১০. সুঞ্ঞকথা
সুঞ্ঞকথাৱণ্ণনা
৪৬. ইদানি লোকুত্তৰবলপৰিযোসানায বলকথায অনন্তৰং কথিতায লোকুত্তৰসুঞ্ঞতাপৰিযোসানায সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায সুঞ্ঞতাকথায অপুব্বত্থানুৱণ্ণনা. সুত্তন্তে তাৱ অথাতি ৱচনোপাদানে নিপাতো. এতেন আযস্মাতিআদিৱচনস্স উপাদানং কতং হোতি. খোতি পদপূৰণত্থে নিপাতো. যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমীতি ভুম্মত্থে কৰণৱচনং. তস্মা যত্থ ভগৱা, তত্থ উপসঙ্কমীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যেন ৱা কাৰণেন ভগৱা দেৱমনুস্সেহি উপসঙ্কমিতব্বো, তেনেৱ কাৰণেন উপসঙ্কমীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কেন চ কাৰণেন ভগৱা উপসঙ্কমিতব্বো? নানপ্পকাৰগুণৱিসেসাধিগমাধিপ্পাযেন, সাদুফলূপভোগাধিপ্পাযেন দিজগণেহি নিচ্চফলিতমহাৰুক্খো ৱিয, তেন কাৰণেন উপসঙ্কমীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. উপসঙ্কমীতি চ গতোতি ৱুত্তং হোতি. উপসঙ্কমিত্ৱাতি উপসঙ্কমনপৰিযোসানদীপনং. অথ ৱা এৱঞ্চ গতো ততো আসন্নতৰং ঠানং ভগৱতো সমীপসঙ্খাতং গন্ত্ৱাতিপি ৱুত্তং হোতি.
অভিৱাদেত্ৱাতি পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা. ইদানি যেনট্ঠেন লোকে অগ্গপুগ্গলস্স উপট্ঠানং আগতো, তং পুচ্ছিতুকামো দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং সিৰসি পতিট্ঠপেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তন্তি চ ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো ‘‘ৱিসমং চন্দিমসূৰিযা পৰিহৰন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) ৱিয. তস্মা যথা নিসিন্নো একমন্তং নিসিন্নো হোতি, তথা নিসীদীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ভুম্মত্থে ৱা এতং উপযোগৱচনং. নিসীদীতি নিসজ্জং কপ্পেসি. পণ্ডিতা হি দেৱমনুস্সা গৰুট্ঠানীযং উপসঙ্কমিত্ৱা আসনকুসলতায একমন্তং নিসীদন্তি, অযঞ্চ থেৰো তেসং অঞ্ঞতৰো, তস্মা একমন্তং নিসীদি.
কথং নিসিন্নো পন একমন্তং নিসিন্নো হোতীতি? ছ নিসজ্জদোসে ৱজ্জেত্ৱা. সেয্যথিদং – অতিদূৰং অচ্চাসন্নং উপৰিৱাতং উন্নতপ্পদেসং অতিসম্মুখং অতিপচ্ছাতি. অতিদূৰে নিসিন্নো হি সচে কথেতুকামো হোতি, উচ্চাসদ্দেন কথেতব্বং হোতি. অচ্চাসন্নে নিসিন্নো সঙ্ঘট্টনং কৰোতি. উপৰিৱাতে নিসিন্নো সৰীৰগন্ধেন বাধতি. উন্নতপ্পদেসে নিসিন্নো অগাৰৱং পকাসেতি. অতিসম্মুখা নিসিন্নো সচে দট্ঠুকামো হোতি, চক্খুনা চক্খুং আহচ্চ দট্ঠব্বং হোতি. অতিপচ্ছা নিসিন্নো সচে দট্ঠুকামো হোতি, গীৱং পসাৰেত্ৱা দট্ঠব্বং হোতি. তস্মা অযম্পি এতে ছ নিসজ্জদোসে ৱজ্জেত্ৱা নিসীদি. তেন ৱুত্তং ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তি. এতদৱোচাতি এতং অৱোচ.
