৪. মেত্তাকথা

মেত্তাকথাৱণ্ণনা

২২. ইদানি বোজ্ঝঙ্গকথানন্তৰং কথিতায বোজ্ঝঙ্গকথাগতিযা সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায মেত্তাকথায অপুব্বত্থানুৱণ্ণনা. তত্থ সুত্তন্তে তাৱ আসেৱিতাযাতি আদৰেন সেৱিতায. ভাৱিতাযাতি ৱড্ঢিতায. বহুলীকতাযাতি পুনপ্পুনং কতায. যানীকতাযাতি যুত্তযানসদিসায কতায. ৱত্থুকতাযাতি পতিট্ঠানট্ঠেন ৱত্থু ৱিয কতায. অনুট্ঠিতাযাতি পচ্চুপট্ঠিতায. পৰিচিতাযাতি সমন্ততো চিতায উপচিতায. সুসমাৰদ্ধাযাতি সুট্ঠু সমাৰদ্ধায সুকতায. আনিসংসাতি গুণা. পাটিকঙ্খাতি পটিকঙ্খিতব্বা ইচ্ছিতব্বা. সুখং সুপতীতি যথা সেসজনা সম্পৰিৱত্তমানা কাকচ্ছমানা দুক্খং সুপন্তি, এৱং অসুপিত্ৱা সুখং সুপতি. নিদ্দং ওক্কন্তোপি সমাপত্তিং সমাপন্নো ৱিয হোতি. সুখং পটিবুজ্ঝতীতি যথা অঞ্ঞে নিত্থুনন্তা ৱিজম্ভন্তা সম্পৰিৱত্তন্তা দুক্খং পটিবুজ্ঝন্তি, এৱং অপটিবুজ্ঝিত্ৱা ৱিকসমানমিৱ পদুমং সুখং নিব্বিকাৰং পটিবুজ্ঝতি. ন পাপকং সুপিনং পস্সতীতি সুপিনং পস্সন্তোপি ভদ্দকমেৱ সুপিনং পস্সতি. চেতিযং ৱন্দন্তো ৱিয পূজং কৰোন্তো ৱিয ধম্মং সুণন্তো ৱিয চ হোতি. যথা পনঞ্ঞে অত্তানং চোৰেহি পৰিৱাৰিতং ৱিয ৱাড়েহি উপদ্দুতং ৱিয পপাতে পতন্তং ৱিয চ পস্সন্তি, ন এৱং পাপকং সুপিনং পস্সতি. মনুস্সানং পিযো হোতীতি উৰে আমুত্তমুত্তাহাৰো ৱিয সীসে পিড়ন্ধমালা ৱিয চ মনুস্সানং পিযো হোতি মনাপো. অমনুস্সানং পিযো হোতীতি যথেৱ চ মনুস্সানং, এৱং অমনুস্সানম্পি পিযো হোতি. দেৱতা ৰক্খন্তীতি পুত্তমিৱ মাতাপিতৰো দেৱতা ৰক্খন্তি. নাস্স অগ্গি ৱা ৱিসং ৱা সত্থং ৱা কমতীতি মেত্তাৱিহাৰিস্স কাযে অগ্গি ৱা ৱিসং ৱা সত্থং ৱা ন কমতি ন পৱিসতি, নাস্স কাযং ৱিকোপেতীতি ৱুত্তং হোতি. তুৱটং চিত্তং সমাধিযতীতি মেত্তাৱিহাৰিনো খিপ্পমেৱ চিত্তং সমাধিযতি, নত্থি তস্স দন্ধাযিতত্তং. মুখৱণ্ণো ৱিপ্পসীদতীতি বন্ধনা পমুত্ততালপক্কং ৱিয চস্স ৱিপ্পসন্নৱণ্ণং মুখং হোতি. অসম্মূড়্হো কালং কৰোতীতি মেত্তাৱিহাৰিনো সম্মোহমৰণং নাম নত্থি, অসম্মূড়্হো নিদ্দং ওক্কমন্তো ৱিয কালং কৰোতি. উত্তৰি অপ্পটিৱিজ্ঝন্তোতি মেত্তাসমাপত্তিতো উত্তৰিং অৰহত্তং অধিগন্তুং অসক্কোন্তো ইতো চৱিত্ৱা সুত্তপ্পবুদ্ধো ৱিয ব্ৰহ্মলোকূপগো হোতীতি ব্ৰহ্মলোকং উপপজ্জতীতি অত্থো.

