৩. বোজ্ঝঙ্গকথা
বোজ্ঝঙ্গকথাৱণ্ণনা
১৭. ইদানি সচ্চপ্পটিৱেধসিদ্ধং বোজ্ঝঙ্গৱিসেসং দস্সেন্তেন কথিতায সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায বোজ্ঝঙ্গকথায অপুব্বত্থানুৱণ্ণনা. তত্থ সুত্তন্তে তাৱ বোজ্ঝঙ্গাতি বোধিযা, বোধিস্স ৱা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা. কিং ৱুত্তং হোতি (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.১৮২) – যা হি অযং ধম্মসামগ্গী, যায লোকুত্তৰমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখত্তকিলমথানুযোগউচ্ছেদসস্সতাভিনিৱেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৱানং পটিপক্খভূতায সতিধম্মৱিচযৱীৰিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতায ধম্মসামগ্গিযা অৰিযসাৱকো বুজ্ঝতীতি কত্ৱা বোধীতি ৱুচ্চতি, বুজ্ঝতীতি কিলেসসন্তাননিদ্দায ৱুট্ঠহতি, চত্তাৰি ৱা অৰিযসচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি, নিব্বানমেৱ ৱা সচ্ছিকৰোতীতি ৱুত্তং হোতি. যথাহ – ‘‘সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’’তি (সং. নি. ৫.৩৭৮; দী. নি. ৩.১৪৩). তস্সা ধম্মসামগ্গীসঙ্খাতায বোধিযা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদযো ৱিয. যোপেস যথাৱুত্তপ্পকাৰায এতায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৱা অৰিযসাৱকো বোধীতি ৱুচ্চতি, তস্স বোধিস্স অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা সেনঙ্গৰথঙ্গাদযো ৱিয. তেনাহু অট্ঠকথাচৰিযা ‘‘বুজ্ঝনকস্স পুগ্গলস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা’’তি. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং অত্থো অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে ৱুত্তো.
বোজ্ঝঙ্গত্থনিদ্দেসে বোধায সংৱত্তন্তীতি বুজ্ঝনত্থায সংৱত্তন্তি. কস্স বুজ্ঝনত্থায? মগ্গফলেহি নিব্বানস্স পচ্চৱেক্খণায কতকিচ্চস্স বুজ্ঝনত্থায, মগ্গেন ৱা কিলেসনিদ্দাতো পবুজ্ঝনত্থায ফলেন পবুদ্ধভাৱত্থাযাপীতি ৱুত্তং হোতি. বলৱৱিপস্সনাযপি বোজ্ঝঙ্গা বোধায সংৱত্তন্তি. তস্মা অযং ৱিপস্সনামগ্গফলবোজ্ঝঙ্গানং সাধাৰণত্থো. তীসুপি হি ঠানেসু বোধায নিব্বানপটিৱেধায সংৱত্তন্তি. এতেন বোধিযা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৱুত্তং হোতি. বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গাতিআদীহি পঞ্চহি চতুক্কেহি ৱুত্তানং বোজ্ঝঙ্গানং উপ্পত্তিট্ঠানং অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে ৱুত্তং. অপি চ বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গানং সকিচ্চকৰণে সমত্থভাৱদস্সনত্থং কত্তুনিদ্দেসো. বুজ্ঝনট্ঠেনাতি সকিচ্চকৰণসমত্থত্তেপি সতি কত্তুনো অভাৱদস্সনত্থং ভাৱনিদ্দেসো. বোধেন্তীতি বোজ্ঝঙ্গভাৱনায বুজ্ঝন্তানং যোগীনং পযোজকত্তা বোজ্ঝঙ্গানং হেতুকত্তুনিদ্দেসো. বোধনট্ঠেনাতি পঠমং ৱুত্তনযেনেৱ পযোজকহেতুকত্তুনা ভাৱনিদ্দেসো. এতেহি বোধিযা অঙ্গা বোজ্ঝঙ্গাতি ৱুত্তং হোতি. বোধিপক্খিযট্ঠেনাতি বুজ্ঝনট্ঠেন বোধীতি লদ্ধনামস্স যোগিস্স পক্খে ভৱত্তা. অযমেতেসং যোগিনো উপকাৰকত্তনিদ্দেসো. এতেহি বোধিস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৱুত্তং হোতি. বুদ্ধিলভনট্ঠেনাতিআদিকে ছক্কে বুদ্ধিলভনট্ঠেনাতি যোগাৱচৰেন বুদ্ধিযা পাপুণনট্ঠেন. ৰোপনট্ঠেনাতি সত্তানং পতিট্ঠাপনট্ঠেন. পাপনট্ঠেনাতি পতিট্ঠাপিতায নিট্ঠাপনট্ঠেন. ইমে ৱিপস্সনাবোজ্ঝঙ্গা পতি-অভি-সং-ইতি তীহি উপসগ্গেহি ৱিসেসিতা মগ্গফলবোজ্ঝঙ্গাতি ৱদন্তি. সব্বেসম্পি ধম্মৱোহাৰেন নিদ্দিট্ঠানং বোজ্ঝঙ্গানং বোধিযা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৱুত্তং হোতীতি ৱেদিতব্বং.
মূলমূলকাদিদসকৱণ্ণনা
১৮. মূলট্ঠেনাতিআদিকে মূলমূলকে দসকে মূলট্ঠেনাতি ৱিপস্সনাদীসু পুৰিমা পুৰিমা বোজ্ঝঙ্গা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং বোজ্ঝঙ্গানঞ্চ সহজাতধম্মানঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ মূলট্ঠেন. মূলচৰিযট্ঠেনাতি মূলং হুত্ৱা চৰিযা পৱত্তি মূলচৰিযা. তেন মূলচৰিযট্ঠেন, মূলং হুত্ৱা পৱত্তনট্ঠেনাতি অত্থো. মূলপৰিগ্গহট্ঠেনাতি তে এৱ বোজ্ঝঙ্গা আদিতো পভুতি উপ্পাদনত্থায পৰিগয্হমানত্তা পৰিগ্গহা, মূলানিযেৱ পৰিগ্গহা মূলপৰিগ্গহা. তেন মূলপৰিগ্গহট্ঠেন. তে এৱ অঞ্ঞমঞ্ঞং পৰিৱাৰৱসেন পৰিৱাৰট্ঠেন. ভাৱনাপাৰিপূৰিৱসেন পৰিপূৰণট্ঠেন. নিট্ঠং পাপুণনৱসেন পৰিপাকট্ঠেন. তে এৱ মূলানি চ ছব্বিধা পভেদভিন্নত্তা পটিসম্ভিদা চাতি মূলপটিসম্ভিদা. তেন মূলপটিসম্ভিদট্ঠেন. মূলপটিসম্ভিদাপাপনট্ঠেনাতি বোজ্ঝঙ্গভাৱনানুযুত্তস্স যোগিনো তং মূলপটিসম্ভিদং পাপনট্ঠেন. তস্সেৱ যোগিনো তস্সা মূলপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱট্ঠেন. সেসেসুপি ঈদিসেসু পুগ্গলৱোহাৰেসু বোধিস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৱুত্তং হোতীতি ৱেদিতব্বং. মূলপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱপ্পত্তানম্পীতি ঈদিসেসুপি নিট্ঠাৱচনেসু ফলবোজ্ঝঙ্গাতি ৱেদিতব্বং. ৱসীভাৱং পত্তানন্তিপি পাঠো.
মূলমূলকদসকং নিট্ঠিতং.