সুঞ্ঞো লোকো সুঞ্ঞো লোকোতি, ভন্তে, ৱুচ্চতীতি ইমস্মিং সাসনে পটিপন্নেহি তেহি তেহি ভিক্খূহি ‘‘সুঞ্ঞো লোকো সুঞ্ঞো লোকো’’তি কথীযতীতি অত্থো. তহিং তহিং তাদিসানং ৱচনানং বহুকত্তা তেসং সব্বেসং সঙ্গণ্হনত্থং আমেডিতৱচনং কতং. এৱঞ্হি ৱুত্তে সব্বানি তানি ৱচনানি সঙ্গহিতানি হোন্তি. কিত্তাৱতাতি কিত্তকেন পৰিমাণেন. নু-ইতি সংসযত্থে নিপাতো. সুঞ্ঞং অত্তেন ৱা অত্তনিযেন ৱাতি ‘‘কাৰকো ৱেদকো সযংৱসী’’তি এৱং লোকপৰিকপ্পিতেন অত্তনা চ অত্তাভাৱতোযেৱ অত্তনো সন্তকেন পৰিক্খাৰেন চ সুঞ্ঞং. সব্বং চক্খাদি লোকিযং ধম্মজাতং, তংযেৱ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো নাম. যস্মা চ অত্তা চ এত্থ নত্থি, অত্তনিযঞ্চ এত্থ নত্থি, তস্মা সুঞ্ঞো লোকোতি ৱুচ্চতীতি অত্থো. লোকুত্তৰোপি চ ধম্মো অত্তত্তনিযেহি সুঞ্ঞো এৱ, পুচ্ছানুৰূপেন পন লোকিযোৱ ধম্মো ৱুত্তো. সুঞ্ঞোতি চ ধম্মো নত্থীতি ৱুত্তং ন হোতি, তস্মিং ধম্মে অত্তত্তনিযসাৰস্স নত্থিভাৱো ৱুত্তো হোতি. লোকে চ ‘‘সুঞ্ঞং ঘৰং, সুঞ্ঞো ঘটো’’তি ৱুত্তে ঘৰস্স ঘটস্স চ নত্থিভাৱো ৱুত্তো ন হোতি, তস্মিং ঘৰে ঘটে চ অঞ্ঞস্স নত্থিভাৱো ৱুত্তো হোতি. ভগৱতা চ ‘‘ইতি যঞ্হি খো তত্থ ন হোতি, তেন তং সুঞ্ঞং সমনুপস্সতি. যং পন তত্থ অৱসিট্ঠং হোতি, তং সন্তং ইদমত্থীতি পজানাতী’’তি অযমেৱ অত্থো ৱুত্তো. তথা ঞাযগন্থে চ সদ্দগন্থে চ অযমেৱ অত্থো. ইতি ইমস্মিং সুত্তন্তে অনত্তলক্খণমেৱ কথিতং.
৪৭. সুত্তন্তনিদ্দেসে সুঞ্ঞসুঞ্ঞন্তিআদীনি পঞ্চৱীসতি মাতিকাপদানি সুঞ্ঞসম্বন্ধেন উদ্দিসিত্ৱা তেসং নিদ্দেসো কতো. তত্থ মাতিকায তাৱ সুঞ্ঞসঙ্খাতং সুঞ্ঞং, ন অঞ্ঞেন উপপদেন ৱিসেসিতন্তি সুঞ্ঞসুঞ্ঞং. অসুকন্তি অনিদ্দিট্ঠত্তা চেত্থ সুঞ্ঞত্তমেৱ ৱা অপেক্খিত্ৱা নপুংসকৱচনং কতং. এৱং সেসেসুপি. সঙ্খাৰোযেৱ সেসসঙ্খাৰেহি সুঞ্ঞোতি সঙ্খাৰসুঞ্ঞং. জৰাভঙ্গৱসেন ৱিৰূপো পৰিণামো ৱিপৰিণামো, তেন ৱিপৰিণামেন সুঞ্ঞং ৱিপৰিণামসুঞ্ঞং. অগ্গঞ্চ তং অত্তত্তনিযেহি, সব্বসঙ্খাৰেহি ৱা সুঞ্ঞঞ্চাতি অগ্গসুঞ্ঞং. লক্খণমেৱ সেসলক্খণেহি সুঞ্ঞন্তি লক্খণসুঞ্ঞং. নেক্খম্মাদিনা ৱিক্খম্ভনেন সুঞ্ঞং. ৱিক্খম্ভনসুঞ্ঞং. তদঙ্গসুঞ্ঞাদীসুপি চতূসু এসেৱ নযো. অজ্ঝত্তঞ্চ তং অত্তত্তনিযাদীহি সুঞ্ঞঞ্চাতি অজ্ঝত্তসুঞ্ঞং. বহিদ্ধা চ তং অত্তত্তনিযাদীহি সুঞ্ঞঞ্চাতি বহিদ্ধাসুঞ্ঞং. তদুভযং অত্তত্তনিযাদীহি সুঞ্ঞন্তি দুভতোসুঞ্ঞং. সমানো ভাগো এতস্সাতি সভাগং, সভাগঞ্চ তং অত্তত্তনিযাদীহি সুঞ্ঞঞ্চাতি সভাগসুঞ্ঞং, সদিসসুঞ্ঞন্তি অত্থো. ৱিগতং সভাগং ৱিসভাগং, ৱিসভাগঞ্চ তং অত্তত্তনিযাদীহি সুঞ্ঞঞ্চাতি ৱিসভাগসুঞ্ঞং, ৱিসদিসসুঞ্ঞন্তি অত্থো. কেসুচি পোত্থকেসু সভাগসুঞ্ঞং ৱিসভাগসুঞ্ঞং নিস্সৰণসুঞ্ঞানন্তৰং লিখিতং. নেক্খম্মাদিএসনা কামচ্ছন্দাদিনা সুঞ্ঞাতি এসনাসুঞ্ঞং. পৰিগ্গহসুঞ্ঞাদীসু তীসুপি এসেৱ নযো. একাৰম্মণে পতিট্ঠিতত্তা নানাৰম্মণৱিক্খেপাভাৱতো একত্তঞ্চ তং নানত্তেন সুঞ্ঞঞ্চাতি একত্তসুঞ্ঞং. তব্বিপৰীতেন নানত্তঞ্চ তং একত্তেন সুঞ্ঞঞ্চাতি নানত্তসুঞ্ঞং. নেক্খম্মাদিখন্তি কামচ্ছন্দাদিনা সুঞ্ঞাতি খন্তিসুঞ্ঞং. অধিট্ঠানসুঞ্ঞে পৰিযোগাহনসুঞ্ঞে চ এসেৱ নযো. পৰিযোগহনসুঞ্ঞন্তিপি পাঠো. সম্পজানস্সাতি সম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতস্স পৰিনিব্বাযন্তস্স অৰহতো. পৱত্তপৰিযাদানন্তি অনুপাদাপৰিনিব্বানং. সব্বসুঞ্ঞতানন্তি সব্বসুঞ্ঞানং. পৰমত্থসুঞ্ঞন্তি সব্বসঙ্খাৰাভাৱতো উত্তমত্থভূতং সুঞ্ঞং.
৪৮. মাতিকানিদ্দেসে নিচ্চেন ৱাতি ভঙ্গং অতিক্কমিত্ৱা পৱত্তমানস্স কস্সচি নিচ্চস্স অভাৱতো নিচ্চেন চ সুঞ্ঞং. ধুৱেন ৱাতি ৱিজ্জমানকালেপি পচ্চযাযত্তৱুত্তিতায থিৰস্স কস্সচি অভাৱতো ধুৱেন চ সুঞ্ঞং. সস্সতেন ৱাতি অব্বোচ্ছিন্নস্স সব্বকালে ৱিজ্জমানস্স কস্সচি অভাৱতো সস্সতেন চ সুঞ্ঞং. অৱিপৰিণামধম্মেন ৱাতি জৰাভঙ্গৱসেন অৱিপৰিণামপকতিকস্স কস্সচি অভাৱতো অৱিপৰিণামধম্মেন চ সুঞ্ঞং. সুত্তন্তে অত্তসুঞ্ঞতায এৱ ৱুত্তাযপি নিচ্চসুঞ্ঞতঞ্চ সুখসুঞ্ঞতঞ্চ দস্সেতুং ইধ নিচ্চেন ৱাতিআদীনিপি ৱুত্তানি. অনিচ্চস্সেৱ হি পীড়াযোগেন দুক্খত্তা নিচ্চসুঞ্ঞতায ৱুত্তায সুখসুঞ্ঞতাপি ৱুত্তাৱ হোতি. ৰূপাদযো পনেত্থ ছ ৱিসযা, চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি ছ ৱিঞ্ঞাণানি, চক্খুসম্ফস্সাদযো ছ ফস্সা, চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনাদযো ছ ৱেদনা ছ সঙ্খিত্তাতি ৱেদিতব্বং.
পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰোতিআদীসু পুনাতি অত্তনো কাৰকং, পূৰেতি চস্স অজ্ঝাসযং, পুজ্জঞ্চ ভৱং নিব্বত্তেতীতি পুঞ্ঞং, অভিসঙ্খৰোতি ৱিপাকং কটত্তাৰূপঞ্চাতি অভিসঙ্খাৰো, পুঞ্ঞং অভিসঙ্খাৰো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো. পুঞ্ঞপটিপক্খতো অপুঞ্ঞং অভিসঙ্খাৰো অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো. ন ইঞ্জং অনেঞ্জং, অনেঞ্জং ভৱং অভিসঙ্খৰোতীতি আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো. পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো দানসীলভাৱনাৱসেন পৱত্তা অট্ঠ কামাৱচৰকুসলচেতনা, ভাৱনাৱসেনেৱ পৱত্তা পঞ্চ ৰূপাৱচৰকুসলচেতনাতি তেৰস চেতনা হোন্তি, অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো পাণাতিপাতাদিৱসেন পৱত্তা দ্ৱাদস অকুসলচেতনা, আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো ভাৱনাৱসেনেৱ পৱত্তা চতস্সো অৰূপাৱচৰচেতনাতি তযোপি সঙ্খাৰা একূনতিংস চেতনা হোন্তি. কাযসঙ্খাৰোতিআদীসু কাযতো ৱা পৱত্তো, কাযস্স ৱা সঙ্খাৰোতি কাযসঙ্খাৰো. ৱচীসঙ্খাৰচিত্তসঙ্খাৰেসুপি এসেৱ নযো. অযং তিকো কম্মাযূহনক্খণে পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীনং দ্ৱাৰতো পৱত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তো. কাযৱিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেত্ৱা হি কাযদ্ৱাৰতো পৱত্তা অট্ঠ কামাৱচৰকুসলচেতনা, দ্ৱাদস অকুসলচেতনা, অভিঞ্ঞাচেতনা চাতি একৱীসতি চেতনা কাযসঙ্খাৰো নাম, তা এৱ চ ৱচীৱিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেত্ৱা ৱচীদ্ৱাৰতো পৱত্তা ৱচীসঙ্খাৰো নাম, মনোদ্ৱাৰে পৱত্তা পন সব্বাপি একূনতিংস চেতনা চিত্তসঙ্খাৰো নাম. অতীতা সঙ্খাৰাতিআদীসু সব্বেপি সঙ্খতধম্মা সকক্খণং পত্ৱা নিৰুদ্ধা অতীতা সঙ্খাৰা, সকক্খণং অপ্পত্তা অনাগতা সঙ্খাৰা, সকক্খণং পত্তা পচ্চুপ্পন্না সঙ্খাৰাতি.
ৱিপৰিণামসুঞ্ঞে পচ্চুপ্পন্নং দস্সেত্ৱা তস্স তস্স ৱিপৰিণামো সুখেন ৱত্তুং সক্কাতি পঠমং পচ্চুপ্পন্নধম্মা দস্সিতা. তত্থ জাতং ৰূপন্তি পচ্চুপ্পন্নং ৰূপং. সভাৱেন সুঞ্ঞন্তি এত্থ সযং ভাৱো সভাৱো, সযমেৱ উপ্পাদোতি অত্থো. সতো ৱা ভাৱো সভাৱো, অত্ততোযেৱ উপ্পাদোতি অত্থো. পচ্চযাযত্তৱুত্তিত্তা পচ্চযং ৱিনা সযমেৱ ভাৱো, অত্ততো এৱ ৱা ভাৱো এতস্মিং নত্থীতি সভাৱেন সুঞ্ঞং, সযমেৱ ভাৱেন, অত্ততো এৱ ৱা ভাৱেন সুঞ্ঞন্তি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা সকস্স ভাৱো সভাৱো. পথৱীধাতুআদীসু হি অনেকেসু ৰূপাৰূপধম্মেসু একেকো ধম্মো পৰং উপাদায সকো নাম. ভাৱোতি চ ধম্মপৰিযাযৱচনমেতং. একস্স চ ধম্মস্স অঞ্ঞো ভাৱসঙ্খাতো ধম্মো নত্থি, তস্মা সকস্স অঞ্ঞেন ভাৱেন সুঞ্ঞং, সকো অঞ্ঞেন ভাৱেন সুঞ্ঞোতি অত্থো. তেন একস্স ধম্মস্স একসভাৱতা ৱুত্তা হোতি. অথ ৱা সভাৱেন সুঞ্ঞন্তি সুঞ্ঞসভাৱেনেৱ সুঞ্ঞং. কিং ৱুত্তং হোতি? সুঞ্ঞসুঞ্ঞতায এৱ সুঞ্ঞং, ন অঞ্ঞাহি পৰিযাযসুঞ্ঞতাহি সুঞ্ঞন্তি ৱুত্তং হোতি.