মেত্তানিদ্দেসে অনোধিসো ফৰণাতি ওধি মৰিযাদা, ন ওধি অনোধি. ততো অনোধিসো, অনোধিতোতি অত্থো, নিপ্পদেসতো ফুসনাতি ৱুত্তং হোতি. ওধিসোতি পদেসৱসেন. দিসাফৰণাতি দিসাসু ফৰণা. সব্বেতি অনৱসেসপৰিযাদানং. সত্তাতিপদস্স অত্থো ঞাণকথামাতিকাৱণ্ণনাযং ৱুত্তো, ৰুড়্হীসদ্দেন পন ৱীতৰাগেসুপি অযং ৱোহাৰো ৱত্ততি ৱিলীৱমযেপি বীজনিৱিসেসে তালৱণ্টৱোহাৰো ৱিয. অৱেৰাতি ৱেৰৰহিতা. অব্যাপজ্জাতি ব্যাপাদৰহিতা. অনীঘাতি নিদ্দুক্খা. অনিগ্ঘাতিপি পাঠো. সুখী অত্তানংপৰিহৰন্তূতি সুখিতা হুত্ৱা অত্তভাৱং ৱত্তযন্তু. ‘‘অৱেৰা’’তি চ সকসন্তানে চ পৰে পটিচ্চ, পৰসন্তানে চ ইতৰে পটিচ্চ ৱেৰাভাৱো দস্সিতো, ‘‘অব্যাপজ্জা’’তিআদীসু ৱেৰাভাৱা তম্মূলকব্যাপাদাভাৱো, ‘‘অনীঘা’’তি ব্যাপাদাভাৱা তম্মূলকদুক্খাভাৱো, ‘‘সুখী অত্তানং পৰিহৰন্তূ’’তি দুক্খাভাৱাসুখেন অত্তভাৱপৰিহৰণং দস্সিতন্তি এৱমেত্থ ৱচনসম্বন্ধো ৱেদিতব্বোতি. ইমেসু চ ‘‘অৱেৰা হোন্তূ’’তিআদীসু চতূসুপি ৱচনেসু যং যং পাকটং হোতি, তস্স তস্স ৱসেন মেত্তায ফৰতি.

পাণাতিআদীসু পাণনতায পাণা, অস্সাসপস্সাসাযত্তৱুত্তিতাযাতি অত্থো. ভূতত্তা ভূতা, অভিনিব্বত্তাতি অত্থো. পুং ৱুচ্চতি নিৰযো, তং পুং গলন্তি গচ্ছন্তীতি পুগ্গলা. অত্তভাৱো ৱুচ্চতি সৰীৰং, খন্ধপঞ্চকমেৱ ৱা, তং উপাদায পঞ্ঞত্তিমত্তসব্ভাৱতো, তস্মিং অত্তভাৱে পৰিযাপন্না পৰিচ্ছিন্না অন্তোগধাতি অত্তভাৱপৰিযাপন্না. যথা চ সত্তাতি ৱচনং, এৱং সেসানিপি ৰুড়্হীৱসেন আৰোপেত্ৱা সব্বানেতানি সব্বসত্তৱেৱচনানীতি ৱেদিতব্বানি. কামঞ্চ অঞ্ঞানিপি ‘‘সব্বে জন্তূ সব্বে জীৱা’’তিআদীনি সব্বসত্তৱেৱচনানি অত্থি, পাকটৱসেন পন ইমানেৱ পঞ্চ গহেত্ৱা ‘‘পঞ্চহাকাৰেহি অনোধিসো ফৰণা মেত্তাচেতোৱিমুত্তী’’তি ৱুচ্চতি. যে পন ‘‘সত্তা পাণা’’তিআদীনং ন কেৱলং ৱচনমত্ততোৱ, অথ খো অত্থতোপি নানত্তমেৱ ইচ্ছেয্যুং, তেসং অনোধিসো ফৰণা ৱিৰুজ্ঝতি. তস্মা তথা অত্থং অগ্গহেত্ৱা ইমেসু পঞ্চসু আকাৰেসু অঞ্ঞতৰৱসেন অনোধিসো মেত্তায ফৰতি.

ওধিসো ফৰণে পন ইত্থিযো পুৰিসাতি লিঙ্গৱসেন ৱুত্তং, অৰিযা অনৰিযাতি অৰিযপুথুজ্জনৱসেন, দেৱামনুস্সা ৱিনিপাতিকাতি উপপত্তিৱসেন. দিসাফৰণেপি দিসাৱিভাগং অকত্ৱা সব্বদিসাসু ‘‘সব্বে সত্তা’’তিআদিনা নযেন ফৰণতো অনোধিসো ফৰণা হোতি, সব্বদিসাসু ‘‘সব্বা ইত্থিযো’’তিআদিনা নযেন ফৰণতো ওধিসো ফৰণা.

