনি ৱচনানি ইধ ন লব্ভন্তীতি ন ৱুত্তানি. সযং ফলৱিমুত্তত্তা পৰিচ্চাগট্ঠেন ৱিমুত্তীতি এত্তকমেৱ ৱুত্তং. সেসং ৱুত্তনযমেৱাতি.
ৱিৰাগকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. পটিসম্ভিদাকথা
১. ধম্মচক্কপৱত্তনৱাৰৱণ্ণনা
৩০. ইদানি ৱিৰাগসঙ্খাতমগ্গৱসেন সিদ্ধং পটিসম্ভিদাপভেদং দস্সেন্তেন কথিতায ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তন্তপুব্বঙ্গমায পটিসম্ভিদাকথায অপুব্বত্থানুৱণ্ণনা. সুত্তন্তে তাৱ বাৰাণসিযন্তি বাৰাণসা নাম নদী, বাৰাণসায অৱিদূৰে ভৱা নগৰী বাৰাণসী. তস্সং বাৰাণসিযং. ইসিপতনে মিগদাযেতি ইসীনং পতনুপ্পতনৱসেন এৱংলদ্ধনামে মিগানং অভযদানদিন্নট্ঠানত্তা মিগদাযসঙ্খাতে আৰামে. তত্থ হি উপ্পন্নুপ্পন্না সব্বঞ্ঞুইসযো পতন্তি, ধম্মচক্কপ্পৱত্তনত্থং নিসীদন্তীতি অত্থো. নন্দমূলকপব্ভাৰতো সত্তাহচ্চযেন নিৰোধসমাপত্তিতো ৱুট্ঠিতা অনোতত্তদহে কতমুখধোৱনকিচ্চা আকাসেন আগন্ত্ৱা পচ্চেকবুদ্ধইসযোপেত্থ সমোসৰণৱসেন পতন্তি, উপোসথত্থঞ্চ অনুপোসথত্থঞ্চ সন্নিপতন্তি, গন্ধমাদনং পটিগচ্ছন্তা চ ততো চ উপ্পতন্তীতিপি ইমিনা ইসীনং পতনুপ্পতনৱসেন তং ‘‘ইসিপতন’’ন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘ইসিপদন’’ন্তিপি পাঠো. পঞ্চৱগ্গিযেতি –
‘‘কোণ্ডঞ্ঞো ভদ্দিযো ৱপ্পো, মহানামো চ অস্সজি;
এতে পঞ্চ মহাথেৰা, পঞ্চৱগ্গাতি ৱুচ্চৰে’’তি. –
এৱং ৱুত্তানং পঞ্চন্নং ভিক্খূনং ৱগ্গো পঞ্চৱগ্গো. তস্মিং পঞ্চৱগ্গে ভৱা তংপৰিযাপন্নত্তাতি পঞ্চৱগ্গিযা, তে পঞ্চৱগ্গিযে. ভিক্খূ আমন্তেসীতি দীপঙ্কৰদসবলস্স পাদমূলে কতাভিনীহাৰতো পট্ঠায পাৰমিযো পূৰেন্তো অনুপুব্বেন পচ্ছিমভৱং পত্ৱা পচ্ছিমভৱে চ কতাভিনিক্খমনো অনুপুব্বেন বোধিমণ্ডং পত্ৱা তত্থ অপৰাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো মাৰবলং ভিন্দিত্ৱা পঠমযামে পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰিত্ৱা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৱিসোধেত্ৱা পচ্ছিমযামাৱসানে দসসহস্সিলোকধাতুং উন্নাদেন্তো সম্পকম্পেন্তো সব্বঞ্ঞুতং পত্ৱা সত্ত সত্তাহানি বোধিমণ্ডে ৱীতিনামেত্ৱা মহাব্ৰহ্মুনা আযাচিতধম্মদেসনা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেত্ৱা লোকানুগ্গহেন বাৰাণসিং গন্ত্ৱা পঞ্চৱগ্গিযে ভিক্খূ সঞ্ঞাপেত্ৱা ধম্মচক্কং পৱত্তেতুকামো আমন্তেসি.
দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, অন্তাতি দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, কোট্ঠাসা. ইমস্স পন ৱচনস্স সমুদাহাৰেন সমুদাহাৰনিগ্ঘোসো হেট্ঠা অৱীচিং উপৰি ভৱগ্গং পত্ৱা দসসহস্সিং লোকধাতুং পত্থৰিত্ৱা অট্ঠাসি, তস্মিংযেৱ সমযে অট্ঠাৰসকোটিসঙ্খা ব্ৰহ্মানো সমাগচ্ছিংসু. পচ্ছিমদিসায সূৰিযো অত্থঙ্গমেতি, পুৰত্থিমায দিসায উত্তৰাসাড়্হনক্খত্তেন যুত্তো পুণ্ণচন্দো উগ্গচ্ছতি. তস্মিং সমযে ভগৱা ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তন্তং আৰভন্তো ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, অন্তা’’তিআদিমাহ.
তত্থ পব্বজিতেনাতি গিহিসংযোজনং ৱত্থুকামং ছেত্ৱা পব্বজিতেন. ন সেৱিতব্বাতি ন ৱলঞ্জেতব্বা. পব্বজিতানংযেৱ ৱিসেসতো পটিপত্তিযা ভাজনভূতত্তা ‘‘পব্বজিতেন ন সেৱিতব্বা’’তি ৱুত্তং. যো চাযং কামেসু কামসুখল্লিকানুযোগোতি যো চ অযং ৱত্থুকামেসু কিলেসকামসুখস্স, কিলেসকামসুখনিস্সযস্স ৱা অনুযোগো. হীনোতি লামকো. গম্মোতি গামৱাসীনং সন্তকো. পোথুজ্জনিকোতি পুথুজ্জনেন অন্ধবালজনেন আচিণ্ণো. অনৰিযোতি ন অৰিযো. অথ ৱা ন ৱিসুদ্ধানং উত্তমানং অৰিযানং সন্তকো. অনত্থসংহিতোতি ন অত্থসংহিতো, সুখাৱহকাৰণং অনিস্সিতোতি অত্থো. অত্তকিলমথানুযোগোতি অত্তনো কিলমথস্স অনুযোগো, অত্তনো দুক্খকৰণন্তি অত্থো. দুক্খোতি কণ্টকাপস্সযসেয্যাদীহি অত্তমাৰণেহি দুক্খাৱহো. তপস্সীহি ‘‘উত্তমং তপো’’তি গহিতত্তা তেসং চিত্তানুৰক্খনত্থং ইধ ‘‘হীনো’’তি ন ৱুত্তং, পব্বজিতানং ধম্মত্তা ‘‘গম্মো’’তি চ, গিহীহি অসাধাৰণত্তা ‘‘পোথুজ্জনিকো’’তি চ ন ৱুত্তং. তত্থ পন কেহিচি পব্বজিতপটিঞ্ঞেহি দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদেহি ‘‘যতো খো, ভো, অযং অত্তা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গিভূতো পৰিচাৰেতি, এত্তাৱতা খো, ভো, অযং অত্তা দিট্ঠধম্মনিব্বানপ্পত্তো হোতী’’তি (দী. নি. ১.