সচে পন কেচি ৱদেয্যুং ‘‘সকো ভাৱো সভাৱো, তেন সভাৱেন সুঞ্ঞ’’ন্তি. কিং ৱুত্তং হোতি? ভাৱোতি ধম্মো, সো পৰং উপাদায সপদেন ৱিসেসিতো সভাৱো নাম হোতি. ধম্মস্স কস্সচি অৱিজ্জমানত্তা ‘‘জাতং ৰূপং সভাৱেন সুঞ্ঞ’’ন্তি ৰূপস্স অৱিজ্জমানতা ৱুত্তা হোতীতি. এৱং সতি ‘‘জাতং ৰূপ’’ন্তিৱচনেন ৱিৰুজ্ঝতি. ন হি উপ্পাদৰহিতং জাতং নাম হোতি. নিব্বানঞ্হি উপ্পাদৰহিতং, তং জাতং নাম ন হোতি, জাতিজৰামৰণানি চ উপ্পাদৰহিতানি জাতানি নাম ন হোন্তি. তেনেৱেত্থ ‘‘জাতা জাতি সভাৱেন সুঞ্ঞা, জাতং জৰামৰণং সভাৱেন সুঞ্ঞ’’ন্তি এৱং অনুদ্ধৰিত্ৱা ভৱমেৱ অৱসানং কত্ৱা নিদ্দিট্ঠং. যদি উপ্পাদৰহিতস্সাপি ‘‘জাত’’ন্তিৱচনং যুজ্জেয্য, ‘‘জাতা জাতি, জাতং জৰামৰণ’’ন্তি ৱত্তব্বং ভৱেয্য. যস্মা উপ্পাদৰহিতেসু জাতিজৰামৰণেসু ‘‘জাত’’ন্তিৱচনং ন ৱুত্তং, তস্মা ‘‘সভাৱেন সুঞ্ঞং অৱিজ্জমান’’ন্তি ৱচনং অৱিজ্জমানস্স উপ্পাদৰহিতত্তা ‘‘জাত’’ন্তিৱচনেন ৱিৰুজ্ঝতি. অৱিজ্জমানস্স চ ‘‘সুঞ্ঞ’’ন্তিৱচনং হেট্ঠা ৱুত্তেন লোকৱচনেন চ ভগৱতো ৱচনেন চ ঞাযসদ্দগন্থৱচনেন চ ৱিৰুজ্ঝতি, অনেকাহি চ যুত্তীহি ৱিৰুজ্ঝতি, তস্মা তং ৱচনং কচৱৰমিৱ ছড্ডিতব্বং. ‘‘যং, ভিক্খৱে, অত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং, অহম্পি তং অত্থীতি ৱদামি. যং, ভিক্খৱে, নত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং, অহম্পি তং নত্থীতি ৱদামি. কিঞ্চ, ভিক্খৱে, অত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং, যমহং অত্থীতি ৱদামি? ৰূপং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং অত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং, অহম্পি তং অত্থীতি ৱদামী’’তিআদীহি (সং. নি. ৩.৯৪) অনেকেহি বুদ্ধৱচনপ্পমাণেহি অনেকাহি চ যুত্তীহি ধম্মা সকক্খণে ৱিজ্জমানা এৱাতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.
ৱিগতং ৰূপন্তি উপ্পজ্জিত্ৱা ভঙ্গং পত্ৱা নিৰুদ্ধং অতীতং ৰূপং. ৱিপৰিণতঞ্চেৱ সুঞ্ঞঞ্চাতি জৰাভঙ্গৱসেন ৱিৰূপং পৰিণামং পত্তঞ্চ ৱত্তমানস্সেৱ ৱিপৰিণামসব্ভাৱতো অতীতস্স ৱিপৰিণামাভাৱতো তেন ৱিপৰিণামেন সুঞ্ঞঞ্চাতি অত্থো. জাতা ৱেদনাতিআদীসুপি এসেৱ নযো. জাতিজৰামৰণং পন অনিপ্ফন্নত্তা সকভাৱেন অনুপলব্ভনীযতো ইধ ন যুজ্জতি, তস্মা ‘‘জাতা জাতি, জাতং জৰামৰণ’’ন্তিআদিকে দ্ৱে নযে পহায ভৱাদিকমেৱ নযং পৰিযোসানং কত্ৱা ঠপিতং.
অগ্গন্তি অগ্গে ভৱং. সেট্ঠন্তি অতিৱিয পসংসনীযং. ৱিসিট্ঠন্তি অতিসযভূতং. ৱিসেট্ঠন্তিপি পাঠো. তিধাপি পসত্থং নিব্বানং সম্মাপটিপদায পটিপজ্জিতব্বতো পদং নাম. যদিদন্তি যং ইদং. ইদানি ৱত্তব্বং নিব্বানং নিদস্সেতি. যস্মা নিব্বানং আগম্ম সব্বসঙ্খাৰানং সমথো হোতি, খন্ধূপধিকিলেসূপধিঅভিসঙ্খাৰূপধিকামগুণূপধিসঙ্খাতানং উপধীনং পটিনিস্সগ্গো হোতি, তণ্হানং খযো ৱিৰাগো নিৰোধো চ হোতি, তস্মা সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধোতি ৱুচ্চতি. নিব্বানন্তি সভাৱলক্খণেন নিগমিতং.