যস্মা পন অযং তিৱিধাপি মেত্তাফৰণা অপ্পনাপত্তচিত্তস্স ৱসেন ৱুত্তা, তস্মা তীসু ৱাৰেসু অপ্পনা গহেতব্বা. অনোধিসো ফৰণে তাৱ ‘‘সব্বে সত্তা অৱেৰা হোন্তূ’’তি একা, ‘‘অব্যাপজ্জা হোন্তূ’’তি একা ‘‘অনীঘা হোন্তূ’’তি একা, ‘‘সুখী অত্তানং পৰিহৰন্তূ’’তি একা. তানিপি হি চত্তাৰি হিতোপসংহাৰৱসেনেৱ ৱুত্তানি. হিতোপসংহাৰলক্খণা হি মেত্তা. ইতি ‘‘সত্তা’’তিআদীসু পঞ্চসু আকাৰেসু চতস্সন্নং চতস্সন্নং অপ্পনানং ৱসেন ৱীসতি অপ্পনা হোন্তি, ওধিসো ফৰণে ‘‘সব্বা ইত্থিযো’’তিআদীসু সত্তসু আকাৰেসু চতস্সন্নং চতস্সন্নং ৱসেন অট্ঠৱীসতি অপ্পনা. দিসাফৰণে পন ‘‘সব্বে পুৰত্থিমায দিসায সত্তা’’তিআদিনা নযেন একমেকিস্সা দিসায ৱীসতি ৱীসতি কত্ৱা দ্ৱে সতানি, ‘‘সব্বা পুৰত্থিমায দিসায ইত্থিযো’’তিআদিনা নযেন একমেকিস্সা দিসায অট্ঠৱীসতি অট্ঠৱীসতি কত্ৱা অসীতি দ্ৱে সতানীতি চত্তাৰি সতানি অসীতি চ অপ্পনা. ইতি সব্বানিপি ইধ ৱুত্তানি অট্ঠৱীসাধিকানি পঞ্চ অপ্পনাসতানি হোন্তি. যথা চ মেত্তায তিৱিধেন ফৰণা ৱুত্তা, তথা কৰুণামুদিতাউপেক্খানম্পি ৱুত্তাৱ হোতীতি ৱেদিতব্বং.

১. ইন্দ্ৰিযৱাৰৱণ্ণনা

২৩. অথ মেত্তূপসংহাৰাকাৰং ইন্দ্ৰিযাদিপৰিভাৱনঞ্চ দস্সেতুং সব্বেসং সত্তানং পীড়নং ৱজ্জেত্ৱাতিআদিমাহ. তত্থ পীড়নন্তি অব্ভন্তৰতো সৰীৰপীড়নং. উপঘাতন্তি বাহিৰতো সৰীৰোপঘাতং. সন্তাপন্তি যথা তথা ৱা চিত্তসন্তাপনং. পৰিযাদানন্তি পকতিযা জীৱিতাদিপৰিক্খযং. ৱিহেসন্তি পৰতো জীৱিতৱিহেঠনং. ৱজ্জেত্ৱাতি পীড়নাদীসু একেকং অত্তনো চিত্তেনেৱ অপনেত্ৱা. ইমানি পীড়নাদীনি পঞ্চ পদানি মেত্তোপসংহাৰস্স পটিপক্খৱিৱজ্জনৱসেন ৱুত্তানি, অপীড়নাযাতিআদীনি মেত্তোপসংহাৰৱসেন. অপীড়নাযাতি অপীড়নাকাৰেন, সব্বে সত্তে মেত্তাযতীতি সম্বন্ধো. এৱং সেসেসুপি. মা ৱেৰিনো মা দুক্খিনো মা দুক্খিতত্তাতি ইমানিপি তীণি মেত্তোপসংহাৰস্স পটিপক্খপটিক্খেপৱচনানি. মা-ৱচনস্স মা হোন্তূতি অত্থো. অৱেৰিনো সুখিনো সুখিতত্তাতি ইমানি তীণি মেত্তোপসংহাৰৱচনানি. ‘‘অব্যাপজ্জা অনীঘা’’তি ইদং দ্ৱযং ‘‘সুখিনো’’তি ৱচনেন সঙ্গহিতন্তি ৱেদিতব্বং. সুখিতত্তাতি তস্সেৱ সুখস্স নিচ্চপ্পৱত্তিদস্সনং. ‘‘সুখিতত্তা’’তি চ ‘‘সুখী অত্তানং পৰিহৰন্তূ’’তি চ অত্থতো একং. ‘‘অপীড়নাযা’’তিআদীহি ৱা অব্যাপজ্জানীঘৱচনানি সঙ্গহিতানি. অট্ঠহাকাৰেহীতি ‘‘অপীড়নাযা’’তিআদযো পঞ্চ মেত্তোপসংহাৰাকাৰা ‘‘অৱেৰিনো হোন্তূ’’তিআদযো তযো মেত্তোপসংহাৰাকাৰাতি ইমেহি অট্ঠহাকাৰেহি. মেত্তাযতীতি সিনিয্হতি. তং ধম্মং চেতযতীতি তং হিতোপসংহাৰং চেতযতি অভিসন্দহতি, পৱত্তেতীতি অত্থো. সব্বব্যাপাদপৰিযুট্ঠানেহি ৱিমুচ্চতীতি মেত্তায পটিপক্খভূতেহি সব্বেহি ব্যাপাদসমুদাচাৰেহি ৱিক্খম্ভনতো ৱিমুচ্চতি. মেত্তা চ চেতো চ ৱিমুত্তি চাতি একাযেৱ মেত্তা তিধা ৱণ্ণিতা.