৯৪) গহিতত্তা তেসং চিত্তানুৰক্খনত্থঞ্চ পচ্চুপ্পন্নে সুখত্তা চ তস্স ধম্মসমাদানস্স ‘‘দুক্খো’’তি ন ৱুত্তং. কামসুখল্লিকানুযোগো পচ্চুপ্পন্নে তণ্হাদিট্ঠিসংকিলিট্ঠসুখত্তা আযতিঞ্চ দুক্খৱিপাকত্তা তদনুযুত্তানং তণ্হাদিট্ঠিবন্ধনবদ্ধত্তা চ ন সেৱিতব্বো, অত্তকিলমথানুযোগো পচ্চুপ্পন্নে দিট্ঠিসংকিলিট্ঠদুক্খত্তা আযতিঞ্চ দুক্খৱিপাকত্তা তদনুযুত্তানং দিট্ঠিবন্ধনবদ্ধত্তা চ ন সেৱিতব্বো, এতে খোতি তে এতে. অনুপগম্মাতি ন উপগন্ত্ৱা. মজ্ঝিমাতি সংকিলিট্ঠসুখদুক্খানং অভাৱা মজ্ঝে ভৱাতি মজ্ঝিমা. সা এৱ নিব্বানং পটিপজ্জন্তি এতাযাতি পটিপদা. অভিসম্বুদ্ধাতি পটিৱিদ্ধা. চক্খুকৰণীতিআদীসু পঞ্ঞাচক্খুং কৰোতীতি চক্খুকৰণী. ঞাণকৰণীতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. উপসমাযাতি কিলেসূপসমায. অভিঞ্ঞাযাতি চতুন্নং সচ্চানং অভিজাননত্থায. সম্বোধাযাতি তেসংযেৱ সম্বুজ্ঝনত্থায. নিব্বানাযাতি নিব্বানসচ্ছিকিৰিযত্থায. অথ ৱা দস্সনমগ্গঞাণং কৰোতীতি চক্খুকৰণী. ভাৱনামগ্গঞাণং কৰোতীতি ঞাণকৰণী. সব্বকিলেসানং উপসমায. সব্বধম্মানং অভিঞ্ঞায. অৰহত্তফলসম্বোধায. কিলেসানঞ্চ খন্ধানঞ্চ নিব্বানায. সচ্চকথা অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে ৱুত্তা.
এৱং ভগৱা সচ্চানি পকাসেত্ৱা অত্তনি কতবহুমানানং তেসং অত্তনো পটিৱেধক্কমং সুত্ৱা পটিপত্তিযা বহুমানাৰোপনেন পটিপত্তিযং ঠত্ৱা সচ্চপ্পটিৱেধং পস্সন্তো ইদং দুক্খং অৰিযসচ্চন্তি মে, ভিক্খৱেতিআদিনা অত্তনো পটিৱেধক্কমং দস্সেসি. তত্থ অননুস্সুতেসূতি ন অনুস্সুতেসু, পৰং অনুগন্ত্ৱা অস্সুতেসূতি অত্থো. চক্খূতিআদীনং অত্থো পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. ইদং দুক্খং অৰিযসচ্চং, ইদং দুক্খসমুদযং, ইদং দুক্খনিৰোধং, ইদং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চন্তি চতুন্নং সচ্চানং দস্সনপটিৱেধো সেখভূমিযং. পৰিঞ্ঞেয্যং পহাতব্বং সচ্ছিকাতব্বং ভাৱেতব্বন্তি চতুন্নং সচ্চানং ভাৱনাপটিৱেধো সেখভূমিযংযেৱ. পৰিঞ্ঞাতং পহীনং সচ্ছিকতং ভাৱিতন্তি চতুন্নং সচ্চানং পচ্চৱেক্খণা অসেখভূমিযং.
তিপৰিৱট্টন্তি সচ্চঞাণকিচ্চঞাণকতঞাণসঙ্খাতানং তিণ্ণং পৰিৱট্টানং ৱসেন তযো পৰিৱট্টা অস্সাতি তিপৰিৱট্টং. এত্থ হি ‘‘ইদং দুক্খং, ইদং দুক্খসমুদযং, ইদং দুক্খনিৰোধং, ইদং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চ’’ন্তি এৱং চতূসু সচ্চেসু যথাভূতঞাণং সচ্চঞাণং নাম. তেসুযেৱ ‘‘পৰিঞ্ঞেয্যং পহাতব্বং সচ্ছিকাতব্বং ভাৱেতব্ব’’ন্তি এৱং কত্তব্বকিচ্চজাননঞাণং কিচ্চঞাণং নাম. ‘‘পৰিঞ্ঞাতং পহীনং সচ্ছিকতং ভাৱিত’’ন্তি এৱং তস্স কিচ্চস্স কতভাৱজাননঞাণং কতঞাণং নাম. দ্ৱাদসাকাৰন্তি তেসংযেৱ একেকস্মিং সচ্চে তিণ্ণং তিণ্ণং আকাৰানং ৱসেন দ্ৱাদস আকাৰা অস্সাতি দ্ৱাদসাকাৰং. ঞাণদস্সনন্তি এতেসং তিপৰিৱট্টানং দ্ৱাদসন্নং আকাৰানং ৱসেন উপ্পন্নং ঞাণসঙ্খাতং দস্সনং. অত্তমনাতি সকমনা. সত্তানঞ্হি সুখকামত্তা দুক্খপটিকূলত্তা পীতিসোমনস্সযুত্তমনো সকমনো নাম, পীতিসোমনস্সেহি অত্তমনা গহিতমনা ব্যাপিতমনাতি ৱা অত্থো. অভিনন্দুন্তি অভিমুখা হুত্ৱা নন্দিংসু. ৱেয্যাকৰণেতি সুত্তন্তে. নিগ্গাথকো হি সুত্তন্তো কেৱলং অত্থস্স ব্যাকৰণতো ৱেয্যাকৰণং নাম. ভঞ্ঞমানেতি কথিযমানে. ৱত্তমানসমীপে ৱত্তমানৱচনং কতং, ভণিতেতি অত্থো. ৱিৰজন্তি ৱিগতৰাগাদিৰজং. ৱীতমলন্তি ৱিগতৰাগাদিমলং. ৰাগাদযো হি অজ্ঝোত্থৰণট্ঠেন ৰজো নাম, দূসনট্ঠেন মলং নাম. ধম্মচক্খুন্তি কত্থচি পঠমমগ্গঞাণং, কত্থচি আদীনি তীণি মগ্গঞাণানি, কত্থচি চতুত্থমগ্গঞাণম্পি. ইধ পন পঠমমগ্গঞাণমেৱ. যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্মন্তি ৱিপস্সনাৱসেন এৱং পৱত্তস্স ধম্মচক্খুং উদপাদীতি অত্থো.