লক্খণেসু হি ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, বালস্স বাললক্খণানি বালনিমিত্তানি বালাপদানানি. কতমানি তীণি? ইধ, ভিক্খৱে, বালো দুচ্চিন্তিতচিন্তী চ হোতি দুব্ভাসিতভাসী চ দুক্কটকম্মকাৰী চ. ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি বালস্স বাললক্খণানি বালনিমিত্তানি বালাপদানানী’’তি (অ. নি. ৩.৩; ম. নি. ৩.২৪৬) ৱুত্তং. পণ্ডিতেহি বালস্স বালোতি সল্লক্খণতো তিৱিধং বাললক্খণং. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, পণ্ডিতস্স পণ্ডিতলক্খণানি পণ্ডিতনিমিত্তানি পণ্ডিতাপদানানি. কতমানি তীণি? ইধ, ভিক্খৱে, পণ্ডিতো সুচিন্তিতচিন্তী চ হোতি সুভাসিতভাসী চ সুকতকম্মকাৰী চ. ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি পণ্ডিতস্স পণ্ডিতলক্খণানি পণ্ডিতনিমিত্তানি পণ্ডিতাপদানানী’’তি (অ. নি. ৩.৩; ম. নি. ৩.২৫৩) ৱুত্তং. পণ্ডিতেহি পণ্ডিতস্স পণ্ডিতোতি সল্লক্খণতো তিৱিধং পণ্ডিতলক্খণং.
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, সঙ্খতস্স সঙ্খতলক্খণানি. কতমানি তীণি? উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৱযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি. ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি সঙ্খতস্স সঙ্খতলক্খণানী’’তি (অ. নি. ৩.৪৭-৪৮) ৱুত্তং. উপ্পাদো এৱ সঙ্খতমিতি লক্খণন্তি সঙ্খতলক্খণং. এৱমিতৰদ্ৱযেপি অত্থো ৱেদিতব্বো. ইমিনা উপ্পাদক্খণে সেসদ্ৱিন্নং, ঠিতিক্খণে সেসদ্ৱিন্নং, ভঙ্গক্খণে চ সেসদ্ৱিন্নং অভাৱো দস্সিতো. যং পনেত্থ পেয্যালমুখেন জাতিযা চ জৰামৰণস্স চ উপ্পাদাদিলক্খণং ৱুত্তং, তং ৱিপৰিণামসুঞ্ঞতায জাতিজৰামৰণানি হিত্ৱা ভৱপৰিযোসানস্সেৱ নযস্স ৱচনেন চ উপ্পাদাদীনং উপ্পাদাদিঅৱচনসমযেন চ ৱিৰুজ্ঝতি. লক্খণসোতে পতিতত্তা পন সোতপতিতং কত্ৱা লিখিতন্তি ৱেদিতব্বং. যথা চ অভিধম্মে (ধ. স. ৫৬২-৫৬৫) অহেতুকৱিপাকমনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং সঙ্গহৱাৰে লব্ভমানম্পি ঝানঙ্গং পঞ্চৱিঞ্ঞাণসোতে পতিত্ৱা গতন্তি ন উদ্ধটন্তি ৱুত্তং, এৱমিধাপি সোতপতিততা ৱেদিতব্বা. অথ ৱা জাতিজৰামৰণৱন্তানং সঙ্খাৰানং উপ্পাদাদযো ‘‘জাতিজৰামৰণং অনিচ্চতো’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.৭৩; ২.৪) ৱিয তেসং ৱিয কত্ৱা ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দো ৱিক্খম্ভিতো চেৱ সুঞ্ঞো চাতি কামচ্ছন্দো নেক্খম্মেন ৱিক্খম্ভিতো চেৱ নেক্খম্মস্স তত্থ অভাৱতো তেনেৱ ৱিক্খম্ভনসঙ্খাতেন নেক্খম্মেন সুঞ্ঞো চ. এৱং সেসেসুপি যোজনা কাতব্বা. তদঙ্গপ্পহানসমুচ্ছেদপ্পহানেসুপি চেত্থ তদঙ্গৱসেন চ সমুচ্ছেদৱসেন চ পহীনং দূৰীকতমেৱ হোতীতি ইমিনা দূৰীকৰণট্ঠেন ৱিক্খম্ভনং ৱুত্তং.
নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দো তদঙ্গসুঞ্ঞোতি নেক্খম্মেন পহীনো কামচ্ছন্দো তেন নেক্খম্মসঙ্খাতেন অঙ্গেন সুঞ্ঞো. অথ ৱা যো কোচি কামচ্ছন্দো নেক্খম্মস্স তত্থ অভাৱতো নেক্খম্মেন তেন অঙ্গেন সুঞ্ঞো. এৱং সেসেসুপি যোজনা কাতব্বা. তস্স তস্স অঙ্গস্স তত্থ তত্থ অভাৱমত্তেনেৱ চেত্থ উপচাৰপ্পনাঝানৱসেন চ ৱিপস্সনাৱসেন চ তদঙ্গসুঞ্ঞতা নিদ্দিট্ঠা. পহানদীপকস্স ৱচনস্স অভাৱেন পন ৱিৱট্টনানুপস্সনংযেৱ পৰিযোসানং কত্ৱা ৱিপস্সনা নিদ্দিট্ঠা, চত্তাৰো মগ্গা ন নিদ্দিট্ঠা. নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দো সমুচ্ছিন্নো চেৱ সুঞ্ঞো চাতিআদীসু ৱিক্খম্ভনে ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. তদঙ্গৱিক্খম্ভনৱসেন পহীনানিপি চেত্থ সমুদাচাৰাভাৱতো সমুচ্ছিন্নানি নাম হোন্তীতি ইমিনা পৰিযাযেন সমুচ্ছেদো ৱুত্তো, তংতংসমুচ্ছেদকিচ্চসাধনৱসেন ৱা মগ্গসম্পযুত্তনেক্খম্মাদিৱসেন ৱুত্তন্তিপি ৱেদিতব্বং. পটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সৰণসুঞ্ঞেসু চ ইধ ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. তদঙ্গৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপহানেসু পনেত্থ পটিপ্পস্সদ্ধিমত্তত্তং নিস্সটমত্তত্তঞ্চ গহেত্ৱা ৱুত্তং. পঞ্চসুপি এতেসু সুঞ্ঞেসু নেক্খম্মাদীনিযেৱ ৱিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সৰণনামেন ৱুত্তানি. অজ্ঝত্তন্তি অজ্ঝত্তভূতং. বহিদ্ধাতি বহিদ্ধাভূতং. দুভতোসুঞ্ঞন্তি উভযসুঞ্ঞং. পচ্চত্তাদীসুপি হি তো-ইতিৱচনং হোতিযেৱ.
ছ অজ্ঝত্তিকাযতনাদীনি ছঅজ্ঝত্তিকাযতনাদীনং ভাৱেন সভাগানি. পৰেহি ৱিসভাগানি. ৱিঞ্ঞাণকাযাতিআদীসু চেত্থ কাযৱচনেন ৱিঞ্ঞাণাদীনিযেৱ ৱুত্তানি. নেক্খম্মেসনাদীসু নেক্খম্মাদীনিযেৱ তদত্থিকেহি ৱিঞ্ঞূহি এসীযন্তীতি এসনা. অথ ৱা পুব্বভাগে নেক্খম্মাদীনং এসনাপি কামচ্ছন্দাদীহি সুঞ্ঞা, কিং পন নেক্খম্মাদীনীতিপি ৱুত্তং হোতি? পৰিগ্গহাদীসু নেক্খম্মাদীনিযেৱ পুব্বভাগে এসিতানি অপৰভাগে পৰিগ্গয্হন্তীতি পৰিগ্গহোতি, পৰিগ্গহিতানি পত্তিৱসেন পটিলব্ভন্তীতি পটিলাভোতি, পটিলদ্ধানি ঞাণৱসেন পটিৱিজ্ঝীযন্তীতি পটিৱেধোতি চ ৱুত্তানি. একত্তসুঞ্ঞঞ্চ নানত্তসুঞ্ঞঞ্চ সকিংযেৱ পুচ্ছিত্ৱা একত্তসুঞ্ঞং ৱিস্সজ্জেত্ৱা নানত্তসুঞ্ঞং অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ সকিং নিগমনং কতং. কস্মা ন ৱিস্সজ্জিতন্তি চে? ৱুত্তপৰিযাযেনেৱেত্থ যোজনা ঞাযতীতি ন ৱিস্সজ্জিতন্তি ৱেদিতব্বং. অযং পনেত্থ যোজনা – নেক্খম্মং একত্তং, কামচ্ছন্দো নানত্তং, কামচ্ছন্দো নানত্তং, নেক্খম্মেকত্তেন সুঞ্ঞন্তি. এৱং সেসেসুপি যোজনা ৱেদিতব্বা.
খন্তিআদীসু নেক্খম্মাদীনিযেৱ খমনতো ৰুচ্চনতো খন্তীতি, ৰোচিতানিযেৱ পৱিসিত্ৱা তিট্ঠনতো অধিট্ঠানন্তি, পৱিসিত্ৱা ঠিতানং যথাৰুচিমেৱ সেৱনতো পৰিযোগাহনন্তি চ ৱুত্তানি. ইধ সম্পজানোতিআদিকো পৰমত্থসুঞ্ঞনিদ্দেসো পৰিনিব্বানঞাণনিদ্দেসে ৱণ্ণিতোযেৱ.