সেসেসুপি হেতুমূলকাদীসু নৱসু দসকেসু ইমিনাৱ নযেন সাধাৰণৱচনানং অত্থো ৱেদিতব্বো. অসাধাৰণেসু পন যথাৱুত্তা এৱ বোজ্ঝঙ্গা যথাৱুত্তানং ধম্মানং জনকত্তা হেতূ নাম হোন্তি. উপত্থম্ভকত্তা পচ্চযা নাম. তে এৱ তদঙ্গসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিৱিসুদ্ধিভূতত্তা ৱিসুদ্ধি নাম. ৱজ্জৱিৰহিতত্তা অনৱজ্জা নাম. ‘‘সব্বেপি কুসলা ধম্মা নেক্খম্ম’’ন্তি ৱচনতো নেক্খম্মং নাম. কিলেসেহি ৱিমুত্তত্তা তদঙ্গৱিমুত্তিআদিৱসেন ৱিমুত্তি নাম. মগ্গফলবোজ্ঝঙ্গা ৱিসযীভূতেহি আসৱেহি ৱিৰহিতত্তা অনাসৱা. তিৱিধাপি বোজ্ঝঙ্গা কিলেসেহি সুঞ্ঞত্তা তদঙ্গৱিৱেকাদিৱসেন ৱিৱেকা. ৱিপস্সনামগ্গবোজ্ঝঙ্গা পৰিচ্চাগৱোসগ্গত্তা পক্খন্দনৱোসগ্গত্তা চ ৱোসগ্গা. ফলবোজ্ঝঙ্গা পক্খন্দনৱোসগ্গত্তা ৱোসগ্গা.
১৯. মূলট্ঠং বুজ্ঝন্তীতিআদযো একেকপদৱসেন নিদ্দিট্ঠা নৱ দসকা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. ৱসীভাৱপ্পত্তানন্তি পদং পন ৱত্তমানৱচনাভাৱেন ন যোজিতং. পৰিগ্গহট্ঠাদযো অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে ৱুত্তত্থা.
২০. পুন থেৰো অত্তনা দেসিতং সুত্তন্তং উদ্দিসিত্ৱা তস্স নিদ্দেসৱসেন বোজ্ঝঙ্গৱিধিং দস্সেতুকামো একং সমযন্তিআদিকং নিদানং ৱত্ৱা সুত্তন্তং তাৱ উদ্দিসি. অত্তনা দেসিতসুত্তত্তা এৱ চেত্থ এৱং মে সুতন্তি ন ৱুত্তং. আযস্মা সাৰিপুত্তোতি পনেত্থ দেসকব্যত্তিভাৱত্থং অত্তানং পৰং ৱিয কত্ৱা ৱুত্তং. ঈদিসঞ্হি ৱচনং লোকে গন্থেসু পযুজ্জন্তি. পুব্বণ্হসমযন্তি সকলং পুব্বণ্হসমযং. অচ্চন্তসংযোগত্থে উপযোগৱচনং. সেসদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে মে হোতীতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গোতি এৱঞ্চে ময্হং হোতি. অপ্পমাণোতি মে হোতীতি অপ্পমাণোতি এৱং মে হোতি. সুসমাৰদ্ধোতি মে হোতীতি সুট্ঠু পৰিপুণ্ণোতি এৱং মে হোতি. তিট্ঠন্তন্তি নিব্বানাৰম্মণে পৱত্তিৱসেন তিট্ঠন্তং. চৱতীতি নিব্বানাৰম্মণতো অপগচ্ছতি. সেসবোজ্ঝঙ্গেসুপি এসেৱ নযো.
ৰাজমহামত্তস্সাতি ৰঞ্ঞো মহাঅমচ্চস্স, মহতিযা ৱা ভোগমত্তায ভোগপ্পমাণেন সমন্নাগতস্স. নানাৰত্তানন্তি নানাৰঙ্গৰত্তানং, পূৰণত্থে সামিৱচনং, নানাৰত্তেহীতি অত্থো. দুস্সকৰণ্ডকোতি দুস্সপেড়া. দুস্সযুগন্তি ৱত্থযুগলং. পাৰুপিতুন্তি অচ্ছাদেতুং. ইমস্মিং সুত্তন্তে থেৰস্স ফলবোজ্ঝঙ্গা কথিতা. যদা হি থেৰো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং সীসং কত্ৱা ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, তদা ইতৰে তদন্ৱযা হোন্তি. যদা ধম্মৱিচযাদীসু অঞ্ঞতৰং, তদা সেসাপি তদন্ৱযা হোন্তীতি এৱং ফলসমাপত্তিযা অত্তনো চিণ্ণৱসীভাৱং দস্সেন্তো থেৰো ইমং সুত্তন্তং কথেসীতি.