ধম্মচক্কেতি পটিৱেধঞাণে চ দেসনাঞাণে চ. বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্নস্স হি ভগৱতো চতূসু সচ্চেসু দ্ৱাদসাকাৰং পটিৱেধঞাণম্পি ইসিপতনে নিসিন্নস্স দ্ৱাদসাকাৰমেৱ সচ্চদেসনায পৱত্তকদেসনাঞাণম্পি ধম্মচক্কং নাম. উভযম্পি হেতং দসবলস্স পৱত্তঞাণমেৱ. তং ইমায দেসনায পকাসেন্তেন ভগৱতা ধম্মচক্কং পৱত্তিতং নাম. তং পনেতং ধম্মচক্কং যাৱ অঞ্ঞাতকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰো অট্ঠাৰসহি ব্ৰহ্মকোটীহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে ন পতিট্ঠাতি, তাৱ ভগৱা পৱত্তেতি নাম, পতিট্ঠিতে পন পৱত্তিতং নাম. তং সন্ধায ‘‘পৱত্তিতে চ ভগৱতা ধম্মচক্কে’’তি ৱুত্তং.
ভুম্মা দেৱাতি ভূমট্ঠকা দেৱা. সদ্দমনুস্সাৱেসুন্তি একপ্পহাৰেনেৱ সাধুকাৰং দত্ৱা এতং ভগৱতাতিআদীনি ৱদন্তা সদ্দং অনুস্সাৱযিংসু. অপ্পটিৱত্তিযন্তি ‘‘নযিদং তথা’’তি পটিলোমং ৱত্তেতুং অসক্কুণেয্যং. সন্নিপতিতা চেত্থ দেৱব্ৰহ্মানো দেসনাপৰিযোসানে একপ্পহাৰেনেৱ সাধুকাৰং অদংসু, সন্নিপাতং অনাগতা পন ভুম্মদেৱাদযো তেসং তেসং সদ্দং সুত্ৱা সাধুকাৰমদংসূতি ৱেদিতব্বং. তেসু পন পব্বতৰুক্খাদীসু নিব্বত্তা ভুম্মদেৱা. তে চাতুমহাৰাজিকপৰিযাপন্না হোন্তাপি ইধ ৱিসুং কত্ৱা ৱুত্তা. চাতুমহাৰাজিকাতি চ ধতৰট্ঠৱিৰূড়্হকৱিৰূপক্খকুৱেৰসঙ্খাতা চতুমহাৰাজা দেৱতা এতেসন্তি চাতুমহাৰাজিকা. তে সিনেৰুৱেমজ্ঝে হোন্তি. তেসু পব্বতট্ঠকাপি অত্থি আকাসট্ঠকাপি. তেসং পৰম্পৰা চক্কৱাড়পব্বতং পত্তা. খিড্ডাপদোসিকা মনোপদোসিকা সীতৱলাহকা উণ্হৱলাহকা চন্দিমা দেৱপুত্তো সূৰিযো দেৱপুত্তোতি এতে সব্বেপি চাতুমহাৰাজিকদেৱলোকট্ঠা এৱ. তেত্তিংস জনা তত্থ উপ্পন্নাতি তাৱতিংসা. অপিচ ‘‘তাৱতিংসা’’তি তেসং দেৱানং নামমেৱাতিপি ৱুত্তং. তেপি অত্থি পব্বতট্ঠকা অত্থি আকাসট্ঠকা. তেসং পৰম্পৰা চক্কৱাড়পব্বতং পত্তা, তথা যামাদীনং. একদেৱলোকেপি হি দেৱানং পৰম্পৰা চক্কৱাড়পব্বতং অপ্পত্তা নাম নত্থি. দিব্বং সুখং যাতা পযাতা সম্পত্তাতি যামা. তুট্ঠা পহট্ঠাতি তুসিতা. পকতিপটিযত্তাৰম্মণতো অতিৰেকেন ৰমিতুকামকালে যথাৰুচিতে ভোগে নিম্মিনিত্ৱা নিম্মিনিত্ৱা ৰমন্তীতি নিম্মানৰতী. চিত্তাচাৰং ঞত্ৱা পৰনিম্মিতেসু ভোগেসু ৱসং ৱত্তেন্তীতি পৰনিম্মিতৱসৱত্তী. ব্ৰহ্মকাযে ব্ৰহ্মঘটায নিযুত্তাতি ব্ৰহ্মকাযিকা. সব্বেপি পঞ্চৱোকাৰব্ৰহ্মানো গহিতা.
তেন খণেনাতি ৱচনং ৱিসেসেত্ৱা তেন মুহুত্তেনাতি ৱুত্তং. মুহুত্তসঙ্খাতেন খণেন, ন পৰমত্থখণেনাতি ৱুত্তং হোতি. যাৱ ব্ৰহ্মলোকাতি ব্ৰহ্মলোকং অন্তোকত্ৱা. সদ্দোতি সাধুকাৰসদ্দো. দসসহস্সীতি দসসহস্সচক্কৱাড়ৱতী. সঙ্কম্পীতি উদ্ধং উগ্গচ্ছন্তী সুট্ঠু কম্পি. সম্পকম্পীতি উদ্ধং উগ্গচ্ছন্তী অধো ওক্কমন্তী সুট্ঠু পকম্পি. সম্পৱেধীতি চতুদিসা গচ্ছন্তী সুট্ঠু পৱেধি. সম্বুদ্ধভাৱায মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তে চ বোধিসত্তে ততো নিক্খমন্তে চ মহাপথৱী পুঞ্ঞতেজেন অকম্পিত্থ, অভিসম্বোধিযং পটিৱেধঞাণতেজেন. ধম্মচক্কপ্পৱত্তনে দেসনাঞাণতেজেন সাধুকাৰং দাতুকামা ৱিয পথৱী দেৱতানুভাৱেন অকম্পিত্থ, আযুসঙ্খাৰোস্সজ্জনে মহাপৰিনিব্বানে চ কাৰুঞ্ঞেন চিত্তসঙ্খোভং অসহমানা ৱিয পথৱী দেৱতানুভাৱেন অকম্পিত্থ. অপ্পমাণোতি ৱুদ্ধপ্পমাণো. উড়াৰোতি এত্থ ‘‘উড়াৰানি উড়াৰানি খাদনীযানি খাদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৬৬) মধুৰং উড়াৰন্তি ৱুত্তং. ‘‘উড়াৰায ৱত্থভোগায চিত্তং ন নমতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৯.২০) পণীতং উড়াৰন্তি ৱুত্তং. ‘‘উড়াৰায খলু ভৱং ৱচ্ছাযনো সমণং গোতমং পসংসায পসংসতী’’তিআদীসু সেট্ঠং উড়াৰন্তি ৱুত্তং. ইধ পন ‘‘ৱিপুলো উড়াৰো’’তি ৱুত্তো. ওভাসোতি দেসনাঞাণানুভাৱেন চ দেৱতানুভাৱেন চ জাতওভাসো. লোকেতি চক্কৱাড়স্স দসসহস্সিযংযেৱ. অতিক্কম্মেৱ দেৱানং দেৱানুভাৱন্তি দেৱানং অযমানুভাৱো – নিৱত্থৱত্থপ্পভা দ্ৱাদস যোজনানি ফৰতি, তথা সৰীৰস্স অলঙ্কাৰস্স ৱিমানস্স চ. তং দেৱানং দেৱানুভাৱং অতিক্কমিত্ৱাযেৱাতি অত্থো. উদানন্তি সোমনস্সঞাণমযিকং উদাহাৰং. উদানেসীতি উদাহৰি. অঞ্ঞাসি ৱত, ভো কোণ্ডঞ্ঞোতি ইমস্সপি উদানস্স উদাহৰণঘোসো দসসহস্সিলোকধাতুং ফৰিত্ৱা অট্ঠাসি. অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞোতি ভুসং ঞাতকোণ্ডঞ্ঞোতি অত্থো.