অৱেৰিনো খেমিনো সুখিনোতি ইমানি তীণি পদানি পুব্বে ৱুত্তে আকাৰে সঙ্খেপেন সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তানি. সদ্ধায অধিমুচ্চতীতিআদিনা নযেন ৱুত্তানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি মেত্তায সম্পযুত্তানিযেৱ. আসেৱনাতিআদীসু ছসু ৱাৰেসু আসেৱীযতি এতেহি মেত্তাতি আসেৱনা. তথা ভাৱনা বহুলীকম্মং. অলঙ্কাৰাতি ৱিভূসনা. স্ৱালঙ্কতাতি সুট্ঠু অলঙ্কতা ভূসিতা. পৰিক্খাৰাতি সম্ভাৰা. সুপৰিক্খতাতি সুট্ঠু সম্ভতা. পৰিৱাৰাতি ৰক্খনট্ঠেন. পুন আসেৱনাদীনি অট্ঠৱীসতি পদানি মেত্তায ৱণ্ণভণনত্থং ৱুত্তানি. তত্থ পাৰিপূৰীতি পৰিপুণ্ণভাৱা. সহগতাতি মেত্তায সহগতা. তথা সহজাতাদযো. পক্খন্দনাতি মেত্তায পৱিসনা, পক্খন্দতি এতেহি মেত্তাতি ৱা পক্খন্দনা. তথা সংসীদনাদযো. এতং সন্তন্তি ফস্সনাতি এসা মেত্তা সন্তাতি এতেহি ফস্সনা হোতীতি এতং সন্তন্তি ফস্সনা ‘‘এতদগ্গ’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ১.১৮৮ আদযো) ৱিয নপুংসকৱচনং. স্ৱাধিট্ঠিতাতি সুট্ঠু পতিট্ঠিতা. সুসমুগ্গতাতি সুট্ঠু সমুস্সিতা. সুৱিমুত্তাতি অত্তনো অত্তনো পচ্চনীকেহি সুট্ঠু ৱিমুত্তা. নিব্বত্তেন্তীতি মেত্তাসম্পযুত্তা হুত্ৱা মেত্তং নিব্বত্তেন্তি. জোতেন্তীতি পাকটং কৰোন্তি. পতাপেন্তীতি ৱিৰোচেন্তি.

২-৪. বলাদিৱাৰত্তযৱণ্ণনা

২৪-২৭. ইন্দ্ৰিযৱাৰে ৱুত্তনযেনেৱ বলৱাৰোপি ৱেদিতব্বো. বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গৱাৰা পৰিযাযেন ৱুত্তা, ন যথালক্খণৱসেন. মগ্গঙ্গৱাৰে সম্মাৱাচাকম্মন্তাজীৱা মেত্তায পুব্বভাগৱসেন ৱুত্তা, ন অপ্পনাৱসেন. ন হি এতে মেত্তায সহ ভৱন্তি. সব্বেসং পাণানন্তিআদীনং সেসৱাৰানম্পি সত্তৱাৰে ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. মেত্তাভাৱনাৱিধানং পন ৱিসুদ্ধিমগ্গতো (ৱিসুদ্ধি. ১.২৪০ আদযো) গহেতব্বন্তি.

মেত্তাকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.