সুত্তন্তনিদ্দেসৱণ্ণনা
২১. কথং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে হোতীতি বোজ্ঝঙ্গোতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং সীসং কত্ৱা ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তস্স অঞ্ঞেসু বোজ্ঝঙ্গেসু ৱিজ্জমানেসু এৱং অযং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো হোতীতি ইতি চে পৱত্তস্স কথং সো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো হোতীতি অত্থো. যাৱতা নিৰোধূপট্ঠাতীতি যত্তকেন কালেন নিৰোধো উপট্ঠাতি, যত্তকে কালে আৰম্মণতো নিব্বানং উপট্ঠাতীতি অত্থো. যাৱতা অচ্চীতি যত্তকেন পৰিমাণেন জালা. কথং অপ্পমাণো ইতি চে হোতীতি বোজ্ঝঙ্গোতি ন অপ্পমাণেপি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গে ৱিজ্জমানে এৱং অযং অপ্পমাণো হোতীতি ইতি চে পৱত্তস্স সো অপ্পমাণো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো কথং হোতীতি অত্থো. পমাণবদ্ধাতি কিলেসা চ পৰিযুট্ঠানা চ পোনোভৱিকসঙ্খাৰা চ পমাণবদ্ধা নাম হোন্তি. ‘‘ৰাগোপমাণকৰণো, দোসো পমাণকৰণো, মোহো পমাণকৰণো’’তি (ম. নি. ১.৪৫৯) ৱচনতো ৰাগাদযো যস্স উপ্পজ্জন্তি, ‘‘অযং এত্তকো’’তি তস্স পমাণকৰণতো পমাণং নাম. তস্মিং পমাণে বদ্ধা পটিবদ্ধা আযত্তাতি কিলেসাদযো পমাণবদ্ধা নাম হোন্তি. কিলেসাতি অনুসযভূতা, পৰিযুট্ঠানাতি সমুদাচাৰপ্পত্তকিলেসা. সঙ্খাৰা পোনোভৱিকাতি পুনপ্পুনং ভৱকৰণং পুনভৱো, পুনভৱো সীলমেতেসন্তি পোনভৱিকা, পোনভৱিকা এৱ পোনোভৱিকা. কুসলাকুসলকম্মসঙ্খাতা সঙ্খাৰা. অপ্পমাণোতি ৱুত্তপ্পকাৰস্স পমাণস্স অভাৱেন অপ্পমাণো. মগ্গফলানম্পি অপ্পমাণত্তা ততো ৱিসেসনত্থং অচলট্ঠেন অসঙ্খতট্ঠেনাতি ৱুত্তং. ভঙ্গাভাৱতো অচলো, পচ্চযাভাৱতো অসঙ্খতো. যো হি অচলো অসঙ্খতো চ, সো অতিৱিয পমাণৱিৰহিতো হোতি.
কথং সুসমাৰদ্ধো ইতি চে হোতীতি বোজ্ঝঙ্গোতি অনন্তৰং ৱুত্তনযেন যোজেতব্বং. ৱিসমাতি সযঞ্চ ৱিসমত্তা, ৱিসমস্স চ ভাৱস্স হেতুত্তা ৱিসমা. সমধম্মোতি সন্তট্ঠেন পণীতট্ঠেন সমো ধম্মো. পমাণাভাৱতো সন্তো. ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা ৱা অসঙ্খতা ৱা, ৱিৰাগো তেসং ধম্মানং অগ্গমক্খাযতী’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০) ৱচনতো সব্বধম্মুত্তমট্ঠেন পণীতো. তস্মিং সমধম্মোতি ৱুত্তে সুসমে আৰদ্ধো সুসমাৰদ্ধো. আৱজ্জিতত্তাতি ফলসমাপত্তিযা পৱত্তকালং সন্ধায ৱুত্তং. অনুপ্পাদাদিসঙ্খাতে নিব্বানে মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনস্স উপ্পন্নত্তাতি ৱুত্তং হোতি. তিট্ঠতীতি পৱত্ততি. উপ্পাদাদীনি হেট্ঠা ৱুত্তত্থানি. সেসবোজ্ঝঙ্গমূলকেসুপি ৱাৰেসু এসেৱ নযো.
বোজ্ঝঙ্গকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.