চক্খুআদীনং নিদ্দেসে দস্সনট্ঠেনাতিআদীসু একমেৱ ঞাণং যথাৱুত্তস্স নেয্যস্স চক্খু ৱিয দস্সনকিচ্চকৰণেন চক্খু. ঞাণকিচ্চকৰণেন ঞাণং. নানপ্পকাৰতো জাননকিচ্চকৰণেন পঞ্ঞা. অনৱসেসপটিৱেধকৰণেন ৱিজ্জা. সব্বথা ওভাসকিচ্চকৰণেন আলোকো নামাতি অত্থো. চক্খুং ধম্মোতিআদীসুপি একংযেৱ ঞাণং কিচ্চনানত্তেন পঞ্চধা ৱণ্ণিতং. আৰম্মণাতি উপত্থম্ভনট্ঠেন. গোচৰাতি ৱিসযট্ঠেন. দস্সনট্ঠেনাতিআদীসু ঞাণকিচ্চং পঞ্চধা ৱুত্তং. ইমিনা নযেন তীসু ৱাৰেসু একেকস্মিং পঞ্চ পঞ্চ কত্ৱা পন্নৰস ধম্মা, পন্নৰস অত্থা, দ্ৱীসু পন্নৰসকেসু তিংস নিৰুত্তিযো, পন্নৰসসু ধম্মেসু পন্নৰসসু অত্থেসু তিংসায নিৰুত্তীসূতি সট্ঠি ঞাণানি ৱেদিতব্বানি. সেসঅৰিযসচ্চেসুপি এসেৱ নযো. চতূসু অৰিযসচ্চেসু একেকস্মিং অৰিযসচ্চে পন্নৰসন্নং পন্নৰসন্নং ধম্মানং অত্থানঞ্চ ৱসেন সট্ঠি ধম্মা, সট্ঠি অত্থা, সট্ঠিযা ধম্মেসু সট্ঠিযা অত্থেসু চ ৱীসসতং নিৰুত্তিযো, ৱীসাধিকং সতন্তি অত্থো. সট্ঠিযা ধম্মেসু সট্ঠিযা অত্থেসু ৱীসুত্তৰসতে নিৰুত্তীসূতি এৱং চত্তাৰীসঞ্চ দ্ৱে চ ঞাণসতানি.
২-৩. সতিপট্ঠানৱাৰাদিৱণ্ণনা
৩১-৩২. সতিপট্ঠানসুত্তন্তপুব্বঙ্গমে ইদ্ধিপাদসুত্তন্তপুব্বঙ্গমে চ পটিসম্ভিদানিদ্দেসে ইমিনাৱ নযেন অত্থো চ গণনা চ ৱেদিতব্বা.
৪-৮. সত্তবোধিসত্তৱাৰাদিৱণ্ণনা
৩৩-৩৭. সত্তন্নং বোধিসত্তানং সুত্তন্তেসু একেকস্মিংযেৱ সমুদযে চক্খাদযো পঞ্চ, নিৰোধে পঞ্চাতি দস ধম্মা, সমুদযে দস্সনট্ঠাদযো পঞ্চ, নিৰোধে পঞ্চাতি দস অত্থা, তেসং ৱসেন ৱীসতি নিৰুত্তিযো চত্তাৰীসং ঞাণানি. সত্ত একতো কত্ৱা ৱুত্তগণনা সুৱিঞ্ঞেয্যা এৱ. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণৱসেন ৱুত্তপটিসম্ভিদানিদ্দেসে একেকমূলকেসু ‘‘ঞাতো দিট্ঠো ৱিদিতো সচ্ছিকতো ফস্সিতো পঞ্ঞাযা’’তি (পটি. ম. ১.১২১) ইমেসু পঞ্চসু ৱচনেসু একেকস্মিংযেৱ চক্খাদযো পঞ্চ, দস্সনট্ঠাদযো পঞ্চাতি পঞ্চপঞ্চকানং ৱসেন পঞ্চৱীসতি ধম্মা, পঞ্চৱীসতি অত্থা, তদ্দিগুণা নিৰুত্তিযো, তদ্দিগুণানি ঞাণানি ঞেয্যানি. পঞ্চ একতো কত্ৱা ৱুত্তৱাৰেপি পঞ্চক্খত্তুং পঞ্চ পঞ্চৱীসতি কত্ৱা পঞ্চৱীসসতং ধম্মা, পঞ্চৱীসসতং অত্থা, তদ্দিগুণা নিৰুত্তিযো, তদ্দিগুণানি ঞাণানি ঞেয্যানি. অড্ঢতেয্যানীতি চেত্থ দ্ৱে সতানি চ পঞ্ঞাসঞ্চ. খন্ধাদীসুপি এসেৱ নযো. ইমিনাৱ নযেন সচ্চৱাৰপটিসম্ভিদাৱাৰে চ ধম্মাদিগণনা ৱেদিতব্বা.
৯. ছবুদ্ধধম্মৱাৰৱণ্ণনা
৩৮. বুদ্ধধম্মৱাৰে দিযড্ঢসতন্তি ছক্খত্তুং পঞ্চৱীসতি সতঞ্চ পঞ্ঞাসঞ্চ হোন্তি, তদ্দিগুণা নিৰুত্তিযো তদ্দিগুণানি ঞাণানি. পটিসম্ভিদাধিকৰণেতি পটিসম্ভিদাধিকাৰে. অড্ঢনৱধম্মসতানীতি পঠমং ৱুত্তেসু চতূসু সচ্চেসু সট্ঠি, চতূসু সতিপট্ঠানেসু সট্ঠি, চতূসু সম্মপ্পধানেসু সট্ঠি, সত্তবোধিসত্তৱেয্যাকৰণেসু সত্ততি, অভিঞ্ঞট্ঠাদীসু পঞ্চসু পঞ্চৱীসসতং, খন্ধট্ঠাদীসু পঞ্চসু পঞ্চৱীসসতং, পুন চতূসু অৰিযসচ্চেসু সতং, চতূসু পটিসম্ভিদাসু সতং, ছসু বুদ্ধধম্মেসু দিযড্ঢসতন্তি এৱং অট্ঠসতানি চ পঞ্ঞাসঞ্চ ধম্মা হোন্তি. এৱং অত্থাপি তত্তকা এৱ হোন্তি. এৱমেৱ সচ্চাদীসু তীসু ঠানেসু ৱীসসতং নিৰুত্তিযো, সত্তসু ৱেয্যাকৰণেসু চত্তাৰীসসতং নিৰুত্তিযো, অভিঞ্ঞট্ঠাদীসু খন্ধট্ঠাদীসু চ অড্ঢতেয্যানি অড্ঢতেয্যানি নিৰুত্তিসতানি, অৰিযসচ্চেসু পটিসম্ভিদাসু চ দ্ৱে দ্ৱে নিৰুত্তিসতানি, বুদ্ধধম্মেসু তীণি নিৰুত্তিসতানীতি এৱং নিৰুত্তিসহস্সঞ্চ সত্তনিৰুত্তিসতানি চ হোন্তি. এৱমেৱ সচ্চাদীসু তীসু ঠানেসু চত্তাৰীসাধিকানি দ্ৱে দ্ৱে ঞাণসতানি, সত্তসু ৱেয্যাকৰণেসু অসীতিঅধিকানি দ্ৱে ঞাণসতানি, অভিঞ্ঞট্ঠাদীসু খন্ধট্ঠাদীসু চ পঞ্চপঞ্চঞাণসতানি, সচ্চেসু পটিসম্ভিদাসু চ চত্তাৰি চত্তাৰি ঞাণসতানি, বুদ্ধধম্মেসু ছ ঞাণসতানীতি এৱং তীণি চ ঞাণসহস্সানি চত্তাৰি চ ঞাণসতানি হোন্তীতি.