ইমেসু চ সব্বেসু সুঞ্ঞেসু সঙ্খাৰসুঞ্ঞং ৱিপৰিণামসুঞ্ঞং লক্খণসুঞ্ঞঞ্চ যথাৱুত্তানং ধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞঅসম্মিস্সতাদস্সনত্থং. যত্থ পন অকুসলপক্খিকানং কুসলপক্খিকেন সুঞ্ঞতা ৱুত্তা, তেন অকুসলে আদীনৱদস্সনত্থং. যত্থ পন কুসলপক্খিকানং অকুসলপক্খিকেন সুঞ্ঞতা ৱুত্তা, তেন কুসলে আনিসংসদস্সনত্থং. যত্থ অত্তত্তনিযাদীহি সুঞ্ঞতা ৱুত্তা, তং সব্বসঙ্খাৰেসু নিব্বিদাজননত্থং. অগ্গসুঞ্ঞং পৰমত্থসুঞ্ঞঞ্চ নিব্বানে উস্সাহজননত্থং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
তেসু অগ্গসুঞ্ঞঞ্চ পৰমত্থসুঞ্ঞঞ্চাতি দ্ৱে সুঞ্ঞানি অত্থতো একমেৱ নিব্বানং অগ্গপৰমত্থৱসেন সউপাদিসেসঅনুপাদিসেসৱসেন চ দ্ৱিধা কত্ৱা ৱুত্তং. তানি দ্ৱে অত্তত্তনিযসুঞ্ঞতো সঙ্খাৰসুঞ্ঞতো চ সভাগানি. ‘‘সুঞ্ঞসুঞ্ঞং অজ্ঝত্তসুঞ্ঞং বহিদ্ধাসুঞ্ঞং দুভতোসুঞ্ঞং সভাগসুঞ্ঞং ৱিসভাগসুঞ্ঞ’’ন্তি ইমানি ছ সুঞ্ঞানি সুঞ্ঞসুঞ্ঞমেৱ হোতি. অজ্ঝত্তাদিভেদতো পন ছধা ৱুত্তানি. তানি ছ চ অত্তত্তনিযাদিসুঞ্ঞতো সভাগানি. সঙ্খাৰৱিপৰিণামলক্খণসুঞ্ঞানি, ৱিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সৰণসুঞ্ঞানি, এসনাপৰিগ্গহপটিলাভপটিৱেধসুঞ্ঞানি, একত্তনানত্তসুঞ্ঞানি, খন্তিঅধিট্ঠানপৰিযোগাহনসুঞ্ঞানি চাতি সত্তৰস সুঞ্ঞানি অত্তনি অৱিজ্জমানেহি তেহি তেহি ধম্মেহি সুঞ্ঞত্তা অৱিজ্জমানানং ৱসেন ৱিসুং ৱিসুং ৱুত্তানি. সঙ্খাৰৱিপৰিণামলক্খণসুঞ্ঞানি পন ইতৰেন ইতৰেন অসম্মিস্সৱসেন সভাগানি, ৱিক্খম্ভনাদীনি পঞ্চ কুসলপক্খেন সুঞ্ঞত্তা সভাগানি, এসনাদীনি চত্তাৰি, খন্তিআদীনি চ তীণি অকুসলপক্খেন সুঞ্ঞত্তা সভাগানি, একত্তনানত্তসুঞ্ঞানি অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খৱসেন সভাগানি.
সব্বে ধম্মা সমাসেন, তিধা দ্ৱেধা তথেকধা;
সুঞ্ঞাতি সুঞ্ঞত্থৱিদূ, ৱণ্ণযন্তীধ সাসনে.
কথং? সব্বে তাৱ লোকিযা ধম্মা ধুৱসুভসুখঅত্তৱিৰহিতত্তা ধুৱসুভসুখঅত্তসুঞ্ঞা. মগ্গফলধম্মা ধুৱসুখত্তৱিৰহিতত্তা ধুৱসুখত্তসুঞ্ঞা. অনিচ্চত্তাযেৱ সুখেন সুঞ্ঞা. অনাসৱত্তা ন সুভেন সুঞ্ঞা. নিব্বানধম্মো অত্তস্সেৱ অভাৱতো অত্তসুঞ্ঞো. লোকিযলোকুত্তৰা পন সব্বেপি সঙ্খতা ধম্মা সত্তস্স কস্সচি অভাৱতো সত্তসুঞ্ঞা. অসঙ্খতো নিব্বানধম্মো তেসং সঙ্খাৰানম্পি অভাৱতো সঙ্খাৰসুঞ্ঞো. সঙ্খতাসঙ্খতা পন সব্বেপি ধম্মা অত্তসঙ্খাতস্স পুগ্গলস্স অভাৱতো অত্তসুঞ্ঞাতি.
সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গঅট্ঠকথায
সুঞ্ঞকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
যুগনদ্ধৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতা চ মজ্ঝিমৱগ্গস্স অপুব্বত্থানুৱণ্ণনা.