পটিসম্ভিদাকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. ধম্মচক্ককথা
১. সচ্চৱাৰৱণ্ণনা
৩৯. পুন ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তন্তমেৱ পুব্বঙ্গমং কত্ৱা কথিতায ধম্মচক্ককথায অপুব্বত্থানুৱণ্ণনা. তত্থ দুক্খৱত্থুকাতি একাভিসমযৱসেন দুক্খং ৱত্থু এতেসন্তি দুক্খৱত্থুকা. তদেৱ দুক্খং ৱিসেসেত্ৱা সচ্চৱত্থুকাতিআদিমাহ. তত্থ সচ্চং আৰম্মণং উপত্থম্ভো এতেসন্তি সচ্চাৰম্মণা. সচ্চং গোচৰো ৱিসযো এতেসন্তি সচ্চগোচৰা. সচ্চসঙ্গহিতাতি মগ্গসচ্চেন সঙ্গহিতা. সচ্চপৰিযাপন্নাতি মগ্গসচ্চাযত্তা. সচ্চে সমুদাগতাতি দুক্খপৰিজাননেন দুক্খসচ্চে সমুপ্পন্না. তথা তত্থেৱ ঠিতা পতিট্ঠিতা চ.
৪০. ইদানি ‘‘পৱত্তিতে চ ভগৱতা ধম্মচক্কে’’তি ৱুত্তং ধম্মচক্কং নিদ্দিসিতুকামো ধম্মচক্কন্তিআদিমাহ. তত্থ দুৱিধং ধম্মচক্কং পটিৱেধধম্মচক্কং দেসনাধম্মচক্কঞ্চ. পটিৱেধধম্মচক্কং বোধিপল্লঙ্কে, দেসনাধম্মচক্কং ইসিপতনে. ধম্মঞ্চ পৱত্তেতি চক্কঞ্চাতি পটিৱেধধম্মচক্কং ৱুত্তং, চক্কঞ্চ পৱত্তেতি ধম্মঞ্চাতি দেসনাধম্মচক্কং. কথং? ভগৱা হি বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্নো মগ্গক্খণে ইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গাদিভেদং ধম্মঞ্চ পৱত্তেতি, সোযেৱ চ ধম্মো কিলেসসত্তুঘাতায পৱত্তনতো পহৰণচক্কং ৱিযাতি চক্কঞ্চ. ধম্মং পৱত্তেন্তোযেৱ ভগৱা তং চক্কং পৱত্তেতি নাম. এতেন ধম্মোযেৱ চক্কন্তি কম্মধাৰযসমাসতা ৱুত্তা হোতি. ইসিপতনে নিসিন্নো ভগৱা ধম্মদেসনক্খণে ৱেনেয্যসন্তানে কিলেসসত্তুঘাতায পৱত্তনতো পহৰণচক্কসদিসং দেসনাচক্কঞ্চ পৱত্তেতি, ৱেনেয্যসন্তানে ইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গাদিভেদং ধম্মচক্কঞ্চ পৱত্তেতি. এতেন ধম্মো চ চক্কঞ্চ ধম্মচক্কন্তি দ্ৱন্দসমাসতা ৱুত্তা হোতি. যস্মা পন পৱত্তকে সতি পৱত্তনা নাম হোতি, তস্মা সব্বত্থাপি ‘‘পৱত্তেতী’’তি ৱুত্তং, পৱত্তনট্ঠেন পন ‘‘চক্ক’’ন্তি ৱুত্তং হোতীতি ৱেদিতব্বং. ধম্মেন পৱত্তেতীতি ধম্মচক্কন্তিআদীনি দেসনাধম্মচক্কমেৱ সন্ধায ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি.
তত্থ ধম্মেন পৱত্তেতীতি যথাসভাৱত্তা ধম্মেন পৱত্তং চক্কন্তি ধম্মচক্কন্তি ৱুত্তং হোতি. ধম্মচৰিযায পৱত্তেতীতি ৱেনেয্যসন্তানে ধম্মত্থায পৱত্তং চক্কন্তি ধম্মচক্কন্তি ৱুত্তং হোতি. ধম্মে ঠিতোতিআদীহি ভগৱতো ধম্মভূততা ধম্মস্সামিতা চ ৱুত্তা হোতি. যথাহ – ‘‘সো হাৱুসো, ভগৱা জানং জানাতি পস্সং পস্সতি চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্ৰহ্মভূতো ৱত্তা পৱত্তা অত্থস্স নিন্নেতা অমতস্স দাতা ধম্মস্সামী তথাগতো’’তি (ম. নি. ১.২০৩). তস্মা তেহি ধম্মস্স চক্কন্তি ধম্মচক্কন্তি ৱুত্তং হোতি. ঠিতোতি ৱিসযীভাৱেন ঠিতো. পতিট্ঠিতোতি অচলভাৱেন পতিট্ঠিতো. ৱসিপ্পত্তোতি ইস্সৰভাৱং পত্তো. পাৰমিপ্পত্তোতি কোটিপ্পত্তো. ৱেসাৰজ্জপ্পত্তোতি ৱিসাৰদভাৱং পত্তো. ধম্মে পতিট্ঠাপেন্তোতিআদীহি ৱেনেয্যসন্তানমপেক্খিত্ৱা ৱুত্তেহি পন ৱচনেহি ধম্মস্সামিতায চ ধম্মত্থায চক্কন্তি ৱুত্তং হোতি. ধম্মং সক্কৰোন্তোতিহআদীহি ধম্মত্থায চক্কন্তি ৱুত্তং হোতি. যো হি ধম্মং সক্কাৰাদিৱসেন পৱত্তেতি, সো ধম্মত্থং পৱত্তেতি. ধম্মং সক্কৰোন্তোতি যথা কতো সো ধম্মো সুকতো হোতি, এৱমেৱ নং কৰোন্তো. ধম্মং গৰুং কৰোন্তোতি তস্মিং গাৰৱুপ্পত্তিযা তং গৰুং কৰোন্তো. ধম্মং মানেন্তোতি ধম্মং পিযঞ্চ ভাৱনীযঞ্চ কত্ৱা ৱিহৰন্তো. ধম্মং পূজেন্তোতি তং অপদিসিত্ৱা দেসনাপটিপত্তিপূজায পূজং কৰোন্তো. ধম্মং অপচাযমানোতি তস্সেৱ ধম্মস্স সক্কাৰগৰুকাৰেহি নীচৱুত্তিতং কৰোন্তো. ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতূতি তং ধম্মং ধজমিৱ পুৰক্খত্ৱা কেতুমিৱ চ উক্খিপিত্ৱা পৱত্তিযা ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু চ হুত্ৱাতি অত্থো. ধম্মাধিপতেয্যোতি ধম্মাধিপতিতো আগতো ভাৱনাধম্মৱসেনেৱ চ সব্বকিৰিযানং কৰণেন ধম্মাধিপতেয্যো হুত্ৱা. তং খো পন ধম্মচক্কং অপ্পটিৱত্তিযন্তি কেনচি নিৱত্তেতুং অসক্কুণেয্যতায অপ্পটিহতপৱত্তিতা ৱুত্তা. তস্মা সো ধম্মো পৱত্তনট্ঠেন চক্কন্তি ৱুত্তং হোতি.
সদ্ধিন্দ্ৰিযং ধম্মো, তং ধম্মং পৱত্তেতীতি ৱেনেয্যসন্তানে মগ্গসম্পযুত্তসদ্ধিন্দ্ৰিযুপ্পাদনেন তং সদ্ধিন্দ্ৰিযং ধম্মং পৱত্তেতীতি অত্থো. এসেৱ নযো সেসেসুপি. সচ্চাতি সচ্চঞাণানি. ৱিপস্সনা চ ৱিজ্জা চ মগ্গঞাণমেৱ. অনুপ্পাদে ঞাণন্তি অৰহত্তফলে ঞাণং. তম্পি ৱেনেয্যসন্তানে পৱত্তেতিযেৱ, নিব্বানঞ্চ পটিৱেধং কৰোন্তো পৱত্তেতিযেৱ নাম.
সমুদযৱাৰাদীসু সমুদযৱত্থুকা নিৰোধৱত্থুকা মগ্গৱত্থুকাতি ৱিসেসপদং দস্সেত্ৱা সঙ্খিত্তা. এত্থাপি ৱুত্তসদিসং পঠমং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
২-৩. সতিপট্ঠানৱাৰাদিৱণ্ণনা
৪১-৪২. সতিপট্ঠানইদ্ধিপাদপুব্বঙ্গমৱাৰাপি মগ্গক্খণৱসেন ৱুত্তা. তেপি তত্থ তত্থ ৱিসেসপদং দস্সেত্ৱা সঙ্খিত্তাতি.
ধম্মচক্ককথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. লোকুত্তৰকথা
লোকুত্তৰকথাৱণ্ণনা
৪৩. ইদানি লোকুত্তৰধম্মৱতিযা ধম্মচক্ককথায অনন্তৰং কথিতায লোকুত্তৰকথায অপুব্বত্থানুৱণ্ণনা. তত্থ লোকুত্তৰপদস্স অত্থো নিদ্দেসৱাৰে আৱি ভৱিস্সতি. চত্তাৰো সতিপট্ঠানাতিআদযো সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা যথাযোগং মগ্গফলসম্পযুত্তা. তে বুজ্ঝনট্ঠেন বোধীতি এৱংলদ্ধনামস্স অৰিযস্স পক্খে ভৱত্তা বোধিপক্খিযা নাম. পক্খে ভৱত্তাতি উপকাৰভাৱে ঠিতত্তা. তেসু আৰম্মণেসু ওক্কন্তিত্ৱা পক্খন্দিত্ৱা উপট্ঠানতো উপট্ঠানং, সতিযেৱ উপট্ঠানং সতিপট্ঠানং. কাযৱেদনাচিত্তধম্মেসু পনস্স অসুভদুক্খানিচ্চানত্তাকাৰগহণৱসেন সুভসুখনিচ্চঅত্তসঞ্ঞাপহানকিচ্চসাধনৱসেন চ পৱত্তিতো চতুধা ভেদো হোতি. তস্মা চত্তাৰো সতিপট্ঠানাতি ৱুচ্চতি. পদহন্তি এতেনাতি পধানং, সোভনং পধানং সম্মপ্পধানং, সম্মা ৱা পদহন্তি এতেনাতি সম্মপ্পধানং, সোভনং ৱা তং কিলেসৱিৰূপপৱত্তৱিৰহিততো পধানঞ্চ হিতসুখনিপ্ফাদকট্ঠেন সেট্ঠভাৱাৱহনতো পধানভাৱকৰণতো ৱাতি সম্মপ্পধানং. ৱীৰিযস্সেতং অধিৱচনং. তযিদং উপ্পন্নানুপ্পন্নানং অকুসলানং পহানানুপ্পত্তিকিচ্চং, অনুপ্পন্নুপ্পন্নানঞ্চ কুসলানং উপ্পত্তিট্ঠিতিকিচ্চং সাধযতীতি চতুব্বিধং হোতি. তস্মা চত্তাৰো সম্মপ্পধানাতি ৱুচ্চতি. নিপ্ফত্তিপৰিযাযেন ইজ্ঝনট্ঠেন, ইজ্ঝন্তি এতায সত্তা ইদ্ধা ৱুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইমিনা ৱা পৰিযাযেন ইদ্ধি, তস্সা সম্পযুত্তায পুব্বঙ্গমট্ঠেন ফলভূতায পুব্বভাগকাৰণট্ঠেন চ ইদ্ধিযা পাদোতি ইদ্ধিপাদো. সো ছন্দৱীৰিযচিত্তৱীমংসাৱসেন চতুব্বিধোৱ হোতি. তস্মা চত্তাৰো ইদ্ধিপাদাতি ৱুচ্চতি. অস্সদ্ধিযকোসজ্জপমাদৱিক্খেপসম্মোহানং অভিভৱনতো অভিভৱনসঙ্খাতেন অধিপতিযট্ঠেন ইন্দ্ৰিযং. অস্সদ্ধিযাদীহি অনভিভৱনীযতো অকম্পিযট্ঠেন বলং. তদুভযম্পি সদ্ধাৱীৰিযসতিসমাধিপঞ্ঞাৱসেন পঞ্চৱিধং হোতি. তস্মা পঞ্চিন্দ্ৰিযানি পঞ্চ বলানীতি ৱুচ্চন্তি. বুজ্ঝনকসত্তস্স পন অঙ্গভাৱেন সতিআদযো সত্ত ধম্মা বোজ্ঝঙ্গা, নিয্যানট্ঠেন চ সম্মাদিট্ঠিআদযো অট্ঠ মগ্গঙ্গা হোন্তি. তেন ৱুচ্চতি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি.
ইতি ইমে সত্ততিংস বোধিপক্খিযা ধম্মা পুব্বভাগে লোকিযৱিপস্সনায ৱত্তমানায চুদ্দসৱিধেন কাযং পৰিগ্গণ্হতো চ কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, নৱৱিধেন ৱেদনং পৰিগ্গণ্হতো চ ৱেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, সোড়সৱিধেন চিত্তং পৰিগ্গণ্হতো চ চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, পঞ্চৱিধেন ধম্মে পৰিগ্গণ্হতো চ ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. ইতি ইমস্মিং অত্তভাৱে অনুপ্পন্নপুব্বং পৰস্স উপ্পন্নং অকুসলং দিস্ৱা ‘‘যথা পটিপন্নস্স তস্স তং উপ্পন্নং, ন তথা পটিপজ্জিস্সামি, এৱং মে এতং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি তস্স অনুপ্পাদায ৱাযমনকালে পঠমং সম্মপ্পধানং, অত্তনো সমুদাচাৰপ্পত্তমকুসলং দিস্ৱা তস্স পহানায ৱাযমনকালে দুতিযং, ইমস্মিং অত্তভাৱে অনুপ্পন্নপুব্বং ঝানং ৱা ৱিপস্সনং ৱা উপ্পাদেতুং ৱাযমন্তস্স ততিযং, উপ্পন্নং যথা ন পৰিহাযতি, এৱং পুনপ্পুনং উপ্পাদেন্তস্স চতুত্থং সম্মপ্পধানং. ছন্দং ধুৰং কত্ৱা কুসলুপ্পাদনকালে ছন্দিদ্ধিপাদো, ৱীৰিযং, চিত্তং, ৱীমংসং ধুৰং কত্ৱা কুসলুপ্পাদনকালে ৱীমংসিদ্ধিপাদো. মিচ্ছাৱাচায ৱিৰমণকালে সম্মাৱাচা, মিচ্ছাকম্মন্তা, মিচ্ছাজীৱা ৱিৰমণকালে সম্মাজীৱোতি এৱং নানাচিত্তেসু লব্ভন্তি. চতুমগ্গক্খণে পন একচিত্তে লব্ভন্তি, ফলক্খণে ঠপেত্ৱা চত্তাৰো সম্মপ্পধানে অৱসেসা তেত্তিংস লব্ভন্তি. এৱং একচিত্তে লব্ভমানেসু চেতেসু একাৱ নিব্বানাৰম্মণা সতি কাযাদীসু সুভসঞ্ঞাদিপহানকিচ্চসাধনৱসেন ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তি ৱুচ্চতি. একমেৱ চ ৱীৰিযং অনুপ্পন্নুপ্পন্নানং অনুপ্পাদাদিকিচ্চসাধনৱসেন ‘‘চত্তাৰো সম্মপ্পধানা’’তি ৱুচ্চতি. সেসেসু হাপনৱড্ঢনং নত্থি.
অপিচ তেসু –
নৱ একৱিধা একো, দ্ৱেধাথ চতুপঞ্চধা;
অট্ঠধা নৱধা চেৱ, ইতি ছদ্ধা ভৱন্তি তে.
নৱ একৱিধাতি ছন্দো চিত্তং পীতি পস্সদ্ধি উপেক্খা সঙ্কপ্পো ৱাচা কম্মন্তো আজীৱোতি ইমে নৱ ছন্দিদ্ধিপাদাদিৱসেন একৱিধাৱ হোন্তি, অঞ্ঞকোট্ঠাসং ন ভজন্তি. একো দ্ৱেধাতি সদ্ধা ইন্দ্ৰিযবলৱসেন দ্ৱেধা ঠিতা. অথ চতুপঞ্চধাতি অথঞ্ঞো একো চতুধা, অঞ্ঞো পঞ্চধা ঠিতোতি অত্থো. তত্থ সমাধি একো ইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গৱসেন চতুধা ঠিতো, পঞ্ঞা তেসং চতুন্নং ইদ্ধিপাদকোট্ঠাসস্স চ ৱসেন পঞ্চধা. অট্ঠধা নৱধা চেৱাতি অপৰো একো অট্ঠধা, একো নৱধা ঠিতোতি অত্থো. চতুসতিপট্ঠানইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গৱসেন সতি অট্ঠধা ঠিতা, চতুসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গৱসেন ৱীৰিযং নৱধাতি. এৱং –
চুদ্দসেৱ অসম্ভিন্না, হোন্তেতে বোধিপক্খিযা;
কোট্ঠাসতো সত্তৱিধা, সত্ততিংস পভেদতো.
সকিচ্চনিপ্ফাদনতো, সৰূপেন চ ৱুত্তিতো;
সব্বেৱ অৰিযমগ্গস্স, সম্ভৱে সম্ভৱন্তি তে.
এৱং মগ্গফলসম্পযুত্তে সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে দস্সেত্ৱা পুন তে মগ্গফলেসু সঙ্খিপিত্ৱা চত্তাৰো অৰিযমগ্গা চত্তাৰি চ সামঞ্ঞফলানীতি আহ. সমণভাৱো সামঞ্ঞং, চতুন্নং অৰিযমগ্গানমেতং নামং. সামঞ্ঞানং ফলানি সামঞ্ঞফলানি. নিব্বানং পন সব্বেহি অসম্মিস্সমেৱ. ইতি ৱিত্থাৰতো সত্ততিংসবোধিপক্খিযচতুমগ্গচতুফলনিব্বানানং ৱসেন ছচত্তালীস লোকুত্তৰধম্মা, ততো সঙ্খেপেন চতুমগ্গচতুফলনিব্বানানং ৱসেন নৱ লোকুত্তৰধম্মা, ততোপি সঙ্খেপেন মগ্গফলনিব্বানানং ৱসেন তযো লোকুত্তৰধম্মাতি ৱেদিতব্বং. সতিপট্ঠানাদীনং মগ্গফলানঞ্চ লোকুত্তৰত্তে ৱুত্তে তংসম্পযুত্তানং ফস্সাদীনম্পি লোকুত্তৰত্তং ৱুত্তমেৱ হোতি. পধানধম্মৱসেন পন সতিপট্ঠানাদযোৱ ৱুত্তা. অভিধম্মে (ধ. স. ২৭৭ আদযো, ৫০৫ আদযো) চ লোকুত্তৰধম্মনিদ্দেসে মগ্গফলসম্পযুত্তানং ফস্সাদীনং লোকুত্তৰত্তং ৱুত্তমেৱাতি.
লোকং তৰন্তীতি লোকং অতিক্কমন্তি. সব্বমিধ ঈদিসং ৱত্তমানকালৱচনং চত্তাৰো অৰিযমগ্গে সন্ধায ৱুত্তং. সোতাপত্তিমগ্গো হি অপাযলোকং তৰতি, সকদাগামিমগ্গো কামাৱচৰলোকেকদেসং তৰতি, অনাগামিমগ্গো কামাৱচৰলোকং তৰতি, অৰহত্তমগ্গো ৰূপাৰূপাৱচৰলোকং তৰতি. লোকা উত্তৰন্তীতি লোকা উগ্গচ্ছন্তি. লোকতোতি চ লোকম্হাতি চ তদেৱ নিস্সক্কৱচনং ৱিসেসেত্ৱা দস্সিতং. লোকং সমতিক্কমন্তীতি পঠমং ৱুত্তত্থমেৱ. তত্থ উপসগ্গত্থং অনপেক্খিত্ৱা ৱুত্তং, ইধ সহ উপসগ্গত্থেন ৱুত্তং. লোকং সমতিক্কন্তাতি যথাৱুত্তং লোকং সম্মা অতিক্কন্তা. সব্বমিধ ঈদিসং অতীতকালৱচনং ফলনিব্বানানি সন্ধায ৱুত্তং, সোতাপত্তিফলাদীনি হি যথাৱুত্তং লোকং অতিক্কমিত্ৱা ঠিতানি, সদা নিব্বানং সব্বলোকং অতিক্কমিত্ৱা ঠিতং. লোকেন অতিৰেকাতি লোকতো অধিকভূতা. ইদং সব্বেপি লোকুত্তৰধম্মে সন্ধায ৱুত্তং. নিস্সৰন্তীতি নিগ্গচ্ছন্তি. নিস্সটাতি নিগ্গতা. লোকে ন তিট্ঠন্তীতিআদীনি অট্ঠাৰস ৱচনানি সব্বলোকুত্তৰেসুপি যুজ্জন্তি. ন তিট্ঠন্তীতি লোকে অপৰিযাপন্নত্তা ৱুত্তং. লোকে ন লিম্পন্তীতি খন্ধসন্তানে ৱত্তমানাপি তস্মিং ন লিম্পন্তীতি অত্থো. লোকেন ন লিম্পন্তীতি অকতপটিৱেধানং কেনচি চিত্তেন, কতপটিৱেধানং অকুসলেন অপ্পমত্তেনপি চিত্তেন ন লিম্পন্তীতি অত্থো. অসংলিত্তা অনুপলিত্তাতি উপসগ্গেন ৱিসেসিতং.
ৱিপ্পমুত্তাতি অলিত্তত্তমেৱ নানাব্যঞ্জনেন ৱিসেসিতং. যে কেচি হি যত্থ যেন ৱা অলিত্তা, তে তত্থ তেন ৱা ৱিপ্পমুত্তা হোন্তি. লোকা ৱিপ্পমুত্তাতিআদীনি তীণি নিস্সক্কৱসেন ৱুত্তানি. ৱিসঞ্ঞুত্তাতি ৱিপ্পমুত্তত্তৱিসেসনং. যে কেচি হি যত্থ যেন যতো ৱিপ্পমুত্তা, তে তত্থ তেন ততো ৱিসঞ্ঞুত্তা নাম হোন্তি. লোকা সুজ্ঝন্তীতি লোকমলং ধোৱিত্ৱা লোকা সুজ্ঝন্তি. ৱিসুজ্ঝন্তীতি তদেৱ উপসগ্গেন ৱিসেসিতং. ৱুট্ঠহন্তীতি উট্ঠিতা হোন্তি. ৱিৱট্টন্তীতি নিৱট্টন্তি. ন সজ্জন্তীতি ন লগ্গন্তি. ন গয্হন্তীতি ন গণ্হীযন্তি. ন বজ্ঝন্তীতি ন বাধীযন্তি. সমুচ্ছিন্দন্তীতি অপ্পৱত্তিং কৰোন্তি. যথা চ লোকং সমুচ্ছিন্নত্তাতি, তথেৱ ‘‘লোকা ৱিসুদ্ধত্তা’’তিআদি ৱুত্তমেৱ হোতি. পটিপ্পস্সম্ভেন্তীতি নিৰোধেন্তি. অপথাতিআদীনি চত্তাৰি সব্বেসুপি লোকুত্তৰেসু যুজ্জন্তি. অপথাতি অমগ্গা. অগতীতি অপ্পতিট্ঠা. অৱিসযাতি অনাযত্তা. অসাধাৰণাতি অসমানা. ৱমন্তীতি উগ্গিলন্তি. ন পচ্চাৱমন্তীতি ৱুত্তপটিপক্খনযেন ৱুত্তং, ৱন্তং পুন ন অদন্তীতি অত্থো. এতেন ৱন্তস্স সুৱন্তভাৱো ৱুত্তো হোতি. অনন্তৰদুকত্তযেপি এসেৱ নযো. ৱিসীনেন্তীতি ৱিকিৰন্তি ৱিমুচ্চন্তি, ন বন্ধন্তীতি অত্থো. ন উস্সীনেন্তীতি ন ৱিকিৰন্তি ন ৱিমুচ্চন্তি. ‘‘ৱিসিনেন্তী’’তি ‘‘ন উস্সিনেন্তী’’তি ৰস্সং কত্ৱা পাঠো সুন্দৰো. ৱিধূপেন্তীতি নিব্বাপেন্তি. ন সংধূপেন্তীতি ন উজ্জলন্তি. লোকং সমতিক্কম্ম অভিভুয্য তিট্ঠন্তীতি সব্বেপি লোকুত্তৰা ধম্মা লোকং সম্মা অতিক্কমিত্ৱা অভিভৱিত্ৱা চ তিট্ঠন্তীতি লোকুত্তৰা. সব্বেহিপি ইমেহি যথাৱুত্তেহি পকাৰেহি লোকুত্তৰানং লোকতো উত্তৰভাৱো অধিকভাৱো চ ৱুত্তো হোতীতি.
লোকুত্তৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. বলকথা
বলকথাৱণ্ণনা
৪৪. ইদানি লোকুত্তৰকথায অনন্তৰং কথিতায লোকুত্তৰকথাৱতিযা সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায বলকথায অপুব্বত্থানুৱণ্ণনা. তত্থ আদিতো সুত্তন্তৱসেন পঞ্চ বলানি দস্সেত্ৱা তদঞ্ঞানিপি বলানি দস্সেতুকামো অপিচ অট্ঠসট্ঠি বলানীতিআদিমাহ. সব্বানিপি তংতংপটিপক্খেহি অকম্পিযট্ঠেন বলানি নাম হোন্তি. হিৰিবলন্তিআদীসু পাপতো হিৰীযন্তি এতাযাতি হিৰী, লজ্জাযেতং নামং. পাপতো ওত্তপ্পন্তি এতেনাতি ওত্তপ্পং, পাপতো উব্বেগস্সেতং নামং. অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা হিৰী, বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং. অত্তাধিপতি হিৰী, লোকাধিপতি ওত্তপ্পং. লজ্জাসভাৱসণ্ঠিতা হিৰী, ভযসভাৱসণ্ঠিতং ওত্তপ্পং. সপ্পতিস্সৱলক্খণা হিৰী, ৱজ্জভীৰুকভযদস্সাৱিলক্খণং ওত্তপ্পং. সা এৱ হিৰী অহিৰিকেন ন কম্পতীতি হিৰিবলং. তদেৱ ওত্তপ্পং অনোত্তপ্পেন ন কম্পতীতি ওত্তপ্পবলং. অপ্পটিসঙ্খানেন ন কম্পতীতি পটিসঙ্খানবলং. উপপৰিক্খণপঞ্ঞাযেতং নামং. ৱীৰিযসীসেন সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেন্তস্স উপ্পন্নবলং ভাৱনাবলং. তথাপৱত্তানং চতুন্নং খন্ধানমেতং নামং. পৰিসুদ্ধানি সীলাদীনি অনৱজ্জবলং. চত্তাৰি সঙ্গহৱত্থূনি সঙ্গহবলং. সঙ্গহে বলন্তিপি পাঠো. দুক্খমানং অধিৱাসনং খন্তিবলং. ধম্মকথায পৰেসং তোসনং পঞ্ঞত্তিবলং. অধিতস্স অত্থস্স অধিগমাপনং নিজ্ঝত্তিবলং. কুসলেসু বহুভাৱো ইস্সৰিযবলং. কুসলেসু যথাৰুচি পতিট্ঠানং অধিট্ঠানবলং. হিৰিবলাদীনং অত্থো মাতিকাপদেসু ব্যঞ্জনৱসেন ৱিসেসতো যুজ্জমানং গহেত্ৱা ৱুত্তো. সমথবলং ৱিপস্সনাবলন্তি বলপ্পত্তা সমথৱিপস্সনা এৱ.